Blog — Tudalen 2
Bathodyn Aelodaeth y Clwb Pysgod Aur
Ffabrig. Bathodyn clwb pysgod aur ffabrig du yn dangos pysgodyn aur ag adain wen yn hedfan
dros ddwy linell las donnog.
Mae'r Clwb Pysgod Aur yn glwb eithaf unigryw. Mae'r cymhwyster aelodaeth ar y sail eich bod wedi gorfod glanio'ch awyren ar y môr ar ryw adeg ac wedi goroesi i adrodd yr hanes. Roedd y bathodyn ynghyd â cherdyn aelodaeth yn perthyn i'r Awyr-ringyll Marcus Arthur Harris a aned yn Nhreboeth, Abertawe ym 1913 ac a ymunodd â'r Awyrlu Brenhinol ym 1940, yn 27 oed. Dechreuodd ei yrfa hedfan yng nghanolbarth Cymru, yn halio targedau ar gyfer hyfforddiant gynwyr gwrthawyrennol. Rhaid bod criwiau gynnau yr oedd gynnau gwrthawyrennol yn newydd iddynt, wedi wynebu risg sylweddol. Rhwng mis Mehefin a mis Tachwedd 1944, hedfanodd sawl cyrch dros Ewrop fel Gweithredwr Radio a Gynnwr Awyr mewn awyrennau bomio trwm yr Handley Page Halifax Mk.II a III gyda sgwadron 158. Rhwng mis Chwefror a mis Tachwedd 1945 trosglwyddodd i Sgwadron 96 a hedfanodd gydag awyrennau bomio Halifax yn ymgyrch Burma. Daw'r bathodyn hefyd gyda'i gerdyn aelodaeth sy'n cofnodi iddo gael ei orfodi i lanio ar y môr a defnyddio'i dingi argyfwng ar 8 Mawrth 1944.
Cerdyn Dawns sy'n perthyn i Ethel Howard
Cerdyn dawns, inc ar gerdyn. Cerdyn dawns ar gyfer y Didoliad Cymorth Gwirfoddol Dawns 88 Morgannwg yn ysbyty'r YMCA ar 25 Mawrth, 1919. Y tu mewn iddo rhestrir caneuon a dawnsfeydd a cheir rhestr lle gall gŵyr bonheddig ysgrifennu eu henwau i hawlio Ethel Howard am ddawns. Mae llinyn glas golau ynghlwm wrth waelod y cerdyn gyda phensil gwyrdd bychan iawn ar y pen. Byddai'r llinyn hefyd wedi caniatáu i'r cerdyn hongian o arddwrn y wraig wrth iddi ddawnsio. Mae ymyl addurnol i'r cerdyn.
Mae Casgliad Amgueddfa Abertawe yn cynnwys sawl cerdyn dawns. Mae'r enghraifft hon, SM 1985.157.21, ar gyfer dawns a gynhaliwyd ar 25 Mawrth 1919 yn Ysbyty'r Groes Goch y YMCA, Didoliad Cymorth Gwirfoddol Rhif 88 Morgannwg. Cynhaliwyd y ddawns wythnos yn unig cyn i'r adeilad gael ei drosglwyddo'n ôl i'r YMCA.
Dim ond ym mis Hydref 1913 yr oedd adeilad newydd y YMCA ar Ffordd y Brenin wedi agor ac o fewn blwyddyn roedd y Groes Goch yn ei feddiannu i'w ddefnyddio fel ysbyty. Wrth i anafusion gynyddu, cymerwyd yr adeilad cyfan drosodd ganddynt yn y pen draw a symudodd yr YMCA i St Andrews ar St Helen's Road, Mosg Abertawe bellach.
Cyn bo hir byddai cardiau dawns yn mynd allan o ffasiwn ond yn ei hanfod roedd yn rhestr o'r alawon dawns gwahanol a fyddai'n cael eu chwarae y noson honno, gyda phensil ynghlwm. Yna gallai gŵyr bonheddig fynd at y fenyw, gofyn am ddawns benodol a byddai'r fenyw'n gallu cofio drwy ysgrifennu ei enw ochr yn ochr â'r ddawns y gofynnwyd amdani.
Dechreuodd cardiau dawns yn y 18fed ganrif a daethant yn gyffredin yn y 19eg ganrif ar ôl iddynt ddod yn ffasiynol yn Fienna. Yn fuan ar ôl yr enghraifft benodol hon, daethant fwy neu lai'n rhan o hanes. Erbyn yr Ail Ryfel Byd, roedd Llu Awyr Byddin yr Unol Daleithiau wedi cymryd y term cerdyn dawns ac wedi'i ddefnyddio yn lle ar gyfer cerdyn ysgrifenedig a fanylai ar gynlluniau eu hymgyrchoedd bomio.
Cynhaliwyd y ddawns yn Ysbyty'r YMCA ym mis Mawrth 1919 ac roedd Miss Howard yn boblogaidd. Mae'r rhestr ddawns y tu mewn yn llawn.
Roedd trychineb y Rhyfel Mawr wedi arwain at newidiadau i gymdeithas yn y 1920au gyda phobl yn fwy awyddus i fyw bywyd. Newidiodd ffasiwn a daeth dawnsfeydd newydd fel y Charleston yn boblogaidd. Bu'n rhaid i YMCA Abertawe, lle cynhaliwyd y ddawns yn 1919 ond dan nawdd y Groes Goch, geisio addasu i'r byd newydd hwn ond bu'n dipyn o ymdrech. Flwyddyn yn ddiweddarach, roedd Cymdeithas Gynorthwyol y Merched yn ceisio trefnu digwyddiadau cymdeithasol a dawnsio fel rhan o'u hymdrechion ariannu ar gyfer y YMCA.
Mae cofnodion y Pwyllgor Gwaith (Bwrdd Rheoli'r YMCA) dyddiedig 18 Hydref 1920 yn rhoi cipolwg hynod ddiddorol ar y frwydr honno. Roedd Cymdeithas Gynorthwyol y Merched ar gyfer y YMCA (grŵp cefnogaeth ar gyfer codi arian i'r elusen yn bennaf) wedi gofyn am ganiatâd i gynnal nosweithiau cymdeithasol yn ystod y gaeaf er mwyn codi arian. Mae'r cofnodion wedi'u hysgrifennu â llaw ond mae'n amlwg bod hyn wedi achosi cryn ddadl yn y cyfarfod ac mae'n amlwg bod y sawl a oedd yn cymryd y cofnodion wedi rhoi'r gorau iddi ac wedi teipio'r adran yn ddiweddarach, a gludo'r lleoliad terfynol y cytunwyd arni. Mae'n werth ailadrodd y cofnod yn llawn:
"Bod cais Cymdeithas Gynorthwyol y Merched am ganiatâd i gynnal nosweithiau cymdeithasol yn ystod y gaeaf yn cael ei ganiatáu'n galonnog ar yr amodau canlynol:
Ni fydd yr amser cau yn hwyrach na 10.30pm.
Ni chaniateir chwarae cardiau.
O ran dawnsio, mae'r pwyllgor gwaith hwn yn sylweddoli bod gwasanaeth rhyfel y YMCA wedi agor llwybrau gwasanaeth cymdeithasol newydd ac ehangach ac mae'n dymuno ateb pob galw cyfiawn a rhesymol am hamdden a difyrrwch ar ran ei aelodau, ond mae'n rhwym yn y cyswllt hwn i ohirio rhoi ei farn ynghylch dymunoldeb caniatáu dawnsfeydd ar y safle.
Fodd bynnag, mae'r pwyllgor gwaith yn barod, fel arbrawf ar gyfer ei arweiniad yn y dyfodol, i gymeradwyo'r cais uchod, ar yr amod, os bydd dawnsio'n digwydd, y bydd o natur anffurfiol ac na chaiff ei hysbysebu a'i wneud yn nodwedd arbennig o'r cynulliadau, ac ymhellach, mae'r pwyllgor gwaith yn disgwyl i Gymdeithas Gynorthwyol y Merched arfer y fath oruchwyliaeth wrth gynnal y partïon cymdeithasol hyn a fydd yn atal unrhyw beth rhag codi a fydd mewn unrhyw ffordd yn adlewyrchu'n wael ar waith ysbrydol y gymdeithas neu'n niweidiol iddo. Gan mai gwaith o'r fath yw ei phrif nod a'i diben".
Felly caniatawyd dawnsfeydd ar yr amod na fyddent yn cael eu hysbysebu fel dawnsfeydd. Cyfaddawd Prydeinig iawn yn wir.
Fodd bynnag, pan ddarllenwch y cofnodion drwy'r 1920au a'r 1930au, mae'r mater yn parhau i fod yn faes dadleuol, a gododd nifer o weithiau.
Maes dadleuol arall fyddai gyriannau chwist, a fyddai hefyd yn y pen draw yn ffordd o godi arian i'r sefydliad.
Llyfr, inc ar bapur, clawr lledr gwyrdd tywyll gyda'r gair 'Album' mewn llythrennau aur. Llyfr llofnodion o'r Ail Ryfel Byd a oedd yn perthyn i Esther Florence Davies (a elwir yn 'Hettie') a fu'n gweithio fel nyrs 'VAD' (Uned Wirfoddol a Gynorthwyir). Pan ddechreuodd hi wirfoddoli nyrsio, byddai'n bwydo ac yn golchi'r cleifion, ac yn y pen draw ddaeth yn gogydd yn y gegin gydag 88fed Uned Ysbyty'r Groes Goch yn adeilad yr YMCA, St Helens Road, Abertawe yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf o 1916-1919. Mae'r arysgrif ar y dudalen flaen yn darllen 'Esther Florence Davies, Llwyn Helyg, (Sketty) Swansea, 1916.' Yn yr albwm llofnodion bach hwn mae 'Hettie' wedi casglu negeseuon, cerddi a darluniau gan y milwyr a oedd yn ysbyty YMCA Abertawe. Ar dudalen gyntaf y llyfr mae cerdd a ysgrifennwyd â llaw gan 'Hettie', sef 'My Song', sy'n ymwneud â'i chariad at ganu. Ysgrifennodd ei merch, y rhoddwr, 'Roedd gan fy mam lais contralto gwych a byddai'n canu i'r milwyr fel rhan o gôr. Byddai hyn yn esbonio'r dudalen gyntaf yn yr albwm.'
Rhoddwyd y llyfr llofnodion i'r amgueddfa'n weddol ddiweddar ac mae ymchwil i'r rheini a'i llofnododd yn parhau.
Erbyn mis Mai 1917 roedd y Groes Goch wedi meddiannu'r adeilad cyfan. Roedd YMCA Abertawe'n ymwneud ag amrywiaeth o rolau cymorth fel darparu ffreuturau i filwyr, yn gyntaf yn yr adeilad ac yna o Eglwys St Andrews. Roedd ffreuturau hefyd yn Noc y Brenin a Gorsaf y Stryd Fawr ar gyfer milwyr a oedd ar daith. Fel pob YMCA, y brif rôl oedd cefnogi milwyr rheng flaen drwy ddarparu cytiau YMCA yn agos at y rheng flaen. Byddai arian yn cael ei godi a'i anfon at y corff cenedlaethol i'w ddosbarthu.
Roedd nifer hefyd yn gwirfoddoli yn yr ysbytai. Roedd Uned Gynorthwyol y Menywod YMCA Abertawe yn cymryd rhan weithredol ym mhob un o'r uchod. Roeddent hefyd yn cymryd rhan weithredol wrth ddarparu cymorth yn y gwahanol ysbytai yn Abertawe gan gynnwys trefnu adloniant. Mae'n bosib bod Esther, os nad aelod, yn ferch i aelod o'r uned gynorthwyol neu rywun arall a oedd yn ymwneud â'r YMCA.
Mae nifer o gleifion wedi llofnodi'r llyfr. Mae rhai wedi llofnodi gyda manylion byr yn unig fel rhif a chatrawd, ac mae eraill wedi cynnwys cerddi a darluniau.
Mae enghraifft ar dudalen saith o'r albwm yn dangos bod milwr a anafwyd wedi ysgrifennu ei enw, ei rif, ei reng a'i gatrawd, sef Preifat J. Coleshill, 14684, 8fed, Catrawd Dwyrain Surrey
Mae'n ysgrifennu ei fod wedi anafu ei ysgwydd chwith drwy ymladd ger Montauban, 1 Gorffennaf, 1916. Mae'r dudalen wedi'i dyddio '1 Ionawr 1917, YMCA.'
Anafwyd y Preifat Coleshill ar ddiwrnod cyntaf Brwydr y Somme, Gogledd Ffrainc.
Gall fod yn anodd meddwl am nifer y bobl a anafwyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Collodd y Fyddin Brydeinig ychydig dan 20,000, a laddwyd ar 1 Gorffennaf 1916, diwrnod cyntaf Brwydr y Somme. Mae 20,000 gyfwerth â Stadiwm Liberty llawn. Roedd Preifat Coleshill yn un o'r 40,000 a anafwyd ar 1 Gorffennaf.
Byddai Brwydr y Somme yn parhau am sawl mis. Byddai Adran Cymru, gan gynnwys Bataliwn Abertawe, yn ymuno â'r frwydr sawl diwrnod yn ddiweddarach gan geisio meddiannu Coed Mametz, unwaith eto gyda nifer trwm o anafusion.
Byddai rhai o'r rheini a anafwyd ac a gafodd eu trin yn ysbyty'r YMCA wedi cael eu rhyddhau, ond mae'n debyg eu bod wedi dychwelyd i ddyletswydd weithredol. Felly, mae'n anochel y byddai rhai'n gwneud yr aberth eithaf yn ddiweddarach.
Llofnododd Preifat Alexander John Bean o Dofr y llyfr ar 15 Rhagfyr 1916, gan nodi "cefais fy anafu ar 1 Medi 1916 yn Delville Wood, 3ydd Bataliwn, y Buffs"
Bu farw yn 20 oed yn Passchendaele ym mis Hydref 1917.
Llofnododd y Cloddiwr, William Darlington 145640, "212 Field Coy Royal Engineers, wedi fy anafu yn y clun chwith yn High Wood ar y Somme".
Mae'r ffurflen Anafusion yn dangos ei fod wedi cael ei dderbyn i Ysbyty'r Groes Goch, Abertawe ar 23 Awst 1916 a'i ryddhau ar 23 Tachwedd 1916. Cafodd ei ladd ar 24 Tachwedd 1917.
Mae rhai o'r cofnodion yn llawer mwy manwl ac yn cynnwys cerddi a brasluniau.
Ysgrifennodd Preifat Burton o'r Corfflu Drylliau Peiriannol, "Wedi fy anafu am y 4ydd tro ar y Somme, 25 Mawrth 1918. Gyda phob dymuniad da i Nyrs Davies", ynghyd â braslun o aderyn a'r gerdd ganlynol.
Llofnododd Preifat J C Dennehy o Awstralia ei enw ynghyd â'r gerdd fer ganlynol.
Lladdwyd Preifat Dennehy hefyd bum mis yn ddiweddarach ym mis Hydref 1916.
Allwedd Cloc YMCA
Allwedd cyflwyno addurnol, arian. Arysgrif – presented to the Mayor of Swansea Alderman T. T. Corker JP Feb 3rd 1914. On the occasion of the starting of the YMCA clock. The gift of Messrs Webber and Sons Ltd. Blwch gwreiddiol wedi'i orchuddio â bwcram a'i leinio â melfed.
Roedd yr YMCA yn Herbert Place o 1870 nes iddo symud i safle mwy yn Dynevor Place ym 1882. Fodd bynnag, erbyn 1908 roedd angen adeilad mwy unwaith eto.
Ym 1911, prynwyd Gwesty Longland, a arferai fod yn breswylfa i'r teulu morgludiant Bath. Y syniad cychwynnol oedd trawsnewid yr adeilad, ond ar ryw adeg newidiodd y cynllun a phenderfynwyd ei fwrw i lawr ac adeiladu'r adeilad YMCA a welwn heddiw.
Dechreuwyd ymgyrch codi arian ym 1911 lle byddai aelodau'r YMCA yn ceisio cael ernesau gan bobl dda Abertawe am y gost amcangyfrifedig o £12,000 ar gyfer yr adeilad newydd dros gyfnod o ddeng niwrnod, ac roeddent yn llwyddiannus. Ceir erthygl fanwl am yr ymgyrch yn Swansea History Journal, 2014 cyfrol 21.
Agorodd yr adeilad, dyddiedig 1912 ar y rhagfur, ym mis Hydref 1913. Costiodd £20,000, gan gynnwys y gwaith ailwampio.
Y pensaer a benodwyd oedd Glendinning Moxham, a oedd hefyd yn bensaer Oriel Gelf Glyn Vivian.
Roedd dyluniad yr adeilad yn cynnwys cyfres gymhleth o bwyntiau mynediad a grisiau er mwyn i rannau o'r adeilad gael eu rhannu a'u rhwystro, gan gynnwys yr hostel ar y llawr uchaf a Neuadd Llewelyn ar Page Street.
Mae Adolygiad Cenedlaethol yr YMCA ar gyfer 1913 yn cynnwys y disgrifiad canlynol a ffotograff o'r adeilad heb y cloc.
"Ar y llawr cyntaf mae'r swyddfeydd cyffredinol a phreifat ar gyfer y staff ysgrifenyddol. Mae'r neuadd gyhoeddus fawr yn darparu seddi i bum cant o bobl gyda rhagystafelloedd etc. Neuadd gymdeithasol fawr ac ystafelloedd gemau, biliards a bwyta.
Mae'r ail lawr wedi'i neilltuo i'r ystafelloedd dosbarth a'r llyfrgell, y ceginau ac annedd y gofalwr.
Ar y trydydd llawr mae'r gampfa etc. deunaw ystafell wely, ystafelloedd baddon a thoiledau.
Mae'r to yn wastad ac mae'n cynnig golygfa helaeth dros y dref a'r gymdogaeth gyfagos a bydd yn ategiad defnyddiol i'r adeilad.
Un broblem i'w hwynebu gyda dyluniad yr adeilad oedd cadw pob adran ar wahân ac yn amlwg, ac ar yr un pryd sicrhau bod mynediad i bob adran arall.
Oherwydd hyn roedd angen mynedfeydd a grisiau lluosog, a oedd yn cymryd lle gwerthfawr. Mae'r adeilad cyfan wedi'i adeiladu o ddeunyddiau gwrthsefyll tân, a gwnaed yr holl loriau o haearn a choncrit. Mae'r trefniadau glanweithdra'n gyfoes ac o safon. Mae'r cyfarpar gwresogi ar gyfer dŵr gwasgedd isel, ac mae trydan yn goleuo'r adeilad cyfan. Dewiswyd masnachwyr lleol i wneud y gwaith cymaint â phosib."
Nid oedd y cloc yn rhan o'r cynllun gwreiddiol ond fe'i hychwanegwyd yn ddiweddarach. Fodd bynnag, ar gyfer cloc o'r maint hwnnw mae angen hyd sylweddol ar gyfer pwysau'r cloc, ac ni roddwyd ystyriaeth i hyn.
Mae cofnod hanes llafar sydd ar gael yn yr amgueddfa (SM 1990.11.8) yn digwydd bod gan fab y pen-gweithiwr a adeiladodd yr YMCA, ac mae'n ymwneud â'r stori a ddywedodd ei dad wrtho.
"Yn ddiweddarach mewn bywyd daeth e'n (ei dad) ddyn eithaf pwysig yn y fasnach adeiladu. Bu'n Glerc Gwaith ar gyfer Oriel Gelf Glyn Vivian. Bu'n goruchwylio'r gwaith o adeiladu'r oriel ac ar un adeg cawsom y cynlluniau adeiladu gwreiddiol, ond fe'u collwyd.
Roedd hefyd yn Glerc Gwaith adeilad yr YMCA, Neuadd Llewellyn, ar waelod Page Street. Arferai dweud yr hanes enwog fod cloc mawr ar gornel uchaf yr adeilad, yn uchel i fyny ar y llawr cyntaf, sy'n dal i fod yno ar y gornel sy'n wynebu St Helen's Road. A gwnaeth y pensaer ddylunio'r cloc i fynd yn y wal hon ond anghofiodd fod yn rhaid i'r cloc gael pwysau a phendil, anghofiodd bopeth am hynny! Pan wnaethon nhw osod y cloc doedd unman i adael i'r pwysau hongian i lawr oherwydd yn syth islaw'r cloc roedd y 'Neuadd Fach' ac nid oedd modd cael pwysau'n gostwng drwy ganol y neuadd, felly roedd yn rhaid iddyn nhw wneud dwythell arbennig gyda phwlïau a phethau i ddargyfeirio'r pwysau o'r cloc o gwmpas gwahanol gorneli i'w cadw nhw i ffwrdd o'r Neuadd! Hyd heddiw, os ydych chi'n edrych i fyny ar y nenfwd fe welwch ddwythell siâp rhyfedd yn mynd ar draws y nenfwd".
Ar ôl archwilio'r tŵr cloc yn ofalus, nid yw'r esboniad y mae'n ei roi yn gwneud synnwyr i ddechrau. Fodd bynnag, yn dilyn archwiliad manylach, mae'n ymddangos nad yw'r cwndid mewn bocs sy'n rhedeg i lawr y tu mewn i weddlun Page Street, drwy swyddfa bresennol y Prif Weithredwyr ac ystafell gyfarfod 10 ar y llawr isod, yn cuddio trydan a phibellau dŵr fel y byddech wedi'i ddisgwyl, ond pwysau'r cloc.