Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys - Ffenestri ar y Gorffennol - - Y Canol Oesoedd Diweddar
Y Canol Oesoedd Diweddar i'r cyfnod Modern cynnar - OC 1500 - 1900
Er gwaetha'r ffaith bod tystiolaeth ddogfennol gynyddol ei maint yn bodoli o'r 16eg ymlaen, mae gan archaeoleg gyfraniadau pwysig i'w gwneud i'n dealltwriaeth o'r canol oesoedd diweddar a'r cyfnod Modern cynnar, yn enwedig ynghylch y math o weithgareddau cyffredin, dyddiol nas cofnodwyd.
Mae nifer gynyddol o adeiladau sy'n sefyll ac adeileddau eraill o'r cyfnod canol diweddar wedi goroesi un ai ar ffurf a newidiwyd neu fel adfeilion ac maent yn fannau diddorol amlwg. Dim ond o'r 16eg ganrif gynnar ymlaen y gallwn fel arfer astudio tai sy'n dal i sefyll lle codwyd hwy — a gellir defnyddio technegau cofnodi a dehongli archaeologegol uwchben y ddaear. Ers blynyddoedd lawer, mae gwaith cofnodi manwl ar adeiladau sy'n sefyll, yn enwedig gan gyrff fel y Comisiwn Brenhinol Henebion yng Nghymru (RCAHMW), wedi bod yn fodd amhrisiadwy o astudio datblygiad arddulliau a thechnegau adeiladu ac adnabod arddulliau pensaernïol rhanbarthol.
Mae cloddiadau a wnaed ar raddfa fechan yn Althrey Hall yn dangos yn glir fod modd dysgu mwy am hanes a datblygiad cynnar tai. Yn gynnar yn y cyfnod, dim ond y tai mwyaf, yn gyffredinol, sydd wedi goroesi fel adeiladau sy'n sefyll. Mae gan gloddio rôl arbennig o bwysig i'w chwarae o ran adnabod ffurfiau cartrefi gwerin.
Un her i'r dyfodol fydd astudio cyd-destun cymdeithasol ac economaidd pob math o adeilad a'u perthynas â'r tirweddau lle cafwyd hwy: tai mewn trefi a phentrefi o'r math a gloddiwyd yn ddiweddar gan CPAT ym Machynlleth; ffermdai diarffordd fel Althrey a Penley sydd yn sefyll yng nghanol tirwedd lle ceir llawer o safleoedd amffosog a chyfundrefnau caeau hynafol; cartrefi gwerin yn yr ucheldir, fel yn Nant y griafolen, Brenig, ac a astudiwyd yn ddiweddarach gan CPAT mewn perthynas â'r cyfundrefnau caeau cymhleth yn Ffridd Camen, ar ymylon gorllewinol y Berwyn.
Yn hwyrach yn y cyfnod ceir yr her o gofnodi nid yn unig tai ac aneddiadau'r gweithwyr a ddatblygodd yn ystod y Chwyldro Diwydiannol, ond hefyd hanes a datblygiad y safleoedd diwydiannol eu hunain— y mwynfeydd a adawyd, y safleoedd prosesu mwynau, melinau a ffatrïoedd, yn enwedig o'r 17eg ganrif i'r 19eg — na wyddys llawer amdanynt yn aml ac sydd yn prysur ddiflannu.
Chwith: Ail-luniad o un o'r tai o'r 15fed ganrif hwyr i'r 16eg ganrif hwyr yn yr ucheldir yn Nant y griafolen, Brenig, a gloddiwyd ym 1973–74. © CPAT
Gwnaed gwaith cloddio rhwng 1971–74 ar amrywiaeth o safleoedd yn yr ucheldir cyn y gwaith adeiladu ar gronfa Brenig, yng ngorllewin Clwyd. Ar wahân i'r adeileddau angladdol a defodol o'r Oes Efydd a oedd yn ganolbwynt i'r prosiect, gwnaed gwaith cloddio hefyd ar gyfres o 'dyddynnod' tymhorol o'r canol oesoedd diweddar (a elwid yn 'hafotai' yng ngogledd Cymru a 'hafodydd' yn y canolbarth a de Cymru) o fath sydd yn nodweddiadol o'r ucheldiroedd yng Nghymru.
Ariannwyd y gwaith cloddio yn Nant y griafolen gan y Swyddfa Gymreig ac fe'i cwblhawyd gan y Rescue Archaeology Group, tîm annibynnol a ffurfiodd gnewyllyn staff CPAT yn ddiweddarach. Adferwyd y safleoedd fel rhan o'r llwybr archaeolegol a agorwyd gan Ddwr Cymru ym 1977.