Siroedd Jackson a Gallia, Ohio
Hafan > Lleoedd > Siroedd Jackson a Gallia, Ohio
"Cymry 1818" - Yr Arloeswyr Cynnar
Yr Ymfudo Mawr
Mae hanes sefydlu un o gymunedau Cymreig mwyaf poblog a mwyaf enwog America yn dechrau ym 1818, pan fentrodd chwe theulu estynedig o ardal Cilcennin, Sir Aberteifi, ar draws yr Iwerydd i geisio bywyd gwell.
Ymgartrefodd "Cymry 1818" yn ne ddwyrain Ohio ond ychydig iawn a'u dilynodd am flynyddoedd lawer. Yn raddol, o ganol y tridegau ymlaen, denwyd mwy a mwy o Gymry i siroedd Jackson a Gallia gan adroddiadau yn y wasg ac addewidion o gyfleoedd newydd. Rhwng 1835 ac 1850, amcangyfrifir bod tua 2,500 i 3,000 o wŷr, gwragedd a phlant wedi gadael Sir Aberteifi oherwydd tlodi ac ansefydlogrwydd, a sefydlu "Little Cardiganshire" yn ne ddwyrain Ohio.
Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg credir bod cymuned o 4,000 - 6,000 o Gymry yno.
"Y Ship", Pennant,
Plwyf Llanabdarn Trefeglwys (1975)
Achoswyd yr ymfudo o ganol yr hen Sir Aberteifi yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg gan gynnydd y boblogaeth, cau'r tir comin, gorthrymder cyffredinol a threthi afresymol o uchel yn dilyn Rhyfeloedd Napoeleon. Gallai unrhyw un o'r ffactorau hyn fod wedi ysgogi John Jones Tirbach - tafarnwr "Y Ship" ym mhentref Pennant - i geisio dwyn perswâd ar ei deulu a'i ffrindiau i godi pac ac ymfudo i America. Ym 1818, penderfynodd chwe theulu adael ardal Cilcennin dan ei arweiniad ef a'i morio hi am America. Roedd y fintai o 36 yn cynnwys gwragedd a phlant:
Mae rhagor o wybodaeth am y chwe theulu hyn yn:
The Family Tree of John Jones, Tirbach gan Virgil H Evans (Saesneg) >>
a'i ddisgynyddion
Credir bod y chwe theulu wedi gadael eu cartrefi a'u ffrindiau ym mhlwyf Cilcennin a dechrau ar eu taith uchelgeisiol tua 1 Ebrill 1818. I Lerpwl yr aethon nhw yn gyntaf ac roedden nhw wedi gobeithio hwylio i America bron yn syth ar ôl cyrraedd ond fe'u gorfodwyd i aros yno am fis cyfan cyn bod modd iddynt ddal llong addas.
Cawsant fordaith helbulus ac anodd oherwydd y tywydd garw a'r amodau ar y llong ac yn anffodus fe fu'r siwrnai yn drech na merch fach John a Mary Evans Penlanlas a bu'n rhaid ei chladdu ar y môr. Ar ôl mordaith o 8 wythnos namyn diwrnod mae'n rhaid bod y Cymry yn eithriadol o falch pan laniodd y llong yn Chesapeake Bay yn Baltimore ar 1 Gorffennaf, ond nid dyna ddiwedd eu taith. Bwriad John Jones a'i griw oedd ymuno â Chymry Llanbryn-mair yn Paddy's Run, yng ngorllewin Ohio, felly yn syth ar ôl glanio roedden nhw'n wynebu siwrnai hir arall o 500 o filltiroedd.
Teithiodd y Cymry mewn wagenni i Pittsburgh ac yna aethant yn eu blaenau ar gychod fflat i lawr yr afon Ohio. Roedd llywio'r cychod hyn yn waith caled ac anghyfarwydd i'r dynion ac roedd gan y menywod bryderon hefyd gan fod eu cyflenwad o fwyd yn prinhau.
Disgrifiodd Virgil H Evans eu hymdrechion i gael bwyd yn The Family Tree of John Jones Tirbach (Saesneg) >>
Yr Afon Ohio yn Gallipolis
(tua 1940-1949)
(Trwy ganiatâd The Ohio Historical Society)
Ar ôl teithio 100 milltir roedd y teithwyr wedi blino'n lân, roedden nhw'n llwgu ac roedd angen trwsio'r cychod felly penderfynwyd glanio ac aros dros nos ger Gallipolis yn ne ddwyrain Ohio, lle'r oedd cymuned o Ffrancwyr yn byw. Yn ystod y nos cafodd rhaffau'r cychod naill ai eu torri'n rhydd neu fe wnaethon nhw ddadfachu mewn storm. Ofnai'r Cymry eu bod nhw wedi colli popeth ond mae'n debyg eu bod wedi llwyddo i gael y cychod a'u heiddo yn ôl yn ddiogel.
Beth bynnag a ddigwyddodd, roedd digwyddiadau'r noson honno yn drobwynt yn y stori "Cymry 1818" ac yn garreg filltir yn hanes ymfudo o Gymru i Ohio yn gyffredinol oherwydd penderfynodd y Cymry blinedig aros yn y fan a'r lle yn hytrach na pharhau ar y daith i Paddy's Run. Yn ôl un stori, roedd y menywod wedi cael hen ddigon ar deithio erbyn hynny ac roedden nhw wedi gwrthod mynd gam ymhellach ond yn ôl stori arall, y Ffrancwyr fu'n bennaf cyfrifol am eu cymell i aros yn yr ardal.
Yr adeg hon roedd y ffordd rhwng Chillicothe a Gallipolis yn cael ei hadeiladu ac felly llwyddodd y dynion i gael gwaith yn yr ardal yn fuan. Roedd digonedd o dir y llywodraeth ar gael i'w brynu yn y sir ond ymddengys fod y Cymry wedi pwyso a mesur yn ofalus cyn mentro prynu. Aeth John Jones i wneud arolwg o'r tir yn Radnor, Sir Delaware, lle'r oedd cymuned o Gymry'n bodoli'n barod a gweld bod y tir yno yn isel a gwastad ond poenai y gallai'r hinsawdd feithrin afiechydon. I bob golwg felly, prynu tir yn ardal Gallipolis oedd y dewis gorau. Dewisodd y Cymry dir gwerth $1.25 yr acer, tua 18 milltir o'r fan lle sefydlwyd Centerville yn ddiweddarach.
Roedd tir y Cymry yn rhan o Drefgordd Raccoon, yn Sir Gallia, ond roedd fferm Lewis Davies yn estyn i'r sir nesaf. Ef, felly, oedd y Cymro cyntaf i ymgartrefu yn Sir Jackson. Yn ddiweddarach ychwanegwyd rhannau gorllewinol Gallia at Sir Jackson gan osod y teuluoedd a oedd yn byw yno yn Nhrefgordd Madison.
Er bod y tir a brynodd y Cymry yn rhad, roedd yn garegog ac o ansawdd gwael ac nid oedd yn ddigon dwfn i dyfu cyndau da. I ryw raddau felly, roedd y frwydr i fyw a gwella'u byd yn parhau i'r arloeswyr ar ôl ymgartrefu yn Ohio.
Disgrifir amodau byw'r arloeswyr cynnar a'r llu anawsterau a'u hwynebai yn:
The Family Tree of John Jones Tirbach (Saesneg) >>
ac yn Hanes Sefydliadau Cymreig Siroedd Jackson a Gallia gan W. R. Evans >>
Symudodd William Williams a Thomas Evans a'u teuluoedd i Sir Delaware ym 1822 ond arhosodd gweddill y fintai yn yr ardal a chladdwyd y rhan fwyaf ohonynt ym mynwent Evans - Evans Cemetery - ger Eglwys Moriah.
Er nad oedd amodau byw yng nghefn gwlad Sir Aberteifi yn gwella dim ar ôl ymadawiad John Jones Tirbach a'i griw, ni fentrodd fawr o neb ddilyn eu llwybr i dde ddwyrain Ohio am bron i 12 mlynedd. Dechreuodd yr ymfudo o'r newydd yn y tridegau, gyda theulu fan hyn a theulu fan draw yn codi pac ac ymuno â'u cymdogion gynt yn Jackson a Gallia. Ceir rhagor o fanylion am y Cymry a ymfudodd i'r ardal yr adeg honno yn Hanes Sefydliadau Cymreig Siroedd Jackson a Gallia.
"Yr wyf yn barnu mai y Dalaeth hon yw yr un oreu o lawer i'r Cymry i wladychu ynddi ... A chofier mai yr ochr Ddeheuol y mae y lleoedd goreu."
Roedd crefydd yn rhan bwysig o fywydau'r Cymry hyn ac mae'n rhaid eu bod nhw'n hiraethu'n fawr am gael addoli yn Gymraeg oherwydd yn fuan ar ôl cyrraedd aethon nhw ati i sefydlu'r achos cyntaf yn Moriah ym 1835, dan oruchwyliaeth y Parch. Edward Jones o Cincinnati. Dychwelodd Edward Jones i Gymru ym 1837 a chyhoeddodd lawlyfr i ymfudwyr - Y Teithiwr Americanaidd - yn brolio talaith Ohio ac yn disgrifio Jackson a Gallia fel y siroedd gorau i ymgartrefu ynddyn nhw. Credir bod y llyfryn hwn wedi cael cryn ddylanwadu ar y Cardis gan fod yr ymfudo ar raddfa anferth o Sir Aberteifi i dde ddwyrain Ohio wedi dechrau yr un flwyddyn ag y cyhoeddwyd ef.
"... nid yw Jackson a Gallia yn ddim ond Sir Aberteifi ar 'scale' fawr"
Erbyn 1850 roedd tua 3,000 o Gardis wedi croesi'r Iwerydd er mwyn dechrau bywyd newydd yn ardal Tyn Rhos, Moriah, Nebo, Centerville, Peniel, Oak Hill a Horeb, ac yn ôl un adroddiad yn Y Cenhadwr Americanaidd, nid oedd Jackson a Gallia yn ddim ond Sir Aberteifi ar raddfa fawr!
Cofnodwyd hanes sefydlu rhai o gymunedau Cymreig Siroedd Jackson a Gallia mewn erthyglau a gyhoeddwyd yn The Cambrian ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, er enghraifft:
Poster Ymfudo (1841)
Dienw, 'The Accidental Settlement of the Welsh in Gallia and Jackson Counties, O' >>
Dienw, 'The Welsh Settlements in Ohio - Gallia and Jackson' >>
Dienw, 'Hewitt's Fork, Jackson Co., O' >>
Dienw, 'Horeb, Jackson County, Ohio. By a Fostered Son' >>
A. V. Evans, 'A History of the First Welsh Settlers in Gallia and Jackson Counties, Ohio' >>
Cofnodwyd hanesion eraill hefyd megis y golygfeydd yn harbwr Aberaeron ym 1839 pan ddaeth cannoedd ynghyd ar y cei i ffarwelio â dros 170 o ymfudwyr a oedd ar fin mynd i'r Unol Daleithiau. Roedd diflastod mawr ymhlith y perthnasau a'r ffrindiau a oedd wedi ymgynnull yno ac mae'n debyg bod rhai ar y cei wedi canu:
Dioddefai llawer o'r ymfudwyr amser caled iawn ar ôl cyrraedd pen eu taith ac mae hanes teulu o Lannon, Sir Aberteifi, yn enghraifft o'r math o dlodi a dioddefodd rhai ymfudwyr. Ymfudodd John a Mary Lloyd a'u plant ym 1840 ac ymgartrefon nhw ar dir digon gwael yn Cooper Hollow yng ngogledd Trefgordd Madison, Sir Jackson. Yn ôl eu hwyr, Virgil H. Evans, roedd angen buwch arnynt i fwydo'r plant ond nid oedd ganddynt ddigon o arian i brynu un felly trefnodd John dalu $7 am fuwch dda i'w gymydog o'r arian yr oedd ar fin ei ennill yn gweithio ar y gamlas newydd yn Sir Logan. Daliodd John dysentri o fewn dyddiau yn Logan a benthycodd ei frawd yng nghyfraith gert dwy olwyn i fynd ag ef adref a bu farw y diwrnod canlynol. Ganed plentyn arall i Mary a John saith mis yn ddiweddarach ond ni fu byw am hir ac o fewn dim cafodd ei mab dyflwydd ei daro'n wael gan barlys plant. Ni fu'n rhaid i Mary dalu'r $7 ôl i'w chymydog wedi hynny. Er bod ei hamgylchiadau wedi gwella rhywfaint ar ôl ailbriodi, bywyd digon anodd a gafodd hi ac yn ôl y sôn arferai gerdded 15 milltir o'i chartref i'r farchnad yn Gallipolis â basged o wyau ar ei phen i'w gwerthu pan oedd hi'n hen wraig. Bu farw yn 71 mlwydd oed.
Mae Our Heritage, a olygwyd gan Evan E. Davis, yn cynnwys atgofion a straeon am rai o'r ymfudwyr o Sir Aberteifi a'r gymuned Gymreig a ffurfiwyd yn ardal Tyn Rhos:
Plant Nannie Richards
Anerchiad Hanesyddol: paratowyd gan y Parch. D. I. Jones ar gyfer Aduniad Cyntaf disgynyddion John Jones, Gwrthwyntuchaf, Plwyf Cilcennin, Sir Aberteifi (Saesneg) >>
Atgofion Ardal Tyn Rhos (Saesneg) >>
Hanes Teulu Richards, gan Dwight Evans (1941) (Saesneg) >>
Gwraig weddw o blwyf Cilcennin oedd Ann Richards ac roedd hi'n 70 oed pan ymfudodd hi a'i phlant a'i hwyrion ym 1840.
Hel atgofion o fath gwahanol a ddigwyddodd ym 1946, pan ddarlledwyd rhaglen radio arbennig rhwng Ohio a Chilcennin. Roedd y darllediad yn cynnwys llais Dan T. Davis yn Oak Hill a lleisiau o Gymru yn trafod yr arloeswyr a'r gwahaniaeth rhwng y Cilcennin a adawodd John Jones Tirbach a'i griw ym 1818 a Chilcennin 1946. Nid oes copi o'r darllediad gwreiddiol yng Nghymru ond mae sgript ohono yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru (gw. isod). Mae'n debyg bod copi ar ffurf record finyl ar gael yn Ohio.
Ganed y Parch. Stephen Morgan yn Tyn Rhos, ym mhlwyf Nantcwnlle, ac mae ganddo ddiddordeb mawr yn hanes yr ymfudo o'i ardal enedigol. Ysgrifennodd ddrama yn dwyn y teitl "Melys Glanio Draw" am yr ymfudo o Gymru a hanes John Jones Tyn Rhos a'i deulu ac fe'i perfformiwyd hi yn Theatr Felinfach, sydd tua 2 - 3 milltir o Gilcennin, ddiwedd nawdegau'r ugeinfed ganrif.
Yn 2004 perfformiwyd pantomeim - "Oi Oi Oi Ohio" - yn yr un theatr.
Nodwyd uchod mai ym 1835 y sefydlodd y Methodistiaid Calfinaidd Eglwys Moriah a chan mai hi oedd yr eglwys gyntaf a sefydlwyd gan y Cymry yn ne ddwyrain Ohio, daeth yn adnabyddus fel mam holl eglwysi Cymreig yr ardal. Gyda dyfodiad rhagor o Gymry, sefydlwyd yr eglwysi a ganlyn gan y Methodistiaid Calfinaidd rhwng 1830 ac 1881:
Horeb (1838), Centerville (1840), Bethel (1841), Soar (1841), Sardis (1843), Bethania (1847), Tabor (1848), Oak Hill (1850), Bethesda (1856), Salem (1862), Peniel (1870), Jackson (1880) a Coalton (1881).
Mynwent Tynrhos
Sefydlodd yr Annibynwyr nifer o eglwysi yn fuan ar ôl sefydlu Eglwys Moriah. Ym 1841 sefydlwyd dwy eglwys, un yn Oak Hill, Sir Jackson a'r llall yn Tyn Rhos yn Sir Gallia. Yna, sefydlwyd: Centerville (1843), Carmel (1847), Berea (1850), Nebo (1855), Siloam (1860) a Bryn Hyfryd (1899). At hyn, sefydlodd y Bedyddwyr bedair eglwys: Ebenezer (1842), Centerville (1844), Oak Hill (1845) a Bethlehem (1869). Am gyfnod byr ffurfiwyd Eglwys Wesleaidd Gymreig yn Oak Hill hefyd.
Gellir cael rhagor o wybodaeth am yr eglwysi hyn, y gweinidogion a'u gwasanaethodd a'r ysgolion Sul a sefydlwyd yn:
Hanes Sefydliadau Cymreig Siroedd Jackson a Gallia, O. >>
Our Heritage, a olygwyd gan Evan E. Davis (Saesneg) >>
The Saga of The Central South Welsh Congregational Association and Y Gymanfa (Saesneg) >>
Hanes Cymry America, gan Y Parch. R. D. Thomas >>
"Gwlad y Beiblau, a'r pregethau, a'r Ysgolion Sabbothol, ydyw, fel Cymru orfreintiog."
Hanes Cymry America, t.146
Mae'r rhestr hir o eglwysi a sefydlwyd rhwng 1835 ac 1880 yn dweud llawer am feddylfryd yr ymfudwyr o Gymru a'u ffordd o fyw. Roedd crefydd yn rhan ganolog o'u bywydau beunyddiol a chyda'r efengyl yn eu calonnau a'u Beiblau dan eu ceseiliau yr aeth llawer ohonyn nhw i Ohio. Roedden nhw'n ufudd i'r traddodiad crefyddol y cawsant eu magu ynddo ac ar ôl cyrraedd y wlad newydd ymdrechodd yr ymfudwyr i barhau'r traddodiad hwnnw.
Sefydlodd y Cymry 37 ysgol Sul ac eglwys yn ne ddwyrain Ohio ac yn ôl y Parch. R. D. Thomas yn Hanes Cymry America (1872), roedd 30 o Eglwysi M.C. yn Ohio ym 1871 gydag 1,997 o aelodau llawn a 6,350 yn mynychu'r gwasanaethau. Roedd gan yr Annibynwyr 40 eglwys gyda 2,490 o aelodau a 5,490 yn mynychu'r gwasanaethau. 18 eglwys oedd gan y Bedyddwyr gydag 845 aelod a 1,900 yn mynychu.
John Jones a'i wraig, Elizabeth
Ymfudodd John ac Elizabeth Jones a'u 5 plentyn i Ohio ym 1838 ac ymgartrefodd y teulu yn Nhrefgordd Raccoon, Sir Gallia. Aethant ati yn fuan iawn i drefnu seiat yn eu cartref ac ym 1841 fe gyfnewidion nhw weithred darn o'u tir ar gyfer capel cyntaf yr Annibynwyr yn y gymuned a'r enw a roddwyd i'r capel hwnnw oedd 'Tyn Rhos', sef enw'r fferm yng Nghymru a adawodd John ac Elizabeth ym 1838.
Sefydlwyd achos Tyn Rhos gan ddwsin o ymfudwyr Cymreig a nhw fu'n gyfrifol am adeiladu'r capel pren syml - hen gapel Tyn Rhos. Mae'r capel gwreiddiol yn bodoli hyd heddiw ac fe ellwch wylio Elizabeth Davis yn ei ddangos i'r Athro Hazel Walford Davies ar raglen "Breuddwyd Pedair" trwy glicio ar y ddelwedd isod (Cymraeg yn unig)>>
Yn fuan iawn, roedd y capel pren yn llawer rhy fach i'r gynulleidfa gynyddol felly aethpwyd ati ym 1852 i godi capel arall, dafliad carreg o'r capel gwreiddiol.
Gellir darllen mwy o hanes Tyn Rhos ynghyd ag atgofion rhai o'r Cymry a fu'n addoli yno yn:
'Tyn Rhos a'r ardal' yn The Saga of The Central South Welsh Congregational Association and Y Gymanfa (1840 - 1954) (Saesneg);
'Atgofion am Tyn Rhos' (Saesneg) a 'Tŷ ar y Rhos' (Saesneg) yn Our Heritage.
Nid sefydlu achos Tyn Rhos oedd yr unig gyfraniad a wnaeth John Jones i'r gymdeithas Gymreig yng ngwaelod Ohio. Mae'n bosib iawn ei fod wedi dylanwadu ar ei hen ffrindiau a'i gymdogion yn y famwlad a'u denu i ymuno ag ef a channoedd ar gannoedd o Gymry eraill yn Siroedd Jackson a Gallia. Broliai'r cyfleoedd newydd a'r tir yn yr ardaloedd hyn.
"Codir yma braidd bob math o lafur ... y mae yma geirch da, ac arogl dda am y corn a'r cloron a ffa, beans. Y mae yma le da am bob math o ffrwythydd, a gall dyn fyw yma yn ddigon cysurus, os gwnaiff ymdrechu ychydig gyda rhagluniaeth". John Jones, Y Cenhadwr Americanaidd, t.246
Roedd cael y cyfle i berchen eu tir eu hunain yn gymhelliad mawr i'r Cymry cyntaf a aeth allan i Ohio felly mae'n rhaid bod yr hyn a oedd gan Jones i'w ddweud mewn llythyr ym 1845 wedi apelio'n fawr at nifer o ddarpar-ymfudwyr. Pe bai'r tir yn cael ei drin yn yr un ffordd ag y câi ei drin yng Nghymru, meddai, gellid tyfu cnydau helaeth yno. Pwysleisiodd hefyd fod digon o waith ar gael i'r Cymry yn y diwydiant haearn ac y gallai gweithwyr ennill rhwng $12 a $15 y mis a'u bwyd a gwely. Tybed faint o drafod fu ar y llythyr hwn a faint fu'n pwyso a mesur ei sylwadau'n ofalus yn ôl yng Nghymru?
Mae'r llythyr John Jones Tyn Rhos ar gael yn llawn yma (Cymraeg yn unig) >>
Nododd Anne Kelly Knowles fod ardal Jackson a Gallia yn anarferol iawn ymhlith y cymunedau gwledig Cymreig yn America am ei bod yn cynnig cyfleoedd i ymfudwyr ym myd amaeth yn ogystal â chyfleoedd mewn diwydiannau gwahanol. Cymuned o amaethwyr oedd y gymuned Gymraeg hon yn Jackson a Gallia yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg ond roedd hi hefyd yn rhan o economi leol mwy o faint a oedd yn cynnwys y diwydiant haearn.
Cafodd natur y gymdeithas wledig ei chwyldroi gyda dyfodiad y rheilffordd i Sir Jackson ym mis Awst 1853. Disgrifiwyd yr effaith a gafodd y rheilffordd ar yr ardal a sut y ffurfiwyd Oak Hill yn sgil ei dyfodiad gan Evan E. Davis yn Industrial History Oak Hill, Ohio (Saesneg) >>
Roedd y rheilffordd yn cynnal y ffwrneisi haearn wrth gwrs, ac yn ystod y cyfnod hwn roedd y diwydiant haearn - a'r ardal a elwid yn "Hanging Rock iron district" - yn prysur ledu i'r gogledd i gyfeiriad y cymunedau Cymreig. Yn fuan, sylweddolodd y Cymry fod ganddynt gyfle i gofleidio'r diwydiant newydd hwn a bod yn rhan ohono.
"Seeing them [Americans] sweeping all before them, it came to mind among some of the Welsh to take a stab at what they could do." Thomas Ll. Hughes, Y Cyfaill o'r Hen Wlad (Ebrill, 1854), t.153
Roedd sawl ffactor o'u plaid: roedd y deunyddiau crai a oedd eu hangen i ddatblygu'r diwydiant ar gael yno'n barod sef pren caled, mwyn haearn a chalchfaen. At hyn, roedd llawer o'r Cymry wedi cael profiad o'r diwydiant haearn eisoes felly roedd ganddynt y sgiliau angenrheidiol i allu llwyddo. Ym 1854 felly, penderfynodd rhai teuluoedd yn ardal Horeb adeiladu ffwrneisi. Mae Industrial History, Oak Hill, Ohio yn nodi hanes rhai o'r Cymry a sefydlodd y diwydiannau cyntaf (Saesneg) >>
Gan nad oedd unigolion digon cefnog ar gael i ariannu mentrau newydd fel hyn, bu'n rhaid iddynt feddwl am ffordd wahanol o'i chwmpas hi a'r hyn a wnaethon nhw oedd cyfnewid gweithredoedd eu tir am gyfranddaliadau'r cwmnïau ffwrnais. Trwy wneud hyn, roedd y rhan fwyaf ohonyn nhw'n cadw perchnogaeth ar eu cartrefi a'r adeiladau ar y fferm yn ogystal â chadw'r hawl i ffermio'r tir. Roedden nhw hefyd yn bod yn driw i'w hegwyddorion crefyddol trwy osgoi myn i unrhyw ddyled. Sefydlwyd tair ffwrnais haearn yn Sir Jackson sef Jefferson, Cambria a Limestone.
Trowch i Bennod 3 Industrial History, Oak Hill am ragor o fanylion (Saesneg) >>
Mewn llythyr at ei pherthnasau yn ardal Llanarth, Sir Aberteifi, disgrifiodd Martha James rai o'r newidiadau a brofodd ddechrau'r pumdegau:
"May Llawer iawn o wahanieth yma yn awr ar amser y daythom ni yma [tua 1837] may y tir wedy codi ni chayr dim dir yn agos yn y Parte hyn heb o 15 i 20 Dollar yr erw os bydd tai ar dwr a phob Peth yn gyfleys a Prisie pob peth yn gyfatebol ... May ffwrneise [haearn] newyddion wedy ei bildio may 2 ohonynt o fewn 5 milltir ne lai i ni a rail Road yn rhedeg trwy y wlad o New York i Cincinaty ag oddi yno trwy state Virginia i Pittsburgh a Baltimore may cangen o honi yn dod o fewn 6 milltir ini mae hynny gwedy helby r Prisie ar rhyfel ofnadwy y dwyren yn codi Pris y llafyr ..."
Llythyr gwreiddiol Martha James (Cymraeg) >>
Daeth cryn lwyddiant i ran cyfranddalwyr Jefferson ac erbyn 1870 roedd llawer o Gymry cyfoethog iawn yng nghymuned Horeb ond roedd gwreiddiau'r llwyddiant diwydiannol hwnnw yn
Evan E. Davis, Industrial History, Oak Hill, t.153
ddwfn yn y ddysgeidiaeth Galfinaidd a ddysgwyd iddynt yn y famwlad. Roedden nhw'n ymdrechu i osgoi unrhyw ddyled, câi'r Saboth ei barchu ganddynt bob amser ac roedden nhw'n rhedeg eu cwmnïau yn debyg iawn i'r ffordd yr oedden nhw'n rhedeg eu capeli. Roedd deg o fuddsoddwyr sylfaenol Jefferson yn flaenoriaid yn y capel a'r hyn a wnaethon nhw oedd cymryd y gwerthoedd a'r dulliau yr oedden nhw'n gyfarwydd â'u defnyddio i gadw trefn mewn cymdeithas a rhedeg capel, a'u haddasu ar gyfer byd busnes.
Ystyrir ffwrnais Jefferson fel mam y diwydiannau eraill a ddatblygodd yn yr ardal oherwydd buddsoddodd cyfranddalwyr y ffwrnais eu harian a'u sgiliau ym myd busnes - yng ngweithfeydd brics a chlai Oak Hill.
Er bod bron i 190 o flynyddoedd wedi mynd heibio ers i John Jones Tirbach a'i fintai ymgartrefu yn ne ddwyrain Ohio, mae'r cysylltiadau rhwng Cymry a'r rhan hon o'r dalaith yn parhau i ffynnu a gwneir ymdrech o hyd i hybu a chynnal y diwylliant Cymreig a sicrhau bod hanes yr ymfudo o Gymry ar gof a chadw. Ym mis Medi 2006 er enghraifft, cynhaliwyd y Gymanfa Ganu flynyddol yn Tyn Rhos, sy'n draddodiad yno ers 134 o flynyddoedd!
Ym 1972, sefydlwyd yr Amgueddfa Gymreig yn Oak Hill gan Mildred Jenkins Bangert, Evan E. Davis, Ben R. Evans, D. Paul Morgan, y Parch. James A.M. Hanna a nifer o gefnogwyr eraill a derbyniwyd cymorth ariannol i'r fenter gan deulu Evan E. Davis a'r Oak Hill Savings Bank. Mae casgliad unigryw'r Amgueddfa yn adlewyrchu bywydau Cymry Oak Hill ac America gyfan ac fe ellir gweld clip fideo byr ohoni drwy glicio ar y ddelwedd ar y dde (Cymraeg yn unig).
Digidwyd rhai o daflenni cynnar yr Amgueddfa fel rhan o Broject Cymru-Ohio: Taflen (1972); Taflen (1974); Taflen (1981)
Ym 1996, sefydlwyd canolfan unigryw ym Mhrifysgol Rio Grande, Sir Gallia. Nod Canolfan Madog ar gyfer Astudiaethau Cymreig yw "hybu dealltwriaeth a gwerthfawrogiad pellach o etifeddiaeth Gymraeg a Chymreig - y tu fewn i Brifysgol Rio Grande ac yn y gymuned leol". Lleolir y Ganolfan bellach mewn adeilad a enwyd er anrhydedd i Elizabeth F. Davis. Ewch i wefan Canolfan Madog am ragor o wybodaeth.
NLW 16704E: Llythyr dyddiedig 5 Mawrth 1851 gan Jenkin T. Jenkins, Centerville, at Daniel Jenkins, Gwaryfelin, Llangwyryfon, Sir Aberteifi.
Papurau Stephen Jones a'i deulu a ymfudodd i Oak Hill o Sir Aberteifi yn 1878
Rhaglen (1981)
Mae'n cynnwys "A Glimpse Of The Past" gan Mildred Jenkins Bangert a cherdd gan David E. Jenkins - "The Old Welsh Church"
Taflen Yr Amgueddfa (1981)
Elinor Ann Ingham, 'Analysis of the sources relating to the emigration of the pioneers of 1818 from Cilcennin, Cardiganshire to Gallia/Jackson, Ohio' (Thesis MScEcon, Prifysgol Cymru Aberystwyth, 2003)
Anne Kelly Knowles, 'The making of ethnic capitalists: Welsh iron-makers in Southern Ohio' (Thesis PhD, Prifysgol Wisconsin-Madison, 1993)
B. W. Chidlaw, Yr American (Llanfair, 1839), tt.26 - 27
Edward Jones, Y Teithiwr Americanaidd (Aberystwyth, 1837), tt.18 - 19
R. D. Thomas, Hanes Cymry America (Utica, 1872), tt.143 - 146
Deunydd ychwanegol LLGC
Ceir hefyd yng nghasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru sgript rhaglen radio arbennig a ddarlledwyd yn Ohio (10 Ionawr 1946) a Chymru (27 Ionawr 1946).
BBC - BOCS 74
Clicennin - Ohio (Rhan Gymraeg y rhaglen a ddarlledwyd ar 27 Ionawr 1946)
Ysgrifennwyd a chynhyrchwyd gan P. H. Burton.
Philip Phillips - Adroddwr
Arthur Phillips - Llais 1 a'r Gyrrwr
Trafodir y gwahaniaethau rhwng Cilcennin 1946 a Chilcennin 1818. Nodir y rhesymau pam yr ymfudodd trigolion Cilcennin i America: amodau byw ar ôl Rhyfeloedd Napoleon, rhenti a threthi uchel a'r degwm. Caiff John Jones ei bortreadu fel arweinydd pwerus a oedd, o bosib, yn adnabod rhai a oedd wedi ymsefydlu yn Paddy's Run eisoes.
Llyfr cyfrifon Eglwys Tabor ac Eglwys Peniel, 1854-1944
Llyfr Ysgol Sabbothol Horeb, 1846-1887
Llyfr Ysgol Sabbothol Horeb, 1849-1899
Llyfr cofnodion Eglwys Siloam, 1860-1917
Llyfr cofnodion Eglwys Gynulleidfaol Siloam, 1878-1904
Llyfr cofnodion Eglwys Nebo, 1857-1898
Llyfr cofnodion Eglwys Nebo, 1880-1884
Llyfr cofnodion Ysgol Sul yn Eglwys Nebo, 1895-1924
Llyfr cofnodion Eglwys M. C. Cymru, Jackson, 1880-1932
Llyfr cofnodion Eglwys Galfinaidd Gymreig Jackson, 1880-1933
Llyfr cofnodion Eglwys Gynulleidfaol Gymreig Tyn Rhos, 1926-1967
Dau lythyr yng nghasgliad Evan E. ac Elizabeth F. Davis (1849 a 1852)
Dau lythyr a anfonwyd o Gilcennin i Sir Gallia yn 1895
Deunydd llawysgrif o eiddo David J. Morgan o Nantcwnlle, Sir Aberteifi ac o Sir Jackson, Ohio, 1835-1859
Albwm llyfr lloffion yn cynnwys torion papur newydd o ysgrifau coffa a gwahoddiadau priodas, 1889-1909
Ymwelwyr a fynychodd Ddychweliad Cwmni Ffwrnais Jefferson (1946)
Cyn-weithwyr a fynychodd Ddychweliad Cwmni Ffwrnais Jefferson a/neu Gwmni Haearn Jefferson (1946)
Athrawon a disgyblion Ysgol Ffwrnais Jefferson a fynychodd Ddychweliad Cwmni Ffwrnais Jefferson (1946)
Grant tir David Jones, Sir Gallia (1835)
Grant tir David Jones, Sir Gallia (1839)
Grant tir David Jones, Sir Gallia (1841)
'The history of the "Brynele" Edwardses' wedi'i ysgrifennu a'i grynhoi gan Estella Jones Jenkins
Tystysgrif a gyflwynwyd yn Eisteddfod Rio Grande (1938)
Papur blotio Cwmni Cynhyrchion Clai Cambria, Blackfork, Ohio
Plannu coeden dderwen goffaol yn Oak Hill, Ohio ac Aberaeron, Cymru, 25 Mai 1979
Dan T. Davis (crynhowyd a gol.), Early history of Horeb Church (1938)
Dan T. Davis (crynhowyd a gol.), 'Us' Davises [1950]
Toriad papur newydd o erthygl Dan T. Davis, Ohio's Last Charcoal Furnace (1951)
Roland L. Edwards (crynhowyd a gol.), A history of Moriah (1985)
Rhaglen Eisteddfod y Gymdeithas Eisteddfod Ddeheuol Ohio (1924)
Rhaglen Eisteddfod y Gymdeithas Eisteddfod Ddeheuol Ohio (1935)
Rhaglen Eisteddfod Rio Grande (1921)
Rhaglen Eisteddfod Rio Grande (1937)
Rhaglen Eisteddfod Rio Grande (1939)
Rhaglen Eisteddfod Rio Grande (1941)
Emynau a Thonau Gymanfa Ganu Cymdeithas Eisteddfod Ddeheuol Ohio (1930)
Llyfryn yn dwyn y teitl Celebration of the ninety-second anniversary of the founding of Jefferson Furnace held on the Furnace Grounds on Labor Day, Monday September 2, 1946 (1946)
Toriad papur newydd o erthygl yn dwyn y teitl History of first Ohio Welsh settlers to be heard on special WLW program (1946)
Toriad papur newydd ar hanes Eglwys Gynulleidfaol Gymreig Siloam [c. 1946]
Toraid papur newydd ar wladychwyr Cymreig yn Sir Jackson (1952)
Erthygl papur newydd yn dwyn y teitl 'Oak Hill, Ohio American Bicentennial 1776-1976' (1976)
Rhaglen ar gyfer aduniad i ddisgynyddion David ac Elizabeth Davies o Pyllau Duon, Sir Aberteifi (1985)
'Saga of Edwards Family, Brynele, Nantcwnlle, Cardiganshire, Wales and Williams Family, Pantybeudy, Llangeitho, Cardiganshire Wales' gan David E. Morgan, Columbus, Ohio, Mai 1973
Mae'r casgliadau a ganlyn hefyd yn berthnasol i hanes i Cymry yn Siroedd Jackson a Gallia:
Casgliad Canolfan Madog ac Amgueddfa Greer, Prifysgol Rio Grande; Casgliad yr Amgueddfa Gymreig, Oak Hill; Casgliad Evan ac Elizabeth Davis, Oak Hill; Casgliad ffotograffau Evan John Davis; Casgliad Jeanne Jones Jindra; Casgliad James H Lloyd; Casgliad Mary Ellen Morgan; Casgliad Marilyn Davis Payne.
David Lewis Jones, 'The Colonel, The Judge and Cilcennin', Cardiganshire Family History Society, Cyfrol 3, Rhif 1 (Chwefror 2002), tt. 17 - 21.
Plac coffa, Cae'r sgwâr, Aberaeron
Adroddiadau papur newydd am y seremoni a gynhaliwyd yn Aberaeron i blannu derwen er cof am y Cymry a ymfudodd i dde ddwyrain Ohio:
'Prelude To The Oak Hill Rush', The Cambrian News (11 Mai 1979), t.20.
'Tree', The Cambrian News (18 Mai 1979), t.14.
'Oak Tree Ceremony on Friday', The Cambrian News (25 Mai 1979), t.1.
Catalog Amgueddfa Gymreig Oak Hill
Mae'r rhagymadrodd yn cynnwys hanes cymunedau Cymreig Siroedd Jackson a Gallia gan Dr Marcella Barton, Cyn Gyfarwyddwr Canolfan Madog, Prifysgol Rio Grande.