11 Nadolig 2001
Rhif 11 Nadolig 2001
FFYNNON SANTES MALING, SWYDD WEXFORD
Mae'n debyg mai ffynnon enwocaf Swydd Wexford, Gweriniaeth Iwerddon, yw Ffynnon Dewi Sant yn Ballinaslaney. Mae cannoedd os nad miloedd yn heidio i'r ffynnon honno mewn pererindod i geisio iachâd o salwch corfforol a meddyliol.
Tua phum milltir ar hugain i'r gogledd o Ballinaslaney mae Ffynnon Santes Maling ym mhentref Ferns, ar y briffordd o Wexford i Ddulyn. Er mai pentref bychan o ran maint yw Ferns mae yno gadeirlan, abaty a ffynnon sanctaidd ac mae'n llecyn delfrydol i dreulio munud o dawelwch. Gellir parcio'n hwylus o flaen y gadeirlan cyn cerdded i lawr yr allt i ymweld â'r ffynnon.
Mewn un ystyr gellir dweud bod dwy ffynnon yma neu o leiaf dau adeilad. Mae'r adeilad cyntaf, sef y mwyaf trawiadol, ar ochr y ffordd fawr. Dyma safle'r ffynnon wreiddiol. Bendithiwyd y ffynnon hon gan y Santes Maling, a fu farw yn 691, er clod i'r Santes Acoan Maedog a fu farw yn 632. Gellir gweld felly bod y safle yn un hynafol iawn. Wrth gwrs nid yw'r adeilad presennol yn rhan o'r ffynnon wreiddiol. Fe'i codwyd yn 1847 er mwyn diogelu purdeb y cyflenwad dŵr a'i gadw rhag llygredd a allai achosi afiechyd. Yn ddiddorol defnyddiwyd cerrig o Gapel Clones, a adeiladwyd yno yn y drydedd ganrif ar ddeg, a cherrig o'r gadeirlan gerllaw er mwyn creu tŵr twt o gwmpas y ffynnon. Erbyn heddiw mae'r gwaith cerfio oedd ar y cerrig wedi gwisgo oherwydd y tywydd. Yn anffodus nid yw'n bosibl mynd i lawr at y ffynnon gan fod giât fawr ar ben y fynedfa. Wrth edrych drwy'r giât gellir gweld bod rhaid disgyn sawl gris er mwyn cyrraedd y dŵr. Nid yw'n bosibl gweld y dŵr ond gellir ei glywed yn llifo.
Saif yr ail adeilad tua hanner can llath i lawr yr allt y tu ôl i'r adeilad cyntaf. Mewn gwirionedd dyma'r gofer o'r ffynnon wreiddiol. Mae'r adeilad yma yn un llawer mwy modern ond dyma'r fan lle gellir yfed a theimlo'r dŵr. Mae'n risialaidd a chlir ac yn oer iawn i'w yfed ac yn byrlymu allan mewn pant bach wrth droed yr adeilad. Taflwyd darnau arian i'r dŵr, yn wir roedd yna ffortiwn go lew o hyd braich. Tybiai fy mab, Sion, mai'r peth doethaf i'w wneud oedd cymryd y pres cyn i neb arall ei gael! Mae'n siŵr gen i fod y Gwyddelod yn genedl llawer mwy gonest. Ar ben yr adeilad ceir croes ac oddi tani gilfach er mwyn gadael llun neu grair. Roedd llun yno pan ymwelais â'r lle ac arno ysgrifennwyd y geiriau Sister Winifred, Wells Pilgrimage, August 2001. Mae'n ymddangos, felly, bod pererinion yn ymweld â'r ffynnon hon a rhai eraill yn yr ardal, mae'n siŵr.
Holais sawl un yn yr ardal am wybodaeth am y ffynnon ond nid oedd neb yn gallu dweud fawr ddim amdani dim ond ei bod yno. Dyna'r stori hefyd mewn siop lyfrau yn Kilkenny ond rhaid dweud fod gan y perchennog dipyn mwy o ddiddordeb mewn ffynhonnau gan ei bod wedi byw yng Nghymru am gyfnod. Yn ei barn hi roedd y Gwyddelod, ar y cyfan, yn amharchu'r ffynhonnau sanctaidd - mater o farn, dybiwn i, ond mae'n siŵr fod yna wersi i'w dysgu ym mhob maes. Os am fynd am daith i swydd Wexford gellir ymweld â safle'r ddwy ffynnon o fewn hanner diwrnod a chael amser i fyfyrio ar arwyddocad safleoedd o'r fath.
FFYNHONNAU PLWYF LLANGELER
A PHENBOYR
Mae Ffynnon Fair ar dir Llwynffynnon ac mae Capel Mair yn sefyll heb fod ymhell o'r ffynnon yma. Yng ngallt Ffynnon-y-Forwyn ger Llysnewydd mae Ffynnon-y -Forwyn. Ceir Ffynnon Beder yng Ngwmpengraig. Enwa y prifathro John Rhys Ffynnon Dudur hefyd fel yn perthyn i'r dosbarth hon o ffynhonnau.
FFYNNON NONNI, Llanllwni, sir Gaerfyrddin
Yn ystod mis Awst buom yn chwilio am olion y ffynnon hon. Yn ôl yr wybodaeth yng nghyfrol Francis Jones, The Holy Wells of Wales, roedd ar dir ffarm Maes Nonni nid nepell o olion Castell Nonni. I gyrraedd y ffarm rhaid oedd troi i ffordd gul gyda thalcen Capel Nonni, sef addoldy'r Annibynwyr. Wedi croesi mwy nag un pentwr o wellt a oedd yn llawn diheintydd i rwystro llediad clwy'r traed a'r genau, daethom i fuarth ffarm Castell Nonni. Ni wyddai'r ferch ifanc o Gymraes yno ddim am y ffynnon ond roedd ganddynt gae y credid bod olion lleiandy yno yn rhywle o dan y pridd. Cyfeiriodd ni at dŷ ar ochr y ffordd rhwng Castell Nonni a'r briffordd. Teulu o Saeson oedd wedi ymgartrefu yma ac roedd y castell ar eu tir ond nid oedd sôn am ffynnon yn unman. Serch hynny, credent fod y cyn-berchennog wedi dweud wrthynt fod ffynnon yno unwaith a'i bod yn diwallu anghenion y rhai a adeiladodd y tŷ ar ddechrau'r ugeinfed ganrif ac a fu'n ffermio'r tir gerllaw'r castell. Gallwn ddweud gyda pheth sicrwydd felly fod lleoliad y ffynnon arbennig hon wedi ei cholli.
FFYNNON DEILO, Llandeilo, sir Gaerfyrddin
FFYNNON TWROG, LLANDDAROG, sir Gaerfyrddin.
FFYNNON CYNGAR, LLANGEFNI, MÔN
FFYNNON FAIR, LLANFAIR-IS GAER, ger Caernarfon
FFYNNON TYSILIO, YR WYDDGRUG, sir y Fflint.
Annwyl Olygydd.
Cefais fy magu yn ffermdy Pantyfedwen ar bwys Ystrad-fflur a chawsom ein dŵr o Ffynnon Llygaid. Y traddodiad oedd fod y ffynnon wedi cael ei darganfod gan fynachod Ystrad-fflur a'i bod yn gwella clwyfau llygaid. Rwyf bellach yn byw mewn tŷ a fu unwaith yn dafarn ac roedd ffynnon o dan y tŷ i gadw'r cwrw'n oer. Yn anffodus llanwyd y seler i mewn ac mae'r dŵr nawr yn rhedeg mewn pibau plastig dan y seler newydd ac allan i'r cae. Hoffwn hefyd dynnu eich sylw at fap a baratowyd gan fy nhad, John Jones, a fu'n fforestwr dros Tywi Fechan (o Ystrad-fflur i Randir-mwyn) Paratowyd y map i'r Comisiwn Coedwigaeth ar ymddeoliad fy nhad. Roedd wedi ei farcio a thyddynod a ffynhonnau a oedd yn y goedwig.
Dyma wybodaeth am nifer o ffynhonnau o ogledd Ceredigion. Mae Ffynnon Goch ar y ffordd i fyny i Lynnoedd Teifi ger Bwlch Graig Fawr. Roedd yfed o hon yn achosi i rhai gael y 'bib wyllt'! Mae yna Ffynnon Mitchell heb fod ymhell o Fwlch-Gwynt yng Nghwmystwyth. Mae'n ffynnon dda iawn ac yn dal i rhoi dŵr i dŷ Pant-y Fedwen ym Mhont Rhyd Fendigaid. Mae lleoliad Ffynnon Dyffryn Tawel rhyw hanner milltir yr ochr uchaf i'r fynachlog fawr yn yr un ardal. Ar un adeg roedd llidiart ar draws y ffordd a rhwng hwnnw a'r afon roedd y ffynnon. Rhwng ffermdy Lovesgrove a phentref Capel Dewi (Aberystwyth) mae cae o'r enw Cae Ffynnon Wen ac yn y saithdegau roedd dŵr yn dal i lifo lawr i'r fferm. Ar dir Pont ar Gamddwr, Swyddffynnon, mae ffynnon mewn cae o'r enw Cae Pistyll. Roedd ffynnon a arferai roi dŵr i drigolion Ponterwyd y tu ôl i lle mae'r siop a'r swyddfa bost heddiw ac mae'n dal i redeg yn gryf. Roedd ty o'r enw Ffynnon Afan yn Llanafan, Aberystwyth. Bellach Llwyn Onn yw enw'r tŷ.
Mae yna ffynnon, neu yn hytrach lle wedi ei naddu yn y graig yn dal llond het o ddŵr i deithiwr neu geffyl, ger Coed y Bongam yng Nghwm Ceulan, Tal-y-bont, ar dir Carreg Cadwgan. Roedd wedi ei llwyr orchuddio ond glanheuais hi tua deunaw mlynedd yn ôl ac rwy'n dal i wneud o hyd yn achlysurol. Roedd fferm o'r enw Ffynnon Oer yng Nghapel Seion, Aberystwyth ond nid oes sicrwydd bod y ffynnon a roddodd enw i'r lle ar gael yn awr. Mae yna dŷ o'r enw Ffynnon Ddewi yn Ffos y Ffin ger Aberaeron.
Dyma hanes dwy ffynnon o ardal Dolgellau. Roedd Ffynnon y Cwpan Haearn ar dir ystad Nannau. Yn ôl hanes roedd yr hen syr wedi rhoi cwpan a tsiaen wrtho ger y ffynnon er mwyn i'r bobl gael yfed y dŵr. Ffynnon rinweddol o'r un ardal yw Ffynnon Gwenhydiw. Bydd ei dŵr yn cadw'r cymalau yn ystwyth. Tywysoges neu foneddiges oedd Gwenhydiw a oedd yn arfer mynd â'i geifr yno bob dydd i yfed gan gredu bod y rhinwedd yn dod allan yn y llaeth. Flynyddoedd lawer wedyn aeth rhywun i gloddio am y ffynnon gan obeithio gwneud lle i ymdrochi ynddi. Digiodd y ffynnon ac ymddangosodd dros ffin y perchennog ar dir rhywun arall. Mae Ffynnon Cnydiw gerllaw.
FFYNNON BROFFWYDOL MILFFORDD.
Codwyd yr hanes yma o gyfrol Brian John, Pembrokshire Ghost Stories:
Yn 1770 daethpwyd o hyd i garreg yn Ffynnon Priordy'r Pill ger Milffwrdd, sir Benfro. Roedd arysgrif mewn Lladin arni oedd yn dweud fel a ganlyn:
Pan fydd y rhan uchaf o'r dwyrain wedi ei godi yn nhŷ Duw bydd tref fawr yn cael ei hadeiladu. I'w harbwr daw, gyda phob gwynt a phob llanw, farsiandiwyr o bob gwlad fel genyn ar flodau.
Erbyn 1790, pan adeiladwyd tref Milffwrdd, dechreuodd pobl gredu fod yr hyn a ysgrifennwyd ar y garreg yn fath o broffwydoliaeth.
Yn 1798 suddwyd y llong ryfel Ffrengig L'Orient (Y Dwyrain) gan yr Arglwydd Nelson ym Mrwydr y Nil. Un o'r pethau a gludwyd adref o'r frwydr oedd y darn uchaf o hwylbren y llong honno. Fe'i rhoddwyd gan Nelson i'w gariadferch, Lady Emma Hamilton, ac fe roddodd hithau'r pren i Eglwys y Santes Catherine ym Milffwrdd, ar achlysur gosod carreg sylfaen yr adeilad yn 1802. Pan orffennodd y gwaith adeiladu yn 1808 ceisiodd Charles Greville, adeiladydd tref Milffwrdd, osod y darn o'r hwylbren ger llestr pridd anferth o'r hen Aifft oedd i'w defnyddio fel bedyddfaen yn yr eglwys. Gwrthododd yr esgob ganiatâd i wneud hyn. Credai nad oeddynt yn bethau addas i'w cael mewn eglwys am y deuai'r llestr o gefndir paganaidd ac roedd y darn o'r hwylbren yn atgoffa pawb o'r gwaed a'r bywydau a gollwyd yn y frwydr. Rhaid fu i Charles Greville fodloni ar adael y ddau beth ym mynedfa allanol yr eglwys.
O gwmpas 1830 diflannodd y darn o'r hwylbren ond fe'i darganfuwyd yng nghanol hen breniau y clochdy yn 1908 a'i adfer i'w le. Yna, yn 1820, fe'i cymerwyd i Lundain a rhoddwyd darn yr un fath yn union, wedi ei gwneud gan grefftwr lleol, yn ei le. Ni chafodd y darn o'r hwylbren fawr o barch gan drigolion Milffwrdd a hyn, medd rhai, sy'n gyfrifol am na fu fawr o lewyrch ar y lle. Ond tybed o ble y daeth y garreg a'r ysgrifen arni yn y lle cyntaf a pham ei bod?
FFYNNON LLANBEDR-GOCH, Môn
Yng nghylchlythyr cyfredol y Cyngor Archeoleg Prydeinig sy'n sôn am ddatblygiadau yng Nghymru, nodir bod ffynnon o'r Oesoedd Canol wedi cael ei darganfod yn Llanbedr-goch. Cafodd ei chloddio ddiwedd Awst a dechrau Medi 2001.
FFYNNON EILIAN, LLANEILIAN YN RHOS, uwch Bae Colwyn
FFYNNON COED LLAN, LLANFYLLIN , Powys.
Ar yr un dudalen yn Cymru Cyfrol III ceir yr wybodaeth a'r gerdd ganlynol gan fardd o'r enw Henri Myllin :
Y mae Ffynnon Coed y Llan, neu Ffynnon St. Myllin, mewn craig ar fin y ffordd sy'n arwain o reithordy Llanfyllin i Ben Coed Llan. Yn ei dyfroedd iachusol yr arferai Myllin Sant fedyddio ei ganlynwyr drwy drochiad - y cyntaf ym Mhryden, meddir, i fedyddio felly. Perthyn llawer o lên gwerin i'r ffynnon henafol hon.