BAKER, ELIZABETH (c. 1720 - 1789), dyddiadures | Y Bywgraffiadur Cymreig
BAKER, ELIZABETH (c. 1720 - 1789), dyddiadures
Enw: Elizabeth Baker
Galwedigaeth: dyddiadures
Er nad oedd yn Gymraes - merch clerigwr yn byw yn rhywle yng nghanolbarth Lloegr oedd hi - treuliodd Elizabeth Baker gyfran mor helaeth o'i hoes yn Sir Feirionnydd a daeth ei chysylltiad â phlasty a thylwyth Hengwrt, gerllaw Dolgellau, mor glos nes haeddu ohoni le yn y geiriadur hwn, yn arbennig felly ar gyfrif y dyddiadur a gadwodd. Wedi iddi hi, a phobl o'r enw Ralph Lodge, Mrs. Gilbert, a Mrs. Rawlins, gael patent yn caniatáu iddynt chwilio am feteloedd ar rai o diroedd y Goron rhwng Dolgellau a Llanuwchllyn, gadawodd Elizabeth Baker Loegr 25 Gorffennaf 1770 gyda'r amcan o gario'r gwaith ymlaen. Siomiant mawr fu ei hantur, ac ni chafodd hi fawr o gymorth ychwaith gan ei phartneriaid. Gorfu iddi hi, felly, ddyfod yn fath o ysgrifenyddes, o 1771 hyd 1778, i Hugh Vaughan, Hengwrt [gor-or-ŵyr i Robert Vaughan, yr hynafiaethydd, a oedd mewn helynt ar ôl helynt ariannol ac yn gorfod dioddef bygwth colli ei gartref a'i eiddo.
Tua diwedd y flwyddyn 1778 symudodd Miss Baker i Doluwcheogryd, plasty llai na Hengwrt ond yn ei ymyl; yno llwyddodd am gryn amser i ddal y ty rhag bygythion ac ymosodiadau is-siryfion a beilïau; llwyddodd y rheini yn y pen draw, fodd bynnag, a bu Elizabeth Baker yn byw yn Bryn Adda, ty sydd yr ochr arall i'r dyffryn, hyd nes y symudodd i dref Dolgellau ar 26 Ebrill 1784. Rhydd ei hanes yn ei dyddiadur - Pen. MS. 416 (mewn 10 cyfrol) yn y Llyfrgell Genedlaethol. Ceir detholion ohono (wedi eu gwneuthur gan Syr Ben Bowen Thomas) yn Cylchgrawn Ll.G.C., iii, 81-101; o ddarllen y detholion hynny fe welir gymaint o olau a deflir ganddynt ar hanes lleol (pethau a phersonau) nid yn unig yn Sir Feirionnydd ond mewn mannau eraill yng Ngogledd Cymru. Claddwyd hi ym mynwent eglwys Dolgellau 26 Tachwedd 1789.
At y cyfeiriadau a roddwyd uchod ychwaneger dogfennau Nannau a Hengwrt yn C.P.C. Bangor
Casgliad y Werin Cymru: Dyddiadur Elizabeth Baker, Dolgellau, 1779-1782
Erthygl Wicipedia: Elizabeth Baker
Archifau LlGC: Peniarth MSS 416: A diary and a letter book, 1770-1788
Davies, W. Ll., (1953). BAKER, ELIZABETH (c. 1720 - 1789), dyddiadures. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 19 Hyd 2021, o https://bywgraffiadur.cymru/article/c1-BAKE-ELI-1720