gweinidog y Bedyddwyr, awdur a chenedlaetholwr
5 Mawrth 1986 (92 oed)
5 Y 'Tân yn Llŷn'
Coleg a'r RhyfelGolygu
Pan dorrodd y Rhyfel Byd Cyntaf bu raid iddo ymrestru fel cynorthwywr meddygol yn y fyddin, profiad a wnaeth lawer i'w osod ar lwybr heddychaeth a Chenedlaetholdeb Cymreig. Ymunodd gyda'r DOTC yn y coleg, ac yn Ionawr 1916 â'r Corfflu Meddygol (RAMC). Erbyn Medi 1916 roedd yn cynorthwyo'r clwyfedig ar y llinell flaen, ond anadlodd nwy gwenwynig ym Brwydr Passchendaele ar 23 Hydref 1917. Am gyfnod o tua thri mis roedd yn ddall ac yn fud a byddar; treuliodd y cyfnod hwn mewn ysbyty yn Lloegr ac yn ara deg, dychwelodd i stâd gymharol normal. Erbyn mis Mawrth 1918 roedd wedi gwella digon i'w symud i Felffast, ac roedd yn Blackpool erbyn diwedd y rhyfel. Cyhoeddodd ffrwyth ei ddyddiaduron manwl yn Seren Gomer rhwng 1969-72 dan y teitl 'Dyddiadur Milwr'. Bu i'w brofiadau yn y rhyfel ei droi'n genedlaetholwr ac yn heddychwr o argyhoeddiad dwfn.[1]
Dychwelodd i'r 'Coleg ar y Bryn' yn Ionawr 1919 lle graddiodd gyda dosbarth cyntaf mewn ieithoedd Semitig ym Mehefin 1919, gan ennill MA ddwy flynedd yn ddiweddarach am draethawd ar gyfieithiadau William Morgan a Richard Parry o Lyfr Job. Fel gweinidog, treuliodd ran helaeth o'i weinidogaeth yn Llandudno.
Murlun i goffau Valentine ar wal Capel y Tabernacl, Stryd Mostyn, Llandudno.
Fe'i ordeiniwyd yn weinidog yngNghgapel y Tabernacl, Llandudno yn Ionawr 1921. Priododd Margaret Jones o Landudno ar 1 Hydref 1925, a ganwyd mab iddynt, Hedd yn 1926 a merch, Gweirrul yn 1932.
Fflam cenedlaetholdebGolygu
Y 'Tân yn Llŷn'Golygu
Ymladdodd Valentine ymgyrch ar ran y Blaid yn erbyn yr Ysgol Fomio cyn y weithred, a disgrifiodd hynny mewn ysgrif yn Y Ddraig Goch ym Mehefin 1936 dan y teitl 'Bedydd tân y Blaid Genedlaethol'. Yma, dywedodd mai bwriad y weithred o roi'r gwersyll ar dân oedd sicrhau cyhoeddusrwydd i achos y Blaid, a thraddododd Valentine a Saunders Lewis areithiau yn Llys y Goron Caernarfon yn Hydref 1936 a gyhoeddwyd yn bamffled gan y Blaid.[2] Nid oedd penderfyniad y rheithgor yn unfrydol y tro hwn felly symudwyd yr achos i lys yr Old Bailey yn Llundain yn Ionawr 1937 a dedfrydwyd y tri diffynnydd (a elwir yn 'D.J., Saunders a Valentine') i naw mis o garchar yn Wormwood Scrubs; buont yno rhwng 20 Ionawr a 26 Awst 1937.
Ysgrifennodd Valentine am ei brofiadau yn y carchar yn yr ysgrifau 'Beddau'r byw' (yn Y Ddraig Goch) rhwng Tachwedd 1937 a Chwefror 1939; yma gwelir fod ei gydymdeimlad â'i gyd-garcharorion yn amlwg, a gwel yr ochr ddigri i lawer o'r profiadau yn y carchar. Bu aelodau ei gapel yn gefnogol iawn iddo drwy'r helynt hwn, a chafodd groeso cynnes pan ddychwelodd i'r weinidogaeth wedi iddo gael ei ryddhau o'r carchar.
Y DeyrnasGolygu
Bu Valentine yn olygydd ar nifer o gylchgronau enwadol gan gynnwys Y Deyrnas. Mewn un erthygl yn Y Deyrnas, 'Y Bregeth Olaf', mae'n adrodd stori sy'n nodweddiadol o'i arddull, ei genedlaetholdeb, a'i gariad at y Gymraeg. Yn ei stori, mae'n dangos fel y mae'r Gymraeg yn dirywio ym mhentref dychmygol o'r enw Llanyllechwedd, "cyn i Saeson amharchus ei drosi yn Lanilecwith". Sonia am weinidog a fu yno ers 30 mlynedd a welai ddirywio moesau'r dref a ni hoffai'r Cymry Saisaddolgar o'i gwmpas. Disgrifia fel y bu i "a few words in English" droi'n "all the services in Bethesda Church be henceforth conducted in English." Cododd yr hen weinidog ar ei draed, "..ei destun – ei lais yn eiddil a'r Beibl yn crynu yn ei law a dydwedodd: "Lle ni byddo gweledigaeth, methu a wna y bobl." A bu farw.[3]
Ei ohebiaeth gyda David Lloyd GeorgeGolygu
Yn un o'r rhifynnau cawn hanes aelodau'r Tabernacl yn anfon protest ynglyn â'r bwriad i godi'r ysgol fomio, at y llywodraeth ac yn anfon copi at Mr David Lloyd George. Yna anfonodd y Parch. Lewis Valentine apel bersonol at Lloyd George a dyma gyfieithiad o'r ateb Saesneg a dderbyniodd ar y 31ain Gorffennaf 1936 ac a ymddangosodd yn rhifyn Medi 1936 o'r Deyrnas:
F' annwyl Mr Valentine, 'Rwyf wedi cymryd amser maith i gysidro problem yr ysgol fomio yn Llŷn ac 'rwyf wedi cael fy llethu gan y nifer o lythyrau ynglyn â'r pwnc, ond oedais cyn anfon ateb hyd nes imi roi ystyriaeth ddwys i holl oblygiadau y broblem. 'Rwyf wedi anfon llythyr i'r wasg i fynegi fy mhenderfyniad ynglyn â'r mater. Rhoddais ystyriaeth i'r effaith allai gwersyll o'r fath ei gael ar gymdeithas heddychol fel yr un sydd ym Mhen Llŷn. Credaf mai'r unig ateb yw dileu bomio'n gyfangwbl. Ond, os oes raid cael ysgol fomio, yna mae'n well iddi fod mewn ardal wledig nag mewn ardal boblog. Gadewch i ni uno i gael terfyn ar ryfel o blith arswydau'r byd. Diolch i chi am eich sylwadau ynglyn â fy Nghofiannau Rhyfel. Ysgrifennais mor blaen am fy mod eisiau dysgu'r genhedlaeth bresennol ac un y dyfodol beth yw gwir arwyddocad rhyfel.'
Gwasanaeth Coffa Lewis ValentineGolygu
Cofeb Lewis ValentineGolygu
Baner i gofio Lewis Valentine a grewyd gan Glenys Williams (ar y chwith) fu'n cael ei harddangos yng nghapel y Tabernacl, Llandudno am flynyddoedd lawer. Ar y dde mae'r Parchedig Dylan Rhys, gweinidog y capel
Cyhoeddwyd rhannau helaeth o'r erthygl yma gan Gareth Pritchard mewn nifer o gylchgronau gan gynnwys 'Y Pentan', 'Y Cymro' a'r 'Herald Cymraeg' (Daily Post).
↑ [http://wbo.llgc.org.uk/cy/c11-VALE-EDW-1893.html Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; awdur: Dafydd Johnston; adawlyd 10 Medi 2016.
↑ Y stori lawn, a ysgrifennwyd ar gyfer Y Deyrnas, Cylchgrawn Bedyddwyr Llandudno gan Lewis Valentine ym mis Mawrth 1924 pan oedd yn Weinidog ar Eglwys y Tabernacl yn y dref. "Gobeithiaf, frodyr, eich bod wedi rhoddi ystyriaeth ddwys a gweddigar i'r mater hwn, ac mai yn eich bendithio ac nid eich melltithio y bydd eich plant a'ch wyrion." Cyfarfod Eglwysig Blynyddol ydoedd yn 'Bethesda', Lanilecwith a'r Parch. Emrys Owen yn llefaru. Tref â'i phoblogaeth oddeutu deunaw mil oedd Llanyllechwedd, canys dyna oedd ei henw cyn i Saeson amharchus ei drosi yn Lanilecwith. Bu Emrys Owen yn weinidog ynddi am bum mlynedd ar hugain. Nid oedd yn boblogaidd iawn yn y dref nac yn ei eglwys. Carai Gymru a'r Gymraeg a hen ddiwylliant y wlad yn rhy angerddol, ac ni fedrai yn ei fyw ddygymod â'r Saeson gormesol eu hysbryd na chwaith â'r Cymry Saisaddolgar oedd ynddi. Loes i'w ysbryd oedd gweld rhieni yn cynnwys eu plant i fod yn Saeson a phawb ar eu gorau glas yn sarnu ar draddodiadau coethaf y genedl. Llesgawyd ei ysbryd hefyd gan y dirywio amlwg ym moesau'r dref – peth sydd bob amser yn digwydd pan ddiystyro cenedl ei hiaith a'i hetifeddiaeth, a phan egyr ei drws led y pen i ddylanwadau estronol. Llethwyd ysbryd yr hen weinidog hefyd gan agwedd ei swyddogion crach-fonheddig yn erfyn arno roddi a few words in English ar bob pregeth, a hynny ar waethaf y ffaith fod amryw o addoldai Seisnig yn y dref. Diorseddwyd y 'Llyfr Emynau' ers llawer dydd gan yr 'English Hymnal' a chollwyd emynau gwin Pantycelyn ac Ann Griffiths o'r gwasanaeth. Yr oedd y Seiat druan, hithau, mewn bedd heb obaith atgyfodiad, a'r English Address and Social for Young People a gyhoeddid yn lle'r Cyfarfod Gweddi. Trowyd un gwasanaeth bob mis yn Sevice of Song, ac nid gwiw oedd sôn mwyach am y Cyfarfod Pregethu Blynyddol – rhaid oedd cadw Annual Bazaar and American Tea ar ddyddiau cysegredig yr uchel wyl gyfarfod. Pan wahaniaeth oedd fod i'r eglwys orffennol gwych a thraddodiadau disglair? Pa wahaniaeth oedd o fod dynion fel Gruffudd Owen a Morris Rhisiart a Gwenno Dafis wedi dioddef cystudd a charchar a merthyrdod er mwyn sefydlu'r eglwys a chael rhyddid i bregethu a gwrando'r Efengyl yn eu hiaith eu hunain? Pa wahaniaeth oedd o mai gwerinwyr tlodion o Gymry eirias oedd wedi rhoddi eu ceiniogau prin i adeiladu'r capel hardd presennol? Pa wahaniaeth oedd i'r bobl hyn am y gweddiau dwysion a'r profiadau hyfryd a gafwyd gan eu tadau yn y lle hwn? Rhaid oedd trosi y gwasanaeth yn Saesneg. Dacw Saisaddolwr pennaf y fro ar ei draed, Enos Davies, hen fasnachwr bach crebachlyd a'i holl fryd ar ddileu'r Gymraeg o'r gwasanaeth. Iddo ef "stickers in the mud" oedd pob Cymro a garai ac a fynnai siarad ei iaith. Cynnig yr oedd o "That all the services in Bethesda Church be henceforth conducted in English." Eilwyd ef yn barod iawn gan Mr. Hughes Jones, y Compton, oedd wedi ei fagu ar aelwyd Gymraeg uniaith, ond bu yn Lloegr am dair blynedd, ac ni chlywyd ef, druan, yn yngan gair o Gymraeg wedi dychwelyd oddi yno. Yr oedd y ddeuddyn hyn wedi pacio'r Cyfarfod Eglwysig â gelynion anghymodlon y Gymraeg, dynion na welwyd erioed mohonynt mewn Cwrdd Eglwys o'r blaen. Nid oedd neb o du y gweinidog ond rhyw hanner dwsin o werinwyr a fagwyd ym mherfedd y wlad, ond heb golli eu cariad at hen fywyd gwerinol annwyl y Cymro gynt. Bu dadlau brwd – caed geiriau celyd a dangoswyd ysbryd anheilwng iawn o ysbryd y Gwr oedd ganwaith wedi arddel mawl y tadau yn y Gymraeg persain. Wfftiwyd dagarau a rhybudd yr hen weinidog a phasiwyd y penderfyniad gyda brwdfrydedd a mwyafrif mawr iawn a phendefynwyd ei roddi mewn grym y Sul cyntaf o'r mis dilynol. Sul olaf mis Chwefror ydoedd - y Sul olaf i'r Gymraeg yn eglwys Bethesda, Lanilecwith. Mae Enos Davies yn y sêt fawr â'i wyneb crebachlyd yn fwy crebachlyd nag erioed. Mae Hughes Jones, y Compton, yno yn rhwbio ei ddwylo gyda mwy o ynni nag erioed. Mae'n amlwg fod y ddau yn edifarhau dyfod ohonynt i'r oedfa. Edrychant yn bur anesmwyth yn ystod rhannau arweiniol y gwasanaeth. Cyfyd Emrys Owen ei destun – ei lais yn eiddil a'r Beibl yn crynu yn ei law: "Lle ni byddo gweledigaeth, methu a wna y bobl." Distawrwydd mud – disgyn y dagrau yn gyflym a phoethion ar y Llyfr na agorir mohono byth mwy ym Methesda – dacw gorff lluniaidd yr hen weinidog yn siglo – syrth yn drwm ar lawr y pulpud. Rhuthra rhai o'r blaenoriaid ato a chlywir ef yn sibrwd gyda'i anadl olaf: "Lle ni byddo gweledigaeth, methu a wna y bobl." Galwyd ar feddyg o'r gynulleidfa, ond yr oedd y Parch Emrys Owen wedi marw.