Blog | Canolfan Stephen Colclough ar gyfer Hanes a Diwylliant y Llyfr | Prifysgol Bangor
Capten Thomas Brown (1785-1862) A System of General Ornithology 1827Mae'r llyfr hardd hwn yn argraffiad o efallai un o'r cyhoeddiadau ornitholegol prinnaf erioed. Mae'n cynnwys chwe phlât lithograff wedi eu lliwio â llaw yn darlunio adar nad oes llawer o wybodaeth amdanynt yn cynnwys Merops (gwybedog y gwenyn), Picus (cnocell y coed), Trochilus (sïedn), Alcedo (glas y dorlan), Strix nyctea (tylluan yr eira), a Mycteria australis (ciconia gyddfddu Awstralia). Cafodd y cloriau papur argraffedig gwreiddiol eu rhwymo mewn clawr caled yn ddiweddarach. Awdur y llyfr oedd y Capten Thomas Brown.
Ganed Thomas Brown yn Perth, yr Alban ym 1785, a chafodd ei addysg yn Ysgol Uwchradd Caeredin. Pan oedd yn 20 oed ymunodd â Milisia Forfar a Kincardine fel is-swyddog. Bu'r gatrawd yn cyflawni dyletswyddau gwarchodlu cartref yn ystod rhyfel Napoleon rhwng Prydain a Ffrainc. Roedd hwn yn gyfnod o ansefydlogrwydd mawr yn y wlad heb unrhyw heddlu cyhoeddus, gyda'r milisia yn gyfrifol am gyfraith a threfn. Roedd y gogledd yn dioddef ymosodiadau oddi wrth y Ludiaid a symudwyd y catrawd i'r de i'r garsiwn ym Manceinion tua 1811 ac erbyn hyn roedd Thomas wedi ei ddyrchafu'n gapten.
Dechreuodd ymddiddori mewn astudiaethau natur pan oedd wedi'i leoli ym Manceinion a golygodd A History of the Earth and Animated Nature gan Oliver Goldsmith. Aeth ymlaen i ysgrifennu nifer o lyfrau ar yr un thema ar ôl i'r rhyfel ddod i ben a dadfyddinwyd ei gatrawd.
Yn 1818 cafodd ei ethol yn Gymrawd Cymdeithas Frenhinol Caeredin. Yn 1840 penodwyd yn guradur Amgueddfa Manceinion a bu yn y swydd am 22 mlynedd. Yn ystod yr amser hwn, cafodd ei ethol yn Gymrawd Cymdeithas Linnean a daeth yn llywydd y Gymdeithas Ffisegol. Bu farw yn 77 oed ac roedd yn dal i weithio yn yr amgueddfa. Cedwir ei gasgliad yng Ngholeg Owen sy'n cynnwys ei waith arloesol yn casglu samplau yn y maes ac ymchwil, gwaith a helpodd i lunio'r ffordd rydym yn edrych ar y byd naturiol heddiw.
Mae ein copi yn perthyn i gasgliad o lyfrau prin gwyddoniaeth y gellir eu gweld yn yr adran Archifau. Daeth y copi i Fangor yn y 1970au ac mae'n cynnwys cyflwyniad mewn llawysgrifen sy'n nodi: 'To Dr Reynolds with sincere regards of his friend Thomas Brown.'