Eisteddfodau Cymreigyddion y Fenni | Amgueddfa Cymru
Rydych chi yn: Hanes yr Eisteddfodau Eisteddfodau Cymreigyddion y Fenni
Hybu'r diwylliant Cymreig Arglwyddes Llanofer a'r Delyn Deires Y Fenni, 1834: medal Eiddil Ifor Y Fenni 1837: medal am ganu'r delyn Y Fenni, 1838: awdl goffa Gomer Hybu Diwydiannau Cymru
Yr eisteddfodau taleithiol yn darfod yng Nghaerdydd yn 1834 ond mudiad newydd fel petai dan nawdd cymdeithas newydd, yn dechrau ar daith arall gofiadwy yn 1835 ac yn para hyd at 1851. Rwy'n cyfeirio at Eisteddfodau Cymreigyddion Y Fenni. Y wraig arbennig a noddodd eisteddfodau Cymreigyddion Y Fenni oedd wrth gwrs Arglwyddes Llanofer, yr enwog Gwenynen Gwent. Mi roedd hi wedi chwarae'i rhan yn yr eisteddfodau taleithiol. Mi roedd hi wedi bod yn noddreg i Maria Jane Williams, a oedd wedi casglu'r alawon at ei gilydd, Ancient National Airs of Gwent and Morgannwg. Roedd hi wedi bod yn noddreg hefyd i'r enwog Thomas Stephens, oedd wedi ennill gwobr ryfeddol, Gwobr Tywysog Cymru, am y gyfrol yr y'm ni bellach yn ei hadnabod fel The Literature of the Cymry, cyfrol arbennig o ddylanwadol yn ei dydd. Ac mi roedd Gwenynen Gwent wedi bod hefyd o fewn y cylch derwyddol a dyna lle cafodd hi'r enw Gwenynen Gwent.
I bob pwrpas, Saesnes ronc o ran magwraeth, ond mi drodd allan i fod yn Gymraes ryfeddol o danllyd. Dwi ddim yn credu iddi hi erioed feistroli'r Gymraeg fel cyfrwng, nac yn llafar nac o safbwynt ei hysgrifennu hi, ond am ei hymlyniad hi wrth y diwylliant Cymraeg does yna ddim amheuaeth o gwbwl. Ac mi gafodd wrth gwrs gefnogaeth ei gŵr, Syr Benjamin Hall, a'r teulu yma ym Mhlas Llanofer a oedd yn bennaf gyfrifol, gyda chymorth yr enwog Thomas Price, y Parchedig Thomas Price, Carnhuanawc, a'r gŵr Tegid, a oedd wedi ennill y cwpan hardd yna yng Nghaerdydd ym 1834.
Gyda help pobl o'r natur yna y buodd Gwenynen Gwent a'i gwr, lawr ym Mhlas Llanofer - wel, fe fuon nhw'n gyfrifol wedyn am greu cyfres o ddeg eisteddfod yn Y Fenni. Maen nhw'n gwbwl ryfeddol a does dim byd o'u bath nhw mewn gwirionedd wedi bod yn hanes yr eisteddfod ers hynny. Mi roen nhw'n eisteddfodau nad oedden nhw ddim yn brin o arian o bell ffordd, mi roedd gwobrau rhyfeddol gymaint â phedwar ugain gini. 'Nôl ym mhedwardegau, y 1840au, roedd gwobrau o'r natur yna i'w hennill am draethodau ar ysgolheictod yn ymwneud â'r ieithoedd Celtaidd, a'r gwobrau hynny yn denu rhei o ysgolheigion Celtaidd pennaf Ewrop - o'r Almaen, Karl Meyer ac Albert Schultz - pobl o'r natur yna.