Ffynnon Gwenfrewi – Taith i'r gorffennol
Hafan / Lleoedd / Ffynnon Gwenfrewi
Ffynnon Gwenfrewi - Trosolwg
Mae chwedl Santes Gwenfrewi yn adrodd hanes uchelwraig Gymreig o'r seithfed ganrif a benderfynodd gysegru ei bywyd i wasanaeth yr Eglwys Gristnogol a mynd yn lleian. Ond roedd tywysog lleol, Caradog, ei heisiau yn gariad ac, wedi ei gynddeiriogi gan ei phenderfyniad, fe wnaeth dorri ei phen i ffwrdd a roliodd hwnnw i lawr gallt. Roedd ei hewythr, Sant Beuno, yn dyst i'w llofruddiaeth a rhuthrodd i'r lle roedd pen Gwenfewi'n gorwedd a'i gario at ei chorff difywyd. Gan alw am gymorth o'r nefoedd, llwyddodd Beuno i atgyfodi Gwenfrewi a rhoi ei phen yn ôl ar ei chorff, ond syrthiodd Caradog yn farw yn y fan a'r lle ac fe'i llyncwyd gan y ddaear. Fel arwydd o'r wyrth, bu llinell fain goch o amgylch gwddf Gwenfrewi weddill ei hoes. Arhosodd yn Nhreffynnon am wyth mlynedd cyn ymneilltuo i leiandy arall yng Ngwytherin, uwchlaw Dyffryn Conwy. Mae dau ddiwrnod wedi'u cysegru iddynt, sef diwrnod ei hatgyfodiad gwyrthiol a diwrnod ei marwolaeth.
Mae'r ffynnon yn tarddu o'r fan lle dywedir i'w phen a dorrwyd ddod i orffwys a, diolch i nodweddion iachusol honedig y dyfroedd, fe'i hystyrir yn un o Saith Rhyfeddod Cymru. Roedd Ffynnon Gwenfrewi yn gyrchfan pererindod mor gynnar â'r ddeuddegfed ganrif. Yn y bymthegfed ganrif, adeiladodd Margaret Beaufort gapel wrth ochr y ffynnon, yn arwain at bwll ymdrochi i bererinion. Yn ystod Diwygiad Protestannaidd y 1530au fe wnaeth diwygwyr Anglicanaidd ddinistrio llawer o gysegrfeydd a chreiriau Catholig ar draws Prydain; fodd bynnag, parhawyd i gyrchu at Ffynnon Gwenfrewi ar hyd y canrifoedd er gwaethaf erledigaeth a gwrthwynebiad y wladwriaeth. Yn y ddeunawfed ganrif, dechreuodd poblogaeth Gatholig ardal Treffynnon gynyddu hyd yn oed.
Erbyn dyfodiad twristiaeth fodern yn y cyfnod Rhamantaidd, roedd teithwyr yn ystyried y capel a'r ffynnon sanctaidd fel crair hynod o'r cyfnod Catholig er bod Cymru'n gadarn ei Phrotestaniaeth erbyn hynny. Heddiw, gofelir am Ffynnon a Chapel Gwenfrewi ar y cyd gan Cadw a'r Eglwys Babyddol ac maent, ynghyd â'r amgueddfa gerllaw, yn agored yn ddyddiol.
Prysurasom i ymweld ag atyniad mwyaf diddorol y lle, sef ffynnon y Santes Gwenffrewi, a roes i'r dref yr enw Treffynnon. Mae'r wlad o gwmpas yn rhyfeddol o ramantus. Saif yr eglwys fechan Gothig ychydig o bellter o'r dref, mewn dyffryn a amgylchynir â bryniau gwyrddion; mae'r fynwent, â'i beddfeini niferus, wedi'u haddurno mewn amrywiol ffyrdd, yn ymestyn i fyny ochr y bryn; ar waelod y bryn hwn y saif yr adeilad y tardda'r ffynnon oddi tano. Mae'r adeilad hwn, y dywedir iddo gael ei adeiladu gan Iarlles Richmond, mam Harri VII, yn heneb hardd o bensaernïaeth Gothig. Mae i'r adeilad ddau lawr, gyda'r llawr isaf yn ffurfio neuadd, wedi'i haddurno â thri bwa uchel, ac o fynd i mewn yno, gwelwn y ffynnon. Mae to'r neuadd hon, gyda'i addurniadau cyfoethog o'r chwaeth orau, yn haeddu sylw arbennig. Dyma ran o'r adeilad yr ymddengys i benseiri teyrnasiad Harri VIII dalu sylw arbennig i'w addurno. Defnyddir yr ail lawr, sydd â thair ffenestr, fel ysgol ac ar gyfer y llys chwarter. Mae dŵr y ffynnon hon yn glir iawn, ond o liw emrallt, ac yn llifo i mewn i fasn deuddeg troedfedd o hyd a hanner hynny o led, wedi'i leinio a cherrig petryal. Yna, mae'n llifo i'r awyr agored lle'i cesglir mewn basn mwy, sy'n llenwi'r cwrt blaen o flaen yr adeilad; ac ar ôl gadael y basn hwnnw mae'n troi melin yn y cyffiniau. Prin y gellir synhwyro gwahaniaeth rhwng blas dŵr y ffynnon a blas dŵr cyffredin, heblaw bod rhywbeth sebonaidd amdano. Fodd bynnag, nid yw'n hawdd meddwl am ei flasu, gan y defnyddir y pyllau mewnol ac allanol ar gyfer ymdrochi; i'r diben hwnnw mae encilfeydd o bren, gyda ffenestri lliw, ym mhedair cornel yr adeilad, lle bydd yr ymdrochwyr (o'r ddau ryw) yn dadwisgo. Gwerthir disgrifiad darluniadol o'r ffynnon a'i rhinweddau ar y safle.
Lleolir Treffynnon ychydig llai nag awr o daith o'r arfordir and mae'n ymguddio mewn cilfach ddofn yng nghanol bryniau tal. Gyda'r môr yn gwahanu'r ardal oddi wrth ymgorddi prysur Lerpwl a'i chyffiniau diwydiannol, a harddwch natur heb fod yn amlwg iawn yma, prin y byddai teithiwr yn crwydro i'r lle hwn, oni bai iddo gael ei fendithio ag atyniad arall sy'n denu'r rhai sy'n ceisio rhyddhad ynghyd ag ymwelwyr chwilfrydig, gan felly leddfu ar unigrwydd prudd y lle hwn mewn llawer o ffyrdd. Mae'n ffynnon ryfedd, sy'n enwog, yn y lle cyntaf, am ei chychwyniad fel Ffynnon y Santes Gwenffrewi, ac yn ail, oherwydd y credir fod iddi rymusterau iacháu, a glodforir gan bobl y dref a'r cyffiniau, yn ôl y sôn ar sail tystiolaeth ddiamheuol llawer o feddygon. Mae hanes tarddiad y ffynnon yn werthfawr am ddau reswm: am ei fod mor anhygoel fel ei fod yn difyrru'r amheuwr, ac am ei fod mor rhyfeddol fel ag i galonogi'r crediniwr i'r entrychion. Yn absenoldeb materion eraill sy'n haeddu sylw, gobeithiaf y gallaf ddifyrru'r darllenydd â'r hanes heb ragfarnu ei ddyfarniad, gan ymfodloni ar adael iddo yntau benderfynu a fydd yn ymuno â phlaid yr amheuwyr ynteu gorlan y ffyddloniaid.
Yn y seithfed ganrif, trigai morwyn o'r enw Gwenffrewi yn yr ardal hon. Roedd yn enwog am ei sancteiddrwydd anghyffredin, gan iddi addo y byddai'n parhau'n wyryf am byth. Roedd wedi ymgysegru i wasanaeth nefol ac roedd wedi gosod ei hun o dan amddiffyniad a gofal ei hewythr Beuno, a oedd, yn ôl arfer y rhai cyfoethog a chrefyddol bryd hynny, wedi sefydlu eglwys fach yn y lle hwn gan arwain y defodau dwyfol yno ei hun. Ond ar yr un pryd, trigai tywysog paganaidd o'r enw Caradog gerllaw; roedd wedi ei hudo cymaint gan harddwch y wyryf fel ei fod wedi penderfynu ei meddiannu doed a ddelo. Cynigiodd ei serch i'r wyryf gysegredig, a chiliodd hithau mewn arswyd a dianc. Pan ganfu fod ei obeithion wedi'u chwalu'n annisgwyl, aeth y pagan llidiog ar ei hôl yn syth, a phan gafodd hi, dadweiniodd ei gleddyf a thorri ei phen. Fodd bynnag, cafodd ei wobr haeddiannol yn fuan ar ôl cyflawni'r weithred waedlyd. Syrthiodd yn farw yn y fan a'r lle a llyncodd y ddaear y pagan annuwiol. Rholiodd pen y forwyn i lawr yr allt gan ddiweddu ger yr eglwys fach. Ar unwaith, daeth Sant Beuno yno, cododd y pen ac aeth at y corff. A chan iddo gyflawni ei weddïau a datgan ei addunedau duwiol, gosododd y pen ar y corff, ac wele, daethant yn un eto. Yn dilyn y digwyddiadau hyn, bu Gwenffrewi fyw bymtheng mlynedd arall yn gwasanaethu ei Harglwydd ac yn cyflawni ei haddewid.
... Y dyddiad y torrwyd ei phen oedd 22 Mehefin, sydd felly'n cael ei gadw fel gŵyl hyd heddiw. Dyna stori'r wyrth hon.
Yn dilyn marwolaeth y wyryf, profwyd ei sancteiddrwydd drwy nifer o wyrthiau. Mae meddygon yn priodoli'r grymoedd iacháu i ddŵr y ffynnon, nad ystyrir bod unrhyw un arall yn y bydysawd yn debyg iddi ac o'r herwydd, bydd pobl o bob gradd yn pererindota i'r safle hon mewn niferoedd mawr. Mae'n iacháu holl wendidau'r corff dynol cyn gynted ag yr ymdrochir ynddi. Ac fel arwydd o'i heffeithiolrwydd, mae baglau'r cleifion a iachâwyd a chynorthwyon eraill ar gyfer aelodau cloff a chlwyfus yn crogi fel tlysau o nenfwd to a adeiladwyd dros y ffynnon. Nid yw'r ffynnon byth yn rhewi na'i llif yn newid, naill ai mewn cyfnodau o sychder nac yn dilyn glaw trwm. Mae'n tarddu'n gyflym a phefriog o graig ac wedyn mae ei dyfroedd yn ymgasglu mewn basn o garreg. Uwchlaw, codwyd to a gynhelir gan bileri carreg ac ar hwnnw gellir darllen chwedl y Santes Gwenffrewi yn union uwchlaw'r ffynnon. Yn dilyn cyngwystl, cynhaliwyd arbrawf pan wagiwyd y basn, a oedd yn cynnwys, fe amcangyfrifir, 240 tunnell o ddŵr, ac fe ail-lenwodd mewn llai na dau funud, gan brofi bod y ffynnon rymus hon yn cynhyrchu mwy na chan tunnell o ddŵr o fewn ond munud.
Wedi dweud hynny, ymddengys bod grymoedd iachusol y ffynnon hon wedi gwanychu'n sylweddol. Fel yr adroddwyd yn y papurau newydd yn ystod ail hanner y flwyddyn hon, ni chafodd hyd yn oed gefnogaeth rymus o bell y gwneuthurwr gwyrthiau'r Tywysog Hohenlohe mewn gweddi a chân, y ceisiodd llawer o gredinwyr yn y lle hwn ei gymorth gan aros eu hunain yn agos at y dŵr sanctaidd, unrhyw ddylanwad nac effaith.
Saif Treffynnon ddwy filltir o'r môr, tua hanner ffordd i fyny llethr mynydd uchel [eglurir yr enw]. Sefydlwyd y dref oherwydd ffynnon sy'n tarddu mewn lloc wythonglog, cromennog o dan gapel, ffynnon mor gynhyrchiol fel ei bod yn cynnal sawl melin ddŵr yn y fan a'r lle (dywed Pennant ei bod yn cyflenwi 21 tunnell o ddŵr y funud). Mae hynny'n llif sylweddol o ddŵr ar lethr serth iawn. Cafodd y dŵr ei ddefnyddio'n effeithiol i sefydlu tair melin wlân sy'n gweithio ar gyfer Manceinion a'r Alban. Ni fu'n bosibl i ni eu gweld. Dim ond gwragedd a merched sy'n gweithio yno, a gwaherddir dynion. ... Mae un felin bapur ac un felin dybaco. Mae hefyd dri morthwyl gogwydd copr ar hyd yr afon hon, ac un lle gwneir y copr melyn drwy ychwanegu calamin gan ddilyn arfer Aix-la-Chapelle. Mae'r ffowndrïau plwm ddwy filltir i ffwrdd. Dywedir y gelwir yr ardal yn Faes Glas (yn Ninas Basing, mae hen sianel a elwir Wat Maes Glas yn y Gymraeg yn dod i ben, dyma hen abaty hynafol Dinas Basing). Nis oes unrhyw syndod i'r brodorion barchu'r ffynnon hon y mae ei tharddiad mor rhyfeddol; ond mae'n haeddu eu clodydd bellach oherwydd ei bod yn rhoi gwaith i gymaint o bobl ddiwyd. (Torrwyd pen y Santes Gwenffrewi ar gopa'r mynydd gan ei chariad Caradog, mab y Brenin Alen; arhosodd ei phen yno. Gosododd Beuno Sant ei phen yn ôl a bu fyw'r Santes am bymtheng mlynedd yn rhagor. Wedyn dygwyd ei chorff i Amwythig.) Bydd cymaint o Brotestaniaid â Chatholigion yn ymweld â'r ffynnon. Nid oes blas i'w dŵr ac mae'n bur iawn, ac os yw wedi bod o fudd i'r bobl sy'n ymdrochi ynddo mae hynny'n debygol o fod oherwydd ei fod yr union yr un fath ag unrhyw ddŵr oer braf arall (fel mae'n digwydd, mae'r nifer o bererinion yn gostwng bob blwyddyn). Dosberthir taflen yn y capel sy'n adrodd yr hanes gwyrthiol, gan nodi bod yr Hen Destament a'r Testament Newydd yn adrodd pethau sydd yr un mor annisgwyl, ac felly na ddylem amau hanes y ffynnon yn fwy na'r rheini.
Ar ôl y Fflint, Treffynnon. Mae'r orsaf dri chilomedr o'r dref ac yn rhan o bentref tlawd Maes Glas. Os trowch eich cefn at Afon Dyfrdwy fe welwch ar y chwith fryn ag adfeilion ar ei gopa. Dyna'r cyfan sydd ar ôl o Abaty Maes Glas, a sylfaenwyd yn y ddeuddegfed ganrif. Mewn dôl hyfryd ac yng nghysgod coed hardd saif darnau o fur, yn cynnwys ffenestri Gothig a drws mawr unig sy'n edrych fel porth gorchest. Cerrig coch petryal yw'r defnyddiau, wedi'u melynu gan y tywydd. O fynd at ochr y bryn fe welwch olion ffos a gallwch fwynhau golygfa banoramig o Afon Dyfrdwy ac arfordir Swydd Gaer. ... Ond dyma Dreffynnon [eglurir yr enw], tref fach o 5,000 o drigolion sydd â melinau gwlân, ffowndrïau a chapel bach hyfryd, a hwnnw yw rhyfeddod yr ardal. Dyma ei sail a'i chwedl:
Ar ddechrau'r seithfed ganrif, roedd Gwenffrewi, neu Winefride, perthynas i Feuno Sant, un o nawddsaint Cymru, yn byw yn Nhreffynnon ac yr oedd pennaeth Cymreig o'r enw Caradog yn ei chwennych. Ymatebai Gwenffrewi â mudandod neu ddirmyg i daerineb chwantus y barbariad hwnnw, gan felly ennyn ei lid. Un diwrnod, cyfarfu Caradog â Gwenffrewi o'r diwedd ar y bryn sydd fel rhagfur uwchlaw Treffynnon. Erfyniodd arni un tro olaf i wrando arno'n ffafriol ond pan gafodd ei wrthod fel o'r blaen, ni allai reoli ei hun bellach ac ag un trawiad torrodd ymaith ei phen. Rholiodd y pen i waelod yr allt tan iddo gyrraedd llwyfandir bach. Yn yr union fan honno, tarddodd ffynnon o ddŵr pur, oer, a gasglwyd yn ddiweddarach mewn cafn, ac uwchlaw'r cafn adeiladwyd, fel canopi, gapel bach Gothig prydferth o garreg, gyda phileri culion ag asennau cain ac addurniadau wedi'u cerfio'n gywrain. Mae ambell offrwm, bagl neu ffon gerdded yn crogi wrth y colofnau a'r muriau. Mae dwy staer yn arwain at y pwll, sydd wedi'i amgylchu â phalmant y mae sawl caban syml iawn yn ymagor iddo. Adwaenir hyn oll fel Ffynnon y Santes Gwenffrewi ac mae'n eiddo i'r Catholigion, sy'n codi tâl mynediad bach ar bawb sy'n dymuno ymweld â'r ffynnon neu ei defnyddio. Mae Treffynnon ei hun, gyda llaw, yn ganolfan Gatholig ac mae yno ddwy ysgol: un sy'n cael ei rhedeg gan yr Iesuwyr ac un gan leianod. Mae hefyd fynachlog yn yr ardal. Roeddwn wedi fy siomi ar yr ochr orau i glywed bod y boblogaeth Gymreig sydd, fel y gwyddys yn dda, yn arch-Brotestaniaid, yn parchu'r mynachod, y lleianod a'r Iesuwyr yn fawr. Dyma enghraifft wych o oddefgarwch, sy'n glod i drigolion y wlad ac i'r clerigwyr y mae Eglwys Rufain yn eu hanfon i'r parthau hyn.