02 Cefnffen Christchurch/yr As Fach/Whitson
02 ardal gymeriad cefnffen Christchurch/yr As Fach/Whitson: cefnffen isel sydd â thirwedd "ganolradd" symlach. (Ffoto: GGAT Gwent Levels 042)
Roedd y broses wreiddiol o gau a draenio'r ardal gan ddefnyddio ffosydd a chloddiau wedi dechrau erbyn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Mae'n debyg bod ffiniau caeau unigol yn dyddio o gyfnod diweddarach (ôl-ganoloesol?).
Ychydig iawn o dystiolaeth ddogfennol sydd gennym cyn canol yr ail ganrif ar bymtheg, pan ddisgrifiwyd yr ardal a'i system ddraenio yn dra manwl mewn arolwg.
Nodweddion draenio wedi'u cadw mewn cyflwr da (ffosydd draenio, cloddiau, ffosydd agored), patrwm unionlin o gaeau wedi'u trefnu mewn lleiniau, nifer fach iawn o aneddiadau, ffyrdd syth, heb wastraff, â helyg wedi'u tocio ar hyd-ddynt, sy'n rhoi naws "gwlyptir" gryf
Ardal o gefnffen isel. Ymestynnai i ymyl y ffen ar un adeg ond erbyn hyn mae'r Gwaith Dur i'r gogledd a Green Moor (ardal 9) i'r dwyrain yn ffin i'r ardal sydd wedi goroesi. I'r de ac i'r gorllewin mae Whitson (ardal 4) ac ardal 1.
Gellir rhannu'r patrwm unionlin o ffiniau caeau yn lleiniau bach, wedi'u diffinio gan brif ffosydd a hen gloddiau mawr sy'n cynrychioli darnau unigol o dir a adferwyd. At ei gilydd mae'r ffyrdd yn syth a heb wastraff.
Roedd ystod unigryw o nodweddion tirwedd eraill. Ar yr ardaloedd is yn agos at ymyl y ffen roedd cyfres o diroedd comin. Fe'u dinistriwyd gan y Gwaith Dur, ynghyd â dau bwll rhwydo hwyaid a'r unig ddwy fferm yn yr ardal gymeriad hon. Ceir sawl rhes ardderchog o goed wedi'u tocio.
Arferai'r ardal hon gynrychioli math cyffredin o dirwedd ar y Gwastadeddau, ac ymestynnai dros lawer o'r gefnffen. Fe'i nodweddir gan batrwm unionlin eithaf cydryw wedi'i drefnu mewn lleiniau o sawl dwsin o gaeau, heb fawr ddim anheddu. Mae'r ffyrdd yn syth, heb wastraff ac ar hyd-ddynt y mae helyg wedi'u tocio, sy'n rhoi naws "gwlyptir" gryf.
Mae Monksditch wedi'i chadw mewn cyflwr arbennig o dda, am fod iddi wyneb o gerrig mewn mannau. Gyda'r ffos lefel is i'r gorllewin, pont fwaog Whitson, a gafaelion sydd wedi'u cadw mewn cyflwr da yn y caeau oddi amgylch, mae i'r ardal o amgylch yr is-orsaf werth grwp uchel.
Mae dulliau rheoli gwrychoedd yn amrywio. Ceir cymysgedd o wrychoedd wedi'u torri'n dda a gwrychoedd prysglog, a nifer fawr o goed aeddfed o amgylch is-orsaf drydan Whitson.
Amharwyd ar gyfanrwydd a chydlyniant yr ardal, er bod effaith y Gwaith Dur yn cael ei leihau gan goed.