Sirhelela vana eka nxaniso wa le ka inthanete

Tihanyi na switandzha ku swo onhetela swa  nxaniso wa le ka intha nete eka vana swi humeseri wile erivaleni eka tin’hweti leta ha ku hundzaka.
Eka mhaka leya ha ku endle kaka ya nxaniso wa le ka intha nete, mudyondzi wa le ka Gire di ya 10 Lufuno Mavhunga, kusuka eka Xikolo xa Sekonda ri xa Mbilwi eLimpopo, u lovi le hi ku tisunga endzhaku ko biwa hi mudyondzi un’wana.
Mavhunga u nwile maphilisi lama nyikiwaka hi vatirhi va swa vutshunguri a hundzisa nhlayo leyi faneleke endzhaku kaloko vhidiyo ya ku biwa ka yena yi hangalasiwile eka swihangalasamahungu swa vaaki.
Vativinkulu va vusirheleri bya le ka inthanete kusuka eka Khansele ya Ndzavisiso wa Sayense na Vumaki (CSIR) va vula leswaku nxaniso wa le ka inthanete wa vavisa swinene eka vana naswona swi nga vangela ntshikelelamiehleketo, gome, nhlundzuko, ku hela ntamu, richuho na nchavo.
“Swi nga tlhela swi vangela ku pfumaleka ka ku titshemba, ku tlula nawu eka milandzu ya xikalo xo vevuka, madzolonga ya le swikolweni, swiphiqo swa le mindyangwini na mie hleketo yo tisunga,” ku hlamu sela mulavisisinkulu wa le ka CSIR Sipho Ngobeni.
Nxaniso wa le ka inthanete wu humelela loko munhu un’wana a tirhisa vuhlanganisi bya xielekitironiki havomu ku va a karhata, a xungeta, a khomisa tingana, a chaviseta, a sala endzhaku, a susa ndzhuti, kumbe a hundzula munhu wun’wana xihlekiso.  Ngobeni u ri ndzavisiso wu komba leswaku 41% ta vana va sungula ku va na richuho ra vanhu endzhaku ko hlangana na nxaniso wa le ka inthanete, 37% ti khomiwa hi ntshikele lamiehleketo, 26% ti na mie hleketo yo tisunga, kasi 25% ti endla swiendlo swo tivavisa.
“Swikumiwa leswi swi komba leswaku nxaniso wa le ka inthanete i mhaka leyi tivikanaka... Ku endla leswaku vanhu hinkwavo va khumbeka – vantshwa, vatswari, vadyo ndzisi, vasindzisi va nawu na tikhamphani ta swihanga lasamahungu swa vaaki – i swa nkoka eka ku lwisana na xiphiqo lexi,” a engetela.
Nxaniso wa le ka inthanete hi xitalo, 42%, wu humelela eka Instagram , 31% eka Facebook , 31% eka Snapchat, 12% eka WhatsApp , 10% eka YouTube  na 9% eka Twitter .
Mutivinkulu wa le ka CSIR Rofhiwa Netshiya u vula leswaku ku na xidingo xo dyo ndzisa vaaki hi mayelana na mixaka hinkwayo ya nxaniso wa le ka inthanete.
“Hi dinga ku dyondzisa vana leswaku nxaniso wa le ka inthanete wu nga va na switandzhaku swo tivikana” a vula.
Ku tirhana na nxaniso wa le ka inthanete, xipano xa le ka CSIR xi le ku lulamiseni ka pulatifomo leyi yi kotaka ku thumba nxaniso eka tichati rhumu.
“Pulatifomo leyi yi ta thumba xikan’wekan’we loko ku ri na nxaniso wa le ka inthanete lowu humelelaka eka mitlawa yo chata kutani yi pfala vati rhisi lava va yaka emahlweni va rhumela mbulavulo wa rivengo. Yi ta nyika mutirhisi swihungwana swo tsundzuxa swinharhu, kutani loko a phikelela, yi ta n’wi pfala,” ku vula Netshiya.
U tsundzuxa vatswari ku hoxa sofuwere yo veka tihlo ya inthanete ya masungulo eka switirhisiwa swa vana va vona ku kota ku veka tihlo migingiriko ya vona.
“Ku na swimakiwa swa nxavo wa le hansi leswi nga veka tihlo migingiriko ya vana va wena vona va nga swi voni kutani swi ku imeyilela mivuyelo hi mikarhi leyi u yi lavaka. I swa nkoka swinene ku landzelerisa tiwebusayiti ta inthanete leti va nga nghena eka wona, swo dawunilodiwa, miburisano ya le ka chatirhumu na swihu ngwana swa xikan’wekan’we.” CSIR yi nyika switsundzuxo leswi landzelaka eka vatswari lava va ehleketelelaka leswaku vana va vona i vaxanisiwa va nxaniso wa le ka inthanete: • Tiyisisa leswaku n’wana u titwa a hlayisekile, komba ku n’wi seketela handle ka swipimelo.
• Tirhisana na n’wana wa wena ku fikelela goza leri hinkwenu mi pfumelela naka na rona.
• Kanelani mhaka ya nxaniso wa le ka inthanete na xikolo lexi khumbekaka.
• Tihlanganise na vatswari va muxanisi ku lavisisa mhaka leyi na ku susa xivangelo xa xikhunguvanyiso.
• Mangala mhaka leyi ema phoriseni loko ku ri na mix ungeto yo vavisa emirini kumbe ku n’wi tekela le swi nga swa yena, ku sala endzhaku, ku chavisela, na ku xanisa swihlangi hi swa masangu.
• Dyondzisa n’wana wa wena matikhomelo lama faneleke ya le ka inthanete.
• Tshikelela matikhomelo la manene na mikhuvanene.  