Papurau trafod Mae ein dogfen ymgynghorol, Dyfodol yr Iaith Gymraeg, yn amlinellu'r ffaith y gall Llywodraeth Cymru, llywodraeth leol a chyrff eraill gymryd camau cadarnhaol i gefnogi'r iaith Gymraeg. Camau fel y rhain: • • •
Diwygio'r modd y dysgir ac y defnyddir y Gymraeg yn y sector addysg. Mae hyn yn cynnwys darpariaeth mewn colegau addysg bellach. Diwygio caffael y sector cyhoeddus, gan gymhwyso cymalau'r iaith Gymraeg fel cymalau cymdeithasol. Sicrhau bod cyfeiriad penodol at yr iaith Gymraeg yn y Bil Datblygu Cynaliadwy, a bod Comisiynydd yr Iaith Gymraeg fel aelod ex officio o'r corff datblygu cynaliadwy annibynnol arfaethedig. Gweithredu'r safonau o fesur yr iaith Gymraeg i gyflwyno gwir newid effeithiol, er enghraifft, trwy ofalu bod awdurdodau lleol yn hybu addysg a gwasanaethau Cymraeg ac yn darparu gweithgareddau hamdden trwy gyfrwng y Gymraeg. Rhoi cefnogaeth bellach i awdurdodau lleol ddod yn weithluoedd Cymraeg eu hiaith. Sefydlu coleg y gwasanaeth sifil yng Nghymru, gyda phwyslais cryf ar yr iaith Gymraeg fel sgil craidd. Sicrhau fod pawb a gyflogir gan Lywodraeth Cymru yn cael eu cefnogi i ddysgu'r iaith a'i defnyddio. Cefnogi'r alwad am ddatganoli darlledu i'r Cynulliad Cenedlaethol. Archwilio gwaith y Mentrau Iaith, a sut y gellid eu trosi yn fentrau cymdeithasol gyda chyfrifoldeb i wella'r economi lleol. Buddsoddi mewn gofal plant fydd ar gael trwy gyfrwng y Gymraeg, a buddsoddi mewn addysg oedolion.
I roi hwb pellach i'r sgwrs, cyhoeddwyd papur trafod arall gan ymgeisydd Plaid Cymru am y Cynulliad a'r cyn-AS, Adam Price, dan y teitl Arfor - rhanbarth i'r Gorllewin Cymraeg. Geilw'r papur hwn am greu 'Bro Gymraeg' yng Nghymru lle gall y defnydd organig o'r iaith ffynnu. Mae'n mynegi'r ffaith bod angen 'tri pheth am strategaeth ranbarthol sydd yn adlewyrchu realiti ein daearyddiaeth ieithyddol'. Tri phrif syniad gan y papur:
1. Yr angen am strategaeth ranbarthol i'r Gorllewin Cymraeg; 2. Yr angen i greu haen ranbarthol o lywodraeth fel sail i'r strategaeth hon; 3. Yr angen i greu canolfannau trefol newydd yn y rhanbarthau fel canolfannau twf economaidd a gweithgaredd cymdeithasol. Mae'r naill bapur a'r llall yn pwysleisio pwysigrwydd datblygu cynaliadwy wrth hybu'r iaith Gymraeg yn ein cymunedau. Dadleuant mai'r unig ffordd o gael cymunedau cynaliadwy lle mae'r iaith Gymraeg yn cael ei defnyddio yn ddigymell ac yn ddyddiol yw i sicrhau bod yr iaith Gymraeg yn cael ei hystyried wrth wneud penderfyniadau am yr economi. Fel y nodwyd cyn i'r ymgynghoriad ddechrau, nid ein bwriad oedd yn bleidiol wleidyddol nac yn blwyfol, ond cymryd rhan mewn ymgynghoriad fyddai'n rhoi gwell syniad i ni o farn pobl Cymru am yr hyn mae ar yr iaith Gymraeg ei hangen er mwyn ffynnu yn ein cymunedau. Wrth ddarllen trwy'r ymatebion, daeth themâu cyffredin i'r amlwg; mae hyn wedi caniatáu strwythur thematig i'r crynodeb o ymatebion. Mae'r themâu yn sicr yn gydgysylltiedig ac yn effeithio ar ei gilydd.
1. Addysg a'r iaith Gymraeg Mewn llawer o'r ymatebion, yr oedd pwyslais arbennig ar ddysgwyr y Gymraeg fel ail iaith yn dod yn rhugl mewn ysgolion cyfrwng Saesneg. 'Nid yw'r Gymraeg fel ail iaith a ddysgir ar lefel TGAU yn helpu dysgwyr Cymraeg i ddod yn rhugl.' 'Mae'r Gymraeg fel ail iaith yn ymdrechu yn aflwyddiannus i anelu at rugledd.' Yr oedd rhai o'r ymatebion yn cynnig atebion i her dod yn rhugl yn wyneb poblogaeth o Gymry Cymraeg sy'n crebachu. Awgrymwyd modelau tramor o drochi mewn iaith: 'Dylai Cymru gychwyn ar raglen o drochi (fel yng Nghanada). Mae'r rhaglenni hyn wedi arwain at ddwyieithrwydd ymysg 25 % o oedolion ifanc yng Nghanada (18-29 oed). Mae'r dysgu yn y rhaglenni hyn yn cael ei gyflwyno yn gyfan gwbl yn Ffrangeg, ac eithrio'r pwnc Saesneg ac ieithoedd.'
Gwnaed llawer sylw am fanteision dwyieithrwydd a throchi. Awgrymwyd y dylai addysg lefel sylfaen fod yn Gymraeg yn unig. Cyfeiriodd un ymateb at bapur ymchwil sy'n gwrthbrofi'r camsyniad fod addysg Gymraeg yn niweidiol i berfformiad disgyblion yn Saesneg fel pwnc: 'Dangosodd yr ymchwil cyfredol yn ddigon clir nad oedd addysg ddwyieithog yng Nghymru yn effeithio'n negyddol ar alluoedd siaradwyr Saesneg L1 mewn Saesneg. Mewn gwirionedd, perfformiodd siaradwyr Saesneg dwyieithog L1 a'u cymheiriaid uniaith Saesneg cystal ar fesuriadau geirfa a sgiliau darllen Saesneg, ar waetha'r ffaith
fod siaradwyr Saesneg dwyieithog L1 yn mynychu ysgolion lle'r oedd y Gymraeg yn brif iaith dysgu.'1
Cefnogwyd y gosodiad hwn gan bapur arall y cyfeiriwyd ni ato mewn ymateb: 'Mae cysylltiad rhwng amlieithrwydd a chreadigrwydd. • Mae amlieithrwydd yn ehangu mynediad at wybodaeth • Mae amlieithrwydd yn cynnig ffyrdd eraill o drefnu meddyliau • Mae amlieithrwydd yn cynnig ffyrdd eraill o amgyffred y byd o'ch cwmpas • Mae dysgu iaith newydd yn cynyddu'r potensial am feddwl yn greadigol.'2
Awgrymodd athrawon fod 'niferoedd helaeth o ddisgyblion yn gyndyn ynghylch yr iaith'. Cefnogir hyn gan ystadegau CBAC ar y lleihad yn nifer y disgyblion sy'n parhau gyda'r Gymraeg at lefel A.3 Awgrymodd rhai ymatebion ffyrdd o fynd i'r afael â'r difrawder hwn. Awgrymodd un ymateb newid i'r cwricwlwm, gan bledio'r achos dros 'well canolbwynt ar hanes Cymru yn fras.' Gwnaed y pwynt hefyd fod gorfodi disgyblion i ddysgu Cymraeg yn magu drwgdeimlad. Cyfeiriodd un ymateb at y ffaith fod ymchwil yn cael ei wneud i dechnoleg a'r iaith Gymraeg ac y gallai'r maes newydd hwn fod yn fodd i ysbrydoli'r genhedlaeth newydd. 4 Amlinellodd ymateb arall sut y mae angen cysylltu'r Gymraeg â gwasanaethau a gweithgareddau dymunol. Nododd un ymatebydd fod angen gwneud mwy i annog oedolion i ddysgu. Awgrymodd un arall fod llawer oedolyn o ddysgwr yn methu cynnal yr ymrwymiad ac felly y dylai unrhyw rwystrau gael eu symud; sy'n golygu fod angen talu am gyrsiau Cymraeg o'r pwrs cyhoeddus. Awgrym arall a gafwyd oedd ein bod yn cyfuno'r Coleg Cymraeg a'r mudiad meithrin - fyddai'n caniatáu i rieni ddysgu trwy'r system honno. Dywedodd yr un ymatebydd fod angen ffurfioli meithrinfeydd annibynnol sy'n honni eu bod yn ddwyieithog. Awgrym arall ar yr un trywydd oedd ein bod yn ehangu addysg Gymraeg ac yn gwella cysondeb iaith o feithrinfa i brifysgol. Amlinellir mewn ymateb arall fod angen i addysg cyfrwng Cymraeg ddatblygu ffordd o rannu adnoddau gyda chymdeithasau a chymunedau Cymraeg. Gellid eu cysylltu â sefydliadau cenedlaethol Cymraeg megis S4C, Radio Cymru, yr Eisteddfod, Coleg Cymraeg Cenedlaethol etc.
Rhys, Mirain a Thomas, Enlli Môn (2012). 'Bilingual Welsh–English children's acquisition of vocabulary and reading: implications for bilingual education', International Journal of Bilingual Education and Bilingualism http://dx.doi.org/10.1080/13670050.2012.706248 2http://eacea.ec.europa.eu/llp/studies/documents/study_on_the_contribution_of_multilingualism_to _creativity/compendium_part_1_en.pdf 3 http://www.jcq.org.uk/Download/examination-results/a-levels/a-as-and-aea-results-summer-2013 4 Evas, Jeremy (2013). Y Gymraeg mewn Oes Ddigidol/The Welsh language in the Digital Age, Metanet: http://www.meta-net.eu/whitepapers/e-book/welsh.pdf	1
Yr oedd trochi yn chwarae rôl bwysig yn y rhan fwyaf o ymatebion oedd yn cyfeirio at addysg fel llwyfan i'r iaith Gymraeg ffynnu ohono. Oherwydd y dystiolaeth helaeth yn amlinellu sut y gall dwyieithrwydd wella datblygiad gwybyddol, yr oedd yr ymatebion yn unfryd o blaid cyflwyno addysg gynradd yn 100% cyfrwng-Cymraeg. Os ydym am annog cenhedlaeth newydd i anfon eu plant i ysgolion cyfrwng-Cymraeg, roedd consensws fod yn rhaid i ni eu hysbrydoli i wneud hynny. Byddai cyrsiau Cymraeg i Oedolion wedi eu cyllido gan arian cyhoeddus yn un ffordd o'u hysbrydoli i wneud hynny.
Aiff yr ymateb ymlaen i ddweud nad yw'n realistig disgwyl i bawb ifanc fod eisiau aros yng nghynefin eu plentyndod. Yr unig ffordd o frwydro yn erbyn twf deinamig de-ddwyrain Lloegr yw gweithredu i wella'r economi a chreu swyddfa ar raddfa genedlaethol. Yr her fwyaf yw ceisio asio polisïau am dwf economaidd gydag ymdrechion i gyfyngu twf er lles yr iaith. Mae twf economaidd yn mynd law yn llaw â newid cymdeithasol; mae'n tarfu ar batrymau traddodiadol byw. Mae un ymateb yn cyfleu'r angen i fynd i'r afael â'r gwrthwynebiad mwyaf i'r iaith Gymraeg - y gost. Awgryma'r ymatebydd hwn welliant i Ddeddf yr Iaith Gymraeg fydd yn rhoi ymrwymiad cyfreithiol ar bob awdurdod lleol i ddarparu'r dewis am ohebiaeth a llenyddiaeth ysgrifenedig - ond yn unig yn newis iaith yr unigolyn. Awgrymwyd defnyddio gohebiaeth electronig lle bynnag y bo modd. Unwaith eto, mae ymatebydd yn annog llywodraeth y dyfodol i gryfhau'r economi er mwyn sicrhau fod digon o swyddi yn y cymunedau Gymraeg. Y ddadl yw y byddai cynyddu'r defnydd o'r Gymraeg yn y gweithle trwy ofalu bod cyrff y sector cyhoeddus yn defnyddio mwy o'r iaith yn eu gweinyddu mewnol yn helpu'r Gymraeg i ffynnu. Mae un ymatebydd yn ymchwilio i'r syniad o fod angen rhoi mwy o bwyslais ar fusnesau'r sector preifat yn cynnal eu busnes beunyddiol yn Gymraeg. Cydnabyddir y byddai cynyddu nifer yr awdurdodau lleol sy'n gweithredu'n fewnol trwy gyfrwng y Gymraeg o les i'r iaith; felly hefyd y cynnig i sefydlu coleg gwasanaeth sifil yng Nghymru gyda phwyslais cryf ar yr iaith Gymraeg fel sgil craidd. Fodd bynnag, awgrymir fod angen gwneud mwy i annog entrepreneuriaeth Gymreig a defnyddio'r iaith Gymraeg yn y sector preifat. Mae ymateb arall yn adleisio hyn trwy amlinellu'r angen am bolisi dwysach sy'n canolbwyntio ar y Gymraeg yn y sector preifat a'r trydydd sector.
Codwyd un pwynt ynghylch y gwrthdaro rhwng creu swyddi a chynnal y dosbarth gweithiol, ac ochri gyda mesurau i warchod yr amgylchedd. Awgrymwyd fod gwrthwynebu gwir gyfleoedd am waith, megis cynlluniau ffyrdd, sydd yn denu busnesau mewn gwirionedd yn niweidiol i economi ein cymunedau. Gellir dadlau fod gwrthwynebu cyfleoedd fel y rhain yn effeithio'n negyddol ar yr iaith Gymraeg. Dywed dadl arall a roddwyd mewn ymateb 'y byddai'n drychinebus pe gwelid hybu'r iaith Gymraeg fel rhywbeth sy'n groes i ddatblygiad a newid, sydd mor hanfodol i drawsnewid Cymru yn economaidd, ac sy'n angenrheidiol yn eu tro i ddarparu ystod eang o gyfleoedd am yrfaoedd o safon i'n holl bobl ifanc, gan gynnwys siaradwyr Cymraeg.'
Mae un ymatebydd yn benodol yn pryderu y gall fod yn rhy hwyr i sefydlu 'Bro Gymraeg'. Os felly, mae am wybod beth yw ein dewis amgen: 'A yw'n rhy hwyr i sefydlu gwir 'Fro Gymraeg'? Beth fyddai gennym yn gefn i ni petai hyn yn wir? Ail-ddiffinio'r 'Fro Gymraeg' neu hybu bodolaeth rhwydwaith neu sefydliad iaith, neu roi'r ffidil yn y to?'
Yn hytrach na chreu dinasoedd newydd fel canolfannau i'r iaith Gymraeg, dywed un ymateb 'fod angen talu mwy o sylw i ddinasoedd allweddol sy'n bod eisoes yng Nghymru - Pontypridd, Caerfyrddin, Dinbych a Chaernarfon.' Mae'n pwysleisio 'fod angen chwistrellu adnoddau i ddinasoedd sydd yno eisoes cyn creu rhai newydd. Daeth dwy thema wrthgyferbyniol o'r ymatebion sy'n cyfeirio at gymunedau Cymraeg. Yr oedd un yn cytuno gyda syniad Adam Price o ddiogelu 'Bro Gymraeg', a'r llall yn mynnu y dylai'r iaith Gymraeg fod yn iaith i'r genedl gyfan, ac mai'r un ffordd o gystadlu yn economaidd gyda de-ddwyrain Prydain yw wrth i ni gael ein hystyried fel Cymru gyfan.
4. Agweddau tuag at y Gymraeg Trafodwyd y seicoleg ynghylch yr iaith Gymraeg mewn dau ymateb. Dywed y cyntaf
'nad biwrocratiaeth yw'r ffactor pwysicaf yn adfywio iaith – mater yw o newid meddylfryd pobl yn yr un modd ag yr awgrymir yn Ynys Manaw.'6
6. Dadansoddi Cyfrifiad 2011 Cyn mynd ymlaen i grynhoi'r awgrymiadau a wnaed ynghylch sut i wella canlyniadau siomedig cyfrifiad 2011, mae dau ymateb wedi galw am ddadansoddiad mwy gofalus o'r canlyniadau. Mae'r ymateb cyntaf yn anghytuno ynghylch rhai o ganfyddiadau cyfrifiad 2011, gan awgrymu fod barn rhieni am beth yw'r gallu i siarad Cymraeg yn oddrychol iawn, felly ar waethaf y ffaith y gall fod awydd i hyn fod yn wir yn achos eu plant, yn aml iawn, nid yw'n ddarlun cywir o'r sefyllfa. Dywed yr ymateb, serch hynny, mai cynyddu y mae'r galw am addysg Gymraeg a bod canran y siaradwyr Cymraeg ifanc gwirioneddol yn uwch o lawer na'r canran am bob oedran. Yna dywed fod hyn yn awgrymu 'y gall rhywun ragweld twf gwirioneddol yn y blynyddoedd i ddod.' Yna dywed yr ymateb na chafodd y rhai sydd ddim yn ddigon hyderus yn eu sgiliau iaith i 6
honni eu bod yn medru'r iaith eu cyfri, gan awgrymu nad yw'r ffigyrau yn ddibynadwy. Mae'r ail ymateb yn cyfeirio at seminar ar 'Sut i Ddehongli'r Cyfrifiad' gan gynllunwyr iaith dan nawdd Iaith Cyf. Awgrymwyd yn y seminar fod canlyniadau 2001 yn oroptimistaidd, a thrwy gymharu canlyniadau 1991 a 2011, heb ystyried canlyniadau 2001, fod cynnydd bychan - hyn gyda phoblogaeth yn cynyddu oherwydd mewnfudo. Arweiniodd hyn at drafodaeth yn ystod y seminar ar yr angen i bolisi iaith gael sylfaen o ymchwil cadarnach o lawer i natur tra newidiol 'cymuned' yng Nghymru ôlfodern.
8. Yr iaith Gymraeg a'r gyllideb Nododd Cynhadledd Hydref 2013 y papur trafod a gyhoeddwyd gan Fudiadau Dathlu'r Gymraeg i glustnodi 1% o gyllideb wariant y Cynulliad i gefnogi a i hyrwyddo defnydd yr iaith Gymraeg. Mae Mudiadiadau Dathlu'r Gymraeg yn galw am ganolbwyntio'r gyllideb arfaethedig newydd hon ar y canlynol: (i) Trosglwyddo'r iaith o rieni i'w plant; (ii) Defnyddio'r iaith Gymraeg gan blant yn yr ysgol ac yn gymdeithasol; mae elfen o berthyn, manylebu, priodolrwydd neu addasrwydd yn gysylltiedig â'r gair 'priod'. Trwy ymestyn hyn, fe awgryma hefyd fod priod iaith yn golygu fod perthynas rhwng natur swyddogol iaith a thiriogaeth benodol. Ymhlyg yn y term hefyd yw fod blaenoriaeth i un iaith dros y llall mewn tiriogaeth lle mae mwy nag un iaith swyddogol yn bodoli. Carlin, P. (2013). 'Priod Iaith', yn Pa Beth yr Aethoch Allan i'w Achub? gol. Brooks, S a Glyn Roberts, R. Gwasg Carreg Gwalch: Llanrwst 7
(iii) Cyfleoedd i bobl ifanc ddefnyddio'r Gymraeg ar ôl gadael yr ysgol; (iv) Cyfleoedd i ddefnyddio'r Gymraeg yn y gweithle a chreu cyfleoedd newydd am waith.8
Addysg Gymraeg yn unig yn y Cyfnod Sylfaen - Mae dwyieithrwydd yn sgil gwerthfawr ac y mae o les i ddatblygiad gwybyddol plant. Mae pob plentyn yn haeddu'r cyfle i ddod yn ddwyieithog. - Mae Plaid Cymru wedi gosod targed o Gyfnod Sylfaen cyfrwngCymraeg llawn ymhen 20 mlynedd. - Ein nod yw sicrhau ymhen deng mlynedd fod 50% o ysgolion cynradd Saesneg yn defnyddio'r Gymraeg fel prif gyfrwng yn y Cyfnod Sylfaen a'u bod yn gwneud darpariaeth ar gyfer parhad ieithyddol yng Nghyfnod Allweddol 2. - Buasem yn sicrhau fod targed pellach yn cael ei osod wedi deng mlynedd er mwyn gwneud yn si r fod gweddill yr ysgolion cynradd Saesneg yn dilyn yr un patrwm.
Pob ysgol gynradd i fod yn gyfrwng Cymraeg - Un o amcanion y Strategaeth Addysg Cyfrwng Cymraeg yw annog cynnydd ieithyddol cadarn o un cyfnod addysg a hyfforddiant i'r llall. Ar hyn o bryd, mae gormod o ddisgyblion sydd wedi derbyn addysg Gymraeg yn cael eu colli o un cyfnod addysg i'r nesaf. - Mae angen sicrhau fod cynnydd ieithyddol ar gael i'r disgyblion fu mewn Cyfnod Sylfaen hollol gyfrwng-Cymraeg.
Buasem yn sefydlu cynllun clir i droi ysgolion cynradd dwy-ffrwd presennol a'r rhai a sefydlir yn y dyfodol yn ysgolion Cymraeg.
Datblygu dull o rannu adnoddau rhwng addysg cyfrwng Cymraeg a sefydliadau Cymraeg fel S4C, Radio Cymru, yr Eisteddfod, Coleg Cymraeg Cenedlaethol etc.
Un ffordd o rannu adnoddau rhwng addysg cyfrwng Cymraeg a sefydliadau Cymraeg yw darparu clybiau wedi'r ysgol a gwyliau, a rhaglenni cyfoethogi.
Cynyddu'r defnydd o'r Gymraeg yn y gweithle trwy annog cyrff y sector cyhoeddus i ddefnyddio'r Gymraeg yn eu gweinyddiaeth fewnol - Mae Cyngor Gwynedd yn gweinyddu'n fewnol trwy'r Gymraeg a dylid annog cynghorau eraill yn yr ardaloedd lle siaredir Cymraeg yn y gymuned gan fwyafrif, neu bron i fwyafrif, i ddilyn y patrwm hwn. - Dylid annog cyrff eraill y sector cyhoeddus fel y parciau cenedlaethol i wneud hynny.
Dylai cyrff cyhoeddus mewn rhanbarthau eraill hefyd gael eu hannog i wneud peth gweinyddu mewnol trwy gyfrwng y Gymraeg. Byddwn yn edrych i mewn i ffyrdd o annog a chymell cyrff cyhoeddus i ddefnyddio'r Gymraeg fel cyfrwng gweinyddu mewnol.
Chwistrellu adnoddau i gymunedau Cymraeg presennol cryf megis Pontypridd, Dinbych, Caerfyrddin a Chaernarfon - Mae'r economi a'r iaith Gymraeg yn gydgysylltiedig a bydd pobl ifanc yn gadael y Fro Gymraeg oni fydd ganddynt gyfleoedd addas am waith. - Fel y dywedwyd yn argymhelliad 2.1 byddwn yn edrych ar y gwahanol ddewisiadau am agwedd ranbarthol gan glymu hyn â hybu'r iaith Gymraeg a thyfu'r economi.
Cefnogi ac annog rhwydweithiau cymdeithasol yn yr iaith Gymraeg
Yn ogystal â chyfleoedd am waith, mae rhwydweithiau cymdeithasol yn hollbwysig i siaradwyr Cymraeg rhugl yn ogystal â dysgwyr. Mae rhwydweithiau cymdeithasol a gweithgareddau cymdeithasol a diwylliannol yn hanfodol er mwyn annog siaradwyr Cymraeg ifanc i fyw yn y cadarnleoedd Cymraeg. Mae rhwydweithiau cymdeithasol Cymraeg a chyfleoedd i gymdeithasu trwy gyfrwng y Gymraeg yn hanfodol mewn rhanbarthau lle mae llai o bobl yn siarad yr iaith. Byddwn yn gweithio gyda mudiadau'r Gymraeg i greu mwy o gyfleoedd i gymdeithasu trwy gyfrwng y Gymraeg mewn cymuneday lle y siaredir Cymraeg gan y mwyafrif neu bron y mwyafrif, ac mewn ardaloedd lle mae llai yn siarad yr iaith.
Rhoi rhwymedigaeth ar awdurdodau lleol i ddarparu gohebiaeth a llenyddiaeth ysgrifenedig yn unig yn newis iaith yr unigolyn. - Mae a wnelo'r cynnig hwn â mynd i'r afael â chanfyddiadau negyddol am gost yr iaith Gymraeg. - Byddwn yn edrych i mewn i ddichonoldeb a dymunoldeb defnyddio neu ddiwygio deddfwriaeth bresennol er mwyn gwneud hyn.