Rydym yn darparu cyngor arbenigol ar y 1800 o adeiladau rhestredig yn y Sir - mae rhain yn amrywio o ffermdai bach i gartrefi urddasol.
Caiff adeiladau eu 'rhestru' oherwydd yr ystyrir eu bod o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig ac o ganlyniad, fod angen mesurau arbennig i'w diogelu.
Mae rhestru yn diogelu'r adeilad cyfan, y tu mewn a'r tu allan, ac o bosibl yr adeiladau cyfagos hefyd os cawsant eu hadeiladu cyn Gorffennaf 1948.
Y prif ddiben yw diogelu'r adeilad a'r hyn sydd o'i gwmpas rhag newidiadau, a fyddai'n peri newid o bwys o ran pwysigrwydd hanesyddol neu bensaernïol arbennig yr adeilad neu ei union leoliad.
Y graddau rhestru
Adeiladau o ddiddordeb eithriadol yw adeiladau Gradd I. Dim ond tua 2% o Adeiladau Rhestredig sydd yn y categori hwn.
Adeiladau o bwysigrwydd neilltuol yw adeiladau Gradd II*. Mae tua 4% o Adeiladau Rhestredig yn y categori hwn.
Adeiladau o ddiddordeb arbennig yw adeiladau Gradd II. Mae 94% o Adeiladau Rhestredig wedi'u rhestru dan y Radd hon.
Mae pob adeilad a godwyd cyn 1700, ac sy'n gyflawn i raddau helaeth, yn adeiladau rhestredig, fel y mae'r rhan fwyaf o adeiladau a godwyd rhwng 1700 a 1840, er bod rhywfaint o ddethol.
Mae'r broses dethol yn gwahaniaethu fwy wrth ymdrin ag adeiladau a godwyd er 1840 oherwydd bod cynifer yn rhagor o'r rhain yn dal yn bodoli heddiw.
Fel rheol dim ond os ydynt o werth pensaernïol neu hanesyddol neilltuol ac o bosibl dan fygythiad y bydd adeiladau a godwyd lai na 30 mlynedd yn ôl yn cael eu rhestru.
Beth yw goblygiadau rhestru?
Bwriad rhestru yw sicrhau y gofelir am adeiladau pwysig ac y'u diogelir yn barhaus. Mae'r rheidrwydd i gael "Caniatâd Adeilad Rhestredig" yn fesur diogelu i sicrhau bod cymeriad arbennig adeilad yn cael ei ystyried yn llwyr wrth drafod ceisiadau am wneud gwaith i newid, helaethu neu ddymchwel yr adeilad.
Yn hytrach nag atal newid, mae'n ceisio sicrhau bod pob gwaith yn gydnaws â chymeriad arbennig yr adeilad.
Mae Caniatâd Adeilad Rhestredig yn cael ei brosesu, heb godi tâl, gan y Cyngor ond nid yw'n dileu'r angen i gael caniatadau cynllunio neu gymeradwyaeth rheoliadau adeiladu lle bo angen.
Os ydych yn berchen ar Adeilad Rhestredig neu os deuwch yn berchennog ar adeilad o'r fath, chi sy'n gyfrifol am sicrhau bod yr eiddo'n cael ei gynnal a'i gadw mewn cyflwr rhesymol.
Nid oes dyletswydd statudol i wneud gwelliannau, ond rhaid ichi beidio â pheri i gyflwr yr adeilad fod yn waeth nag ydoedd pan ddaeth yn eiddo ichi. Gall hyn olygu bod angen gwneud peth gwaith arno, hyd yn oed os yw hynny ddim ond i gadw'r adeilad yn ddiddos rhag y gwynt a'r glaw/dŵr. Er hynny, efallai y bydd angen ichi gael caniatâd adeilad rhestredig er mwyn gwneud y gwaith hwn.
Gall y Cyngor gymryd camau cyfreithiol yn eich erbyn os oes ganddo sail i gredu eich bod yn esgeuluso'r eiddo'n fwriadol, neu eich bod wedi gwneud gwaith heb ganiatâd. Mae'n bosibl y bydd camau gorfodi'n cael eu cyflwyno.
Mae'n bosibl y bydd cael cofnod ffotograffig o'r eiddo fel yr oedd pan ddaeth i'ch meddiant yn ased defnyddiol, er ei bod yn bosibl hefyd eich bod wedi etifeddu gwaith anghyflawn neu waith na wnaed gan eich rhagflaenydd ac y byddwch chi'n atebol drosto.
Os ydych yn gwerthu Adeilad Rhestredig efallai yr hoffech indemnio eich hunan yn erbyn hawliadau yn y dyfodol: mynnwch air â'ch Cyfreithiwr.
Os cewch unrhyw hysbysiad ffurfiol gan y Cyngor, dylech ofyn am gyngor proffesiynol ar unwaith, gan y bydd terfynau amser wedi'u pennu ar gyfer camau unioni. Os methir â gweithredu, mae'n bosibl y bydd y Cyngor yn dwyn achos drwy'r llysoedd.
Mae perchenogion adeilad rhestredig yn gyfrifol am ei gynnal a'i gadw mewn cyflwr da. Os methir â bodloni'r gofyn hwn, gall yr Awdurdod Lleol gyflwyno "Hysbysiadau Atgyweirio", gan nodi'n benodol pa waith y mae angen ei wneud er mwyn gwarchod yr adeilad ac atal rhagor o ddirywio. Os bydd rhagor o esgeulustod bwriadol, gall arwain at Orchymyn Prynu Gorfodol.
Os caiff gwaith i newid neu i ddymchwel adeilad rhestredig ei wneud heb ei awdurdodi, gall y Cyngor gymryd camau cyfreithiol. O ganlyniad gellir erlyn y sawl dan sylw, gan arwain at ddirwyon neu garcharu. Yn ogystal, gellir cymryd camau gorfodi i ddadwneud gwaith nas awdurdodwyd.
Mae'n rhaid wrth wybodaeth arbenigol i atgyweirio ac i newid adeiladau rhestredig. Gellir arbed llawer o amser ac ymdrech drwy gynnal trafodaethau â staff cadwraeth y Cyngor cyn cyflwyno cais a lle bo'n briodol, drwy benodi pensaer proffesiynol sydd â phrofiad o waith yn ymwneud ag adeiladau hanesyddol.
Mae'n rhaid cael caniatâd ar gyfer pob cais – waeth pa mor fach neu ddibwys y mae'n ymddangos – a fyddai'n effeithio ar gymeriad unrhyw ran o du mewn neu du allan adeilad rhestredig. Caiff adeiladau eu rhestru yn eu cyfanrwydd ac mae'n drosedd cychwyn ar waith addasu, helaethu neu ddymchwel heb ganiatâd.
Nid oes angen cael caniatâd ar gyfer gwaith atgyweirio ar sail 'tebyg am ei debyg', nac ar gyfer ailaddurno allanol os defnyddir yr un lliwiau. Fodd bynnag, byddai'n dda o beth cysylltu ag Adain Gadwraeth y Cyngor i wirio a oes angen caniatâd cyn dechrau ar unrhyw waith.
Dylai'r ymagwedd gyffredinol at waith i atgyweirio ac i newid adeilad rhestredig geisio cydnabod y rhesymau dros y manylion, y defnyddiau a'r dyluniad adeiladu traddodiadol ac ansawdd y rheini.
Er y gall ymatebion cydnaws fod yn fwy costus yn y tymor byr (ac y gall cymorth grant o bosibl wneud iawn yn rhannol am y costau hyn), byddant yn sicrhau y caiff cymeriad yr adeilad ei gadw a bod defnyddiau'r adeilad a'r modd y'i hadeiladwyd yn cael eu parch.
Cwrtil ac union leoliad
Er yr ystyrir bod rhai adeiladau ac adeiladwaith ategol yn ddi-os o fewn "cwrtil" adeilad rhestredig (p'un a ydynt yn cael eu henwi'n benodol yn y Rhestr Statudol neu beidio), gellir ystyried bod datblygiadau eraill yn effeithio ar ei union leoliad ('setting').
Gall cynigion sy'n ymwneud ag adeiladau sy'n sefyll ar eu pennau eu hunain o fewn gardd, newid waliau neu'r ffyrdd at adeilad, neu'r hyn a welir wrth nesu at adeilad neu'i adael, ynghyd â'r tirweddu cysylltiedig effeithio ar yr "union leoliad". Mae'n bosibl y bydd yn rhaid wrth ganiatâd yn yr achosion hyn.
Ar gyfer pa waith y mae angen caniatâd adeilad rhestredig?
Bydd angen ichi gael caniatâd ar gyfer y canlynol:
Os nad yw eich cynnig yn effeithio'n uniongyrchol ar yr Adeilad Rhestredig ond ei fod yn ddigon agos i effeithio, o bosibl, ar union leoliad yr adeilad rhestredig. Efallai y bydd yn rhaid i'ch cynnig gael ei newid i gyd-fynd â'r amgylchiadau.
Dymchwel rhan o Adeilad Rhestredig neu'r cyfan ohono (gan gynnwys adeiladau ac adeiladwaith yn y cwrtil).
Newidiadau (gan gynnwys gwaith y tu mewn) sy'n effeithio ar gymeriad yr adeilad
Gwaith atgyweirio sy'n ymwneud ag adnewyddu rhannau pwysig o adeiledd yr adeilad, neu ddefnyddio defnyddiau gwahanol (megis gosod to teils yn lle to llechi).
Efallai hefyd y bydd angen Caniatâd Adeilad Rhestredig ar gyfer newid y modd y defnyddir yr eiddo.
Gall gwaith megis ailbwyntio a, hyd yn oed, ailbaentio olygu bod angen Caniatâd Adeilad Rhestredig, hyd yn oed os nad oes angen caniatâd cynllunio. Mae adnewyddu'r ffenestri a'r drysau yn feysydd sy'n gyffredin yn bwnc dadleuol ac yn destun rheolaeth lem.
Mae cais am Ganiatâd Adeilad Rhestredig yn broses sy'n sicrhau bod yr Awdurdod Cynllunio Lleol, ar y cyd â CADW, yn gallu helpu i warchod yr asedau gwerthfawr hyn ar gyfer y genhedlaeth hon a chenedlaethau'r dyfodol – gan warchod treftadaeth Gorllewin Cymru.
Gallwch lawrlwytho ffurflen gais am ganiatâd adeilad rhestredig neu cysylltwch â'ch adran gynllunio leol
Os oes angen caniatâd cynllunio arnoch ar gyfer eich cynnig arfaethedig, gellir cyflwyno'r ddau gais yr un pryd.
Ni chodir ffi am wneud cais am Ganiatâd Adeilad Rhestredig.
Bydd y cais yn cael ei ystyried yn yr un ffordd â chais cynllunio arferol a byddwn yn cymeradwyo eich cais, yn ei gymeradwyo ag amodau neu'n ei wrthod.
Mae'r un hawl i apelio yn erbyn gwrthod cais, neu yn erbyn pennu amodau, ag sy'n bodoli ar gyfer ceisiadau cynllunio eraill.
Ffurflen gais am ganiatâd adeilad rhestredig (.pdf)
Nodiadau canllaw ar gyfer caniatâd adeilad rhestredig (.pdf)
Beth os gwnaf waith heb ganiatâd?
Pan fo adeilad wedi'i restru, mae'n drosedd gwneud gwaith arno, sy'n effeithio ar yr hyn sy'n ei wneud yn adeilad o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol, heb gael caniatâd yr Is-adran Gynllunio.
Gallech gael eich erlyn, a/neu gellid gwneud ichi unioni'r hyn a wnaethoch. Gallai'r gosb fwyaf gynnwys cyfnod o garchar a chynnwys dirwyon nad oes uchafswm iddynt.