Casgliadau Erthyglau Segontium - Y Rhufeiniaid yng Ngogledd Cymru
Yn gynnar yn y bedwaredd ganrif dechreuwyd codi baddondy yng nghornel dde-ddwyreiniol y gaer. Ni chwblhawyd yr adeilad.
Addolai milwyr Rhufeinig nifer o dduwiau. Mae'r gerfwedd hon o Segontium yn portreadu Mawrth, duw rhyfel ac, ar rai adegau, dduw iachau.
Datgelodd gwaith cloddio archaeolegol a wnaed rhwng 1975 a 1979 nifer o flociau o farics pren yn y chwarter de-ddwyreiniol oedd yn dyddio o ddiwedd y ganrif gyntaf a blynyddoedd cynnar yr ail ganrif OC. Mae hyn yn dangos bod y gaer wedi cael ei chynllunio i letya 'cohors milliaria', sef catrawd o filwyr traed cynorthwyol oedd yn cynnwys hyd at 1,000 o ddynion.
Mae tystiolaeth bendant fod maint y garsiwn yn llai o lawer erbyn tua OC 120. Ganol yr ail ganrif codwyd tŷ cwrt mawr, a chanddo'i faddondy bach ei hun, yn y gornel dde-ddwyreiniol. Mae'n bosibl mai cartref swyddog pwysig a oedd, efallai, yn gyfrifol am gloddio mwynau yn yr ardal oedd y tŷ trawiadol hwn.
Yn gynnar yn y drydedd ganrif, y garsiwn oedd Cohort Cyntaf Sunici, catrawd o 500 o filwyr traed gafodd ei recriwtio yn yr Almaen. Mae enw'r uned yn ymddangos mewn arysgrif sy'n cofnodi atgyweirio traphont ddŵr y gaer tua OC200.
Roedd y garsiynau ar gyfer y rhan fwyaf o'r drydedd a'r bedwaredd ganrif yn llai o lawer. Yn ystod y cyfnod hwn prif swyddogaeth Segontium oedd amddiffyn arfordir gogledd Cymru rhag ysbeilwyr a môr-ladron o Iwerddon. Mae darnau arian a ffeindiwyd yn Segontium yn dangos bod milwyr yn y gaer allweddol hon tan OC394.
Yr angen i amddiffyn tiroedd ffrwythlon a llawn mwynau Môn sy'n esbonio'r preswyliad anarferol o hir hwn. Segontium oedd pencadlys milwrol a gweinyddol y gogledd-orllewin drwy gydol y cyfnod Rhufeinig.
Sicrhaodd adfeilion Segontium le iddi mewn chwedlau, ymhell ar ôl i'r milwr Rhufeinig olaf gefnu ar y gaer. Cyfeirir at Segontium ym Mreuddwyd Macsen, un o chwedlau'r Mabinogion.
Ni ddaeth arwyddocâd milwrol Caernarfon i ben ar ddiwedd y cyfnod Rhufeinig, oherwydd yn yr Oesoedd Canol sefydlwyd mwnt (twmpath y codwyd castell arno) Normanaidd ar lan aber afon Seiont ac yna, ar ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, adeiladwyd castell enwog Edward I ynghyd â'r dref furiog sydd ynghlwm wrtho; ac yn olaf ym 1775 codwyd caer fach ger aber afon Menai.