Agora 5 | Cristnogaeth 21
Archifau Categori: Agora 5
yng ngolau Crist a'i weledigaeth fythol fwy.
Fe roddwn lais i'r rhai na cheir eu clywed,
fe roddwn air ar wefus sydd yn fud,
fe roddwn alaw i'r rhai na all ganu
i'r cariad sydd yng nghalon pawb drwy'r byd.
Fe ganwn gyda'r rhai sydd heddiw'n wylo,
fe seiniwn salm i godi'r enaid briw,
fe ddawnsiwn ddawns y Pasg yn llawn gorfoledd
yng nghylchoedd di-derfynau cariad Duw.
(Cyf. o gân Joyce Boyce Tillman ar yr alaw 'Londonderry Air'; Cyhoeddir trwy ganiatâd. Hawlfraint Stainer & Bell)
Wrth nesu at oed yr addewid, synnaf at y newidiadau aruthrol mewn cymdeithas. Edrych ar fy nghegin a'r taclau sydd ynddi a'i chymharu efo cegin fy mhlentyndod! Cymharu bwydlen fy mebyd efo'r amrywiaeth bwyd o bedwar ban byd a fwytawn heddiw. Cymharu'r ffordd y'm haddysgwyd yn yr ysgol gyda phrofiad addysg fy wyrion. Trafnidiaeth a theithio wedi ehangu tu hwnt i ddychymyg; arbenigedd meddygon wedi ffrwydro a'n disgwyliadau o iechyd gymaint mwy. Patrymau bywyd teuluol wedi'u trawsnewid. Effaith y We (nad oedd yn bod!) wedi dylanwadu ar bob agwedd o fywyd.
Mi fyddai Nain ar goll petai'n dychwelyd heddiw – byddai hi angen esbonwraig wrth ei hochr i'w thywys. Ond credaf y byddai Nain yn hollol gyfforddus petai'n dychwelyd i fynychu'r capel heddiw. Prin bod ffurf y gwasanaeth wedi newid, ac ychydig gyfeiriadau fyddai yn y bregeth na ddeallai Nain yn syth. Sut wnaethom ni ynysu ein capeli oddi wrth gymdeithas i'r graddau yma? Gwahanu ein ffydd oddi wrth ein bywyd bob dydd?
Fe wnaethom ynysu ein hunain drwy geisio cadw llecyn digyfnewid. Drwy ofni'r newydd a thrwy ddal gafael pan ddylem fod wedi gollwng gafael. Drwy geisio cadw'n hunain yn 'bur'. Troi lle paratoi pererinion yn lloches gysurlon. Anghofio'r ffaith, er bod llong yn saff mewn harbwr, mai i forio y'i gwnaed. A heb y morio, mi wnaiff bydru.
Mewn oes lle mae gwyddoniaeth yn cynnig llwybrau cwestiynau, dal i lynu at feddylfryd atebion syml, pendant 'Rhodd Mam' wnaethom. Methu darganfod ffyrdd i feithrin aelodau i drafod, darganfod a bod yn bererinion gonest … Credu fod yn rhaid i arweinyddion gynnig ateb i bob cwestiwn a godir mewn cwrdd gweddi neu astudiaeth Feiblaidd. Yn rhyfedd, fel enwadau sy'n aml yn gweld bai ar eglwysi offeiriadol, fe wnaethom orbwysleisio lle gweinidogion a'r angen iddynt gynnig atebion pendant. Roeddem yn disgwyl iddynt gael yr atebion, yn lle eu paratoi i fod yn gyd-gerddwyr heriol a gwybodus ar y daith.
Mae ein hiaith a'n diwylliant yn rhoddion, a gwyddom fod bodolaeth ein hiaith yn ddibynnol ar Feibl Cymraeg ac ysgolion Sul. Ond rywsut toddodd y ddau yn un, ac roeddem yn hwyr cyn deall fod achub ein hiaith mewn perygl o wneud y Beibl yn annealladwy i'n plant. Drwy ofni colli ein hiaith, credaf i ni fod yn ymarhous i ollwng gafael ar draddodiadau fu'n bwysig yn eu hamser, ond nad ydynt bellach yn ymateb i anghenion ein hoes. Cael ein dirymu gan Gyfarfodydd Pregethu, adrodd hanes yr achos, emynau Pantycelyn, ffurfiau caeth ein pwyllgora a hyd yn oed gan ein Cymanfaoedd Canu! Cadw at yr hen ffyrdd gan anghofio fod pob un o'r pethau hyn yn ymateb i'w hoes. Ac mae oes newydd bellach wedi hen geisio mynnu ein sylw …
Ymbalfalu rydym am ateb i'r cwestiwn sut i ddal ein gafael ar bethau sy'n bwysig i ni heb gael ein llyncu gan eraill? Sut i ddal gafael mewn ffordd sydd ddim yn arwain at farwolaeth iaith, traddodiad, enwad, cred …
Y ffordd gywiraf o ddeall beth yw ein blaenoriaethau ydy nodi sut y gwariwn ein harian a'n hamser. Mae hyn yn wir am ein heglwysi yn ogystal ag unigolion, yn fy marn i. Rydym yn dal i wario cannoedd o filoedd ar adeiladau nad ydynt bellach yn fuddiol i'n gwaith, wrth gwyno'n ddi-ben-draw fod y gofyn ariannol arnom yn rhy drwm. Rydym yn ceisio llenwi swyddogaethau oedd yn bodoli ddegawdau yn ôl heb ailfeddwl beth ydy'r anghenion (a'r posibiliadau) heddiw.
Yn ein hymdrech i geisio cadw'r ddysgl yn wastad a chadw pethau i fynd, rydym wedi pentyrru nifer y capeli dan ofal un gweinidog. A thrwy hynny ei gwneud yn amhosibl i weinidog weithredu fel addysgwr ac ysgogydd. Anghofio pwysigrwydd dilyniant arweinyddiaeth o'r pulpud. Anghofio pwysigrwydd ymweld cyson ag aelodau: pob aelod – nid yn unig yr hen a'r methedig. Pawb. A thrwy ffugio fod yna weinidog yn gyfrifol, methu datblygu ein haelodau yn ddigonol. A bellach mae gennym weinidogion o sawl enwad yn teithio o le i le dros yr un dirwedd – am wastraff adnoddau!
Ar ein gorau rydym fel capeli wedi canolbwyntio ar 'helpu' pobl, casglu arian at achosion da, ymateb i unigolion anghenus. Ond rywsut collasom bwyslais aruthrol Iesu ar gyfiawnder. Credaf nad yw ein pregethu, ein gweddïo na'n gweithredu wedi adlewyrchu'r neges rymus hon yn ddigonol. Heb weithredu dros gyfiawnder, awn yn ymylol. Nid ydym yn tyfu yn yr adwaith, yn y cwffio sy'n rhan annatod o weithredu cyfiawnder. Fel enwadau, ni lwyddasom i ddarganfod rôl newydd pan enillwyd y wladwriaeth les.
Mae cenhadaeth yn her enfawr – a ydym fel Cymry Cymraeg yn cyfyngu ein cenhadaeth at y Cymry Cymraeg yn unig? Cofiaf un capel lle gweithiwn yn gresynu nad oedd ganddynt blant yn yr ysgol Sul. Gofyn iddynt faint o blant oedd yn siarad Cymraeg yn ardal y capel; roeddynt wedi darganfod nad oedd un plentyn yn yr ardal! Roeddynt wedi treulio blynyddoedd yn gresynu at eu methiant i ddenu plant i'r ysgol Sul. Doedd dim arall wedi digwydd chwaith. Yn wyneb her anferthol ffoaduriaid a dieithriaid i'n cymunedau, beth ydy ein cenhadaeth ni yn y Gymry gyfoes?
A pam, o pam, nad ydym wedi uno ers blynyddoedd? Daliwn i lynu wrth wahaniaethau nad yw'r mwyafrif ohonom bellach yn ymwybodol ohonynt, heb sôn am eu deall! Gwanhau ein cenhadaeth wrth geisio cadw hen systemau i fynd, yn hytrach nag uno i gryfhau cenhadaeth a grymuso cyfiawnder. Bellach uno mewn gwendid a wnawn, am na allwn gadw i fynd. Gymaint gwell fyddai uno mewn cryfder a gobaith.
Yma yn Llandudno rwy'n falch fod pedwar enwad anghydffurfiol Cymraeg wedi dod ynghyd mewn un adeilad, a dywedir yn aml ein bod yn teimlo fel 'un teulu'. Ond y gwir plaen yw nad ydym wedi symud ymlaen at unrhyw undeb pellach yn y deg mlynedd diwethaf. Parhawn i gasglu arian fel pedwar enwad, i bresenoli ein hunain mewn pedair cyfundrefn enwadol wahanol, i rannu adeilad, nid ei gyd-berchnogi. Nid oes gennym fodd i dderbyn aelodau i'r eglwys unedig! Ni lwyddasom i gael un strwythur – a does dim arwydd fod gan yr enwadau canolog unrhyw ddiddordeb mewn cefnogi hynny. Rydym wedi ein parlysu, ac mewn perygl o fodloni ar hyn fel trefniant parhaol (trefniant sydd yn cadw enwadaeth!) yn hytrach na theithio ynghyd at undeb.
Darllenais gyfres o lyfrau am hanes gweinidog (*) ar daith bywyd, a gwnaeth argraff fawr arnaf. Wrth wynebu cwestiynau bywyd gydag eraill yn ei eglwys a'i gynefin, mae'n dod i ddealltwriaeth newydd o ffydd a bywyd. Dywed na all Duw wneud hebom a bod pwrpas Duw yn cael ei greu ar y daith, gyda ni. Dyna her aruthrol, dyna gyfrifoldeb anhygoel. Efallai ein bod wedi credu nad oes ein hangen ar Dduw, fod popeth wedi ei ragordeinio, bod ein hymateb yn ddiangen. Crefydd nad oes ond ein hangen ar fore Sul ydy hwnnw, i'm tyb i. Nid crefydd taith bywyd Iesu gyda'i ddisgyblion.
Roedd Iesu yn ymateb i'w oes ac i grefydd oedd wedi ei pharlysu. Roedd Anghydffurfiaeth hefyd yn ymateb i oes ac i grefydd oedd wedi ei pharlysu. Sut gwnaethom ni anghofio fod y perygl yno i ninnau? Does dim dewis ond newid. Yr unig gwestiwn ydy ceisio gwneud y dewisiadau sy'n adlewyrchu llwybr Duw, sef llwybr cariad cynhwysfawr. Mae dilyn y fath lwybr yn risg ym mhob oes, gan mai 'o ran' y gwyddom …
(*) The Story We Find Ourselves In gan Brian D McLaren
Cofnodwyd hwn yn Agora 5, Uncategorized ar Medi 4, 2016 gan Golygydd.
Mae gen i ofn bod y storm yn chwythu ein llong i ynys estron yn llawn nadroedd a chanibaliaeth, y llwythau'n eu hogofâu a'r tân yn bwrw dim ond cysgodion ar lysnafedd y parwydydd.
Mae gen i ofn nad wyf am adael i'r awyr gymylu, a thra bo Bae Ceredigion yn wên ar fap y byd, a'i ddannedd o ewyn gwyn yn sgleinio, rwyf am wasgu'r haul trwy fy nagrau, yn enfys o faneri hyd y Prom.
Mae gen i ofn bod gwreiddiau'r hen dderwen yn rhy ddwfn a'n bod ni, yn Gymry hen a newydd, o bedwar ban, o bob lliw a llun, am gysgodi dan ei changhennau praff yn gwtj, yn gymuned, yn gwlwm, yn wefr o waed; o wead.
Mae gen i ofn ein bod ni am fwrw gwên i'r tywyllwch i'w yrru dros y gorwel. Ein llaw ni sy'n llywio'r llong, sy'n siglo'r crud. Gyda'n gilydd fyddwn ni ddim ofn y byd, fyddwn ni ofn dim byd.
Wrth dderbyn gwahoddiad y golygydd i ysgrifennu am 12 Cam Alcoholigion Anhysbys dros y deuddeg mis nesaf i Agora, tybiais y byddai'n well, cyn dechrau, egluro peth o athroniaeth ac ethos y Stafell Fyw – fel y gallwch ddeall yn well beth sydd wrth wraidd llwyddiant y ganolfan honno a sut, yn y man, mae 12 Cam AA wedi cyfrannu at y llwyddiant hwnnw. Yn gyffredin rhyngom, er enghraifft, mae'r gred fod dibyniaeth ar alcohol, cyffuriau neu ymddygiadau niweidiol eraill, yn broblem ysbrydol sy'n mynnu datrysiad ysbrydol. Yn fwy na hynny, credwn na all un pŵer meidrol ein rhyddhau o'i grafangau – ond y gall Duw (fel yr ydym yn ei ddeall Ef), ac fe wna hynny ond i ni ei geisio.
Y broblem gyntaf, wrth gwrs, yw cael pobl i sylweddoli eu hangen am help. Oherwydd mae dibyniaeth yn un o'r cyflyrau hynny sy'n mynnu dweud wrthych nad oes dim byd yn bod arnoch (un arall yw sgitsoffrenia). Yn y fan yna mae'r broses o adferiad yn dechrau – a dyna pam fod dioddefaint yn rhan allweddol o'r broses. Dioddefaint, o bosib, yw un o'r grymoedd mwyaf creadigol sy'n bod ym myd natur; dioddefaint yn aml iawn yw'r unig beth wnaiff berswadio rhai pobol i newid eu ffyrdd. Ond mwy am hynny'r mis nesaf. Dyma athroniaeth ac ethos Stafell Fyw Caerdydd i ddechrau'n hastudiaeth o'r 12 Cam – camau a fydd, o'u byw i orau eich gallu, yn sicrhau i chi brofiad ysbrydol a chysylltiad ymwybodol parhaus a thrawsnewidiol â'r Dwyfol.
Mae'n anochel y bydd unrhyw driniaeth sy'n ymwneud â chyffuriau neu alcohol yn cael ei seilio ar syniadau traddodiadol am beth yw dibyniaeth a pam mae'n digwydd. Mae'n fater cymhleth sy'n aml yn cael ei gamddeall, ac yn un na ellir ei esbonio yn nhermau meddygaeth yn unig, er bod ei effaith ar y corff yn debyg iawn i effaith clefyd. Anhwylder ysbrydol yw dibyniaeth, un sy'n ymwneud ag ystyr bywyd ac adnabyddiaeth dyn ohono'i hun. Does gan yr adictiaid sy'n dod atom i gael adferiad ddim rhyw lawer o syniad ynghylch pwy ydyn nhw na beth yw pwrpas bywyd.
Yn y Stafell Fyw, ein dehongliad ni o ddibyniaeth, yn gryno, yw hyn: bod dibyniaeth yn ymgais i ddianc rhag yr hunan – a hynny oherwydd baich unigrwydd. Mae hyn yn tarddu, fel arfer, o blentyndod yr adict gan fod plant sy'n cael eu hamddifadu o gariad, neu sy'n cael eu cosbi am ymddwyn yn ôl eu greddf, yn tyfu i fod yn oedolion ag awydd eithafol i lanw rhyw wagle emosiynol y tu fewn iddyn nhw – a'r angen hwnnw'n cael ei ateb gan gyffuriau, alcohol neu ymddygiadau niweidiol eraill.
Pam rydyn ni'n teimlo'r angen i ddianc rhagom ni ein hunain?
Yn aml iawn, mae'r adictiaid sy'n newydd i adferiad yn gwrthod y syniad eu bod yn troi at gyffuriau neu alcohol er mwyn dianc rhagddyn nhw eu hunain. Yn hytrach, maen nhw'n mynnu mai dyma eu ffordd nhw o ymlacio, cael amser da neu deimlo'n hapus. Mae dibyniaeth yn twyllo'r adict i feddwl bod cyffuriau neu alcohol yn gymorth i ddelio â throeon bywyd. Ar ôl wythnos galed o waith bydd yn teimlo ei fod yn 'haeddu' diod fach er mwyn ymlacio – yn gywir fel petai hynny'n amhosib heb gymorth cemegyn! Y gwir yw bod yr adict, ar ôl straen wythnos brysur, i raddau yn trio 'dianc' rhag teimladau annifyr nad yw'n gallu eu rheoli. Efallai y bydd yn gofyn iddo'i hun: "Pam ydw i'n gorfod mynd drwy hyn bob wythnos?" neu "Beth ydw i'n ei wneud â 'mywyd?" Ac yn lle ceisio ateb y cwestiynau, mae'n tawelu ei feddyliau gydag alcohol neu gyffuriau.
Mae'r ymddygiad hwn yn beth anymwybodol ac awtomatig; mae'n beth sy'n cael ei dderbyn a'i gymell yn ein diwylliant ac, oherwydd hynny, mae'n beth anodd iawn rhoi bys arno a'i herio. Mae yfed a chymryd cyffuriau, boed yn broblem neu beidio, wedi mynd yn rhan 'naturiol' o brofiad byw. Yr hyn sydd wrth wraidd dibyniaeth yw'r penderfyniad i ddefnyddio cyffuriau neu alcohol er mwyn newid sut rydyn ni'n teimlo ac, mewn ffordd, does dim ots pa gyffur a ddewisir; gwir achos y salwch yw'r awydd i ddianc rhag ein gwir deimladau. Efallai y bydd rhywun sy'n teimlo'n swil neu'n lletchwith mewn achlysur cymdeithasol yn penderfynu meddwi er mwyn ymdopi â'r straen o ymwneud â phobl dyw e ddim yn eu hadnabod. Dyw ein cymdeithas ddim yn barod iawn i dderbyn bod teimlo'n swil nawr ac yn y man yn beth normal, ac er ei fod yn beth anghyfforddus, ei fod yn ddigon derbyniol. Felly mae'r yfwr yn ceisio newid yr hyn ydyw drwy feddwi, gan roi'r argraff i bawb ei fod yn berson gwahanol iawn i'r hyn ydyw mewn gwirionedd.
Mae llawer o'r gwaith a wnawn yn y Stafell Fyw yn canolbwyntio ar gael y defnyddwyr cyffuriau i anghofio am yr actio a bod yn nhw eu hunain – heb fynd allan o'u ffordd i drio plesio pobol eraill. Mae bod yn ni ein hunain yn golygu bod yn amherffaith a derbyn gwendidau dynol, boed yn swildod neu dristwch neu ddicter.
Y cyffuriau na allwn eu gweld
Ym 1955 ysgrifennodd y seicdreiddiwr Erich Fromm un o lyfrau pwysicaf yr 20ed ganrif, sef The Sane Society. Sylwodd fod gan America, gwlad y digonedd, raddfa uchel o hunanladdiad a phroblem enfawr gyda chyffuriau. O geisio deall pam, fe welodd fod UDA yn dda iawn am ofalu am ofynion materol y rhan fwyaf o'i phobol, ond yn wael iawn am ofalu am eu hanghenion ysbrydol. Ei ddadl ef oedd bod cymdeithas oedd wedi'i sylfaenu ar brynwriaeth (marchnad oedd yn targedu'r prynwyr) yn gwneud niwed i'w dinasyddion yn emosiynol ac yn ysbrydol.
Rydyn ni yn y Stafell Fyw yn teimlo bod dadl Fromm yn hollol ddilys ym Mhrydain yn yr 21ain ganrif. Mae ein cymdeithas yn rhoi bri mawr ar lwyddiant, enwogrwydd, bod yn ddeniadol, meddu ar bŵer. Trwy gyfrwng y rhaglenni 'reality TV' cawn ein cyflyru i feddwl bod cystadlu'n ddidrugaredd a hunanol yn beth i'w edmygu. Mae hyn yn gallu porthi dibyniaeth oherwydd mae'n rhoi pwysau ar bobl i ymddwyn yn wahanol i'w greddf naturiol. Maen nhw'n teimlo rhyw angen i roi'r argraff eu bod yn llwyddiannus, eu bod yn boblogaidd, ac i'w haddurno eu hunain â phethau sy'n rhoi'r argraff eu bod yn gyfoethog. Mae'r rhith hwn o lwyddiant a phŵer yn gallu bod llawn mor feddwol ag alcohol, ac fe all ddieithrio pobl rhag eu gwir hunaniaeth am gyfnodau maith o'u bywyd.
Mae ein taith drwy fywyd yn gyfres o gerrig milltir sy'n dynodi diwedd un cyfnod a dechrau cyfnod newydd – a bydd pob cam newydd yn dod â'i amheuon a'i bryderon. Meddai Paul yn ei lythyr at y Corinthiaid, 'Pan oeddwn yn blentyn, fel plentyn yr oeddwn yn llefaru, fel plentyn yr oeddwn yn meddwl, fel plentyn yr oeddwn yn rhesymu. Ond wedi dod yn ddyn, yr wyf wedi rhoi heibio bethau'r plentyn.' Ond mae adictiaid yn aml yn ei chael yn anodd derbyn y newid o un cam i'r llall, a'r un mwyaf anodd yw ymwrthod â'r materol a derbyn yr ysbrydol.
Mae ein byd ni heddiw, fel yr un a ddisgrifiodd Fromm yn 1955, mor ddibynnol ar gyfoeth materol, ac ar 'ego'. I filiynau o bobl, arian, cyfoeth materol, enwogrwydd, pŵer a phrynwriaeth yw popeth; dyma'r unig bethau 'real' yn eu bywyd. Mae adictiaid yn cael eu cyflyru i chwilio am atebion y tu allan iddyn nhw eu hunain, tra bod yr ateb oddi fewn. Yn y Stafell Fyw ceisiwn helpu adictiaid i weld y tu hwnt i'r cyflwr materol ac i afael yn eu gwir gymeriad nhw eu hunain ac elfen ysbrydol eu bywyd. O wneud hyn, gallant weld pwy ydyn nhw mewn gwirionedd a sylweddoli beth yw eu pwrpas yn y byd hwn.
Maddeuant a dynoliaeth
Mae adictiaid, mewn adferiad, yn ei chael hi'n anodd maddau i bobl eraill ac iddyn nhw eu hunain. Mae maddau i rywun yn golygu derbyn bod gan y person yna wendidau, ond mae llawer ohonom yn methu gweld hynny o gwbl. Mae'n beth cyffredin, er enghraifft, i adictiaid osod eu rhieni neu rywun agos ar bedestal, gan edrych arnynt fel rhyw fath o dduwiau bach perffaith. 'Heb ei fai, heb ei eni,' medd yr hen ddywediad, ond os na welir bai, does dim angen maddau! Trwy dderbyn bod y bobl o'n cwmpas yn amherffaith, bod ganddyn nhwythau hefyd eu beiau a'u gwendidau, mae'n haws maddau. Rydyn ni fel arfer yn disgwyl llawer gormod gan gariad diamod, ac mae sylweddoli hyn yn galluogi'r adict i gael gwared ar unrhyw ddicter – ac i faddau.
Mewn cân a sgrifennodd Loudon Wainwright i'w blant yn esbonio iddynt pam yr oedd ef a'u mam wedi gwahanu, mae e'n dweud hyn: 'Rhyw ddydd, pan fyddwch chi wedi tyfu, rwy'n gobeithio y byddwch chi'n gweld eich rhieni fel pobl, dyna'r cyfan allwn ni fod …' Mae derbyn pobl – yn rhieni, ffrindiau, cariadon a chyd-weithwyr – fel pobl, pobl gyffredin, a dim byd mwy na hynny, yn rhan bwysig o adferiad.
Beth sy mor ddrwg am yr ochr dywyll?
Mae'r rhan fwyaf o bobl, rywbryd yn ystod eu bywyd, wedi cael y teimlad nad yw'n iawn i fod yn ddim byd ond perffaith. Mae ceisio cyrraedd y nod hwnnw, sy'n dasg amhosibl, yn rhwystro pawb (nid yn unig adictiaid mewn adferiad) rhag mynegi eu gwir hunain yn llawn. Mae gyda ni i gyd ein gwendidau, yn genfigen ac yn chwantau ac yn atgasedd, ond yn ogystal â hynny mae gyda ni i gyd ochr dywyll i'n natur – ochr yr ydym fel arfer yn ofni ei chydnabod. Mae hyn yn aml yn ymwneud â rhywioldeb a chwantau y mae'r unigolyn yn rhy ofnus i'w dangos.
Canlyniad hyn yw bod llawer o bobl yn treulio rhan helaeth o'u bywyd mewn ras i ddianc rhagddyn nhw eu hunain. Mae pobl yn cael eu gorfodi i actio bod yn bobl 'neis', anhunanol, er bod gyda ni i gyd, mewn gwirionedd, elfen ddigon hunanol yn ein natur. Bodau cymhleth ydyn ni i gyd, wastad yn trio cadw'r cydbwysedd rhwng yr awydd i fod yn garedig a chymwynasgar a'r dynfa tuag at hunan-foddhad a hunan-les. Fel y dywedwyd uchod, rydyn ni'n byw mewn cymdeithas sy'n llawn materoliaeth a thrachwant, lle mae ariangarwch yn rhinwedd. Ond yr un pryd, disgwylir i bobl esgus eu bod yn anhunanol, yn 'bobl dda', a chadw'r elfen dywyll dan glo er mwyn ennill parch a chariad.
Yn y Stafell Fyw, fel gyda 12 Cam Alcoholigion Anhysbys, ry'n ni'n ceisio helpu pobl i dderbyn yr hyn ydyn nhw yn ei gyfanrwydd, yn cynnwys yr ochr dywyll, ac i fod yn gyfforddus gyda hynny. Nid yw hynny'n golygu ein bod yn annog pobl i ddilyn y reddf hunanol neu ddinistriol, ond yn hytrach i dderbyn a chydnabod bod amherffeithrwydd yn rhan o'r natur ddynol.
Salwch yw dibyniaeth, a hwnnw'n cael ei atgyfnerthu gan gywilydd. Mae'n cadw'r adictiaid yn gaeth am flynyddoedd gan nad oes ganddynt fodd i fod yn agored ynghylch eu problemau heb ofni cael eu gwrthod a'u beirniadu gan y rhai sy'n honni eu bod yn eu caru, a chan gymdeithas yn gyffredinol.
Yn y Stafell Fyw mae adferiad yn cael ei weld fel rhywbeth positif. Anogwn adictiaid i wrthsefyll cywilydd ac i roi mynegiant agored i hanes eu hadferiad a'u gobaith. Mae grym cywilydd wedi cadw'r adictiaid yn gaeth i'w dibyniaeth a'u hatal rhag mynegi eu gwir hunaniaeth a'u dymuniad mewn bywyd. Trwy fod yn agored ac yn onest, gan fentro cael eu brifo, mae adictiaid yn gallu ymladd yn erbyn grym cywilydd a siarad yn uniongyrchol â'r rhai sy'n dal i ddioddef. O allu cyfleu'r profiad gwerthfawr a sanctaidd hwn, mae'r gylchdaith o ddibyniaeth i adferiad yn dod i'w llawn dro. Mae'n rhoi i'r adictiaid sydd mewn adferiad, ac i'r rhai sy'n dal i ddioddef, y cyfle i fod yn gyflawn – a dyna'r cyflwr y maen nhw wedi bod yn dyheu amdano ar hyd eu hoes.
Y mis nesaf byddwn yn edrych ar Cam 1: Cyfaddef ein bod yn ddi-bŵer dros alcohol (neu unrhyw ddibyniaeth neu ymddygiad niweidiol arall) a bod ein bywyd allan o reolaeth. A bydd raid inni dderbyn rhai gwirioneddau anghyfforddus amdanom ni ein hunain.
Wrth edrych ar enbydrwydd 'cyflwr y byd' drwy sbectol y cyfryngau, y demtasiwn yw mynd i guddio, cysuro'n hunain y daw popeth yn iawn rywsut neu'i gilydd, mygu ofn a dicter a threio bwrw 'mlaen fel arfer. Sut arall mae dod i ben?
Wrth geisio ymateb sy'n fwy na mynegiant o ofid personol, ble yn y Beibl mae 'na batrwm all roi tipyn o asgwrn cefn i ni?
'Does neb yn poeni am Seion,' (Jeremeia 30:17 beibl.net) 'Dyma Seion, yr hon nid oes neb yn ei cheisio (William Morgan) 'Seion, yr un nad yw neb yn ymofyn amdani (BCN)
Os ydyn ni'n chwilio am ffordd i fynegi galar, mae 'na ddigonedd o help yn y Beibl, a gallem ddechrau yn Llyfr y Salmau. Ond mae Galarnad a Phroffwydoliaeth Jeremeia'n fan cyfoethog, os anghysurus, i ddechrau. Galar yw'r thema, galar dros dwpdra, diffyg gweledigaeth, styfnigrwydd, diffyg egwyddor, a mwy na dim, galaru dros y golled. Colli traddodiad, colli diwylliant, colli hen arfer, colli'r 'pethau'. Mae digon o resymau am y galar: grym ymerodraeth (Babilon), diffygion y drefn grefyddol (y Deml), polisi gwleidyddol gwan (y Brenin). Ac argyhoeddiad Jeremeia yw bod methiant a phechod y bobl wedi peri i Dduw ei hun droi'n elyn iddyn nhw. A heb Dduw, heb ddim.
Mae penodau 29–33 yn awgrymu bod gobaith (mae rhai ysgolheigion yn dueddol o dybio mai ychwanegiad diweddarach ydyn nhw). Ym mhennod 30 mae 'na gerdd, adnodau 12–17, sy'n arwyddo cam o dywyllwch i oleuni, yn awgrymu'r gwrthddywediad amlwg bod modd i alarwr obeithio. Mae fel petai Duw yn newid ei feddwl; yn sicr, mae'r awdur yn newid ei feddwl. Ar y dechrau 'fel hyn', dyma sydd gan Dduw i'w ddweud. Mae pethau'n gwbl anobeithiol:
Y mae dy glwy'n anwelladwy a'th archoll yn ddwfn.
Mae pawb wedi anobeithio am Jeriwsalem:
Nid oes neb i ddadlau dy achos,
nid oes na moddion na iachâd i'th ddolur.
Mae Jeremeia'r bardd broffwyd yn gwbl bendant yn ei anobaith, a'r peth gwaethaf oll yw bod 'ffrindiau' Jeriwsalem yn ymddwyn fel pe bai popeth yn iawn. Maen nhw'n cau eu llygaid i realiti pethau.
Mewn pennod ar y gerdd hon, mae Walter Brueggemann, un o ysgolheigion mwyaf deifiol a dwys yr Hen Destament yn ein cyfnod ni, yn ein gwahodd i rannu ym mhrofiad Jeremeia a gweld bod yna angau yn digwydd yn ein plith. Mae'n honni mai'r demtasiwn i ni yw amddiffyn ein hunain rhag yr anobaith a'r golled a'r galar. Cau i lawr ar y gwir sy'n ein hwynebu, cau ein llygaid a byw fel petai gobaith yn y drefn bresennol. Mae 'na glefyd, ac mae anffyddlondeb, chwit-chwatrwydd, euogrwydd am bechod, ond y pechod mwyaf yw'r troi cefn, y gwadu gwreiddiau ac etifeddiaeth, bod pobl Seion wedi anghofio pwy ydyn nhw. Dim ond yn eu galwedigaeth y mae ystyr i'w bodolaeth – ac mae Yhwh wedi cael digon. Erbyn diwedd adnod 15 mae'r diwedd wedi dod:
Y mae dy ddolur yn anwelladwy;
oherwydd maint dy ddrygioni
ac amlder dy bechodau yr wyf wedi gwneud hyn i ti.
Ac mae'r darn nesaf yn dechrau gyda'r geiriau arwyddocaol 'Am hynny', ac fe dybiech fod bygwth pellach yn dod. Ond mae fel petai'r drol wedi'i throi. Bellach mae Duw yn bygwth, nid Jeriwsalem, ond y rhai sy wedi'i bradychu, ei hysu, ei gormesu. Bydd yr anrheithwyr yn anrhaith a'r ysbeilwyr yn ysbail. Pam? 'Am iddynt dy alw yn ysgymun', Seion, yr un nad yw neb yn ymofyn amdani: 'Am nad oes neb yn poeni am Seion', fel y dywed cyfieithiad cwta a bachog beibl.net. Mae'n od oherwydd y mae Duw wedi llefaru'n llym am Seion ei hunan, ond mae clywed y cenhedloedd eraill yn ei galw'n ysgymun yn ormod iddo! Ac mae e fel petai wedi newid ei feddwl.
Mae ein hymresymu ni am Dduw yn ymhonni dweud bod yn rhaid iddo fod yn gyson, yn deg, yn ymateb yn ddoeth a diduedd. Ond ym meddwl a phrofiad Jeremeia, partner mewn cyfamod yw Yhwh, a'i ymateb i wendidau'r genedl yn hynod o ddynol. Mae e bron fel petai'r proffwyd yn priodoli i Dduw yr un chwit-chwatrwydd ag sydd mewn pobl. Mwy cysurus i griw o ryddfrydwyr yw mynnu bod Duw yn drugarog o dragwyddoldeb i dragwyddoldeb. Ond i Jeremeia y mae dolur a galar Duw ei hunan yn drech nag anffyddlondeb Seion. Ac mae gweld Seion yn ysgymun yn ormod iddo. Bellach mae Duw ar ochr y gorthrymedig, y gwan, yr ysgymun; mae e o blaid y rhai sy'n galaru. Ac mae hynny am fod Duw ei hun yn galaru.
Cerdd ydi hon, dim ond cerdd, ond gall barddoniaeth fod yn beth peryglus iawn. Yn erbyn pwy y mae'r gerdd? Awgrym Brueggemann yw bod y gerdd yn erbyn y rhai sydd o blaid pethau fel y maen nhw, y rhai sy'n twyllo'u hunain nad oes yna fawr ddim o'i le, nad oes clwyf nac afiechyd i'w iacháu. Maen nhw'n glyfar mewn cynadleddau i'r wasg ac yn trin ystadegau'n gyfrwys, ac yn credu eu propaganda eu hunain. Iddyn nhw mae galar yn frad, a Duw yn cynnig cariad diamod, ac nid barn. Amhosibl tybio bod barn yn gyfystyr â chariad. Pwy sydd ar fai felly? Dyma nhw: y brenhinoedd, y tywysoagion, yr offeiriaid a'u proffwydi. (Ei harlywyddion, prif weinidogion, economegwyr, sylwebyddion, ayyb) Dyna'r rhai sy'n gwrthod wynebu Duw (sut bynnag y syniwch amdano) ond yn troi cefn arno. Ni fydd y deml, na mynnu heddwch yn tycio am fod pobl wedi suddo i ddiflastod a siniciaeth. Ac yn erbyn y rhain, yn wyneb yr ystrydebau ni ellir ond galaru.
Yn y gerdd hon, adnodau 12–18, gwelwn batrwm, strwythur hyd yn oed, a welir yn y Testament ac sy'n nodwedd o'r Efengyl ei hun. Fe'i gwelir ar ei amlycaf yn Iesu, yn y traddodiad proffwydol, ac yntau'n wylo dros Jeriwsalem (Luc 13:31–5; 19:41–4). Mae Jeriwsalem yn cynrychioli'r hen drefn, y gwerthoedd tragwyddol sydd wedi'i chynnal, ond mae'r pethau hyn yn mynd heibio, yn marw. Mae cweryl Iesu gyda'r rhai sy'n rhedeg pethau heb sylweddoli eu bod wedi methu. Gellir dal i gynnal y gweladwy, ond heb y galaru fydd neb yn sylweddoli mai gwagedd yw'r gwbl ac nad oes lle i'r newydd. Heb ddwylo gwag does dim modd gafael mewn dim byd newydd.
Ceir yr un pwyslais yn Luc 6:21, 25 pan ddywed Iesu:
Mae'r Gwynfydau yn sôn am ddwy oes, yr un bresennol a'r un sydd i ddod, ac yn myfyrio ynghylch sut mae derbyn rhoddion yr oes sydd i ddod nawr. Os cyngor sydd yma, mae'n gyngor od! – Rhaid galaru dros y nawr sy'n marw. (Efallai fod angen pwysleisio bod galar yn fwy na chwyno, a dal i oddef y pethau sy'n pydru.) Mewn galar bydd modd croesawu'r newydd sy'n rhodd Duw. Mae chwerthin nawr a meddwl y daw popeth yn iawn yn y man yn arwain at wylo nes ymlaen. Mae wylo nawr yn golygu gweld a derbyn bod pethau heddiw dros dro. Mae'n rhaid dewis: allwch chi ddim dal gafael yn yr hen a chroesawu'r newydd. Disgyblion Iesu yw'r rhai sy'n gallu gollwng y trefniadau presennol er mwyn gallu bod yn agored i roddion a grasusau, i drefn newydd. Ceir yr un pwynt yn Ioan 16:20–21:
Yn wir yn wir rwy'n dweud wrthych, y byddwch chwi'n wylo ac yn galaru, a bydd y byd yn llawenhau. Byddwch chwi'n drist ond fe droir eich tristwch yn llawenydd.
Y mae gwraig mewn poen wrth esgor, gan fod ei hamser wedi dod. Ond pan fydd y baban wedi ei eni, nid yw hi'n cofio'r gwewyr ddim mwy gan gymaint ei llawenydd fod plentyn wedi ei eni i'r byd.
Beth mae hyn i gyd yn ei ddweud am bethau heddi? Ydyn ni hefyd yn gweld dymchwel y byd yr ydyn ni wedi'i adnabod? Mewn amser pan yw'r peryglon yn amlwg, mae perygl ychwanegol mewn chwilio am atebion hawdd. Dyna a welwn yn y pegynnu plesio'r dorf gan y dde a'r chwith. Ymbalfalu am gadw pethau fel ag yr oedden nhw, neu fel yr oedden ni wedi breuddwydio y bydden nhw. Cadw pethau ynghyd er mwyn i ni allu cadw'n hurddas, ein gwerth, a'n mantais hefyd. Fe'u gwelir ymhlith ceidwadwyr y dde, y rhyddfrydwyr, a phobl y chwith sydd wedi dod i ben yn weddol hyd yn hyn. Rydyn ni'n credu yn ideolegau ein plaid, ein grŵp, ein cenedl, ein dosbarth am ein bod yn cael ein hamddiffyn rhag dadansoddi go iawn. Dim ond barddoniaeth all fynegi'r boen. A galaru personol a chyhoeddus am ein bod wedi dewis pydewau toredig na all ddal dŵr. Y newyddion da yw bod Duw yn mentro i mewn i'r llanast gyda ni, ond rhaid bod y galar yn real. Rydyn ni, fel y bardd, yn gorfod disgwyl i weld beth fydd yn dilyn y geiriau 'Am hynny … fel hyn y dywed yr Arglwydd'.
Mae'r uchod yn seiliedig ar un o draethodau Walter Brueggemann. Mae ei waith yn hysbys i lawer o ddarllenwyr C21. Os hoffech ddarllen yn ehangach a dyfnach yn y gwreiddiol, chwiliwch am Hopeful Imagination – Prophetic Voices in Exile (Fortress Press, 1985) 1-1925. Hefyd, The Prophetic Imagination (Fortress Press, 1978) 1-3337.
"Mae'r traddodiad Cristnogol yn rhodd, rhodd gymhleth, sy'n gwahodd ac yn hawlio hyrwyddo ac nid mygu dadl."
"Dwyt ti ddim yn berchen ar enaid, enaid wyt ti. Rwyt ti'n berchen ar gorff."
"Ti yw'n hanadl. Ti yw ehedeg
Ein hiraeth i'r wybren ddofn.
Ti yw'r dwfr sy'n rhedeg
Rhag diffeithwch pryder ac ofn.
Ti yw'r halen i'n puro.
Ti yw'r deifwynt i'r rhwysg amdanom.
Ti yw'r teithiwr sy'n curo,
Ti yw'r tywysog sy'n aros ynom."
'Adnabod' Waldo Williams
"Ac am gredu yn Nuw – mae amryw resymau nad yw pobl yn credu yn Nuw. Efallai y cawson nhw eu brifo gan yr eglwys, gan eraill … Beth sy'n bwysig yw'r gallu i dyfu mewn cariad."
Jean Vanier, sylfaenydd y mudiad L'Arche sy'n gofalu am bobl dan anfantais
"Pa fantais yw e i ni allu hwylio i'r lleuad os na allwn groesi'r gagendor sy'n ein gwahanu oddi wrthym ein hunain. I mi, mae bod yn sant yn golygu bod yn fi fy hun, oherwydd yr un yw problem sancteiddrwydd ac iachawdwriaeth â'r broblem o ddarganfod pwy ydw i a darganfod fy ngwir hunan."