OwainGlyndwr - Hanes Glyndŵr
Pan o fynnir i bobl enwi arwr Cymreig, maen nhw'n aml yn meddwl am rywun o'r presennol, fel canwr, mabolgampwr neu wleidydd. Ond byddai llawer o bobl hefyd yn dweud mai Owain Glyndŵr yw arwr mwyaf y wlad - ef oedd 'Mab Darogan' neu 'Son of Prophecy' a arweiniodd Cymru mewn rhyfel yn erbyn y Saeson.
Bu Owain yn byw dros 600 mlynedd yn ôl ac yn berchen ar dir yng Ngogledd Cymru, ger y ffin â Lloegr. Yr oedd yn gysylltiedig â llawer o bobl enwog a oedd wedi rheoli yng Nghymru yn y gorffennol: disgynnwyd ei dad oddi wrth dywysogion Powys; ei fam o dywysogion Deheubarth; ac yr oedd hefyd yn gysylltiedig â thywysogion Gwynedd. Roedd gan dad Glyndŵr, Gruffudd Fychan, arglwyddiaethau ym Mhowys Madog - ef oedd arglwydd Cynllaeth a hefyd arglwydd Glyndyfrdwy. Roedd Owain yn blentyn pan fu farw ei dad ac felly aeth Syr David Hanmer ag ef o dan ei adain. Roedd yn gyfreithiwr pwysig ac yn ddiweddarach astudiodd Owain y gyfraith yn Inns Court yn Llundain pan oedd yn ddigon hen.
Fel tirfeddiannwr, roedd disgwyl i Glyndŵr ymladd ar ran brenin Lloegr a gwnaeth hyn ychydig o weithiau pan oedd yn hŷn. Yn 1383, priododd Owain ferch Syr David, Marred, a phan fu farw Hanmer yn 1387, cymerodd yr awenau wrth redeg ei ystadau yng Ngogledd Cymru. Bu Owain yn byw bywyd da yn Sycharth gyda'i deulu. Gwyddom hyn oherwydd cerdd a ysgrifennwyd gan Iolo Goch a ganmolodd Owain a Marred. Roedd bywyd Glyndŵr i newid yn fuan, serch hynny, yn bennaf oherwydd ei gymdogion Seisnig - ac yn enwedig Reginald Grey, arglwydd Rhuthun.
Roedd llawer o bobl yn anhapus gyda'r ffordd y cawsant eu trin - a'r trethi trwm y bu'n rhaid iddynt eu talu - ar ôl i Edward I o Loegr goncro Cymru yn 1282. Gwaethygodd y sefyllfa pan ddaeth Harri IV yn frenin Lloegr yn 1399, ac yna daeth Owain yn arweinydd y Cymry. Yn fuan wedyn, roedd y rhan fwyaf o bobl Cymru wedi ymuno ag ef yn ei Wrthryfel. Dechreuodd Owain ei ymgyrch yng Nglyndyfrdwy yng Ngogledd Cymru yn 1400 ac aeth ymlaen i ymosod ar lawer o gestyll Seisnig yn yr ardal. Defnyddiodd ei ddynion rhagodion a rheiliau i ymosod ar eu gwrthwynebwyr, ond roedd y fyddin fwy ac arafach yn Lloegr am ei ymladd mewn brwydrau yn lle hynny.
Llwyddod
d byddin Glyndŵr i drechu'r Saeson mewn brwydrau yn Hyddgen a Bryn Glas, serch hynny, ac erbyn 1404 bu'n rheoli bron Cymru gyfan. Roedd wedi cipio pobl bwysig yn Lloegr, megis Reginald Grey ac Edmund Mortimer, a'u dal yn elyniaethus nes bod ransom wedi'i dalu amdanynt. Yn achos Mortimer, gwrthododd Harri IV dalu ac felly newidiodd Edmund ochrau a phriodi merch Owain, Catrin. Ymosododd dynion Owain hefyd ar lawer o drefi Seisnig ledled Cymru, a llwyddodd i gymryd rheolaeth dros y cestyll yn Aberystwyth a Harlech. Roedd mab Harri IV wedi llosgi cartrefi Glyndŵr yn Sycharth a Glyndyfrdwy yn 1403, ac felly symudodd Owain i mewn i gastell Harlech a'i wneud yn gartref i'w deulu am y pum mlynedd nesaf.
Roedd Gl yndŵr nid yn unig yn cael ei adnabod fel milwr ond hefyd fel gwleidydd. Cafodd gymorth gan wledydd eraill, fel yr Alban, Iwerddon, Ffrainc a Chastile - a hefyd gan lawer o bobl o Loegr nad oeddent yn hoffi Henry IV. Cynhaliodd senedd ym Machynlleth yn 1404 lle coronwyd ef yn dywysog Cymru, ac un arall yn Harlech flwyddyn yn ddiweddarach lle gwnaeth gynlluniau i ymosod ar Loegr gyda chymorth byddin a anfonwyd gan frenin Ffrainc, Charles VI.
Roedd Glyndŵr am dynnu Harri IV o orsedd Lloegr ac yna rhannu Cymru a Lloegr yn dair rhan: byddai'n rheoli Cymru ac yn rhan o Loegr; Byddai Edmund Mortimer yn rheoli de Lloegr; a Henry Percy, Iarll Northumberland, gogledd Lloegr. Enw'r cynllun hwn oedd y Cytundeb Tridarn ond methodd pan ataliwyd byddin Cymru a Ffrainc gan fyddin Harri IV ger Caerwrangon, ac aeth y Ffrancwyr adref yn y pen draw.
hyn yn ergyd fawr i Glyndŵr ond ni roddodd y gorau iddi. Flwyddyn yn ddiweddarach anfonodd lythyr gan Pennal at Charles VI yn gofyn am fwy o help. Yn y llythyr, nododd ei gynlluniau ar gyfer Cymru fel gwlad gyda'i heglwys a'i phrifysgolion ei hun, nad oedd yn dibynnu ar Loegr. Roedd Henry IV eisoes yn siarad â'r Ffrancwyr erbyn hyn, serch hynny, ac roedd cefnogaeth Owain o Ffrainc wedi pylu'n araf.
Dros y blynyddoedd nesaf, llwyddodd y Saeson i ennill mwy a mwy o fuddugoliaethau yng Nghymru. Rhoddodd nhw cestyll Owain yn Aberystwyth a Harlech dan warchae ac yna mynd â nhw yn y pen draw. Pan syrthiodd castell Harlech yn gynnar yn 1409, cipiwyd teulu Glyndŵr ac yna aethant i Dŵr Llundain lle bu farw pob un ohonynt o fewn ychydig flynyddoedd. Ni chafodd Owain ei gipio, fodd bynnag, ac arweiniodd reiliau yn erbyn y Saeson nes i'w fab, Maredudd, gymryd yr awenau fel arweinydd yn 1412. Ni wyddom yn union beth ddigwyddodd i Glyndŵr ar ôl hyn. Mae rhai straeon yn dweud bod Owain yn byw gyda'i blant oedd yn weddill ar ffin Lloegr a'i fod wedi marw yno yn 1415. Dywed eraill, fel brenin Arthur, na fu farw erioed ac mae'n gorffwys mewn ogof, yn barod i godi eto i achub Cymru yn ei awr dywyllaf.
Daw'r rhan fwyaf o'r hyn a wyddom am Wrthryfel Glyndŵr gan storïwyr o Loegr a ysgrifennodd amdano flynyddoedd lawer yn ddiweddarach. Dywedant am y dinistr mawr a achoswyd gan ymgyrch Owain, a bod yn rhaid i'r Cymry ddioddef am flynyddoedd lawer o'i herwydd. Mae gan eraill farn wahanol, serch hynny, ac maent yn dweud bod gobeithion Owain i Gymru - gyda'i heglwys, prifysgolion a'i senedd ei hun - bellach yn dechrau dod yn wir.