Môr y Canoldir: nodweddion, tarddiad, hinsawdd, fflora a ffawna | Meteoroleg Rhwydwaith
El Môr y Canoldir mae'n un o'r moroedd sy'n ffurfio Cefnfor yr Iwerydd. Mae wedi'i leoli yn y rhanbarth sy'n ymuno â de Ewrop, gorllewin Asia a gogledd Affrica. Fe'i hystyrir yn fôr â phwysigrwydd hanesyddol enfawr i'r gwareiddiad gorllewinol cyfan gan ei fod yn ardal lle datblygodd nifer o ddiwylliannau. Fe'i hystyrir fel yr ail fôr mewndirol mwyaf ar y blaned, y tu ôl i'r Caribî.
Yn yr erthygl hon, rydyn ni'n mynd i ddweud wrthych chi am holl nodweddion, hyfforddiant a phwysigrwydd Môr y Canoldir.
2 Israniadau Môr y Canoldir
3 Ffurfio a tharddiad
4 Fflora a ffawna Môr y Canoldir
Mae'r môr hwn yn cynnwys llawer iawn o ddŵr ac mae'n cynrychioli 1% o holl ddŵr y môr yn y byd. Mae ei gyfaint o ddŵr yn o 3.735.000 cilomedr ciwbig a'r dyfnder ar gyfartaledd yw 1430 metr. Ei hyd yw 3860 cilomedr ac mae ganddo gyfanswm arwynebedd o 2.5 miliwn cilomedr sgwâr. Mae'r holl faint hwn o ddŵr yn ei gwneud hi'n bosibl ymdrochi 3 phenrhyn de Ewrop. Y penrhynau hyn yw'r Iberaidd, Italaidd a Balcanaidd. Mae hefyd yn batio penrhyn Asiaidd o'r enw Anatolia.
Daw enw'r Môr Canoldir o'r Rhufeiniaid hynafol. Yn ôl wedyn Roeddwn i'n ei adnabod fel "Mare nostrum" neu "ein môr." Daw enw Môr y Canoldir o'r Lladin terraneum medi beth yw ystyr canol y ddaear. Mae'r enw hwn oherwydd tarddiad cymdeithasau a'i enwodd gan eu bod ond yn adnabod y tir o amgylch y môr hwn. Gwnaeth hyn iddynt ystyried Môr y Canoldir fel canol y byd. O'r hen amser, rhoddodd y Groegiaid yr enw i'r môr hwn hyd heddiw.
Mae Extremar wedi'i gysylltu â Chefnfor yr Iwerydd trwy Culfor Gibraltar. Fe'i lleolir rhwng de Ewrop, Gogledd Affrica ac arfordir gorllewinol y Dwyrain Agos. Mae Cefnfor yr Iwerydd nid yn unig yn gyfathrebu, ond hefyd yn cysylltu â'r Môr Du ger Culfor Bosphorus a Dardanelles. Un arall o'i gysylltiadau yw cysylltiad y Môr Coch. Mae'n cysylltu trwy Gamlas Suez.
Israniadau Môr y Canoldir
Mae rhestr hir o foroedd bach y rhennir Môr y Canoldir iddynt. Mae pob un yn cyfateb i leoedd daearyddol penodol neu rai ardaloedd lle mae'r nodweddion, p'un ai oherwydd fflora, ffawna neu ddaeareg, yn newid. Rydyn ni'n mynd i restru'r rhestr o israniadau sydd gan y Môr Canoldir:
Môr Alboran, rhwng Sbaen a Moroco.
Mar menor, de-ddwyrain Sbaen.
La Mar Chica yng ngogledd Moroco.
Môr Adriatig, rhwng penrhyn yr Eidal ac arfordiroedd Slofenia, Croatia, Bosnia a Montenegro.
Môr ïonig, rhwng penrhyn yr Eidal, Gwlad Groeg ac Albania.
Môr Libya yn Nhiwnisia.
Môr o Cilicia rhwng Twrci a Chyprus.
Môr Levantine, oddi ar arfordiroedd yr Aifft, Libanus, Cyprus, Israel, Syria a Thwrci.
Môr Ligurian, rhwng Corsica a Liguria.
Môr Tyrrheniaidd, rhwng arfordir dwyreiniol Sardinia, penrhyn yr Eidal ac arfordir gogleddol Sicilian.
Môr Balearaidd rhwng arfordir dwyreiniol Penrhyn Iberia ac ynys Sardinia.
Môr Aegean, rhwng Gwlad Groeg a Thwrci.
Ffurfio a tharddiad
Ar ôl gwahanu'r uwch-gyfandir o'r enw Pangea, agorwyd gofod rhwng Ewrop, Affrica a'r Dwyrain Canol. Bryd hynny roedd Môr y Canoldir yn gysylltiedig â Chefnfor yr Iwerydd tan tua 6 miliwn o flynyddoedd yn ôl pan ddigwyddodd argyfwng halltedd Messinaidd. Ar yr adeg hon roedd y môr yn sych i raddau helaeth oherwydd ei fod wedi'i ddatgysylltu o'r cefnfor mawr. Achosodd hyn gynhyrchu gweddill y dŵr heb fod unrhyw isafon a fydd yn cyfrannu corff newydd o ddŵr i'r môr.
Mae'n bosibl y byddai wedi parhau i golli dŵr, ond fe wnaeth erydiad parhaus y tir greu sianel tua 250 cilomedr o hyd a dechreuodd y dŵr o'r cefnfor lifo fel petai'n llifogydd. Mae gwyddonwyr yn credu bod yr agoriad a gafodd ei greu trwy ffurfio rhaeadr bron i 2 gilometr o led wedi gallu llenwi Môr y Canoldir cyfan o fewn oddeutu dwy flynedd. Addasodd y rhaeadr hon a llifogydd yr ardal gyfan hon ddaearyddiaeth y tir. Dyma sut y crëwyd Môr y Canoldir fel yr ydym yn ei adnabod heddiw.
O ran yr hinsawdd, gwelwn ei fod yn cyflwyno hafau cynnes, sych a thawel ar y cyfan. Fel rheol nid yw'n fôr â gormod o gynnwrf ar gyfer llywio ac maent yn tueddu i gael hafau gyda thymhorau sych. Mae'r rhanbarth cyfan yn derbyn y gwyntoedd ffres sy'n dod o'r bylchau rhwng mynyddoedd ardaloedd Ewrop. Mae'r gwyntoedd hyn yn cyferbynnu â'r gwyntoedd cynnes sy'n dod o'r gwastadeddau ac sy'n Affricanaidd ac sy'n cynyddu cyfradd anweddiad y dŵr yn ystod y misoedd cynhesach.
Mae hyn i gyd yn cynhyrchu dyfroedd â mwy o halltedd ac awyrgylch mwy llaith. Gallwn ystyried gaeafau yn wyntog ond gyda nodwedd gymedrol. Yn gyffredinol, rydyn ni'n gweld bod gwyntoedd cynnes, sych ac mae autumns a ffynhonnau fel arfer yn amrywiol ac yn gysylltiedig â glaw.
Fflora a ffawna Môr y Canoldir
O ran y bodau byw sy'n byw ar y blaned hon, mae gennym broblemau amgylcheddol difrifol. Ac a yw Môr y Canoldir yn cael ei ystyried yn un o'r moroedd mwyaf llygredig yn y byd. Ar ôl dyfroedd Awstralia, Tsieineaidd a Japan, mae Môr y Canoldir yn un o'r moroedd, mwy o amrywiaeth fiolegol er gwaethaf lefelau uchel o lygredd.
Heddiw Disgrifiwyd 17.000 o rywogaethau, y daw 4% ohonynt o foroedd eraill, felly fe'u hystyrir yn rhywogaethau goresgynnol. Mae'r rhan fwyaf o'r rhywogaethau anifeiliaid a phlanhigion wedi'u crynhoi yn y rhanbarthau dyfnaf yn yr ardaloedd ger Culfor Gibraltar. Yma rydym yn dod o hyd i Fôr Alboran, arfordir cyfan Affrica a Sbaen a Moroedd Adriatig ac Aegean gogleddol.
Ystyrir bod y môr hwn yn un o'r rhai mwyaf llygredig yn y byd gan ei fod yn cynnwys presenoldeb uchel o hydrocarbonau a microplastigion. Mae'r ddwy elfen hon yn fygythiadau pwerus i gydbwysedd ecolegol bywyd planhigion ac anifeiliaid. Gall hefyd fod yn gysylltiedig â risgiau sy'n deillio o orbysgota a gormod o longau cargo.