A hi hlayisaneni

 Kambe nkarhi a wuse pfumela leswaku hi nga tlangela.
 Ha hari exikarhi ngopfu ka ntungukulu wo dlaya lowu wu nga teka vutomi byo tlula 11,000 eAfrika-Dzonga ntsena. Eka hafu ya miliyoni wa timhangu leti tiyisisi weke, ha hari na nhlayo ya vuntlhanu hi kuva henhla ya mitluletovuvabyi emisaveni hinkwayo. Kambe ku tshama ku ri na chansi ya ku tlakuka nakambe ka vuvabyi.
 Loko hi tshuka hi lava xitsundzuxo xo helela xa xilaveko xa hiteko, hi fanele ku languta eka timhaka ta seswi leti nga ekule hi ma gidi ya tikhilomitara eNew Zealand. I tin’hweti tinharhu ku tivisiwile leswaku aka hari na khoronavhayirasi, New Zealand yi tlhele yi va eka ku pfaleriwa nakambe.
Hambileswi ku pfuka a kuri ka timhangu tintsongo, mfumo wu vuyelerisile ku aleriwa eka ku pfaleriwa. Ku aleriwa loku fanaka ku vuyiseriwile eka tindhawu to hlaya ta Europe tanihi loko va langutane na ‘gandlati ra vumbhirhi’ ra mitluleto vuvabyi. Mitokoto leyi yihi komba kahle leswaku swilo swi nga cinca hi ku hatlisa loko swita eka COVID-19 .
 I xilemukisi eka un’wana na un ‘wana exikarhi ka hina loyi a nga vaka na swivono swa leswaku hi ngava hiri kusuhi na ku vona makumu ya mhaka leyikulu ya mani na mani ya xilamulelamha ngu ya rihanyo.
 Hi ntiyiso, ku na swikombi so swa ntshembho. Nhlayo ya timhangu tintshwa leti tiyisisiweke eAfrika-Dzonga yi ya emahlweni yi chika.
Emaninginingini ya vuva byi eka n’hweti leyi nga hu ndza, a hi tsarisa kwalomu ka 12,000 wa timhangu tintshwa hi siku. Leswi swi hungutekile ku ya kwalomu ka 5,000 hi siku eka vhiki leri nga hundza. Mpimo wa hina wa ku hola wu le ka 80 wa tiphesente.
 Tanihi loko tiko ri ya eka levhele ya vulemukisi ya 2, ku aleriwa kotala eka timha ka ta ntolovelo na ikhonomi swi tlakusiwile. Leswi swi ta na nxungeto lowukulu wa hundziselo.
Swesi hi fanele ku lawula nxungeto lowu na ku tiyisisa leswaku ku vuyeriwa loku hi nga ku endla ku fika sweswi eka ku lawula ku hangalaka ka ntungukulu a swi tlheri seriwi endzhaku. Nxungeto lowukulu eka rihanyu ra tiko sweswi I nkaenelo.
Kungava leswaku sweswi hi pfumeleriwile ku hlanga na na vanghana na ndyangu, ku endzela tindhawu to hungasela, ku endzela ku ya wisa na ku nwa byalwa ema vhengeleni ya swakudya, tibara na swipotso.
 Kambe tanihi loko xivuriso xi vula, hikuva u nga endla, a swi vuli leswaku u fanele u endla.
 Vanhu vo tala lava va nga na khoronavhayirasi a va na swikombeto naswona va ngava va nga switivi na leswaku yi va tlulerile. Lowu I ntiyiso wa nkoka hikuva swi vula leswaku un’wana na un’wana wa hina a nga tluleriwa sweswi naswona a nga tluleta van’wana a nga switivi.
 Leyi I mhangu ya loko hi endzela maxaka, ngopfu ngopfu vadyuhari na lava va nga na swiyimo swa ma vabyi man’wana lama ma va endlaka leswaku vava va nga hlayisekanga eka ntluletovuvabyi. Swi tlhela swi va ntiyiso eka ku ya eka tihlengeletano ta vukhongeri na mitlangu ya ndhavuko.
 ‘Gandlati ra vumbirhi’ ra mitluletovuvabyi leyi matiko yo hlaya ya nga hlangana na yona hi leswi swi nga hi humelelaka na hina. Hambileswi ku aleriwa ko tala ku nga tlakusiwa, a swi vuli leswaku a swi nga vuyeli loko ho humeleriwa hi ku tlakuka swinene ka mitluletovuvabyi. Ntungu kulu lowu I mhaka ya ku fa na ku hanya. Hi fanele ku tekelela naswona hi fanele ku hiteka.
 Eka masiku, mavhiki na tin’hweti leti taka, hi fanele ku hatlisa hi kongomisa mi gingiriko ya hina eka ku hola. Ikhonomi ya hina na vaaki va xanisekile swinene.
Tanihi loko hi tlhelela eka migingiriko ya ikhonomi eka tiindhasitiri to tala – naswona hi tirha ku lunghisa laha ku nga onhaka – hi na vutihlamuleri bya kuva hi nga ti khomisi tingana tanihi vanhu, vathori, miganga, mindyangu, vatokoti, vatirhi na vaakatiko.
 Kuhava na un’we wa hina a lavaka ku tlhelela eka masiku ya masungulo ya kualeriwa lokukulu eka ku pfaleriwa. Hi lava kuya emahlweni na vutomi bya hina. Hi lava leswaku va nghana na varhandziwa va hina va tshama va hanye kahle na ku hlayiseka.
Tanihi rixaka, a hi yeni emahlweni hi tirha kun’we ku tiyisisa leswaku hi ya emahlweni. Ku ya eka le vhele ya vulemukisi ya 2 ya ku pfaleriwa a hi swa ‘maha la eka hinkwaswo.’ Milawu eka ku siya pfhuka exikarhi ka vanhu, ku ambala xipfa laxikadza, tihlengeletano ta vanhu na ku endzela matiko ma le handle a swi se pfume leriwa.
Ku humelela ka hina ku le ka vuswikoti bya hina bya ku landzelela swinawana na ku tiyisisa leswaku hi tikhoma kahle na hi vutihlamuleri.
Nkarhi hinkwawo loko hi ehleketa gingiriko wo ka wu nga bohi, hi fanele ku vutisa: I yini nxungeto wa ntluletovuvabyi eka hina na le ka van’wana? Laha ku nga na nxungeto, hambi kuri wuntsongo, swa antswa ku ka u nga swi endli.
A hi yeni emahlweni, tani hi khale, hi vukheta. A hi hlayisaneni.  