Huvo yo tengisa yo hlawuleka yi kombisa leswaku vugevenga a byi hakeli

Va ndzi byele leswi ndzi swi tweke emigangeni yin’wana yotala etikweni hinkwaro: leswaku vatluri va nawu va swendlo swo tano va tiveka, ngopfu hikuva va bombisa rifuwo leri kumiweke hi vugevenga bya vona.
Kambe voko ra nawu ri lehile. Lava yiveleke mfumo va nga tshemba leswaku a va nga vi ni vutihlamuleri. Kambe ekuheteleleni mitirho ya vona yi ta humela erivaleni, un’wana ni un’wana laha a nga kona, ni le ka xiyimo xihi ni xihi lexi va nga na xona.
Va ta dyondza leswaku vugevenga a byi hakeli.
Hi mayelana na leswi, yin’wana ya tindlela ta hina to lwisana ni vukungunzwana hi ku hetiseka ni ku vutliwa ka matimba ya mfumo i Huvo yo Tengisa yo Hlawuleka ya Yuniti yo Hlawuleka ya Vulavisisi bya swa vugevenga (SIU), leyi ndzi nga yi simeka hi 2019.
Yi avanyisa eka milandzu leyi vekiweke hi SIU eka vuchuchisi bya nawu eka vaaki endzhaku ko fikisa vulavisisi emakumu. Huvo yo Tengisa yo Hlawuleka yi simekiwile leswaku yi hatlisisa ku tengisa.
Maendlelo lawa ma endle leswaku timali ta mfumo na nhundzu ya mfumo leswi a  swi lahlekile hikwalaho ka migingiriko ya vukungundzwana swi kota ku kumeka hi xihatla, ku papalata ku hlwela eka tikhoto ta le henhla, laha SIU yi faneleke ku yimela nkarhi wa yona xikan’we ni vatengisi kulobye.
SIU yi nga kombela swileriso swo hlawuleka ni ku yimisa ku tirhisiwa ka nhundzu ku sivela ku lahlekeriwa ka Mfumo ku ya emahlweni. Leswi swi ni nkoka loko hi tekela enhlokweni leswaku vatluri va nawu lava ehleketeriwaka va ringeta hi tindlela hinkwato ku fambafambisa, ku tumbeta kumbe ku susa rifuwo leri va ri kumeke hi vukungundzwana.
A hi kanakani leswaku Huvo yo Tengisa yo Hlawuleka yi tisile ku cinca lokukulu. Ku sukela loko yi simekiwile, Huvo yo Tengisa yi kote ku tlhela yi kuma kwalomu ka R8.6 wa tibiliyoni eka tikontiraka leti a ti nyikiwile swi nga ri enawini.
Ku va nyimpi yihi ni yihi yo lwisana ni vukungundzwana yi ta vuriwa leswaku ya tirha, a swi ringananga loko vatluri va nawu va tengisiwa. Rifuwo leri va ri kumeke hi vugevenga bya vona ri fanele ku tlheriseriwa endzhaku. Mali leyi i ya vaakatiko naswona yi fanele ku tirhisiwa ku fikelela swilaveko swa vona.
Huvo yo Tengisa yo Hlawuleka ya ha ku lerisa tikhamphani timbirhi to aka ku tlherisa mitswalo leyi va yi kumeke kusuka eka R40 wa timiliyoni ya tikontiraka to vamba darata endzila kanini wa Beit Bridge.  Leswi swi landza ndzavisiso wa SIU lowu nga kumisisa maendlelo yobiha mohlaya, ku katsa ni ku hakeriwa ka tikhamphani ti nga si tirha hi Ndzawulo ya Mitirho ya Mfumo ni Switirhisiwa nkulu.
Eka mavhiki mangarimangani lama nga hundza ntsena, Huvo yo tengisa yi kambisisile kutani yi veka etlhelo ku tlula kwalomu ka R100 wa timiliyoni ta maendlelo yo biha ni tikontiraka  to ka ti nga ri enawini leswi sukaka eka makumelo ya tinhundzu lama fambelanaka na COVID.
Huvo yo Tengisa yo Hlawuleka yi tlhele yi humelela ku vuyisa mali kusuka eka varhangeri va le henhla va mabindzu ya mfumo lava fambiseke migingiriko ya mabindzu hi ndlela yo biha. Xikombiso, lembe leri nga hundza murhangeri wa khale wa Transnet u lerisiwile ku hakela R26 wa timiliyoni leyi a yi kumeke tanihi loyi a nga ni nkavelo eka bindzu ra feme ya vainjhiniyere vo tsundzuxa lava endleke kontiraka na Transnet loko yena a ri mutirhi wa nkarhi hinkwawo. Eka milandzu yo hlaya SIU yi burisanile ni Huvo yo Tengisa ku hlwerisa ku hakela mivuyelo ya phenxeni, loko ka ha yimeriwe mbuyelo wa milavisiso ya yona, eka vatirhela mfumo lava hehliweke hi maendlelo mo biha ma swa timali kumbe matirhiselo mo ka ma nga vuyerisi ni vusompfa.
Milandzu leyi nga eka Huvo yo Tengisa yo Hlawuleka yi kombisa leswaku ntirho wotala wa ha fanele ku endliwa ku tiyisa vulawuri ni vufambisi eka swiyenge swa mfumo hinkwaswo. Va kombisa ku tsandzeka lokukulu ka vaofisiri lava nga ni vutihlamuleri ni ku hluleka ku landzelela milawu ni swiletelo leswi fambisaka makumelo ya tinhundzu.
Ndzi boxile ekusunguleni leswaku ku hlula nyimpi yo lwisana ni vukungundzwa na swi ta tika, na leswaku  swi ta teka nkarhi ku vhumbunula swisaka swo phasaphasana swa ku seketelana loku se ku nga ni timitsu.
Ndzi tlhele ndzi tiyisisa leswaku hi fanele hi lwisana ni vukungundzwana bya mabindzu la ma ngariki ya mfumo hi matimba lama ringanaka, hikuva eka mutirhela mfumo un’wana ni un’wana loyi a tsakelaka ku xaviwa, ku ni n’wamabindzu loyi a tiyimiseleke ku ba mati tingwenya tietela.
Vunghana lebya vuku ngundzwana byi onhe vuswikoti bya mfumo byo humelerisa swikongomelo swa wona. Byi tlherisele endzhaku matshalatshala ya mfumo yo nyika nhlayiso wa rihanyu wa nkoka, ku nyika mati mo tenga, ni ku tiyisisa mphakelo wo tiya wa gezi eka vaaki ni mabindzu.
Kambe, tanihi loko Huvo yo Tengisa yo Hlawuleka yi kombisile, hi le ku cinceni ka xiyimo hi katsongotsongo. Vatluri va milawu a va khomiwi ni ku yisiwa ekhoto ntsena; va tlhela va fanele ku lahlekeriwa hi rifuwo leri va ri kumeke hi vugevenga.
Ka ha ri ni mpfhuka wo leha ku wu famba, naswona ku ni ntsengo lowukulu wa timali ta mfumo leti yiviweke leta ha faneleke ku kumiwa. Kambe SIU na Huvo yo Tengisa yo Hlawu leka va endle masungulo lamanene, kutani ndzi ni ku tshemba leswaku ku ta va ni ku humelela ko hlaya eka tin’hweti ni malembe lamataka.