Datgelu gorffennol Plas Brynkir yng Ngwynedd - BBC Cymru Fyw
Datgelu gorffennol Plas Brynkir yng Ngwynedd
Mae prosiect pedair wythnos gan Brifysgol Caerdydd yn ceisio darganfod mwy am hanes Plas Brynkir yng Ngwynedd - plasdy mawr yng nghanol un o stadau mwya' gogledd Cymru.
Yn ôl cyfarwyddwr y prosiect, y myfyrwyr PhD Mark Baker, gellid cymharu'r tŷ mwyaf diweddar gyda thai ar Stad y Faenol ger Bangor, neu Glynllifon ger Caernarfon. Cafodd nifer o elfennau o'r stad - fel y tŵr a adeiladwyd i ddathlu coroni Brenin Siôr IV yn 1821 - eu hadeiladu yn ystod cyfnod o "greu gwaith" i ddynion oedd wedi ymladd yn rhyfeloedd Napoleon.
Cafodd y stad wreiddiol ei chodi gan y teulu Brynkir (neu Brynker fel y sillafwyd eu henw weithiau). Roeddynt yn ddisgynyddion o Owain Gwynedd ap Gruffydd, Brenin Gwynedd o 1137 tan ei farwolaeth yn 1170, a'r cyntaf i gael ei adnabod fel Tywysog Cymru.
Fe brynodd yr hydrograffydd, y Capten Joseph Huddart, y tŷ yn 1809 ar ôl dod ar ei draws wrth wneud arolwg o'r ardal gyda Trinity House i benderfynu ai Porthmadog neu Gaergybi fyddai'r lle gorau ar gyfer teithiau fferi mawr i'r Iwerddon - 'da ni'n gwybod erbyn hyn mai Caergybi a ddewiswyd. Bu farw cyn symud mewn a chafodd y tŷ ei roi i'w fab.
Mae Harry Huddart (canol) yn ddisgyis a disgynnydd i'r Capten Huddart. Hefyd yn y llun mae Linda Harvey, perchennog Hostel Ieuenctid Cwm Pennant (cyn stablau'r stad). Bydd diwrnod agored yn cael ei gynnal yn yr hostel rhwng 11am a 4pm ddydd Mawrth, Awst 14. Mae croeso i unrhyw un fynd ac mae 'na apêl am luniau o'r safle dros y blynyddoedd
Fel oedd yn draddodiadol yng Nghymru, mae 'na dystiolaeth fod y stad wedi ei 'rhannu', gyda thai yn cael eu hadeiladu ar gyfer gwahanol aelodau'r teulu oedd i gyd yn byw yn agos at ei gilydd. Cafodd y prif dŷ ei rannu'n ddwy ran ar un adeg.
Mae darnau o lestri'r teulu Huddart wedi helpu gyda'r broses dyddio. Mae gan y teulu Huddart rai o'r llestri yn dal i fod. Hefyd, cafodd darnau o grochenwaith Bwcle i ddarganfod o dan estyniad, oedd yn dyddio'n ôl i tua 1700.
Cafodd sawl sêl potel win gyda stamp y teulu Brynkir hefyd eu darganfod ar y safle.
Mae'r adeiladau wedi cael eu hystyried yn "gynhenid Gymreig" o ran eu cynllunio a'u defnydd, ac yn unigryw i'r ardal.
Mae'n debyg i'r tŷ ddechrau dirywio wedi i briodas chwalu yn yr 1860au. Roedd pobl leol yn credu fod y teulu wedi ffoi dros nos er mwyn osgoi'r beili, ond mae Mark Baker wedi darganfod nad oedd hyn yn wir. Roedd rhywun yn byw yn y tŷ tan yr 1930au. Mae'r llun hwn o 1962 yn berchen i Hazel Formby.