Hinkwaswo leswi mi faneleke ku swi tiva mayelana ni switshetshela

Ku ya hi Dok Nhlaka nipho Gumede, Mufambisi wa swa Vutshunguri wa Vukorhokeri bya Vutshu nguri eXibedlhele xa Xifundza xa Harry Gwala ePietermaritzburg, swi tshetshela a hi xiyimo xo ka xi nga tshamisekanga xa mieheleketo, vuvabyi kumbe ku vabya, naswona a swi tluleli.
U hlamusela leswaku switshetshela i ntshikelelo wa misiha lowu tikombaka hi ku cinca ka nkarhi na nkarhi ka swiphemu swa nkavanyeto wa misiha, ku titivala kumbe ku hahama, loku fambisanaka ni swendlo swa matimba leswi nga tolovelekangiki ebyongweni.
“Byongo byi endliwe hi tibiliyoni ta tisele ta misiha  (tinyuroni) leti burisanaka hi matimba ni swikoweto swa khemikhali. Loko ku va ni mphakelo wa xihatla wo tlula mpimo wa matimba lowu kavanyetaka matirhelo ya ntolovelo ya tisele ta misiha, swi nga ha vanga ku tlumberiwa ehansi.
“Ku tlumberiwa kan’we ehansi a swi vuli leswaku hakunene u ni switshetshela. Ku kumiwa ka vuvabyi hi mutivi wa swa vutshunguri swi fanele ku swi tiyisisa,” a vula tano.
Hi ku ya hi Nhlangano wa Switshetshela wa AfrikaDzonga, 80% ta vanhu lava nga ni switshetshela va nga swi kota ku lawula ku tlumberiwa ka vona ehansi hi ku tirhisa mirhi.
Swivangelo ni ku tlumberiwa ehansi
Xivangelo xa switshetshela eka tsevu exikarhi ka vanhu va khume a xi tiveki. Eka 40% leyin’wana, swi nga vangiwa hi ku vaviseka ka nhloko, ku vaviseka hi nkarhi wo velekiwa, ku tirhisa xihoko ni swidzi dziharisi hi ndlela yobiha, ku kula kumbe ku cinca ka miri kumbe nkavanyeto wa bayokhemikali kumbe ku ka u nga tsakanga emirini.
Dok Gumede u vula leswaku swilemukiso ni swikombiso swa switshetshela swa hambana, naswona swi nga tikombisa hi tindlela to hambanahambana, ku katsa ku tlumberiwa ehansi hi ku angarhela (phethithi male), loko munhu a languteka a nga ha titivi kutani a honokile; ku tlumberiwa ehansi hi ku angarhela hikwalaho ka thoniki-kliloniki (girandi male), leswi hi ntolovelo swi sungulaka hi ku sihalala ka miri, munhu a nga si wela ehansi kutani a hlalahlala; ni ku tlumberiwa ehansi ka xinkadyana ko tika, loku khumbaka xiphemu xo karhi xa byongo. Ku tlumberiwa ehansi ka phethithi male ku teka tisekondi tingaritingani ntsena, naswona munhu a nga ka a nga ha swi lemuki leswaku a tlumberiwe ehansi. EKa nkarhi wo tlumberiwa ehansi wa girandi male, munhu a nga va ni muhlovo wa wasi enon’wini wa yena, lowu hangalakaka loko a tlhela a sungula ku hefemula.
Ku tlumberiwa ehansi ka girandi male mikarhi yotala ku teka timinetse tingaritingani.
“Sirhelela munhu eka ku vaviseka hi ku susa swingolongondzwana ekusuhi na yena ni ku seketela nhloko ya yena. U nga siveli ku tshukunyuka ka yena kumbe ku hoxa nchumu endzeni ka nomo wa yena.
Pfuna munhu ku hefemula hi ku n’wi lata hi rivambu loko ku tlumberiwa ehansi ku hela. Tshama ni munhu yoloye ku kondza a xalamuka hi ku hetiseka.
Eka ku tlumberiwa ehansi ko tika ka xinkadyana,  munhu a nga tikomba a hlangananile, a hlangane nhloko kumbe ku pyopyiwa. Swi nga endleka a tshukunyukatshukunya, tanihi ku dlurhula mpahla ya yena. “Susa swingolongondzwana leswi nga ni khombo kutani u hundzu luxela munhu yoloye ekule ni khombo. Vulavula khwatsi ni ku n’wi khongotela,” ku vula Dok Gumede.