Taliesin Williams (1787-1847) : Iolo Morganwg a'r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru, 1740-1918
Pobl Iolo
Y Gramadegyddion
Syr John Morris Jones (1864-1929)
Cymdeithasau'r Cymry yn Llundain
David Samwell (Dafydd Ddu Feddyg, 1751–98)
John Walters, ieu. (1760–89)
Syr Ifor Williams (1881-1965)
HafanY ProsiectYr ArchifBywyd IoloGwaith IoloGohebiaeth
Bro IoloPobl IoloEtifeddiaeth IoloLlyfryddiaeth
Taliesin Williams (1787–1847)
Unig fab Iolo Morganwg oedd Taliesin Williams (Ab Iolo). Yr oedd yn ysgolfeistr ac yn fardd. Fe'i haddysgwyd am gyfnod byr yn Y Bont-faen cyn mynd i weithio fel saer maen gyda'i dad tua 1815. Bu hefyd yn cadw ysgol yn Silstwn a gweithiodd fel athro yng Nghastell-nedd hefyd.
Ym 1816 sefydlodd ei ysgol ei hun ym Merthyr Tudful, y 'Commercial School', gyda'r etifeddiaeth a gawsai oddi wrth John, brawd ei dad, a oedd wedi ennill ffortiwn wedi iddo ymfudo i Jamaica. Bwriad Iolo oedd gweld Taliesin yn ei olynu ac yng Ngorseddau'r Maen Chwŷf, o 1815 ymlaen, dechreuodd Taliesin gymryd rhan fwy blaenllaw mewn gweithgareddau gorseddol. Urddwyd ef yn Ofydd yn ei absenoldeb mewn gorsedd yn Llundain ym 1792 (roedd yn bump oed ar y pryd!), ond ym 1814, yn un o orseddau'r Maen Chwŷf ym Mhontypridd, daeth Taliesin i oed fel Derwydd.
Fel unig fab Iolo, ystyrid Taliesin fel etifedd, cyfryngydd a dehonglydd ei dad. Bu'n cynorthwyo Iolo i baratoi Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain (1829) ar gyfer y wasg a daeth archif ei dad i'w ofal ef. Serch hynny, nid oedd Taliesin wedi sylweddoli mai creadigaeth ddychmygus ei dad oedd barddas. Trwy ei ymwneud â'r cymdeithasau Cymraeg amrywiol a fuasai'n ddiwyd hybu'r Orsedd, llwyddodd Taliesin i gynnal momentwm y cyfarfodydd Gorseddol ar ôl amser ei dad. Gweithiodd yn ddiarbed i olygu detholiad cynhwysfawr o ysgrifau ei dad ar barddas. Cyhoeddwyd Iolo Manuscripts (1848) gan y Welsh Manuscripts Society. Yr oedd Taliesin hefyd yn eisteddfodwr brwd a byddai Iolo yn ei gynorthwyo i lunio'i gerddi cystadleuol. Cafodd beth llwyddiant eisteddfodol wedi dyddiau Iolo. Gwobrwywyd ei awdl, 'Y Derwyddon' (Eisteddfod Caerdydd, 1834), a'i draethawd ar Goelbren y Beirdd (Eisteddfod y Fenni, 1838).