Varhangeri va swa ndhavuko i va nkoka eka matshalatshala yo pfuxeta hi vuntshwa

Sweswinyana rixaka ra Ma zulu ri lahlile Muhlonipheki Hosi Goodwill Zwelithini ka Bhekuzulu loyi a fumeke ku ringana hafu ya dzana ra ma lembe. Hi Sunguti, Vapedi va lahlile Kgoshikgolo Thulare Thulare III, loyi a nga hundza emisaveni ehansi ka lembe a vekiwile exitulwini.
Eka ku hundza ka vona emisaveni, hi lahlekeriwile hi tinhenha leti ti hlayiseke ndhavuko, na vanhu vo hloniphiwa hikwalaho ka matimu yo hlonipheka ya rixaka ra vona.
Nakambe, a va ri vatlangi va xiphemu xa nkoka eka nhluvukiso wa miganga, naswona a va tinyiketerile ku fambisa minongonoko ku tlakusa swiyimo swa nkoka swa rixaka ra vona.
Loko ku sungula xidemoki rasi hi 1994, a ku ri xirhanga na xa mfumo lowuntshwa ku vuyisela vutshembeki na ntiyiso wa vurhangeri bya swa ndhavuko hi ku fa mbelana na milawu ya ndha vuko na mahanyelo na hiku landzelela Vumbiwa ra Ri phabuliki.
Huvo ya vurhangeri bya swa ndhavuko yi ya ema hlweni yi va na ntirho wa nkoka evuton’wini bya ti miliyoni ya vanhu etikweni ra ka hina, ngopfungopfu ematikoxikaya. Varhangeri va swa ndhavuko va seke tela na ku fambisa nhluvuko emigangeni ya vona.
Sweswinyana, ndzi vile na nkateko wo nghenelela eka njhekanjhekisano loko ku pfuriwa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va swa Ndha -vuko, leyi a yi khumbeke hi timhaka leti tshikelelaka swinene leti nga langutana na tiko ra hina eka nkarhi wa sweswi.
Lexi phyuphyiseke moya mayelana na mbhurisano wa matimba a ku ri leswaku vurhangeri bya ndhavuko byi tlangela hi matimba swiyimo swo tika swa ikho nomi leswi nga langutana na tiko ra ka hina, naswona byi lava ku va xiphemu ku lula misa mitlhontlho yo tala ya nkalanhluvukiso na vusweti emigangeni ya vonaNdzi boxile ko hlaya leswa ku nhlakarhelo wa ikhonomi ya hina eka ku tumbuluka ka ntungukulu wa Khoro navhayirasi swi fanele ku katsa hinkwavo, naswona ku nga vi na loyi a siyiwaka endzhaku.
Ku humelela ka Kungu ra ku Akiwa hi vuntshwa na Nhlakarhelo wa Ikhonomi swi le ka ku kuma vutirhi sani bya matimba ku nga ri exikarhi ka mfumo ntsena, bindzu na ntirho, kambe na vurhangeri bya ndhavuko na ku vumbiwa ka rixaka.
Ku tikhoma ka nkarhi nka rhi ka vatekaxiave eka njheka njhekisano sweswi hileswaku a va tsakeli ku tiseketela hi swihanano kumbe miganga ya vona yi ya emahlweni yi langutela eka mfumo ku pfuniwa hi swa timali.
Va lava ku nyikiwa nseke telo lowu faneleke, ndzetelo ni ku endla leswaku ndhawu yi pfumelela matikoxikaya ku kota ku tiyimela.
Va lava ku hlanganisa avo wa doroba-xikaya eka ku fikelela vukorhokeri bya mfumo na switirhisiwa swa tisekitara to ka ti nga ri ta mfumo.
Leswi va nga tsakelaka ku swi vona i ku va matikoxi -kaya ya hundzuka senthara ya migingiriko ya ikhonomi, indasitiri na ku pfuleka ka mintirho. Leswi swi kombi sa leswi naveriwaka swa Nhluvukiso wa Mondlolo wa Xifundzhatsongo (DDM), lowu simekiweke hi 2019.
Varhangeri va swa ndha vuko va vekiwile endhawini leyinene ku tiyisisa leswaku makungu ya xifundzha tsongo ya fikeleriwa ni ku hlamula swilaveko swa nti yiso swa miganga na leswaku va kombisa ntiyiso lowu ha nyiwaka ematikoxikaya.
Tanihiloko DDM yi seketela minongonoko ya miganga leyi kongomisaka eka swi dingo, matimba na mikarhi eka tindhawu to karhi, va rhangeri va swa ndhavuko va sungurile endlelo ra vona eka nhluvukiso wa ikhonomi ya miganga.
Va tumbuluxile InvestRural Masterplan, leyi nga sime kiwa eN’walungu-Vupela dyambu n’hweti leyi hundze ke. Swi hlohlotela swinene leswaku varhangeri va swa ndhavuko va khomanile ku seketela kungu leri naswona va lava ku tirha na varha ngeri va miganga ku tiyisisa leswaku swa humelela.
Hi nkarhi wa njhekanjheki sano eka Yindlu ya Rixaka ya Vafambisi va swa Ndhavuko ku nyikiwile mavonelo ya leswaku ku humelela loku kulu ka mhaka ya nongonoko wa InvestRural hileswaku mihlangano ya swa ndha vuko ya leteriwa, ku tiyisiwa ni ku dyondzisiwa.
Vatekaxiave vo hlaya va andlarile makungu ya ikho nomi lama nga eka switeji leswi tlakukeke swa nhluvu kiso. Leswi swi sungula eka tiphurojeke ta swa vurimi ku fika bayosiporopekiti ku ya eka eneji leyi pfuxelelekaka.
Leswi a swi ri erivaleni hi leswaku huvo ya vurhangeri bya swa ndhavuko yi twisisa leswaku ku dyondzeka swi na nkoka swinene eka ma bindzu ya le makaya hi ndlela ya mabindzu lamatsongo, ma le xikarhi na swibindzwana na mabindzuntirhisano ku va xiphemu xa ikhonomi ya ntolovelo.
Varhangeri va swa ndha vuko lava vulavuleke va nyikile xivono xa vona xa  ‘tihosi ta nhluvukiso’, lava va tivonaka va nga ri nstena va hlayisi va swa ndhavuko kambe tanihi vafambisi va ikhonomi leyi humelelaka ni ku ya emahlweni. Va kotile ku tiva tiphurojeke to hlaya na tindlela ta ikhonomi leti nga ta tumbuluxa mitirho ni ku antswisa vutihanyisi bya le matikoxikaya.
Varhangeri va swa ndha vuko va tlhele va kombisa ku tiyimisela ka vona ku endla xiave xa nkoka xa endlelo ra nhluvukiso wa misava.
Hi mpfhuka ka 2018, varha ngeri va swa ndhavuko va endlile kwalomu ka 1 500 000 wa tihekitara ta misava ya bindzu leyi nga pfulekela ku hluvukisiwa, na swona ku na ntshembo wa leswaku leswi swi nga tlakuka nkarhi lowutaka.
Ku hluvukisa qhingha leri nga nhlanganisiwa leri nga tiyiselaka, hi pfumerile ku khoma Samiti ya Misava ya Presidente eka lembe leritaka.
Laha ku ta vulavuriwa hi swilo leswi nga ni ntshikelelo mayelana na ku hluvukisa misava na switandzhaku leswi nga kona emisaveni ya bindzu, yo tala ya yona leyi kumekaka ematikoxikaya.
Nkoka wa njhekanjheki sano eka Yindlu ya Rixaka a wu ringanerile xifaniso xa Tlilayimete laha nhlakarhelo wa ikhonomi wu rhangelaka emahlweni exikarhi ka leswi hi swi anakanyeke. Hi nkarhi wun’we a ku ri mfungo wo  tshembisa leswaku varha ngeri va swa ndhavuko va tsakela xiyimo xa vona ku va va va xiphemu xa tshalatshala ra nhlakarhelo ra rixaka hi kwalaho ka ku lawula na ku tumbuluxa.
Ndzinganelo lowu ringa neleke swinene wa varha ngeri va kahle swinene hi leswaku timbewu ta nhlu vukiso leti va ti byaleke hi nkarhi wa nawu wo lawula misava ti kula ti va mirhi ya matimba leyi sirhelelaka na ku ku tumbeta miganga ya vona ku endlela tinxaka leti taha taka hinkwato.
Tanihiloko hi tirha swin’we tanihi tiko ku aka hi vu ntshwa ikhonomi ya hina, hi ta ya emahlweni hi tshembela eka nseketelo wa huvo ya vurhangeri bya swa ndha vuko, lebyi nga xiphemu xo tika ku tihambanisa na xona xa nkarhi wa hina lowu hundzeke, wa sweswi na lowu wa ha taka. 

