Rhanbarthau Carbon Isel · News · Sustainable Development Commission
Rhanbarthau Carbon Isel
Yn 2008 comisiynwyd y Comisiwn Datblygu Cynaliadwy i roi menter fawr ar waith, gan gefnogi Llywodraeth Cynulliad Cymru i wneud pob rhan o Gymru yn 'rhanbarth carbon isel'. Bu'r Comisiwn Datblygu Cynaliadwy yn gweithio gyda swyddogion y llywodraeth a rhanddeiliaid eraill i ddatblygu cyngor ar sut i leihau allyriadau mewn ffordd briodol ar gyfer pob rhanbarth a dwyn pobl ynghyd i gydlynu camau gweithredu ar lawr gwlad. Arweiniodd y fenter hon at gyhoeddi'r adroddiad 'Cymru Carbon Isel'.
Datblygu 'Cymru Carbon Isel'
"Gan adeiladu ar ein gwaith partneriaeth gyda Chomisiwn Datblygu Cynaliadwy Cymru, bydd pob Grŵp Ardal yn datblygu cynlluniau ymarferol i symud tuag at ddod yn rhanbarth carbon isel..." (Cynllun Gofodol Cymru, Diweddariad 2008)
Yn 2008, comisiynodd Llywodraeth Cynulliad Cymru y Comisiwn Datblygu Cynaliadwy i helpu pob rhanbarth i ddatblygu cynlluniau i ddod yn 'rhanbarth carbon isel', yn sgîl ein rôl fel cynghorydd y llywodraeth a'n harbenigedd ym maes newid yn yr hinsawdd ac ynni. Gwnaed hyn i gyflawni ei hymrwymiad yn 'Cynllun Gofodol Cymru', sef fframwaith datblygu strategol 20 mlynedd ar gyfer Cymru.
Roedd cam un y prosiect yn cynnwys datblygu cyngor ar ddau fater allweddol:
Diffinio 'Rhanbarth Carbon Isel'
Cyngor wedi'i deilwra ar sut y gall pob rhan o Gymru leihau allyriadau, mewn ffordd sy'n briodol i'r rhanbarth hwnnw.
Yn 2009 cynhaliodd y Comisiwn Datblygu Cynaliadwy weithdai ledled Cymru, gan ddefnyddio barn ac arbenigedd rhanddeiliaid ym mhob rhanbarth. Cynhaliodd y Comisiwn waith ymchwil hefyd i fanteisio ar arfer gorau rhyngwladol. Cydweithiodd y Comisiwn yn agos â thîm Cynllun Gofodol Cymru a Grwpiau Ardal Cynllun Gofodol Cymru ym mhob rhanbarth e.e. gogledd-orllewin Cymru. Mae'r grwpiau ardal yn dod ag awdurdodau lleol, y sector preifat a'r trydydd sector, a Llywodraeth Cynulliad Cymru a'i hasiantaethau ynghyd i weithio tuag at weledigaeth strategol gynaliadwy i'r Rhanbarth. Arweiniodd hyn at gyhoeddi adroddiad cynhwysfawr "Cymru Carbon Isel"
Lansio 'Cymru Carbon Isel'
"Gellir diffinio Rhanbarth Carbon Isel fel Rhanbarth sydd wedi lleihau ei allyriadau o CO2 80% yn erbyn llinell sylfaen 1990." (Adroddiad Cymru Carbon Isel y Comisiwn Datblygu Cynaliadwy)
Lansiwyd 'Cymru Carbon Isel' yn Uwchgynhadledd Cymru Carbon Isel yn Nhredegar ym mis Tachwedd 2009, gyda chyngor ar gyfer llywodraeth yn genedlaethol ac yn rhanbarthol. Nododd y Comisiwn ddau brif gyfle: yn gyntaf, sicrhau ei bod yn hawdd i'r cyhoedd wneud dewisiadau carbon isel, ac yn ail, sicrhau bod sefydliadau gwahanol (e.e. cynghorau lleol, byrddau'r GIG, elusennau, busnesau) yn cydweithio i gyflawni hyn yn eu rhanbarth.
Yn genedlaethol, roedd argymhellion yr adroddiad yn cynnwys y canlynol:
Rhaglen weithredu ar gyfer adnewyddu pob cartref presennol
Cynyddu capasiti cynhyrchu ynni'n sylweddol o ynni adnewyddadwy yn y gymuned ac ar raddfa fawr
Darparu'r seilwaith a'r wybodaeth sydd eu hangen i wneud dewisiadau trafnidiaeth doethach - galluogi pobl i newid i gerdded, beicio a thrafnidiaeth gyhoeddus
Ymhlith yr enghreifftiau o flaenoriaethau ar gyfer pob rhanbarth mae:
Canol Cymru – Diogelu carbon a gaiff ei storio yn y pridd, gweithio gyda chymunedau i fanteisio i'r eithaf ar ynni adnewyddadwy.
Gogledd-orllewin Cymru - Hyrwyddo bwyd lleol, cynhyrchu trydan carbon isel, diogelu carbon y pridd.
Bae Abertawe a'r Cymoedd Gorllewinol - Gweithio tuag at economi carbon isel: cefnogi ymchwil a datblygu technolegau carbon isel ac ystyried cyfleoedd ar gyfer yr economi wybodaeth mewn dyfodol carbon isel.
Dywedodd Peter Davies, Comisiynydd Comisiwn Datblygu Cynaliadwy Cymru:
"Yn gyntaf, mae angen i ni wneud y dewisiadau cywir yn 'hwylus i bawb'. Dylai fod yn haws defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus, bwyta cynnyrch lleol a gwresogi ein cartrefi yn rhad â llai o danwyddau ffosil. Dylai byw bywyd carbon isel fod yn bleser, nid yn frwydr. Yn ail, mae angen i ni gydweithio ar lefel ranbarthol. Mae rhanbarthau Cymru'n adlewyrchu ein bywydau bob dydd - mae ein taith i'r siopau, i'r rygbi neu i'r gwaith yn aml yn croesi ffiniau lleol."
Cynhyrchodd y lansiad gryn ddiddordeb o fewn y llywodraeth a'r tu hwnt. Dywedodd y Gweinidog dros Gyllid a Chyflenwi Gwasanaethau Cyhoeddus ar y pryd, Andrew Davies:
"Mae'r Comisiwn Datblygu Cynaliadwy wedi nodi bod llawer o fentrau da ar gyfer lleihau allyriadau carbon yng Nghymru. Fodd bynnag, mae'r rhain yn aml mewn clytiau ynysig. Nawr mae angen i ni wella'r arfer da er mwyn cael effaith ystyrlon ar leihau allyriadau carbon. Mae proses Cynllun Gofodol Cymru yn rhoi'r dull delfrydol o wneud hyn."
Sicrhau Rhanbarthau Carbon Isel
Yn dilyn lansio 'Cymru Carbon Isel', yn 2010-11 comisiynwyd y Comisiwn Datblygu Cynaliadwy i gyflawni cam dau o'r fenter Rhanbarthau Carbon Isel. Yn ystod y Gwanwyn a Haf 2010 cynhaliodd y Comisiwn Datblygu Cynaliadwy, gan weithio gyda Grwpiau Ardal Cynllun Gofodol Cymru, gyfres arall o weithdai ledled y wlad er mwyn dechrau rhoi'r cyngor ar waith. Cynhaliwyd digwyddiadau yn Llanelwy, Bangor, Aberystwyth, Caerfyrddin a Threfforest.
Eglurodd Dr Gavin Bunting, Uwch Gynghorydd Polisi'r Comisiwn Datblygu Cynaliadwy, sy'n gyfrifol am ddatblygu'r fenter Rhanbarthau Carbon Isel, pam fod y gweithdai'n bwysig:
"Cynlluniwyd y gweithdai i helpu Grwpiau Ardal Cynllun Gofodol Cymru i roi camau lleihau carbon ar waith, gan ddefnyddio arbenigedd a syniadau cyfranogwyr ynghyd â'n cyngor i nodi'r hyn y mae angen ei wneud yn gyntaf a gan bwy. Wrth i bob rhanbarth sefydlu Gweithgor Carbon Isel, bydd y gweithdai yn eu helpu i ddechrau gweithredu. Rwyf yn ddiolchgar i'r nifer fawr o bobl a gyfrannodd at y gweithdai ac a ddangosodd y fath frwdfrydedd i leihau allyriadau carbon ledled Cymru."
Dechreuodd gwaith i sefydlu Gweithgorau Carbon Isel ym mhob rhanbarth. Ym mis Medi 2010 cyfarfu grŵp y De-Orllewin - sef y 'Tasglu Carbon Isel' - am y tro cyntaf, a lansiwyd 'Trywydd Carbon Isel De-orllewin Cymru' yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol yn Sir Gaerfyrddin.
Mae'r Ddogfen Drywydd yn gynllun er mwyn sicrhau y bydd De-orllewin Cymru yn 'rhanbarth carbon isel', a ddatblygwyd ar y cyd gan gynrychiolwyr nifer o sefydliadau preifat, cyhoeddus a thrydydd sector yn y rhanbarth, ynghyd â Llywodraeth Cynulliad Cymru a Chomisiwn Datblygu Cynaliadwy Cymru. Mae'n nodi gweledigaeth o'r De-orllewin fel 'rhanbarth carbon isel' cyntaf Cymru, yn disgrifio rôl tasglu carbon isel y rhanbarth ac yn cynnwys blaenoriaethau cynnar megis sefydlu fforwm ar gyfer datblygu ynni adnewyddadwy a sefydlu brand carbon isel ar gyfer y rhanbarth.
Lansiwyd y ddogfen gan y Gweinidog dros yr Amgylchedd, Cynaliadwyedd a Thai a Gweinidog Arweiniol y Cynllun Gofodol ar gyfer De-orllewin Cymru, Jane Davidson AC, a ddywedodd:
"Mae gan Lywodraeth Cynulliad Cymru rôl amlwg i'w chwarae wrth arwain y gwaith o hwyluso'r broses o newid i ffordd o fyw carbon is a sicrhau ein bod yn mwynhau'r holl fanteision economaidd ac amgylcheddol cysylltiedig. Fodd bynnag rydym yn gwybod bod angen i ni gydweithio'n agos â busnesau, llywodraeth leol a'r sector cyhoeddus ehangach, y trydydd sector, cymunedau ac unigolion er mwyn gwireddu hyn."
Dechreuodd proses debyg yn rhanbarthau eraill Cymru. Yn rhanbarth Canol Cymru, sefydlwyd grŵp i fynd i'r afael â'r storfeydd carbon yn y pridd, sef mater pwysig o ran carbon yn y rhan honno o'r wlad.
Casgliadau Hyd Yma
Er bod mynd i'r afael ag allyriadau carbon yn broblem fyd-eang, bydd y ffordd orau o leihau allyriadau yn amrywio o le i le. Mae rhanbarthau Cynllun Gofodol Cymru yn darparu lefel addas ar gyfer mynd i'r afael â hyn, gan eu bod yn adlewyrchu'r rhanbarthau lle y mae pobl yn byw eu bywydau. Mae'r Cynllun Gofodol hefyd yn caniatáu i allyriadau carbon gael eu lleihau mewn ffordd sy'n gyson â'r agweddau cymdeithasol, amgylcheddol ac economaidd ar ddatblygu cynaliadwy, gan ddwyn pobl a sefydliadau allweddol ynghyd ym mhob rhanbarth i sicrhau'r manteision niferus eraill a ddaw yn sgîl y dull hwn, megis swyddi, iechyd a diogelwch ynni. Mae'r fenter Rhanbarthau Carbon Isel eisoes wedi rhoi'r wybodaeth a'r strwythurau sydd eu hangen ar bobl a sefydliadau allweddol i ddechrau gwneud y newidiadau mawr sydd eu hangen arnom ar gyfer dyfodol carbon isel a chynaliadwy.