Havexerisamatimba wa Ikhonomi ya Vantima (BEE) wa boha eka ku kula

Xitichi xa mafurha yo tala ya xihalaki lexi xi fambisiwaka hi BP Southern Africa eEast London xi xaviseriwile Wasaa, khamphani yo phurosesa tikhemikali ta oyilimbisi leyi tiyimelaka. Wasaa yi kumile rifuwo leri fambisiwaka ra xitichi hinkwaro na  20% ta nkavelo  eka  tiphayiphi  to fambisa  kusuka  evukhu ngelweni kufika exitichini.
Hi xiviko xa 2020 hi Khomixini ya Havexerisamatimba wa  Ikhonomi  ya  Vantima wo Angarhela lexi kombaka  leswaku tisekitara ta ikhonomi to tala ta kayivela eka swikongomisiwa swa vun'wini bya vavasati va vantima, makumelo lama hi khamphani leyi nga ehansi ka vun'wini bya wa ntima wa xisati wa xitichi xa mafurha ya xihalaki hi leswi humelelaka leswi nga swa nkoka eka matimu.
Swi hoxa xandla eka matshalatshala ya hina ya rixaka ku lulamisa nkalandzingano na ku tiyisisa leswaku ku na vutekaxiave byo tivikana hi vunyingi bya tiko eka ikhonomi ya hina.
Ku nga ri khale ngopfu, ndzi tivise ku thoriwa ka Khansele yo Tsundzuxa ya Havexerisama timba wa Ikhonomi ya Vantima wo Angarhela leyintshwa, leyi yi vumbiwaka hi mfumo, mabindzu, vatirhi na vakhomaxiave  van'wana.  Yi  tumbuluxeriwile ku sirhelela xivangelo xa ncinco wa ikhonomi.
Khansele leyi yi na timitsu ta yona eka xiviko xa 2001 lexi humesiweke hi Khomixini ya BEE.Xiviko lexi xi tumbuluke kusuka eka ndzavisiso wo angarhela eka xivumbeko xa ikhonomi ya Afrika-Dzonga, na leswi a swi dingiwa ku cinca ikhonomi leyi, ku kurisa vun'wamabindzu bya vantima, ku tiyisisa leswaku ku na vufambisi na vun'wini bya vantima bya mabindzu, na ku tisa vavasati va vantima eka ntolovelo wa ikhonomi.
Haxawa, ku ta va ku ri ma lembexikhume mambirhi ya Nawu wa Havexerisamatimba wa Ikhonomi ya Vantima wo Angarhela (BBBEE) – lowu wu tumbuluxeke khansele leyi – wu pasisiwile.
Vutiboheleri bya hina i ku tiyisa na ku entisa havexerisamatimba wa ikhonomi lowu nga tsekatsekiki. Leswi hi swona swi endlaka leswaku havexerisamatimba wa ikhonomi ya vantima wu va xiphemu xa nkoka lexi famba ka swin'we xa ku aka ka hina hi vuntshwa na nhlakarhelo wa ikhonomi loko ku tumbulukile ntungukulu wa COVID-19.
Lebyi hi byin'wana bya vuti yisisi lebyi ndzi byi hlamuseleke eka Khansele ya Mabindzu ya Vantima ekusunguleni ka n'hweti leyi nga hela, laha hi kaneleke xiyimo xa BBBEE etikweni, ndzima leyi khatsiweke na leswi hi dingaka ku swi endla tanihi nhlanganelo ku aka ehenhla ka swikumiwa swa hina.
Ku tlhele ku va na ndzima yo tivikana eka malembexikhume mambirhi lama nga hundza, ku na swiyenge laha ku veke na ku tlhelela endzhaku.
Hi tlhelerile endzhaku loko swi ta eka ku engetela ka vulawuri bya vufambisi bya vantima, ku antswisa nhluvukiso wa swikili, ku tiyisa nhluvukiso wa mabindzu na ku ndlandla mukisiwa  maxavelo  ya  tinhundzu na vukorhokeri ku nyika swivandlanene eka vavasati na vantshwa va vantima.
Mfumo wa xihlawuhlawu wu akile hi vomu ikhonomi  leyi xandziweke leyi endleriweke ku vuyerisa valungu.
Vunyingi bya vanhu va AfrikaDzonga a va tsan'wiwile eka ikhonomi ya ntolovelo, laha van'wamabindzu va vantima va pfaleriweke eka tiindasitiri ta vuxavisi letitsongo emalokixini.
Emakumu ka mfumo wa xihlawuhlawu, vun'wini bya vantima bya tikhamphani leti xaxametiweke eka JSE a byi ri ehansi ka phesente yin'we.
Nhlayo leyi a yi antswangi ngopfu eka 28 wa malembe lama nga hundza.
Hi nkarhi wun'we, ku vile na mapfhumba ya tisekitara leti nga riki ta mfumo ya nkoka na magoza ya vomu hi mfumo ku humelerisa vutekaxiave lebyikulukumba na ku va na nkoka swinene bya vantima eka ikhonomi.
Exikarhi ka 2017 na 2020, kwalomu ka 500 ya mixaviselano ya havexerisamatimba yi rhumeriwile ku ya tsarisiwa eka  Khomixini  ya  BBBEE.
Eka tisekitarakulu to tanihi vuaki, miako, thekinoloji ya vuxokoxoko na vuhlanganisi, vupfhumba na vutleketli na vun'wini bya vantima byi hundzisile swikongomisiwa.
Ncinco wa ikhonomi na ku kula ka ikhonomi swa fambisana. A ku nge vi na xin'we lexin'wana xi nga ri kona.
Hi ku pfanganisa ncinco eka phurosese ya ku endla tifeme, hi ta antswisa ndzetelo wa ku kula lowu katsaka hinkwavo swinene lowu wu avelanaka rifuwo, handle ko ri hlengeleta.
Ndzawulo  ya  Mabindzu, Vumaki na Mphikizano (DTIC) yi le ku hlongoriseni ka xikongomelokulu xa yona hi ku tirhisa minongoloko yo hambanahambana. Yi katsa nseketelo wa nongoloko wa nseketelo wa mabindzu ya le malokixini, vuleteri lebyi yelanaka na ku rhumeriwa ka tinhundzu ematikweni mambe hi Nhlangano wa Nhluvukiso wa Tifeme eka mabindzu lama nga ehansi  ka vun'wini bya vantshwa na vavasati, va vantima, na mpimanyeto wa switirhisiwakulu lowu tlakusiweke eka tiSMME leti nga eka Zoni ya Ikhonomi yo Hlawuleka ya Tshwane.
Hi ku tirhisa makungukulu ya tisekitara hi le ku susumeteni ka ku endliwa ka swa laha tikweni leswi swi vuyerisaka mabindzu lama nga ehansi ka vun'wini bya vantima. Tanihi xikombiso, 10 ra varimi va tikontiraka va vantima va tumbuluxiwile va ri na vuvekisi bya R336 wa timiliyoni tanihi xiphemu xa kungukulu ra vufuwahuku.
Mfumo wu tlhele wu simeka netiweke ya varhumeli va tinhundzu na vukorhokeri ematikweni mambe va vantima leyi yi nga ta hlanganisa tikhamphani leti nga ehansi ka vun'wini bya vantima eka swakudya, swimakiwa swa vuinjhiniyara, tiphati ta mimovha, swimakiwa swa vuxongi na tisekitara tin'wana ta ikhonomi.
Tanihi xiphemu xa pfhumba ra hina ra ku tumbuluxa rixaka rintshwa ra van'watifeme va vantima, n'wexemu mfumo wu pasise R2.5 wa tibiliyo ni eka nseketelo wuntshwa eka  kwalomu  ka  180  wa van'watifeme va vantima hi xivumbeko xa swikweleti kusuka eka IDC na Nkwama wa Havexerisamatimba wa Rixaka (NEF) na timalimpfuneto kusuka eka xikimi xa swihlohloteri xa DTIC. Eka malembe manharhu lama taka R21 wa tibiliyoni to yisa emahlweni ti tibohiwile hi IDC, NEF na mihlangano yin'wana ku seketela van'watifeme va vantima. R25 wa tibiliyoni to engetela ti bohiwile ku seketela tikhamphani leti nga ehansi ka vun'wini bya vavasati, vantshwa na vatirhi va vantima.
Swi le rivaleni leswaku ntirho wo tala wu dinga ku endliwa ku tirhana na mitlho ntlho yo tala leyi mabindzu ya vantima ma langutanaka  na yona. Leswi swi katsa ku tikeriwa ku fikelela xumakulu xo sungula bindzu na xo ndlandlamukisa na vuswikoti bya tiSMME ku kuma timakete ta swimakiwa swa tona.
Mabindzu lama nga ehansi ka vun'wini bya vavasati va vantima, ngopfungopfu, ya hlangana na ku tikeriwa eka ku tirhana na mixaviselano ya havexerisamatimba wa mpimo lowukulu.
Ku tshova ndzhendzeleko wa nhluvukiso wa xiyimo xa le hansi hi ku tirhisa havexerisamatimba wa ikhonomi ya vantima a ko va ntsena leswi nga na nkoka swa vumunhu; swi tlhela swi va na mongo wa xibindzu.
Ku siyiwa ehandle loku yaka emahlweni ka vunyingi bya vantima eka ntolovelo wa ikhonomi swi kamanyeta ku kula ka ikhonomi, leswi ekuheteleleni swi khumbaka mabindzu hinkwawo. Ku ndlandlamukisa tshaku ra mabindzu ra tiko i swa nkoka swonghasi eka ku kula.
Hi na vutihlamuleri lebyi avelaniwaka ku susumeta matshalatshala ya ku tiyisa BBBEE hikuva yi hi mayelana na ku herisa nkalandzingano.
Tiikhonomi leti nga ringaniki ti tswala tinxaka leti nga ringaniki, naswona tinxaka leti nga ringaniki a ti kuli naswona a ti nyuki.
A swi lo hoxeka ntsena, kambe  a  swi  yiseki  ema hlweni, eka mabindzu ku hla yisa swivumbeko swa wona swa vufambisi na swa vun'wini ngopfungopfu leswi nga swa valungu kumbe swa vaxinuna.
Endzhaku ka hinkwaswo, i vaaki va Afrika-Dzonga lava va nga vatirhisinkulu va tinhu ndzu na vukorhokeri. Leswi swi faneleke ku kombisiwa eka ku hambana ka maendlelo ya ku thola na ya vufambisi, eka vun'wini na le ka ku xaviwa ka tinhundzu na vukorhokeri.
Havexerisamatimba wa ikhonomi ya vantima wo angarhela a wu nga fikeleriwi ntsena hi ku tirhisa xinakulobye na vutiboheleri lebyi avelaniwaka eka ncinco.
Ku thoriwa ka Khansele ya BBBEE leyintshwa swi ta hi pfuna  ku  ndlandlamukisa mavuthu ya havexerisamatimba wa ikhonomi ya vantima wo angarhela. Ndzi kombela mabindzu, vatirhi na vumaki ku tirhisana na khansele leyi tanihiloko yi sungula ntirho lowa nkoka swonghasi.
