Gwenallt a Phenparcau – BroAber360
Gwenallt a Phenparcau
Cysylltiad Gwenallt a Phenparcau
Am dros ddeng mlynedd ar hugain, roedd Rheidol Road, Penparcau yn gartref i un o feirdd, beirniaid ac ysgolheigion blaenllaw Cymru. Roedd David James Jones (1899 – 1968), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol 'Gwenallt', yn byw yn Rhydymor o 1935 hyd ei farwolaeth ar Noswyl Nadolig 1968.
Fe'i ganed ar 18 Mai 1899 ym Mhontardawe, yn Nyffryn Abertawe. Gwenallt oedd yr hynaf o dri o blant a anwyd i rieni oedd yn wreiddiol o Sir Gaerfyrddin. Mae gwreiddiau tadol a mamol gwledig yn amlwg yn ei waith. Symudodd y teulu i bentref cyfagos Alltwen, lle mynychodd Gwenallt ysgolion lleol, ac o enw'r pentref y cymerodd ei enw barddol, gan drawsosod yr enw 'Alltwen' i ffurfio 'Gwenallt'.
Tra yn Ysgol Sir Ystalyfera, dysgwyd ef am gyfnod byr gan Kate Roberts, cawr llenyddol arall o Gymru, rhwng 1916 a 1917. Wedi cyfnod yn y fyddin ar anterth y Rhyfel Byd Cyntaf ac yn 18 oed, datganodd ei fod yn wrthwynebydd cydwybodol. Treuliodd ddwy flynedd yn y carchar rhwng Mehefin 1917 a Mai 1919, yn gyntaf yn Wormwood Scrubs ac yna yn Dartmoor. Yn ddiweddarach byddai'n ysgrifennu am y profiadau hyn yn ei nofel Plasau'r Brenin, a gyhoeddwyd ym 1934. Ar ôl cael ei ryddhau o'r carchar, daeth Gwenallt i Aberystwyth i astudio ac yn ystod yr amser hwn cyfarfu â'r awdur a'r dramodydd a anwyd yn Llanbedr-Pont-Steffan, Idwal Jones. (1895 – 1937), y byddai ei gofiant yn ei gyhoeddi yn ddiweddarach ym 1958. Ar ôl graddio gyda graddau yn y Gymraeg a'r Saesneg, dysgodd Gwenallt Gymraeg yn Ysgol Sir y Barri.
Yn 1926, enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn Abertawe am ei gerdd Y Mynach. Enillodd y Gadair am yr eildro yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mangor ym 1931 gyda Breuddwyd y Bardd.
Dychwelodd Gwenallt i Aberystwyth ym 1927, ac fe benodwyd ef i staff y Brifysgol fel darlithydd y Gymraeg. Cafodd ei ddyrchafu i uwch ddarlithydd ac yna'n ddarllenydd, y cyntaf yn Aberystwyth i gael ei benodi i'r radd newydd ar y pryd, cyn ymddeol ym 1966.
Roedd yn gefnogwr brwd i Glwb Pêl-droed Tref Aberystwyth a mynychai Coedlan y Parc bob yn ail ddydd Sadwrn lle'r oedd yn aml yn frwdfrydig yn ei 'gyngor' i chwaraewyr.
Ymhlith y rhai a ddarlithodd, roedd y diweddar Hywel Teifi Edwards, tad cyflwynydd y BBC, Huw Edwards, ac ef ei hun yn academydd, hanesydd a darlledwr amlwg yn ogystal â phêl-droediwr enwog yn ei ieuenctid a chwaraeodd i dîm y Brifysgol. Ar yr achlysur penodol hwn, fe wnaeth Gwenallt, a oruchwyliodd ymchwil ôl-raddedig Hywel Teifi ar lenyddiaeth Gymraeg y 19eg Ganrif, ail-sefyll gydag Edwards fel a ganlyn: "Safwch ar eich traed bachan os ych chi am fod o iws"!
Tra roedd yn byw ym Mhenparcau, o 1935 ymlaen, mynychodd Gwenallt wasanaeth prynhawn Sul yn rheolaidd yn Ebeneser, Capel Methodistaidd Calfinaidd Cymru Penparcau ynghyd â'i wraig, Nel. Priododd Nel yn 1937 ac fe fydd nifer ohonoch yn adnabod ei ferch fel Mair Gwenallt. Adnabyddir ei ŵyr hefyd fel Jac Gwenallt.
Roedd themâu Cristnogol yn amlwg yn ei waith, yn anad dim yn Y Coed a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth ym 1969. Roedd yn seiliedig ar ei ymweliad â'r Wlad Sanctaidd. Roedd gan Gwenallt ddiddordeb gydol oes mewn gwleidyddiaeth a materion cyfoes ac roedd yn aelod cynnar o Blaid Cymru. Ym mlwyddyn ei farwolaeth, fe'i gwahoddwyd i roi darlith yng Nghapel Soar, Pontardawe, a phwnc oedd crefydd a gwleidyddiaeth. Roedd hefyd yn un o sylfaenwyr Academi Cymru a golygodd ei gyfnodolyn Taliesin rhwng 1961 a 1965.
Cafodd Gwenallt ei goffáu mewn sawl ffordd. Gellir gweld plac, a ddadorchuddiwyd ym 1997, ar wal flaen Rhydymor, Ffordd Rheidol, ynghyd â phlac ar wal y tŷ ym Mhontardawe lle cafodd ei eni. Coffawyd ef, ynghyd â beirdd lleol eraill, gan ffynnon a phlac, a ddadorchuddiwyd ym 1992, yn Sgwâr Tref Pontardawe. Cyhoeddwyd Alan Llwyd gofiant Gwenallt – Cofio D. Gwenallt Jones 1899-1968, ym mis Hydref 2016 gan sicrhau bod ei fywyd a'i waith yn parhau i gael ei gofio a'i fwynhau. Claddwyd Gwenallt ym Mynwent Ffordd Llanbadarn.
Mae bellach Caffi Gwenallt yn rhan o Ganolfan Cymunedol Penparcau, ac yn gweinyddu tec-awe yn ystod cyfyngiadau COVID-19.