Fy Mam (Ieuan Gwynedd) - Wicidestun
Fy Mam (Ieuan Gwynedd)
Un canol dydd, anturiodd gŵr dieithr o'r Deheudir gynnig pregethu ar y garreg feirch ar ganol yr heol. Cynhyrfodd hyn y werin yn ddychrynllyd, a bu gorfod i'r llefarwr gipio ei geffyl ar frys gwyllt, a gwneud y gorau o'i ffordd tua'r Bont-fawr; ond erbyn cyrraedd yno, yr oedd Eglwyswyr selog Dolgellau wedi cymryd meddiant o'r bont, gyda'r bwriad, mae yn debyg, o'i faeddu yn greulon, nes ei anfon drosti i ffrydiau Wnion. Yr oedd un o'r tylwyth a thryfer fawr yn ei law yn rhedeg ar ei ôl. Wrth weled y bont yn gaeëdig, nid oedd ganddo ond troi i'r cae lle y saif y neuadd, a nofio yr afon. Wrth weld fod llidiart caeëdig o'i flaen yr ochr arall, rhedai fy nhaid ei orau er ei agor ; ond cafwyd y blaen arno gan wraig eglwyswr y dryfer, yr hon, yn ei charedigrwydd a'i ffwdan, a gollodd ei modrwy aur, ac ni chafodd hi mwyach. Anfonodd fy nhaid y gw^r dieithr drwy Wtra y Llwyn, ac i fyny Rhiw Carreg Feurig, nes oedd o gyrraedd ei erlidwyr .
Wedi pymthegnos o ysgol, chwilio am le oedd gorchwyl nesaf geneth henaf y gw^r tlawd. Bu fy mam mewn amryw. Mewn rhai cafodd driniaeth ddigon caled; ond yn eraill, yr oedd pethau ychydig yn well. Bychan oedd yr ennill ym mhob man. Er prawf o hyn, gallwn nodi nas gallasai dalu am Feibl ar unwaith. Cafodd goel gan Mr. Charles am dri mis, a thalodd amdano ar yr amser penodedig. Beibl wythblyg ydoedd; ac argraffasid ef yn y fl. 1769. Dydd pwysig yn y Bala, oedd y dydd y derbyniodd Mr Charles y sypyn hwnnw o Feiblau. Yr oedd ei dy^ yn llawn o ymgeiswyr amdanynt. Gwnaeth gymwynas fawr â fy mam, ac eraill, drwy adael iddi dalu am y Beibl bob yn ychydig. Parchai y Beibl yn fawr. Gwisgodd ef mewn brethyn coch. Ac o'r pryd hwnnw hyd yr awr hon, y 'Beibl Coch' ydyw yr enw a ddygir ganddo. Byddai ysgrifennu hanes defnyddioldeb y 'Beibl Coch' yn orchwyl anodd. Darllenodd fy mam ef ugeiniau o weithiau drosodd. Trodd lawer ar y cyfeiriadau ar waelod y ddalen, y rhai oeddynt yr unig esboniad yn y ty^. Darllenodd ef fore a hwyr. Darllenodd ef yng Nghymru a Lloegr; a chyn iddi ddysgu Saesneg efe oedd ei 'chysegr bychan' yn y wlad olaf. Darllenodd ef i feddyg ieuanc afradlon ar ei wely angau, nes tawelu i raddau ei gydwybod anesmwyth. Darllenodd ef gannoedd o weithiau yn y weddi deuluaidd. Darllenodd ef i'w phlant. Darllenodd ef wrth eu ceryddu, ac wrth eu cysuro, ac wrth eu cynghori. Darllenodd ef drwy ei bywyd, a darllenodd ef hyd angau. Yn y 'Beibl Coch' y dysgodd fy nhad ffordd yr Arglwydd yn fanylach. Ohono ef y dysgodd ei dau blentyn y Salm gyntaf, y deg gorchymyn, ac 'Yn y dechreuad yr oedd y Gair,' &c. Efe oedd brenin y llyfrau; ac o'i flaen ef yr ymgrymai y plant gyda gwylder a pharchedig ofn, canys gweinyddid cosb drom am yr amarch lleiaf i'r 'Beibl Coch.' Mae fy nhad, a'i ddau fab, yn parchu y 'Beibl Coch' yn fawr eto; a diau os byw fydd y plant ar ôl yr hen ŵr, na welant un peth a edy o'i ôl mor werthfawr â'r 'Beibl Coch.' Rhy anodd i'r un ohonom fynegi ein rhwymedigaethau i'r 'Beibl Coch.' Beth bynnag ydym i'n teuluoedd, i'r byd, ac i'r eglwys, yr ydym felly i raddau helaeth drwy 'Beibl Coch,' fy mam, a charedigrwydd tyner galon Thomas Charles o'r Bala. Nid annhebyg na bydd rhan helaeth o dragwyddoldeb y gŵr da hwn yn cael ei gymryd i fyny mewn gwrando am ddefnyddioldeb y Beiblau a ledaenodd. Y mae rhoddwr y Beibl yn fynych, fel offeryn, yn rhoddwr bywyd a thragwyddoldeb.
Pan oedd fy mam o gylch un mlwydd ar bymtheg oed, torrodd Diwygiad grymus allan yn y Bala. Fel y crybwyllwyd yn flaenorol, yr oedd yn gwrando gyda'r Annibynwyr y pryd hwn. Gweinidog y Bala ar yr adeg hon oedd y Parch. William Thomas, gynt o Hanover. Yr oedd Mr. Thomas yn ŵr dysgedig, ac yn gyfieithydd amryw lyfrau i'r iaith Gymreig. Dichon ei fod bron yn rhy ryddfrydig i'w amser, ac ni bu ei weinidogaeth yn rhydd oddi wrth ofidiau chwerwon. Gallwn feddwl nad oedd arferion a theimladau Mr. Thomas yn ei gyfaddasu yn neilltuol at y fath ddiwygiadau ag a gymerent le yn yr amseroedd hynny.
Ymysg plant y Diwygiad, rhifid fy mam. Teimlodd nerthoedd y byd a ddaw. Ymaflodd 'rhywbeth' rhyfeddol ynddi. Llanwodd hi ag anobaith, nes y penderfynodd roddi terfyn ar ei hoedi. Aeth allan gyda'r bwriad o daflu ei hun i'r afon ryw noswaith. Nid oedd, yn ei thyb hi, ddim trugaredd iddi gyda Duw, a phenderfynai beidio dangos dim iddi ei hun. Yn yr artaith meddwl hwn, gorweddodd rhwng dwy garreg fawr ar ganol cae cyn cyrraedd ceulan yr afon. Bu yn y sefyllfa hon am hir amser, nes y clywodd, neu y tybiodd glywed rhyw lais yn dwedyd wrthi, 'Deffro di yr hwn wyt yn cysgu : a chyfod oddi wrth y meirw, a Christ a oleua i ti.' Ysgafnhaodd hyn ei baich yn uniongyrchol. Aeth tua'r tŷ dan wylo yn drwm, ac ymdrechai ymguddio dan y bwrdd nes i'r teulu fyned i orffwys. Cafodd foddlonrwydd i'w meddwl yn raddol; ac yn Nhachwedd, 1790, derbyniwyd hi yn aelod eglwysig gan Mr. Thomas.
I aros fry, o'r oes freg. Ieuan Awst
Yr oedd fy mam yn gallu darllen yn dda, a thrwy hynny dygai holl rannau yr addoliad teuluaidd ymlaen yn rhwydd. Yr oedd ei galluoedd i weddïo yn rhagori ar y cyffredinolrwydd o feibion a merched. Ei bai pennaf mewn gweddï oedd meithder. Clywais ambell weddi deuluaidd dri chwarter awn o hyd. Yr oedd hyn bedwar gwaith rhy hir, beth bynnag; ac o'm rhan fy hun, ni ofalwn ddywedyd, ei bod yn fwy na hynny. Y mae meithder mor anferthol yn lladd y sylw, ac yn creu mwy o ddymuniad am yr Amen nag am y fendith ofynedig. Arferai fy mam hefyd weddïo yn gyhoeddus. Pan oedd yn byw yn Ty^'n-y-graig, yn agos i'r Arennig, nid oedd ond ychydig foddion gras mewn cyrraedd, heblaw y cyfarfodydd gweddi a gynhelid yn gylchynol yn nhai gwasgaredig y gymdogaeth. Nid oedd nifer y gweddïwyr ond ychydig, ac amryw o'r ychydig hynny yn lled anfedrus. Parodd hyn i'w gwasanaeth fod yn dra derbyniol a chymeradwy. I fy meddwl i, y mae crefydd yn y mynyddoedd fel yn gwisgo Cymru a gogoniant mwy ysblennydd na phe bai y mynyddoedd yn oreuredig ag aur coeth. Dacw hwy, ychydig lafurwyr ac amaethwyr tlodion, ar ôl hirddydd o waith blinderus, yn gadael eu cartrefi ym mrig yr hwyr, ac yn myned dros ffosydd, ac ar hyd y sarn drwy gorsydd, a thros bontbrennau cregynllyd, am ddwy neu dair milltir yn yr hwyr i addoli Duw yn rhai o'u tai bychain. Mae y bwthyn wedi ei ysgubo yn drefnus, y tan yn loywach nag arferol, a channwyll wêr yn barod yn rhyw ran neu gilydd o'r ty^. Mae y Beibl a'r Llyfr Hymnau ar y bwrdd; a chyn hir, darllenir y bennod, rhoddir allan yr emyn, cenir y mawl, ac aberthir y weddi. Nid yw yr addolwyr yn gyfarwydd a llawer o donau, ac ni ddefnyddiant amrywiaethau mawr o fesurau. Mae 'Tal-y-bont' a'r 'Hen Ganfed' ymysg y rhai mwyaf arferol. A phan wrandewir arnynt yn canu: