Bethan Gwanas: Rhagfyr 28 - northwales Administrator - Daily Post
Bethan Gwanas: Rhagfyr 28
MAE'N ddrwg gen i ymdrin efo pwnc trist yn syth ar ôl y Nadolig ond ges i goblyn o fraw pan welais i erthygl yn y Cymro yn deud bod dros bedwar miliwn o blant Prydain ddim yn berchen ar lyfr.
MAE'N ddrwg gen i ymdrin efo pwnc trist yn syth ar ôl y Nadolig ond ges i goblyn o fraw pan welais i erthygl yn y Cymro yn deud bod dros bedwar miliwn o blant Prydain ddim yn berchen ar lyfr. Be? Dim un llyfr ar silff yn y t neu wrth ochr y gwely?
Yr un rhiant na nain neu daid neu fodryb wedi prynu llyfr iddyn nhw erioed?
Ond wir i chi, ymchwil 'go iawn' wnaethpwyd gan y National Literacy Trust ydi hwn. Wedi holi 18,000 o blant rhwng 8 ac 16 oed mewn 111 o ysgolion gwahanol, dyna'r canlyniad. Gwnaethpwyd arolwg arall nôl yn 2005, a chasgliad hwnnw oedd mai un o bob deg plentyn oedd yn ddi-lyfr. Erbyn heddiw, mae'r nifer wedi codi i un ym mhob tri phlentyn.
Dangosodd yr ymchwil hefyd mai plant sy'n cael cinio am ddim sydd gan amla heb eu llyfr eu hunain. Gan fod bod yn gymwys am ginio am ddim yn arwydd o dlodi, dydi'r ffaith na fedran nhw fforddio llyfr chwaith ddim yn syndod.
Ond eto, mae llyfrau mor rhad y dyddiau yma, mae modd eu prynu am nesa peth i ddim mewn siopau ail-law neu mewn ffeiriau ysgol. A be ddigwyddodd i'r cynllun Book-start? Ro'n i'n meddwl fod pob plentyn, drwy'r cynllun hwnnw, yn cael llyfr ar ei enedigaeth, yn 18 mis ac eto wedyn yn dair oed. Be sydd wedi digwydd i'r llyfrau hynny?
Nid diffyg pres sy'n gyfrifol am ddiffyg llyfrau yn y cartref, ond diffyg addysg.
Ydi'r rhieni'n gallu darllen yn hyderus ys gwn i? Mae cymaint o bobl wedi gadael ysgol yn anllythrennog, ac wedi llwyddo i guddio'r ffaith. Eraill yn gallu darllen, ond efallai ddim yn ddigon hyderus i ddarllen llyfr i'w plant gyda'r nos hyd yn oed. Ac mae darllen llyfr i blant yn grefft, wedi'r cwbl. Mae hi gymaint haws gadael iddyn nhw wylio DVD tydi.
Do'n i'n synnu dim o weld mai plant sydd â'u llyfrau eu hunain sy'n tueddu i berfformio orau yn yr ysgol. Synnwyr cyffredin yn deud hynny. Roedd 75% o'r plant oedd yn darllen llyfr bob wythnos yn cyrraedd lefelau uwch na'r disgwyl ar gyfer eu hoedran; dim ond 28.6% o'r plant oedd byth yn darllen llyfr oedd yn cyrraedd lefelau tebyg.
Iawn, dyna brofi bod rhai'n gallu gwneud yn iawn heb lyfr, ond mae gallu darllen o ran pleser yn amlwg yn rhoi cyfle gwell iddyn nhw. Roedd bron 20% o'r plant oedd heb lyfr yn y cartref yn bell o dan y lefel darllen disgwyliedig ar gyfer eu hoedran.
Mae'r ffigwr yna – pedwar miliwn – yn frawychus. Mae hynna filiwn yn fwy na phoblogaeth Cymru gyfan. Dychmygwch genedl gyfan heb lyfrau.
Mae hynna'n affwysol o drist. Ac os ydi pethau'n dal ati i waethygu, be fydd y sefyllfa ymhen pum mlynedd arall?
Dwi mor falch mai llyfrau rois i fel anrhegion i Caio, Cadi a Robin, y rhai ieuenga yn ein teulu ni. Maen nhw'n cael rhai gen i yn aml fel mae'n digwydd, a gan aelodau eraill o'r teulu hefyd. Mae eu llofftydd nhw'n llawn llyfrau lliwgar, difyr o bob math. Ond maen nhw'n amlwg yn blant lwcus. Efallai na fyddan nhw i gyd yn tyfu i fyny i garu llyfrau wrth gwrs, dydi pawb ddim yn gwirioni run fath, ac mae merched yn tueddu i fwynhau darllen yn fwy na bechgyn (roedd yr ymchwil wedi dangos hynny hefyd). Mae hi'n berffaith amlwg y bydd Cadi'n ddarllenwraig, tra bod yn well gan Robin bethau fel Lego – mecanic neu beiriannydd ( yn ogystal â ffarmwr) fydd o, ac mae hi'n rhy gynnar i ddeud efo Caio. Ond dwi'n eitha siwr y bydd o wrth ei fodd efo'r llyfr efo lluniau tractor mawr coch. Ffarmwr fydd o hefyd, mae'n siwr.
Wrth gwrs, mae'n bosib bod rhai o'r plant yn eu harddegau yn darllen e-lyfrau ar eu Kindles yn hytrach na'r math hen ffasiwn o lyfr. Ond canran fechan iawn fydd rheiny. Ac mi fyddai bod yn berchen ar e-lyfrau yn cyfri fel llyfrau yn yr arolwg, dybiwn i.
Dwi'n gwybod bod nifer fawr o bobl wedi llwyddo i wneud pres mawr a chael swyddi gwych heb ddarllen nofel erioed. Y gallu i ddeall syms sy'n gwneud i'r cownt banc lenwi wedi'r cwbl, ac mae mwy a mwy o bobl yn rhy brysur yn gweithio i ddarllen llyfr, siwr.
Iawn, digon teg. Ond mae gadael i blant dyfu i fyny heb y cyfle i ddysgu sut i ymgolli ym myd y dychymyg yn bechod, ydi ddim? Dwi 'rioed wedi cyfarfod plentyn sydd ddim yn mwynhau clywed rhywun yn darllen stori iddyn nhw.
Mae'n debyg bod ambell riant yn deud wrth eu plant bod llyfrau 'yn wast o bres.' Be?!
Ac mae'n ddrwg gen i ddeud hyn, ond mae 'na rai athrawon cynradd sydd ddim yn darllen eu hunain, felly sut mae modd iddyn nhw fedru dysgu plant i fwynhau a pharchu llyfrau?
Confucius ei hun ddywedodd: "Allwch chi ddim agor llyfr heb ddysgu rhywbeth." A beryg nad oedd llawer o lyfrau ar gael pan oedd o'n fyw (551-479 CC).
Doedd y we ddim ar gael chwaith wrth gwrs, a dwi'n cyfadde mai tueddu i 'Googlo' fydda innau hefyd bellach os dwi isio gwybod rhywbeth yn o sydyn. Ond dwi'n wirioneddol gredu bod un o ddywediadau eraill Confucius yn dal yn berthnasol heddiw: "Dim bwys pa mor brysur rydach chi'n credu eich bod chi, mae'n rhaid i chi ddod o hyd i amser i ddarllen, neu dderbyn bywyd o anwybodaeth." "Surrender yourself to self-chosen ignorance" oedd yr union eiriau mae'n debyg, ond mae hynny'n anodd i'w gyfieithu.
Ydach chi'n mynd i ddarllen i'r plant heno? Neu'n mynd i ddarllen rhywbeth eich hun – a gadael i'r plant weld eich bod yn darllen? A chwerthin yn uchel i ddangos mai mwynhau eich hun ydach chi? Rhowch gynnig arni. Meddwl am y plant yn Gbara, Nigeria fydda i, plant oedd yn ysu am lyfrau, plant oedd â llygaid yn tyfu fel soseri wrth fod â llyfrau yn eu dwylo am y tro cyntaf erioed. Ia, dwi'n gwybod bod 'Cofiwch plant Affrica' yn hen ystrydeb, ond mae'n digwydd bod yn wir.