Cân y Cathreinwr - Wicipedia
Amgueddfa Werin Sain FfaganTâp AWC 4.
Recordiwyd Medi 1953 gan Robert Thomas (ffermwr, g. 1865), Rock House, Twynyrodyn, ger Gwenfô, sir Forgannwg. Ac yntau ond 13 oed dysgodd RT ganu'r tribannau hyn a'u bath wrth helpu i gathrain (sef gyrru neu symbylu) ychen a oedd yn aredig ar fferm Doghill yn Nyffryn Golych, ger Sain Nicolas.[1]
Cân werin Gymraeg yw Cân y Cathreinwr.[2] Un sy'n gyrru'r ychen, neu'r wedd ychen wrth aredig yw 'cathreiniwr'. Ceir fersiwn ohoni a recordiwyd gan Sain Ffagan yn 1953: recordiad o Robert Thomas (ffermwr, g. 1865), o "Rock House", Twynyrodyn, ger Gwenfô, Sir Forgannwg, yn nhafodiaith Bro Morgannwg.
Ers canrifoedd bu pobl yn galw anifeiliaid gyda galwad arbennig, ac mae ffermwyr yn dal i wneud hynny. Yn y gân hon, ceir galwad yr ychen i weithio. Cofnodwyd amryw enghreifftiau o'r penillion (ynghyd ag sawl alaw) a genid i'r wedd ychen yn y de. Ym Morgannwg y parhaodd yr arfer o aredig ag ychen hwyaf yng Nghymru - hyd at 1880.
Ar fesur triban y mae'r rhan fwyaf o'r caneuon ychen, fel hon, a gofnodwyd ym Morgannwg. Ceir llawer o dribannau serch a thribannau trioedd. Mae'n nhw'n nodweddiadol iawn yn eu cynildeb a'u harabedd (hiwmor). Unedau hunan–gynhaliol yw'r rhan fwyaf o'r penillion wedi'u cyplysu at ei gilydd yn un gyfres.
Y geiriau[golygu | golygu cod y dudalen]
Mi geso i 'ngwadd i swpar
Gan ŵr bonheddig, hawddgar
Mi geso i 'ngwadd i gino
Bara haidd fel rhisgil coed;
Ni cheso i 'rioed well greso! Ma–hw!
Yw gwraig y tŷ yn werthin
Yw hwch â iwc mewn gwenith,
A phac o gryddion llaw–with! Ma–hw!
Tri pheth an-hawdd eu 'napod:
Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru[3] ceir sawl fersiwn o'r gair, ac amrywiadau ac ystyron gwahanol:
cathreinwr neu cethrenwr - un sy'n gofalu neu'n gyrru'r ychen wrth aredig
cethr neu cethren (a'r berfau cathrain, cethru) - gwanu, tyllu, pigo a dweud y drefn, Fe'i cofnodwyd yn gyntaf yn Llyfr Aneirin (13g): ef rwygei. a chethrei. a chethrawr. Mae'n bosib mai benthyciad o'r Lladin (centrum)yw'r gair ac fe'i ceir yn y Llydaweg (kentr), Cernyweg (kentr), Hen Wyddeleg (cinteir). Mae'n bosib fod y gair wedi dod i gyfeirio at big y swch neu'r aradr.