Dinbych-y-pysgod – Taith i'r gorffennol
Hafan / Lleoedd / Dinbych-y-pysgod
Dinbych-y-pysgod - Trosolwg
Mae Dinbych-y-Pysgod yn dref farchnad a glan môr brysur yn rhan orllewinol Bae Caerfyrddin. Dengys tystiolaeth archaeolegol fod pobl wedi byw yn yr ardal mor bell yn ôl â'r Oes Haearn ac yn yr oesoedd canol sefydlodd y Llychlynwyr bentref pysgota ar safle'r dref bresennol. Yn dilyn y Goncwest Normanaidd yn y ddeuddegfed ganrif, anogodd coron Lloegr fewnfudwyr Ffleminaidd a Seisnig i ymsefydlu yn y rhanbarth a daeth i'w adnabod fel 'Lloegr Fach tu hwnt i Gymru'. Datblygodd Dinbych-y-Pysgod yn borthladd Normanaidd pwysig a sefydlwyd castell ar Fryn y Castell i amddiffyn y safle strategol bwysig hwn. Wedi tri ymosodiad gan fyddinoedd Cymreig, yn cynnwys cyrch gan Llywelyn ap Gruffydd yn 1260 pan ddinistriwyd y dref bron yn llwyr, fe adeiladwyd y muriau amgylchynol yn niwedd y drydedd ganrif ar ddeg.
Roedd Dinbych-y-Pysgod yn dref farchnad a llongau o bwys tan gyfnod Elizabeth I, ond dirywiodd ar ôl Rhyfel Cartref Lloegr oherwydd ei safle anghysbell a'r ffaith i'r boblogaeth ddioddef yn enbyd wedi achos o'r pla du. Fodd bynnag, gyda'r cynnydd ym mhoblogrwydd ymdrochi yn y môr a datblygiad trefi glan môr yn niwedd y ddeunawfed ganrif, daeth bri ar y dref unwaith yn rhagor. Yn dilyn buddsoddi mawr mewn sefydlu gwestai moethus a baddondai ffasiynol, dechreuodd pobl o safon ac arian lifo i mewn. Mae'r bensaerniaeth Sioraidd a Fictoraidd gynnar hon yn dal yn amlwg iawn yn y dref. Tra ar ymweliad o ychydig ddyddiau yn 1796, roedd y barwn o Awstria, Gottfried Wenzel von Purgstall, yn hael ei ganmoliaeth i'r olygfa o Fryn y Castell gan ei disgrifio fel un o'r rhai gorau yng Nghymru. Hefyd mwynhaodd noson ddymunol, yn chwarae cardiau gyda chriw bychan o ymwelwyr â'r spa; dywed fod ambell un o'r merched a oedd yn bresennol yn 'bur ddel' hyd yn oed!
Mewn lleoliad hynod ramantus mewn bae oddi ar Fôr Iwerydd wrth y fynedfa i Fôr Hafren, tref glan y môr yw Dinbych-y-pysgod, a ystyriaf hyd yma y lle gorau o unrhyw le yn Lloegr ar gyfer ymdrochi yn y môr oer. Traeth hardd, gwastad, o dywod brown-felyn na ellir canfod yr un garreg na chragen arno, y tonnau grymusaf a'r harddaf, a'r man ymdrochi ar waelod clogwyni garw sydd dros gan troedfedd o uchder. Ar y rhain, saif rhan o'r dref ac olion hen gastell. Oherwydd yr amgylchiad hwnnw, mae'r traeth wedi'i gysgodi'n llwyr oddi wrth y gwynt o'r gogledd a'r dwyrain, tra mae'r môr yn golchi o'i gwmpas i'r de a'r gorllewin. Mae clogwyn creigiog tal ac unig sy'n sefyll ar y penrhyn sy'n ymestyn allan bellaf i'r môr yn rhannu'r traeth yn ddwy ran anghyfartal ac yn cynnig y fantais y gellir dewis rhwng ymdrochi yr ochr hon i'r clogwyn ynteu'r ochr arall, yn dibynnu lle mae'r tonnau'n torri rymusaf.
Yn Ninbych-y-pysgod, cyfarfûm â grŵp bach iawn. Roedd wyth neu naw o foneddigesau, yr oedd rhai ohonynt yn bert iawn, a'r un nifer o ŵyr bonheddig. Roeddent yn chwarae cardiau ac fe'm gwahoddwyd i ymuno. Ni wrthodais, a chwaraeais gyda hwy am gwpwl o oriau. Tref fach, ddiolwg yw Dinbych-y-pysgod, ond mae ei safle'n ei gwneud yn ddiddorol i'r teithiwr. Mae creigiau uchel yn ymestyn ymhell i'r môr. Mewn un man, mae'n debyg i'r môr ymwthio a chreu dwy graig unigol yn debyg i'r rhai a elwir The Needles ar Ynys Wyth. Wrth edrych i lawr tua'r môr o stryd gefn yn y dref, gwelir hanner cylch, bwa creigiog, yn amgáu'r môr ar yr ochr chwith. I'r dde mae bryn creigiog yn ymwthio i'r golwg lle mae adfeilion hen gastell, yn arbennig ei dŵr, i'w gweld.
O'r lle y saif y tŵr, gellir gweld y darlun naturiol prin hwn yn gyflawn. Gellir gweld y dref, a llawer o faeau, nad yw'n bosibl eu gweld o'r fan y soniais amdani'n gynharach. Mae'r olygfa hon yn un o olygfeydd gorau Cymru.
Yn y rhan hon o Dde Cymru, ceir cymoedd cyfeillgar sy'n cynnig cyferbyniad calonogol i'r caddug creigiog a fyddai fel arall yn tra-arglwyddiaethu yno. Am y rheswm hwnnw, mae tref glan y môr Dinbych-y-pysgod yn encilfa boblogaidd nid yn unig yn ystod yr haf, ond hefyd am gyfnod hir yn yr hydref pryd y bydd anadlu'r awyr iach yn brif arferiad. Pan, yn yr Almaen, y bydd 'Y Fam Hulda' yn barod yn curo ei gwely plu, ys dywedir, ac mae'r got ffwr yn dod oddi ar ei bachyn am y tro cyntaf, yma yn Ninbych-y-pysgod bydd gwyntoedd mwyn yn chwythu o'r de-orllewin – yn rymus adeg y gyhydnos, ond yn ddiogel ar gryfder y frest wannaf. Saif Dinbych-y-pysgod ar bentir yng nghanol bae sydd ar ffurf lleuad gilgant. Ac mae'r diolch i'r amddiffyniad hwnnw bod yno anghenraid cyntaf tref glan y môr, sef traeth tywod meddal. Mor ddiweddar ag oes y Tuduriaid, roedd masnach forol y dref yn sylweddol, hynny yw, yn ôl ystyr 'sylweddol' pan nad oedd holl incwm Prydain Fawr yn fwy nag eiddo ynys Mawrisiws yng Nghefnfor India. Ond dros y canrifoedd, cymerwyd 'goleuni' Dinbych-y-pysgod i ffwrdd, a heddiw mae'n mwynhau bywyd diymhongar, tawel.