Llenyddiaeth | Myfyrdodau mân wybedyn
Rhagfyr 21, 2015 Rhagfyr 22, 2015 / elangrug	/ Gadael sylw
Tydw i ddim yn sgwennu yn Saesneg yn amal iawn, ond pan ddaeth y gwahoddiad i sgwennu cerdd ar gyfer y prosiect yma doeddwn i methu dweud na!
Cerwch i sbio ar fwy o waith y sinematograffydd Bernat Eguiluz, o Farselona, yn fama: http://bernateguiluz.com/ mae na stwff hollol lysh yna!
Brenines y llyfrau antur
Rhagfyr 10, 2015 / elangrug	/ 2 o Sylwadau
Flwyddyn nesa mi fydd hi'n 50 mlynedd ers marw Elizabeth Watkin-Jones, ond dwi heb glywed unrhyw son am gynlluniau i ddathlu ei gwaith hi. Mi fyddwn ni wedi rhedeg allan o falŵns ar ôl dathlu cymaint ar T.Llew i ddathlu EW-J dwi'n ofni. Felly dwi am ei dathlu hi yn fama, jest i fod yn wahanol.
Doeddwn ni ddim yn cin ar stwff T.Llew pan oeddwn i'n iau, a dwi ddim yn dweud hynny er mwyn trio tynnu oddi ar fawredd T.Llew o gwbwl. Fedrai wir werthfawrogi ei gyfraniad o i lenyddiaeth plant Cymru, ond doedd o jest ddim at fy chwaeth i. Maddeuwch imi' nghyfeilorni, ond hogan Elizabeth Watkin-Jones oeddwn i.
Dwi ddim yn cofio lle cefais i fy nghopi o treuliedig o Luned Bengoch, ond dwi'n amau mai Tenevous Caernarfon oedd o. (Roedd fano wastad yn le da am lyfrau Cymraeg ail-law yn Dre- dim o'r paper-back romances 'na oedd yn llenwi silffoedd y Groes Goch a British Heart.). Mi wirionais i yn llwyr- doeddwn i heb ddarllen dim byd tebyg yn y Gymraeg o'r blaen. Yn Saesneg mi ro'n i'n darllen llyfrau fel nofelau Alice Turner Curtis a'i arwresau ffrogedig o ryfel annibyniaeth America (mae gen i stori drasig yn ymwneud a chopi argraffiad cyntaf prin o "Little Maid of Bunker Hill a jel pen binc..), neu anturiaethau merched Ann Rinaldi a Elizabeth George Speare yn y rhyfel Cartref a'r rhyfel Ffrangeg-ac-Indiaidd. Straeon lle roedd merched ifanc, 10-14 oed yn ymgymryd ac anturiaethau cyffroes a pheryglus, gan gyflawni gorchestau fyddai'n newid cwrs hanes, mewn ffyrdd bychain. Roedd Luned Bengoch fel y llyfrau yma ond yn well, am ei bod wedi ei lleoli yn y Gymru hanesyddol (gan gofio fod hanes Cymru yn brin fel cyraints mewn brechdan ham ar sylabus ysgolion Cymru..). 'Crych' oedd fy hoff air i am flwyddyn gron ar ôl darllen y llyfr, ac mi benderfynais i yn y fan a'r lle byddwn i'n galw fy mhlentyn cynta yn 'Luned'. O fanno wedyn dyma lowcio y lleill fel gast newynog, gan ei hail ddarllen nhw drosodd a throsodd.
Mae prif-gymeriadau benywaidd, anturus dipyn prinnach mewn llenyddiaeth plant Cymraeg nac ydyn nhw yn y canon Saesneg cyfatebol (neu o leia mi roedd hynny'n wir 5-10 mlynedd yn ol pan o'n i'n darllen llenyddiaeth plant yn weddol reolaidd). Lle roedd yna gyfoeth o arwresau benywaidd Saesneg i'w heilynu (ydi hwnna'n air?), alla i ddim cofio fawr ddim ohonyn nhw yn y Gymraeg. Bosib fod hynny am fod cymaint o lenyddiaeth plant yn y Gymraeg yn cael ei gomisiynu i ffitio proffil penodol, a fod prinder o fechgyn yn darllen a fod cymeriadau benywaidd yn switch-off iddyn nhw mae'n debyg. Crincs. Ond rhaid cofio fod darllen yn rhoi mwy na dim ond y sgil o ffurfio geiriau o lythrennau i ni. Mae'r hyn yr yda ni'n ei ddarllen yn ifanc (ac wedyn pan yn hyn) yn siapio'n byd-olwg, ein hynaniaeth a'n disgwyliadau ni mewn bywyd. Heb arwresau yn ogystal ac arwyr, ryda ni'n llwgu ein merched ifanc o'r cyfle i ddychmygu eu hunain fel arwresau. Dyma'r rhodd roddodd llyfrau Elizabeth Watkin-Jones i mi.
Erbyn hyn mae'r nofelau allan o brint, ac siopau elysen a stondinau ail-law steddfod ydi'r llefydd gora i ddod o hyd iddyn nhw. Ond a'r dolig yn prysyr ddod, mi allech chi wneud yn waeth na llithro un o lyfrau Elisabeth Watkin-Jones i mewn i hosan ryw hogan neu hogyn bach lwcus.
Agolygiad: Y Gân Olaf
Medi 6, 2015 Medi 7, 2015 / elangrug	/ Gadael sylw
Er gwaethaf cael ei mawrygu fel y gyfrol "bwysicaf, o bosib, a gyhoeddwyd erioed gan Gyhoeddiadau Barddas" , cyfrol weddol gyffredin yw un o'r cyfrolau diweddara o'u gwasg, 'Y gân olaf'. Heblaw am nofelti'r ffaith iddi gael ei chyhoeddi wedi marwolaeth y bardd, nid hon mo cyfrol fwya' Gerallt o bell ffordd, ac er nad ydw i'n gyfarwydd a holl gynnwys bac-catalog Barddas, mae'n amheus gen i a ellir cyfri hon fel eu cyfrol fwya' (byddai'n sobor o beth pe byddai!).
Gair amwys ei ystyr yw 'pwysicaf' wrth gwrs. Yn ôl pa linyn a fesurir pwysigrwydd cyfrol? O ran ei chynnwys, y bardd, neu ei heffaith? Pa rinweddau fyddai'n rhoi i hon bedestal yn y canon Cymreig? Does dim byd chwyldroadol yn y cynnwys na'i ffurf, a dim i awgrymu y bydd ganddi ddylanwad arbennig ar drywydd barddoniaeth y dyfodol. O ran gweithiau Gerallt ei hyn, o ran effaith ar y cydwybod Cymreig ac ar farddoniaeth Gymreig, mae ei ddwy gyfrol flaenorol yn sicr yn bwysicach. A beth bynnag, onid mater i genedlaethau'r dyfodol fydd penderfynu pwysigrwydd unrhyw gyfrol yn y pendraw?
Credaf fod Barddas wedi gwneud cam a'r gyfrol gyda'i gor-ddweud ymffrostgar. Codwyd disgwyliadau nifer sydd wedi mynegi siom yn y gyfrol i entrychion an-realistig, gan ein hatal rhag gwerthfawrogi y gyfrol hon am yr hyn ac yr ydi hi, sef cyfrol annwyl a syml o gerddi coffa, englynion ac phenillion.
Yn gyffredinol, alla i ddim dioddef cerddi coffa, neu gerddi priodas mewn cyfrol. Rhyw gymysgedd o sentimentalrwydd, yr angen am 'fillers' a golygyddion rhu laid-back mae'n debyg sy'n gyfrifol eu bod yn britho cymaint o gyfrolau, heb dalu ru'n ddime am eu lle. Yn amherthnasol eu testun i'r rhan fwyaf o ddarllenwyr, yn rhu bersonol a phenodol y profiad i gael eu gwerthfawrogi, ac yn waethaf oll yn dangos diffyg gwreiddioldeb ac yn ddarnau cyffredin iawn o ran safon. Bosib fod eu crefft yn gywir a chadarn, ond mae'r rhan fwyaf ohonyn nhw'n methu fel darnau o gelf.
Camp Gerallt felly yn y gyfrol hon yw dangos sut mae ei gwneud hi go iawn. Does dim byd yn bod mewn stôl wedi ei llunio yn grefftus, ond os cymerwch lond stafell o stolion yr hyn sydd ganddo chi ydi siop ddodrefn, nid oriel gelf. Camp Gerallt oedd troi stolion crefftus yn gampweithiau celfyddydol. Mae ei gerddi coffa yn wreiddiol a gwefreiddiol, pob un yn unigryw ac yn peintio darlun byw o'r cymeriad. Does gen i ddim clem pwy oedd yr hybarch Foses Glyn Jones (mwya cywilidd i mi mae'n siŵr) ond mae cywydd Gerallt yn gwneud ei golled yn golled i ni gyd, ac mae ei ing yn goferu o'r dudalen. A cherdd roddodd ias i mi'n bersonol oedd y gerdd i Eirwyn Pentre, perthynas pell i mi nad oeddwn i'n ei adnabod ond a ddeuthum yn agosach iddo trwy gerdd Gerallt nag a fu mi erioed, a dyna'i grefft- gwneud i rywun deimlo dros farwolaeth dieithryn, fel dros Siôn y Glyn neu dros Owain ab Urien. Mae'r cerddi'n fyw ar boen yn rhan o'n profiad ni i gyd.
Cerddi sydd wedi profi yn chydig o farmite yn y gyfrol o'r hyn yr ydw i wedi ei glywed yw'r penillion, er fod rhain ymysg fy ffefrynnau i. Mae yna rywbeth Emily Dickinsonaidd yn y bennill "Ffynnon", ac mae "Carol" yn rhoi ias i mi bob tro yr ydw i'n ei darllen, y cynildeb a'r stori sydd ynghudd to ol i'w llinellau. Dyma agwedd anghyfarwydd ar awen Gerallt, gwahanol a hyfryd. Weithiau mae angen hyder a phrofiad bardd aeddfed i roi ei ffydd mewn cerdd sy'n cyfleu mwy wrth ddweud llai.
A dyna ddod a ni'n daclus at englynion Gerallt, ac o ddarllen y gyfrol hon bron y byddai wedi bod werth cyhoeddi cyfrol o englynion Gerallt ar wahân. Does fawr ddim a ellir dweud am englynion Gerallt nac sydd wedi cael ei ddweud eisoes, dim ond y dylid eistedd nol a'i mwynhau. Ffefryn personol gen i oedd "Penllyn", ond pleser oedd darllen y rhanfwyaf.
Mae'r gyfrol yn eang o ran themâu, a bosib mae dyma ei phrif wendid fel cyfrol. Teimlwn fod Mab y Bwthyn er enghraifft ddim yn perthyn yn yr un gyfrol ac Eirwyn Pentre, ac y byddai cadw'r gyfrol at gerddi mwy personol wedi bod yn well. Mae'n na deimlad 'miscelanious' i'r casgliad, ychydig fel bocs eiddo coll, sy'n naturiol o gofio natur ei chyhoeddi, ond sydd yn amharu ar y darn fel cyfanwaith. Roedd y diarhebion hefyd yn poeni rhyw fymryn arna i. Tra fod rhai yn llwyddo, doedd eraill ddim wastad yn taro deuddeg, a gwell fyddai petae nhw wedi cael eu hepgor.
Er gwaetha hynny, mae hon yn gyfrol annwyl, bersonol ac ingol, ac o fynd ati efo disgwyliadau rhesymol, un a fydd yn cael ei mwynhau am amser maith. Nid ydi hi'n anghyffredin mewn unrhyw ffordd amlwg, ond yr hyn sydd yn ei dyrchafu yw'r ffordd feistriolgar y lluniwyd y pethau cyffredin hyn, nes gwneud iddyn nhw ddisgleirio