Yr Ysgwrn: Cwestiynu 'gweledigaeth a strategaeth' Parc Cenedlaethol Eryri | NS4C | Newyddion S4C
Yr Ysgwrn: Cwestiynu 'gweledigaeth a strategaeth' Parc Cenedlaethol Eryri
Mae adroddiad wedi codi cwestiynau am strategaeth Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri dros ddyfodol ei asedau – gan gynnwys adeilad hanesyddol Yr Ysgwrn yn Nhrawsfynydd.
Awdurdod y Parc sydd yn gyfrifol am reoli cartref hanesyddol y bardd Hedd Wyn, ac mae'r safle, ynghyd â Phlas Tan y Bwlch ym Maentwrog a Hafod Eryri ar gopa'r Wyddfa wedi dod o dan chwyddwydr corff Archwilio Cymru mewn adroddiad diweddar.
Dywedodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri wrth Newyddion S4C fod yr archwiliwyr wedi nodi fod eu sefyllfa ariannol a systemau llywodraethu yn gadarn, a'u bod wedi addasu'n gyflym i'r pandemig gan ddangos gwydnwch wrth ddarparu gwasanaethau.
Cafodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri grant o £2.8m gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri yn 2014 i adnewyddu safle'r Ysgwrn, yn dilyn grant o £150,000 yn 2012 i baratoi cynlluniau i ddatblygu'r safle.
Dywed adroddiad Archwilio Cymru fod Yr Ysgwrn yn rhedeg ar golled, a bod hyn yn "codi cwestiynau ynghylch gweledigaeth a bwriad strategol hirdymor yr Awdurdod, yn enwedig o ystyried pwyslais Llywodraeth Cymru ar yr angen i Awdurdodau Parciau Cenedlaethol fynd ar drywydd cyfleoedd masnachol.
"Mae ei ddiffyg strategaeth drosfwaol sy'n nodi ei fwriad a'i rôl o ran rheoli ei holl asedau pwysig yn golygu bod yr Awdurdod yn dal i fod yn adweithiol gan fwyaf i risgiau hirdymor", medd adroddiad Archwilio Cymru.
Dywed yr adroddiad fod adeilad Hafod Eryri ar ben yr Wyddfa wedi cau yn ystod y pandemig, a bod hyn wedi gwaethygu "materion cynnal a chadw a arweiniodd at ddifrod sylweddol i'r adeilad. Yr Awdurdod sydd â chyfrifoldeb am gynnal a chadw'r adeilad ac o ystyried bod yr hwch wedi mynd drwy'r siop i Carillion yn 2018, mae bellach yn wynebu costau atgyweirio a allai fod yn sylweddol."
Yn achos safle Plas Tan y Bwlch, dywed yr adroddiad fod y pandemig wedi "amlygu anawsterau a oedd yn dra hysbys ac yn bodoli eisoes.
"Mae'r Awdurdod bellach wedi mabwysiadu model busnes diwygiedig sy'n cynnwys rhedeg llety gwely a brecwast. Fodd bynnag, mae wedi ymrwymo i roi cymhorthdal i Blas Tan y Bwlch. Bydd angen i Aelodau fonitro perfformiad a chraffu arno'n barhaus i gael sicrwydd bod y model busnes diwygiedig yn cael ei wireddu."
Dibyniaeth ar grantiau
Elfen arall o waith yr Awdurdod oedd dan chwyddwydr adroddiad 'Gwasanaethau Cydnerth a Chynaliadwy yn Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri' oedd y ddibyniaeth ar brosiectau oedd wedi eu hariannu gan grantiau.
"Nid yw hyn heb ei risgiau", medd yr adroddiad, gan ychwanegu fod mwy o ffrydiau incwm o ffynonellau amrywiol yn "gosod pwysau ar swyddogion i'w rheoli, ac mae angen i systemau rheolaeth ariannol weithio'n effeithiol i fonitro gwariant o fewn yr adnoddau sydd ar gael.
"Canfuom fod swyddogion dan bwysau, a bod gweithio o bell yn ystod y pandemig wedi amlygu gwendidau gyda'r meddalwedd rheolaeth ariannol fewnol a ddefnyddir, sydd wedi achosi rhwystredigaeth ymhlith deiliaid cyllidebau."
'Gwendidau gweithredol'
Ychwanegodd yr archwilwyr fod "gwendidau gweithredol mewn systemau wedi cyfrannu at risg lle aeth yr Awdurdod i berygl o fethu â chyrraedd ei dargedau gwariant ar brosiect a ariannwyd â grant ym mis Ionawr 2020."
Dywed yr archwilwyr hefyd fod pwyslais yr Awdurdod ar adnabod ffynonellau cyllid newydd yn golygu bod nifer o swyddogion yn cael eu penodi ar gontractau byrdymor i gyflawni prosiectau penodol.
"Mae'r swyddogion prosiect hyn yn aml yn gadael yr Awdurdod cyn i'r prosiect gael ei gwblhau, gan greu risgiau i gyflawni'r prosiect a rhoi pwysau ar gydweithwyr eraill. Mae hefyd yn creu risg o golli cyfleoedd i werthuso a dysgu gwersi ar lefel gorfforaethol."
Ymateb yr Awdurdod
Wrth ymateb i Newyddion S4C, dywedodd llefarydd ar ran Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri eu bod yn yn llawn ymwybodol o'r sefyllfa gyda'r Ysgwrn, "ac mae hyn yn thema cyffredin mewn sawl canolfan dreftadaeth o ganlyniad i'r pandemig.
"Mae'r Awdurdod wedi mabwysiadau cynllun busnes ar gyfer yr Ysgwrn ac mae incwm masnachol yn rhan o hyn. Yr her am y flwyddyn i ddod yw adolygu sut mae'r cyhoedd yn ymateb i ddychwelyd i safleoedd megis Yr Ysgwrn a mae cynlluniau wrth gefn mewn lle i ddelio a unrhyw sefyllfaoedd ble mae risg masnachol i'r Awdurdod."
'Cynllun busnes amgen'
Wrth gyfeirio at sefyllfa Plas Tan y Bwlch, dywedodd llefarydd fod y galw am gyrsiau galwedigaethol wedi gwanhau dros y blynyddoedd "ac mi roedd hi'n angenrheidiol mabwysiadu cynllun busnes amgen er mwyn sicrhau bod Plas Tan y Bwlch yn ffynnu ac yn parhau i fod yn berthnasol i waith yr Awdurdod.
"Mae'r model busnes newydd hefyd yn anelu warchod treftadaeth yr adeilad rhestredig yn ogystal a chynnal cymaint o swyddi a phosib."
'Pwysau ychwanegol'
Dywedodd yr Awdurdod nad oedd yr adroddiad yn feirniadol o'u dibyniaeth ar grantiau, "ond yn hytrach yn amlygu y pwysau ychwanegol sydd yn cael ei rhoi ar unrhyw gorff trwy weinyddu unrhyw gynllun grant.
"Mae adroddiad Archwilio Cymru yn cydnabod bod rhaid i'r Awdurdod ymgeisio am ffynhonellau amgen o gyllid er mwyn cyflawni ei bwrpasau a bod yr angen yma yn deillio o doriadau grant crai y Parciau Cenedlaethol.
"Mae gan yr Awdurdod enw da o reoli cynlluniau grant uchelgeisiol a strategol ers ei sefydlu yn 1996 a rydym yn lwcus iawn o staff medrus all gyflawni cymaint gyda arian grant."
Ychwanegodd y llefarydd: "Mae'r Awdurdod yn sylweddoli y pwysau ychwanegol sy'n deillio o rheoli cynlluniau grant tymor byr yn rhoi ar unrhyw gorff a byddwn nawr yn penodi swyddogion i ymateb."