Pair Dadeni, Y - Hanes Gwersyll Fron-Goch gan Lyn Ebenezer
Hafan | Home » Llyfrau Oedolion » Llyfrau Ffeithiol / Darllen Difyr » Pair Dadeni, Y - Hanes Gwersyll Fron-Goch
ISBN: 9780863819698
Fformat: Clawr Meddal, 182x123 mm, 240 tudalen
Pan ystyriwn gymaint yw'n hobsesiwn ni'r Cymru ynglŷn ag Iwerddon, mae'n rhyfedd na fyddai yna lawer mwy o lyfrau gennym yn trafod y wlad. Mae'n syndod hefyd, o ystyried rhan mor bwysig chwaraeodd Fron-goch yn hanes diweddar y Gwyddelod, nad yw hwn ond y trydydd llyfr am y gwersyll.
Cafodd nifer o Wyddelod eu caethiwo yma yn dilyn helyntion Pasg 1916, ac er na fuont yma ond am ychydig fisoedd bu'n gyfnod digon hir i Michael Collins eu troi yn chwyldroadwyr a danseiliai awdurdod Prydain yn eu gwlad.
Lyn Ebenezer ar lawer cyfrif oedd y gŵr delfrydol i ysgrifennu'r hanes gan ei fod wedi ymddiddori'n ddwfn yn Iwerddon a'i helyntion ers pan ymwelodd â Dulyn adeg dathliadau hanner can mlwyddiant y Gwrthryfel.
Yn y llyfr hwn cawn lawer mwy na hanes y gwersyll ei hun. Cawn bennod ddiddorol iawn ar sut y daeth y gwersyll i fodolaeth yn y lle cyntaf a'r ymdrech fu yno i greu wisgi. Cawn adroddiad taclus iawn am uchafbwyntiau Gwrthryfel y Pasg ei hun cyn mynd ymlaen i drafod y Gwersyll yn Fron-goch a'r carcharorion fu yno. Rhoddir sylw manwl i'r carcharorion hyn a dilynir hynt a helynt y pwysicaf ohonynt gan nodi pa gyfraniad a wnaethant i fywyd Iwerddon ar ôl gadael y gwersyll. Rhoddir gwybod i ni pwy oroesodd yr helyntion ac ar ba ochr y bu iddynt ymladd pan ddaeth y Rhyfel Cartref. A pha ran chwaraewyd ganddynt wedyn ym mywyd cyhoeddus eu gwlad.
Rhoddir i ni ddisgrifiadau cignoeth o'r bywyd oedd i'w gael yn y gwersyll ac fel y bu i'r farn gyhoeddus yn Iwerddon newid tuag at y carcharorion. Trafodir agwedd y Cymry lleol a'r llywodraeth yn Llundain at yr hyn oedd yn digwydd a rhoddir sylw manwl i ran ganolog Michael Collins yn y cyfan i gyd.
Mae yma lawer mwy felly na hanes gwersyll Fron-goch ei hun. Cawn yn hytrach gyflwyniad i hanes modern Iwerddon.
Er y byddwn yn canmol yr awdur ar ei waith, mae yna rai pethau yn fy mhoeni. Tuedd i ailadrodd yw un, a chawn restrau o enwau sy'n ymddangos fwy nag unwaith. Teimlaf hefyd y dylid fod wedi manylu'n ehangach (ac yn gynt yn y llyfr) ar y gwahanol garfanau a gymerodd ran yn y Gwrthryfel ac yn sicr ddigon fe ddylid fod wedi rhoi mwy o sylw i'r Cytundeb rhwng Lloyd George a Collins.
Ofnaf fod y clawr wedi ei orlwytho gan ddelweddau a heb fod yn ddigon deniadol. Rhaid sicrhau un newydd ar gyfer yr ail argraffiad!
Daeth teimlad o dristwch drosof ar ôl gorffen darllen. Gweld y ddelfryd yn cael ei chwalu gan oferedd y Rhyfel Cartref, ac, yn bennaf oll, marwolaeth Collins, gŵr y bu Iwerddon yn llawer tlotach o'i golli.