Tregaron - Wicipedia
52.2196°N 3.9352°W
W04000401
SN679597
Tref fechan a chymuned yng Ngheredigion yw Tregaron.[1] Mae ganddi 1185 o drigolion, a 68% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).
Gerllaw y dref ceir Cors Caron.
Tregaron o Ben-pica, tua 1885.
Daeth Tregaron yn dref ym 1292. Mae twf y dref wedi dibynnu ar leoliad yr ardal yn Nyffryn Teifi. Daeth yn dref farchnad i'r cymunedau amaethyddol a oedd wedi eu gwasgaru ar hyd y wlad tua'r De, a'r tirfeddiannwyr cyfoethog oedd a ffermydd mawr yn yr ucheldir tua'r dwyrain, cartref i lawer o ddefaid a phrin bobl. Tua'r Gogledd roedd Cors Caron, tir ffrwythlon pan fyddai wedi ei ddraenio, tua'r Gorllewin mae ardal fryniog a ffermwyr yn piau ffermydd bach o ond rhai erwau. Daw'r bobl yma i Dregaron i'r farchnad wythnosol a'r ffair flynyddol, Ffair Garon, lle gwerthwyd ieir, moch, gwartheg a cheffylau. Cynhelir ffeiriau defaid ym Mai a Mehefin, a dwy ffair arall yn Nhachwedd. Roedd nifer fawr o dafarndai yn y dref a fyddai'n darparu ar gyfer yr holl bobl a ddaw o'r wlad yn ystod y digwyddiadau hyn.
Dadorchuddio cofeb Henry Richard yn 1885. Ffotograff gan John Thomas.
Yng nghanol y 18g, cadwai Matthew Evans dafarn yn y dref. Roedd ganddo ddau fab ac un merch, lladron adnabyddus a adnabyddwyd fel Plant Mat. Buont yn byw mewn ogof yn ymyl Pontarfynach am sawl mlynedd. Roedd yn anodd dal y tri am i fynediad i'r ogof fod yn rhy gul. Wedi sawl mlynedd o lwyddiant, fe gyflawnodd y tri lofruddiad ac felly fe'u dedfrydwyd i farwolaeth ac fe'u lladdwyd.
Roedd Tregaron yn brif fan cwrdd i borthmyn a fyddai, cyn sefydliad cludiant trennau, yn cymryd niferoedd mawr o wartheg, defaid ac hyd yn oed gwyddau cannoedd o filltiroedd i farchnadoedd yn Ne-Ddwyrain Lloegr. Roedd llawer o ddynion Tregaron yn gwneud hyn ac yn gwneud llawer o arian wrth wneud. Roeddent yn actio fel dynion post answyddogol neu negeswyr, ac roedd llawer yn medru osgoi y tollbyrth.
Roedd sawl melin wlan a redwyd gan ddwr i'w cael yn Nhregaron, ac roedd yn ganolbwynt i wneuthuriad sannau. Roedd dynion, menywod a phlant yn gweu sannau yn eu cartrefi ac yn eu gwerthu yn y farchnad, i ddelwyr a fyddai'n eu gwerthu ymlaen yng Nghymoedd De Cymru.