Brwydr Culloden yn y Deugain Pump
Hanes a Diwylliant Brwydrau a Rhyfeloedd
Map Trosolwg o Frwydr Culloden, Ebrill 16, 1746. Ffotograff © 2007 Patricia A. Hickman
Mae'r Argyfwng wedi'i Falu
Brwydr olaf yr ymosodiad "Forty-Five", Brwydr Culloden oedd ymgysylltiad hinsoddol rhwng fyddin Jacobiteidd Charles Edward Stuart a lluoedd llywodraeth Hananover King George II. Cyfarfod ar Culloden Moor, ychydig i'r dwyrain o Inverness, cafodd y fyddin Jacobiteidd ei orchfygu'n dda gan fyddin y llywodraeth dan arweiniad Dug Cumberland . Yn dilyn y fuddugoliaeth ym Mlwydr Culloden, Cumberland a gweithredodd y llywodraeth y rhai a gafodd eu dal yn yr ymladd a dechreuodd feddiannaeth ormesol o'r Ucheldiroedd.
Y frwydr tir fawr olaf i ymladd ym Mhrydain Fawr, Brwydr Culloden oedd brwydr hinsoddol yr ymosodiad "Forty Five". Yn dechrau ar Awst 19, 1745, y "Forty-Five" oedd y rownd derfynol o'r gwrthryfeloedd Jacobitiaid a ddechreuodd ar ôl diddymu gorfodi'r Brenin Gatholig Iago II yn 1688. Wedi i James gael gwared o'r orsedd, fe'i disodlwyd gan ei ferch Mary II a'i gŵr William III. Yn yr Alban, roedd y newid hwn yn cwrdd â gwrthwynebiad, gan fod James o linell yr Alban Stuart. Gelwir y rhai oedd yn dymuno gweld James yn dychwelyd yn Jacobites. Yn 1701, yn dilyn marwolaeth James II yn Ffrainc, trosglwyddodd y Jacobiaid eu ffyddlondeb at ei fab, James Francis Edward Stuart, gan gyfeirio ato fel James III. Ymhlith cefnogwyr y llywodraeth, gelwid ef yn "Old Pretender."
Dechreuodd ymdrechion i ddychwelyd y Stiwardiaid i'r orsedd yn 1689, pan arweiniodd Viscount Dundee wrthryfel wedi methu yn erbyn William a Mary. Gwnaed ymdrechion dilynol yn 1708, 1715, a 1719. Yn sgil y gwrthryfeloedd hyn, gweithiodd y llywodraeth i atgyfnerthu eu rheolaeth dros yr Alban. Tra adeiladwyd ffyrdd milwrol a cheiriau, gwnaed ymdrech i recriwtio Highlanders i gwmnïau (The Black Watch) i gynnal trefn. Ar 16 Gorffennaf, 1745, mab yr Hen Pretendwr, y Tywysog Siarl Edward Stuart, a elwir yn boblogaidd fel "Bonnie Prince Charlie," ymadawodd Ffrainc gyda nod o adael Prydain ar gyfer ei deulu.
Llinell y Fyddin y Llywodraeth
Edrych i'r gogledd ar hyd llinell y Fyddin y Llywodraeth. Mae sefyllfa grymoedd Dug Cumberland wedi'i farcio â baneri coch. Llun © 2007 Patricia A. Hickman
Troed lleoliad cyntaf ar bridd yr Alban ar Ynys Eriskay, cynghorwyd Alexander Prince of Boisdale i'r Tywysog Siarl i fynd adref. At hyn atebodd yn enwog, "Rydw i wedi dod adref, syr." Yna, tiriodd ar y tir mawr yn Glenfinnan ar Awst 19, a chodi safon ei dad, gan gyhoeddi iddo Frenin James VIII yr Alban a III Lloegr. Y cyntaf i ymuno â'i achos oedd y Cameriaid a'r MacDonalds of Keppoch. Gan farchnata gyda thua 1,200 o ddynion, symudodd y Tywysog i'r dwyrain wedyn i'r de i Perth lle ymunodd â'r Arglwydd George Murray. Gyda'i fyddin yn tyfu, fe ddaliodd Caeredin ar Fedi 17, ac yna fe aeth i fyddin y llywodraeth o dan Lt. Cyffredinol Syr John Cope bedwar diwrnod yn ddiweddarach yn Prestonpans. Ar 1 Tachwedd, dechreuodd y Tywysog ei daith i'r de i Lundain, yn meddiannu Carlisle, Manceinion, ac yn cyrraedd Derby ar Ragfyr 4. Er bod yn Derby, Murray a'r Tywysog yn dadlau am strategaeth gan fod tair arfedd y llywodraeth yn symud tuag atynt. Yn olaf, cafodd y gorymdaith i Lundain ei adael a dechreuodd y fyddin i adael y gogledd.
Yn syrthio'n ôl, cyrhaeddant Glasgow ar Ddydd Nadolig, cyn parhau i Stirling. Ar ôl mynd â'r dref, cawsant eu hatgyfnerthu gan Highlanders ychwanegol yn ogystal â milwyr Gwyddelig ac Albanaidd o Ffrainc. Ar Ionawr 17, fe wnaeth y Tywysog drechu grym y llywodraeth a arweinir gan Lt. General Henry Hawley yn Falkirk. Gan symud i'r gogledd, cyrhaeddodd y fyddin yn Inverness, a ddaeth yn ganolfan y Tywysog am saith wythnos. Yn y cyfamser, roedd lluoedd y Tywysog yn cael eu dilyn gan fyddin y llywodraeth dan arweiniad Dug Cumberland , ail fab Brenin Siôr II. Gan adael Aberdeen ar Ebrill 8, dechreuodd Cumberland symud i'r gorllewin tuag at Inverness. Ar y 14eg, dysgodd y Tywysog am symudiadau Cumberland ac ymgynnull ei fyddin. Yn marw tua'r dwyrain, fe ffurfiwyd nhw ar gyfer y frwydr ar Fawn Drumossie (bellach Culloden Moor).
Ar draws y Maes
Edrych i'r gorllewin tuag at y llinellau Jacobiteidd o sefyllfa'r Fyddin Llywodraeth. Mae'r safle Jacobite wedi'i farcio â pholion gwyn a baneri glas. Llun © 2007 Patricia A. Hickman
Er bod y fyddin Tywysog yn aros ar faes y gad, roedd Dug Cumberland yn dathlu ei ben-blwydd yn hugain yn y gwersyll yn Nairn. Yn ddiweddarach ar Ebrill 15, safodd y Tywysog ei ddynion i lawr. Yn anffodus, roedd holl gyflenwadau a darpariaethau'r fyddin wedi'u gadael yn ôl yn Inverness ac ychydig iawn oedd y dynion i'w fwyta. Hefyd, roedd llawer yn holi'r dewis o faes y gad. Wedi'i ddewis gan gyfeilydd a chwartwr y Tywysog, John William O'Sullivan, fflat, ehangder agored Moor Drumossie oedd y tir gwaethaf bosibl i'r Highlanders. Ar y cyfan gyda chleddyfau ac echeliniau, tacteg sylfaenol y Highlander oedd y tâl, a oedd yn gweithio orau dros dir bryniog a thorri. Yn hytrach na chynorthwyo'r Jacobiaid, bu'r tir yn elwa ar Cumberland gan ei fod yn darparu'r arena ddelfrydol ar gyfer ei fabanod, ei gellylliaeth a'i feirch.
Ar ôl dadlau yn erbyn gwneud stondin yn Drumossie, bu Murray yn ymosod ar noson ar wersyll Cumberland tra bod y gelyn yn dal i fod yn feddw ​​neu'n cysgu. Cytunodd y Tywysog a symudodd y fyddin allan tua 8:00 PM. Gan farw mewn dwy golofn, gyda'r nod o lansio ymosodiad pincher, daeth y Jacobiaid yn wynebu oedi lluosog ac roeddent yn dal i fod yn ddwy filltir o Frenhines pan ddaeth yn amlwg y byddai'n golau dydd cyn iddynt ymosod. Wrth ymadael â'r cynllun, fe wnaethon nhw adael eu camau i Drumossie, gan gyrraedd tua 7:00 AM. Yn ddrwg ac yn flinedig, roedd llawer o ddynion yn diflannu o'u hadeiladau i gysgu neu'n chwilio am fwyd. Yn Nairn, torrodd y fyddin Cumberland yn gwersyll am 5:00 AM a dechreuodd symud tuag at Drumossie.
Y Llinell Jacobiteidd
Edrych i'r de ar hyd y llinellau Jacobiteidd. Llun © 2007 Patricia A. Hickman
Wedi iddynt ddychwelyd o'u marsys yn ystod y nos, roedd y Tywysog yn trefnu ei rymoedd mewn tair llinell ar ochr orllewinol y rhostir. Gan fod y Tywysog wedi anfon nifer o ddiffygion yn y dyddiau cyn y frwydr, cafodd ei fyddin ei ostwng i tua 5,000 o ddynion. Yn cynnwys cwmnļau yn bennaf yn yr Ucheldir, gorchmynnwyd y rheng flaen gan Murray (dde), yr Arglwydd John Drummond (canol), a Dug Perth (chwith). Roedd yr ail linell fyr oddeutu 100 llath y tu ôl iddynt. Roedd hyn yn cynnwys rhyfelodau sy'n perthyn i'r Arglwydd Ogilvy, yr Arglwydd Lewis Gordon, Dug Perth, a'r Albaniaid Brenhinol Ffrangeg. Roedd yr uned olaf hon yn gatrawd Fyddin Ffrengig yn rheolaidd dan orchymyn yr Arglwydd Lewis Drummond. Y tu ôl oedd y Tywysog yn ogystal â'i rym fechan o geffylau, a disgynwyd y rhan fwyaf ohonynt. Rhennir y artilleri Jacobiteidd, sy'n cynnwys tri gyngeriaeth ar ddeg, yn dri batris a'i osod o flaen y llinell gyntaf.
Cyrhaeddodd Dug Cumberland ar y cae gyda rhwng 7,000-8,000 o ddynion yn ogystal â deg gyngherdd 3-pdr a chwech morter coehorn. Gan ddefnyddio mewn llai na deg munud, gyda manwl fanwl o ymyl y gad, roedd y fyddin yn ffurfio dwy linell o fabanod, gyda chymrodyr ar y ddwy ochr. Dyrannwyd y artilleri ar draws y rheng flaen mewn batris o ddau.
Roedd y ddwy arfau yn angori eu ochr ddeheuol ar glodd garreg a thywarci a oedd yn rhedeg ar draws y cae. Yn fuan ar ôl ei ddefnyddio, symudodd Cumberland ei Milisia Argyll y tu ôl i'r clawdd, gan geisio ffordd o gwmpas ochr dde'r Tywysog. Ar y rhostir, safodd yr arfau oddeutu 500-600 llath ar wahân, er bod y llinellau yn agosach ar ochr ddeheuol y cae ac ymhellach yn y gogledd.
Y Clans
Marcydd ar gyfer Frigād Atholl ar ochr eithaf ar linellau Jacobiteidd. Nodwch y grug a'r clwstyn a adawyd er cof am y clansmen syrthiedig. Llun © 2007 Patricia A. Hickman
Er bod nifer o clansau'r Alban yn ymuno â'r "Forty Five" nid oedd llawer ohonynt. Yn ogystal, roedd llawer o'r rhai a ymladdodd â'r Jacobiaid mor anffodus oherwydd eu rhwymedigaethau clan. Fe allai'r cwmnļau hynny nad oeddent yn ateb galwad eu prif arfau wynebu amrywiaeth o gosbau yn amrywio o gael eu tân yn llosgi i golli eu tir. Ymhlith y clansau hynny a ymladdodd â'r Tywysog yn Culloden oedd: Cameron, Chisholm, Drummond, Farquharson, Ferguson, Fraser, Gordon, Grant, Innes, MacDonald, MacDonell, MacGillvray, MacGregor, MacInnes, MacIntyre, Mackenzie, MacKinnon, MacKintosh, MacLachlan, MacLeod neu Raasay, MacPherson, Menzies, Murray, Ogilvy, Robertson, a Stewart of Appin.
Golygfa Jacobite o'r Maes Brwydr
Gan edrych tua'r dwyrain tuag at linellau'r Llywodraeth o ochr dde safle'r Fyddin Jacobiteidd. Roedd llinellau'r Llywodraeth tua 200 llath o flaen y Ganolfan Ymwelwyr gwyn (dde). Llun © 2007 Patricia A. Hickman
Ar 11:00 AM, gyda'r ddwy arfau yn eu lle, roedd y ddau bennaeth yn gyrru ar hyd eu llinellau yn annog eu dynion. Ar yr ochr Jacobiteidd, fe wnaeth Bonnie Prince Charlie, "yn lledaenu llwyd llwyd a'i gludo mewn coat tartanaidd, rallied the clansmen, tra ar draws y cae roedd Dug Cumberland yn paratoi ei ddynion ar gyfer y tâl ofnadwy o'r Highland. Gan fwriadu ymladd ymladd amddiffynnol, agorodd artllaniaeth y Tywysog y frwydr. Cyflawnwyd hyn gan dân llawer mwy effeithiol o gynnau'r Dug, dan oruchwyliaeth y Cyrnol William Belford, y artiffisialwr Brevet,. Yn deffro gydag effaith ddinistriol, mae gynnau Belford yn tynnu tyllau mawr yn y rhengoedd Jacobite. Atebodd artilleri Tywysog, ond roedd eu tân yn aneffeithiol. Yn sefyll yng nghefn ei ddynion, nid oedd y Tywysog yn gallu gweld y carnfa yn cael ei roi ar ei ddynion a pharhaodd i'w dal mewn sefyllfa yn disgwyl i Cumberland ymosod arno.
Gweld o'r Chwith Jacobite
Attacking Across the Moor - Edrych i'r dwyrain tuag at linellau y Fyddin y Llywodraeth o ochr chwith y sefyllfa Jacobiteidd. Llun © 2007 Patricia A. Hickman
Ar ôl amsugno tân artilleri am rhwng ugain a thri deg munud, gofynnodd yr Arglwydd George Murray i'r Tywysog archebu tâl. Ar ôl mynd i ben, cytunodd y Tywysog yn olaf a rhoddwyd y gorchymyn. Er i'r penderfyniad gael ei wneud, roedd y gorchymyn i godi tâl yn cael ei oedi wrth gyrraedd y milwyr wrth i'r cennad, Lachlan MacLachlan ifanc, gael ei ladd gan bêl gann. Yn olaf, dechreuodd y tâl, o bosib heb orchmynion, a chredir mai MacKintoshes Cydffederasiwn Chattan oedd y cyntaf i symud ymlaen, yn fuan wedyn gan Atholl Highlanders ar y dde. Y grŵp olaf i'w godi oedd y MacDonalds ar y Jacobite ar ôl. Gan eu bod wedi cael y gorau i fynd, dylent fod wedi bod yn gyntaf i dderbyn yr archeb i symud ymlaen. Gan ragweld arwystl, roedd Cumberland wedi ymestyn ei linell er mwyn osgoi cael ei ffinio a'i fod wedi ymgyrchu milwyr allan ac ymlaen ar ei chwith. Roedd y milwyr hyn yn ffurfio ongl iawn i'w linell ac roeddent mewn sefyllfa i dân i mewn i ochr yr ymosodwyr.
Wel y Marw
Mae'r garreg hon yn nodi Well of the Dead a'r lle lle syrthiodd Alexander MacGillivray o Clan Chattan. Llun © 2007 Patricia A. Hickman
Oherwydd y dewis gwael o ddaear a diffyg cydlyniad yn y llinellau Jacobiteidd, nid y tâl oedd y rhuthr gwyllt arferol, nodweddiadol o'r Highlanders. Yn hytrach na symud ymlaen mewn un llinell barhaus, roedd y Highlanders yn taro mewn mannau anghysbell ar hyd blaen y llywodraeth ac fe'u gwrthodwyd yn eu tro. Daeth yr ymosodiad cyntaf a mwyaf peryglus o'r dde Jacobite. Wrth ymosod ymlaen, gorfodwyd y Frigād Atholl i'r chwith gan fwlc ​​yn y clawdd ar y dde. Ar yr un pryd, cafodd Cydffederasiwn Chattan ei ddargyfeirio i'r dde, tuag at ddynion yr Atholl, gan ardal corsiog a thân o linell y llywodraeth. Yn gyfuno, fe wnaeth y milwyr Chattan ac Atholl dorri trwy gatrawd blaen Cumberland ac ymgysylltu â Semffill yn yr ail linell. Roedd dynion Semphill yn sefyll eu tir ac yn fuan roedd y Jacobiaid yn tân o dair ochr. Daeth yr ymladd mor syfrdanol yn y rhan hon o'r cae, bod yn rhaid i'r clansmen ddringo dros y meirw ac a anafwyd mewn mannau fel "Well of the Dead" i gyrraedd y gelyn. Ar ôl arwain y tâl, ymladdodd Murray ei ffordd i gefn y fyddin Cumberland. Wrth weld yr hyn oedd yn digwydd, ymladdodd ei ffordd yn ôl gyda'r nod o fagu ail linell Jacobiteidd i gefnogi'r ymosodiad. Yn anffodus, erbyn iddyn nhw gyrraedd nhw, roedd y ffi wedi methu a chafodd y clansmen eu gadael yn ôl ar draws y cae.
Ar y chwith, wynebodd y Macdonald wynebau hirach. Y olaf i gamu i ffwrdd a chyda'r pellter i fynd, maent yn fuan wedi dod o hyd i'r ochr dde a gefnogwyd gan fod eu cymrodyr wedi cyhuddo'n gynharach. Wrth symud ymlaen, fe geisiodd ddenu milwyr y llywodraeth i ymosod arnynt trwy symud ymlaen mewn brwynau byr. Methodd yr ymagwedd hon a chafodd ei daro gan dân cyhyrau pwrpasol o reoleiddiau St. Clair's a Pulteney. Gan gymryd anafiadau trwm, gorfodwyd y MacDonalds i dynnu'n ôl.
Daeth y drechu yn gyfanswm pan lwyddodd Militia Argyle Cumberland i daro twll drwy'r clawdd ar ochr ddeheuol y cae. Roedd hyn yn caniatáu iddynt dân yn uniongyrchol i ymyl y Jacobiaid. Yn ogystal, roedd yn caniatáu i geffylau Cumberland fynd allan a harryu'r Highlanders sy'n tynnu'n ôl. Wedi'i drefnu gan Cumberland i drefnu'r Jacobiaid, cafodd yr aelodau eu troi yn ôl gan y rheiny yn ail linell y Jacobite, gan gynnwys y milwyr Iwerddon a Ffrainc, a oedd yn sefyll ei dir gan ganiatáu i'r fyddin ddod allan o'r cae.
Llofruddio'r Marw
Mae'r garreg hon yn nodi'r bedd màs i'r rhai a laddwyd yn y frwydr gan Clans MacGillivray, MacLean, a MacLachlan yn ogystal â'r rheiny o Athol Highlanders. Llun © 2007 Patricia A. Hickman
Gyda'r frwydr yn cael ei golli, tynnwyd y Tywysog o'r cae a gweddillion y fyddin, dan arweiniad yr Arglwydd George Murray, yn ôl tuag at Ruthven. Gan gyrraedd yno y diwrnod wedyn, cafodd y milwyr eu hateb gan y neges frawychus gan y Tywysog bod yr achos yn cael ei golli a bod pob dyn yn achub eu hunain fel y gallent. Yn ôl yn Culloden, dechreuodd bennod dywyll yn hanes Prydain chwarae allan. Yn dilyn y frwydr, dechreuodd milwyr Cumberland ladd y Jacobiaid a anafwyd yn anffafriol, yn ogystal â ffoi clanwyr a phobl sy'n ddiniwed gan wrthsefyll, gan fethu eu cyrff yn aml. Er bod llawer o swyddogion Cumberland yn anghytuno, parhaodd y lladd. Y noson honno, gwnaeth Cumberland fynedfa fuddugoliaethol i mewn i Inverness. Y diwrnod wedyn, gorchmynnodd ei ddynion i chwilio'r ardal o gwmpas y maes brwydr am guddio gwrthryfelwyr, gan ddweud bod gorchmynion cyhoeddus y Tywysog y diwrnod cynt yn galw am i ddim chwarter gael ei roi. Cefnogwyd yr honiad hwn gan gopi o orchmynion Murray ar gyfer y frwydr, y bu'r ymadrodd "dim chwarter" wedi'i ychwanegu'n sydyn gan forger.
Yn yr ardal o gwmpas y maes brwydr, fe wnaeth milwyr y llywodraeth olrhain a chynorthwyo Jacobiaid rhag ffoi ac anafu, gan ennill Cumberland y ffugenw "y Cigydd." Yn Fferm Hen Leanach, cafodd dros dri deg o swyddogion Jacobite a dynion eu canfod mewn ysgubor. Ar ôl eu cywiro, fe wnaeth milwyr y llywodraeth osod yr ysgubor ar dân. Darganfuwyd deuddeg arall yng ngofal menyw lleol. Cymorth meddygol a addewid pe baent yn ildio, cawsant eu saethu'n brydlon yn ei iard flaen. Parhaodd rhyfeddodau fel y rhain yn yr wythnosau a'r misoedd ar ôl y frwydr. Er bod amcangyfrif o tua 1,000 o bobl a anafwyd gan Jacobitiaid yn Culloden wedi marw ac wedi cael eu hanafu, bu farw llawer mwy yn ddiweddarach gan fod dynion Cumberland yn cwympo'r rhanbarth. Cafodd y Jacobite marw o'r frwydr eu gwahanu gan clan a'u claddu mewn beddau màs mawr ar faes y gad. Rhestrwyd 364 o bobl a anafwyd gan y Llywodraeth ar gyfer Brwydr Culloden fel lladd ac anafiadau.
Bedd y Clans
Ar ôl y Brwydr - Y rhes o beddau clan ger y Cairn Goffa. Llun © 2007 Patricia A. Hickman
Ar ddiwedd mis Mai, symudodd Cumberland ei bencadlys i Gaer Augustus ar ben deheuol Loch Ness. O'r sylfaen hon, goruchwyliodd y gostyngiad a drefnwyd yn yr Ucheldir trwy ddychryn a llosgi milwrol. Yn ogystal, roedd y 3,740 o garcharorion o'r Jacobitiaid yn y ddalfa, 120 yn cael eu gweithredu, cludo 923 i'r cytrefi, cafodd 222 eu gwaredu, a rhyddhawyd 1,287 neu eu cyfnewid. Mae tynged dros 700 yn dal i fod yn anhysbys. Mewn ymdrech i atal gwrthryfeliadau yn y dyfodol, pasiodd y llywodraeth gyfres o gyfreithiau, a bu llawer ohonynt yn torri Cytundeb Undeb 1707, gyda'r nod o ddileu diwylliant yr Ucheldir. Ymhlith y rhain oedd y Deddfau Ymladd a oedd yn mynnu bod yr holl arfau'n cael eu trosglwyddo i'r llywodraeth. Roedd hyn yn cynnwys ildio pibellau a welwyd fel arf rhyfel. Mae'r gweithredoedd hefyd yn gwahardd gwisgo tartan a gwisg traddodiadol o Gaeleg. Trwy'r Ddeddf Brisiant (1746) a'r Ddeddf Iawndiaethau Heritable (1747) cafodd pŵer penaethiaid clan ei dynnu yn ei hanfod oherwydd ei fod yn eu gwahardd rhag gosod cosbau ar y rhai o fewn eu clan. Wedi'i leihau i landlordiaid syml, dioddefodd y penaethiaid clan oherwydd bod eu tiroedd yn anghysbell ac o ansawdd gwael. Fel symbol dangosol o bŵer y llywodraeth, adeiladwyd canolfannau milwrol newydd mawr, megis Fort George, a chafodd barics a ffyrdd newydd eu hadeiladu i gynorthwyo i gadw gwyliadwriaeth dros yr Ucheldiroedd.
Y "Forty-Five" oedd yr ymgais olaf gan y Stiwdiaid i adfer tiroedd yr Alban a Lloegr. Yn dilyn y frwydr, rhoddwyd bounty o £ 30,000 ar ei ben, a gorfodwyd iddo ffoi. Wedi'i ddilyn ar draws yr Alban, cafodd y Tywysog ei dianc yn gaeth nifer o weithiau ac, gyda chymorth cefnogwyr ffyddlon, yn olaf mynd ar y llong L'Heureux a'i gludo yn ôl i Ffrainc. Roedd y Tywysog Siarl Edward Stuart yn byw dwy flynedd a deugain arall, gan farw yn Rhufain ym 1788.
Clan MacKintosh yn Culloden
Un o'r ddau garreg sy'n nodi beddau aelodau'r Clan MacKintosh a laddwyd yn y frwydr. Llun © 2007 Patricia A. Hickman
Ymladdodd arweinwyr Cydffederasiwn Chattan, Clan MacKintosh yng nghanol y llinell Jacobiteidd a dioddef yn drwm yn yr ymladd. Fel y dechreuodd y 'Forty-Five', cafodd y MacKintoshes eu dal yn y sefyllfa lletchwith o gael eu pennaeth, Capten Angus MacKintosh, yn gwasanaethu gyda lluoedd y llywodraeth yn y Black Watch. Gan weithredu ar ei phen ei hun, cododd ei wraig, Lady Anne Farquharson-MacKintosh, y clan a'r cydffederasiwn i gefnogi achos Stuart. Wrth gasglu gatrawd o 350-400 o ddynion, marchog milwyr "Cyrnol Anne" i'r de i ymuno â fyddin y Tywysog wrth iddo ddychwelyd o'i gyrchfan erthylu ar Lundain. Fel menyw, ni chaniateir iddo arwain y clan yn y frwydr a rhoddwyd gorchymyn i Alexander MacGillivray o Dunmaglass, Prif Clan MacGillivray (rhan o Gydffederasiwn Chattan).
Ym mis Chwefror 1746, arhosodd y Tywysog gyda'r Arglwyddes Anne ym maenordy MacKintosh yn Moy Hall. Wedi'i rybuddio i bresenoldeb y Tywysog, anfonodd Arglwydd Loudon, gorchmynnydd y llywodraeth yn Inverness, filwyr mewn ymgais i fanteisio arno y noson honno. Ar ôl clywed gair am hyn gan ei mam-yng-nghyfraith, rhoddodd y Fonesig Anne rybudd i'r Tywysog ac anfonodd nifer o'i chartrefi i wylio am filwyr y llywodraeth. Wrth i'r milwyr fynd atynt, roedd ei gweision yn tanio arnyn nhw, yn sgrechian y rhyfeloedd o wahanol clans, a chwympo amdano yn y brwsh. Gan gredu eu bod yn wynebu'r fyddin Jacobite gyfan, mae dynion Loudon yn curo cyrchfan prysur yn ôl i Inverness. Yn fuan daeth y digwyddiad yn "Rout of Moy".
Y mis canlynol, cafodd Capten MacKintosh a nifer o'i ddynion eu dal y tu allan i Inverness. Ar ôl sôn am y Capten i'w wraig, dywedodd y Tywysog "na allai fod mewn diogelwch gwell, nac yn fwy anrhydeddus wedi'i drin." Wrth gyrraedd Neuadd y Moy, cyfarchodd y Fonesig Anne â'i gŵr yn enwog gyda'r geiriau "Eich gwas, Capten," y dywedodd wrthynt, "Eich gwas, Cyrnol," yn cywiro ei ffugenw mewn hanes. Yn dilyn y drechu yn Culloden, cafodd yr Arglwyddes Anne ei arestio a'i droi at ei mam-yng-nghyfraith am gyfnod. Roedd y "Cyrnol Anne" yn byw tan 1787, ac fe'i cyfeiriwyd ato gan y Tywysog fel La Belle Rebelle (y Rebelbel Beautiful).
Y Carreg Goffa
Y Carreg Goffa. Llun © 2007 Patricia A. Hickman
Wedi'i godi yn 1881, gan Duncan Forbes, y Carreg Goffa yw'r heneb fwyaf ar Faes y Frwydr Culloden. Wedi'i leoli tua hanner ffordd rhwng y llinellau Jacobiteidd a'r Llywodraeth, mae'r cairn yn cynnwys carreg sy'n dwyn yr arysgrif "Culloden 1746 - EP wnaeth 1858." Wedi'i osod gan Edward Porter, roedd y garreg i fod yn rhan o garnedd na chafodd ei orffen. Am flynyddoedd lawer, carreg Porter oedd yr unig gofeb ar faes y gad. Yn ychwanegol at y Carreg Goffa, cododd Forbes y cerrig sy'n nodi beddau clannau yn ogystal â Ffynnon y Marw. Ymhlith ychwanegiadau mwy diweddar i'r maes brwydro mae Cofeb yr Iwerddon (1963), sy'n coffáu milwyr Ffrengig-Iwerddon y Tywysog, a Chofraig Ffrengig (1994), sy'n talu cywilydd i'r Royals Scots. Mae'r faes ymladd yn cael ei gadw a'i gadw gan Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban.