Canolfan Newyddion - Yr hinsawdd yn bygwth y brithyll a'r eog
Yr hinsawdd yn bygwth y brithyll a'r eog
Mae brithyllod ac eogiaid ymysg pysgod dŵr croyw mwyaf cyffredin y byd, ond mae eu niferoedd wedi disgyn yn y degawdau diwethaf – yn ddramatig, mewn rhai ardaloedd. Mae llygredd, colli cynefin a gor-bysgota oll wedi cael eu beio yn y gorffennol ond mae tystiolaeth newydd gan yr Ysgol Biowyddorau yn dangos y gallai newid yn yr hinsawdd fod yn ffactor pwysig, sy'n rhoi'r ddwy rywogaeth mewn perygl. Astudiodd y gwyddonwyr boblogaethau o eogiaid a brithyllod ifanc yn afon Gwy yng Nghymru, sy'n un o afonydd pysgota gorau'r DU yn draddodiadol. Gwelodd yr Athro Steve Ormerod a chydweithwyr o'r Ysgol Biowyddorau fod nifer yr eogiaid wedi disgyn 50% a nifer y brithyllod 67% rhwng 1985 a 2004 – er i'r afon ei hun fod yn lanach. Byddai'r pysgod yn dioddef fwyaf yn dilyn hafau poeth, sych fel 1990, 2000 a 2003. Awgryma'r canlyniadau fod dŵr cynhesach a lefelau is yn cyfuno i effeithio ar y ddwy rywogaeth. Gan fod y brithyll a'r eog yn ffafrio dŵr oerach, maent yn wynebu problemau mawr os yw'r hinsawdd yn parhau i gynhesu yn ôl y disgwyl yn y ddau neu dri degawd nesaf.
"Gwnaed ymdrechion mawr i ailgyflwyno'r eog i rai o afonydd Ewrop a arferai fod yn llygredig, afonydd fel y Taf, Tafwys, Clyde, Seine a'r Rhein, felly mae'r canlyniadau hyn yn destun pryder," dywedodd yr Athro Ormerod. "Mae pysgota am frithyll ac eog hefyd yn creu llawer o swyddi a buddion economaidd mawr. Yng Nghymru, mae pysgota am eogiaid yn cyfrannu rhyw £90 miliwn bob blwyddyn. Felly, mae unrhyw risg o golli'r rhywogaethau hyn yn y pen draw oherwydd newid yn yr hinsawdd yn rhywbeth y dylem ei ystyried yn ofalus iawn. Awgrymwn fesurau sy'n sicrhau bod lefelau afonydd yn cael eu cynnal yn ystod tywydd poeth ochr yn ochr â defnyddio coed ar lannau afonydd i greu cysgod a diogelu yn erbyn y tymheredd uchel."
Defnyddiodd y tîm ddata ar boblogaethau pysgod a gesglir bob blwyddyn gan Asiantaeth yr Amgylchedd mewn mwy na 50 o leoliadau ar hyd afon Gwy. Cynyddodd tymheredd nentydd 0.5 – 0.7ºC yn yr haf a 0.7 - 1.0ºC yn y gaeaf dros gyfnod yr astudiaeth. Gwyddom fod tymheredd dŵr yn effeithio ar dyfiant a thueddiadau clefydau yn y pysgod hyn tra bod lefelau dŵr is yn cyfyngu eu mynediad i gynefinoedd oerach. Ychwanegodd Peter Gough, gwyddonydd pysgodfeydd gydag Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru: "Rydyn ni'n cydnabod bod hinsawdd sy'n cynhesu yn debygol o fod yn effeithio eisoes ar sawl elfen yn ein hamgylchedd naturiol, gan gynnwys eogiaid, brithyllod a brithyllod môr, ac mae'r dadansoddiad manwl hwn o'n data hirdymor yn hynod ddiddorol. Os caiff ei brofi'n gywir, bydd yn destun pryder mawr. Rydyn ni'n archwilio'r data hyn a data eraill. Mae awgrym y gallai mudo gleisiaid eog i'r môr yn gynharach fod yn rhan o'r rheswm am y gostyngiad hwn, ond nid yw hyn yn esbonio'r gostyngiad yn nifer y brithyllod. Mae angen gwneud mwy o waith i esbonio rhai materion pwysig iawn." Mae'r gymhariaeth rhwng brithyllod ac eogiaid yn bwysig oherwydd, yn wahanol i eogiaid, nid yw brithyllod o afon Gwy yn mudo i'r môr. Dim ond ffactorau sy'n effeithio ar yr afon felly sy'n gallu esbonio'r gostyngiad yn eu niferoedd. Mae papur ar y canlyniadau wedi ei gyhoeddi yn un o gyfnodolion amgylcheddol mwyaf blaenllaw'r byd, Global Change Biology.