Nseketelo wa mabindzu na vatirhi

Eka vini va mabindzu vo tala, ku vona bindzu leri u nga ri kurisa kusukela ehansi ri tikeriwa hi ku ya emahlweni, kumbe ku boheka ku ri pfala, swi tshova mbilu.
 Kusukela loko ku vile na ntungu kulu wa COVID-19, gome ra kona ri ve xiyimo lexi mabindzu yo tala lamakulu na lamatsongo ma nga langutana na xona, kungari laha tikweni ra hina ntsena kambe emisaveni hinkwayo.
Ntungukulu lowu na magoza lama hi nga boheka ku ma teka ku kamanyeta ku hangalaka ka xitsongwatsongwana ma ve na nkhumbo lowu nga onha eka mabindzu. Eka ku tirhana na ntungukulu lowu hi lavile ku tirhisa endlelo leri simekiweke eka vumbhoni eka havumbirhi bya pholisi na matirhelo, hi ri karhi hi tekela enhlokweni ndzavisiso wa xisayense, vutivikulu bya xitlilinikali na vuswikoti, na nkhumbo eka tisekitara hinkwato ta vanhu.
Hi lavile ku va na ndzingano exikarhi ka ku ponisa vutomi na ku hlayisa tindlela to tihanyisa. Hi lavile ku hunguta nkhumbo wa swipimelo swa ku pfariwa ka tiko leswi landzelelanaka eka tin dlela ta tihanyisa ta vanhu, kumbe ku langutana na nxungeto wa ntungukulu low u wa vumbirhi na ku va lowu nga tshukaka wu va lowukulu swinene wa vusweti na ndlala eka nkarhi lowu taka.
Eka masiku ya le kusungu leni lembe leri nga hundza, hi tivise magoza yo fana na Xikimi xo Phalala Vathori/Vatirhi xa Nkarhinyana (TERS) xa COVID, Xikimi xa Ntiyisiso wa Xikweleti xa COVID-19  na magoza man’wana yo seketela mabindzu lamatsongo ku nyika mphalalo wa xihatla na ku va wa nkarhi wo koma eka vatirhi na vini va mabindzu lava a va tikeriwa.
Ku engetela kwalaho, Mphalalo wa Vanhu wa COVID-19 wa Malimpfuneto ya Ntshikelelo na ku ndlandlamuxiwa ka mfike lelo wa timalimpfuneto ta vanhu leti nga kona swi nyike nseketelo eka vanhu na mindyangu leyi nga evuswetini. Hi ku tirhisa miphalalo leyi hi kotile ku hunguta ku onha ko tika ka ntungukulu lowu, ku sivela ku pfariwa ka mabindzu yo tala na ku ya emahlweni ka ku lahle keriwa hi mitirho. Yi nyike masungulo yo tiya ya Kungu ra ku Akiwa hi Vuntshwa ka Ikhonomi na Nhlakarhelo leri hi nga ri simeka hi Nhlangula lembe leri nga hundza.
Tanihi xiphemu xa kungu rolero, hi sungurile Xihlohloteri xa Mitirho xa Phuresidente ku nyika malinghena na nseketelo wa ndlela yo tihanyisa eka timili yoni ta vavuyeriwa. Hi ku tirhisa xihlohloteri lexi, kutlula 300 000 wa vantshwa va thoriwile tanihi vapfuneti va le swikolweni. Kuhundza 100 000 ya varimi vo rimela ku tiha nyisa va tsarisiwile eka databeyisi yo sungula ya muxaka wa yona laha va kumaka nseketelo wa xithekiniki.
Kuhundza 30 000 wa vantshwa va nyikiwile swivandlanene eka tisekitara ta swa mfuwo, swa vutumbuluxi na swa mitlangu.
Tiphurofexinali ta vantshwa ti nyikiwile swivandlanene eka nhluvukiso wa swimakiwakulu, nhlayiso wa rihanyu, nhlayiso wa mbangu na tisekitara tin’wana to hlayanyana.
 Ku na swikombo leswi tshe mbisaka swa leswaku ikhonomi ya hina yi le ku vuyeleleni, xikan’we na ku kula na ku tumbuluxiwa ka mitirho eka tise kitara to hlayanyana, kusuka eka vumaki ku ya eka vucelamigodi na vurimi.
Hi tlhela hi swi tiva leswaku ‘ku vona ko katsa na leswa ha taka’ loku ku nyika mbuwetelo wutsongo eka vatirhi na vini va mabindzu lava nga twa ku vava swinene eka lembe leri nga hela na hafu ya rona, na swona a hi tshemba leswaku hi ta vona swiyimo swi antswa loko ikhonomi yi ri karhi yi pfuleka hi switsongotsongo. Ku tlakuka hi xihatla ka mitluletavuvabyi leyi hlanganyetiwaka hi muxaka lowuntshwa wa Delta ku tise xilaveko xo tirhisa swipimelo swo nonoha eka mfambafambo wa vanhu, eka matirhelo ya mabindzu yo karhi na ku hlengeletana ka vanhu, exikarhi ka swin’wana.
Leswi a swi nga ri swiboho swo olova ku swi teka, hi ku tiva nkhumbo wa swona ehenhla ka tindlela to tihanyisa ta vanhu.
Tanihileswi hi nga swi endla ekusunguleni ka ntungukulu lowu, hi endle mivulavurisano na vatirhisani va hina, mabindzu, vatirhi na vaaki ku vona leswaku i magoza wahi lama kotaka ku yiseka emahlweni hi ndlela ya swa timali lama hi nga ma su ngulaka ku seketela mabindzu na vanhu lava nga eku tikeriweni eka nkarhi wa sweswi.
 Mikanerisano eka Khansele ya Nhluvukiso wa Ikhonomi na Vatirhi ya Rixaka yi tise ku  pfumelelana ka leswaku goza leri kotekaka na ku yiseka emahl weni hi ndlela ya swa timali leri ri nga nyikaka mphalalo wa xihatla i ku yisa emahlweni xikimi xa  TERS xa COVID-19 eka tisekitara leti ti nga khumbeka hi swipimelo swa levhele ya vulemukisi leyi fambelanisiweke ya 4.
Ku seketela mabindzu lama tilayisense ta wona to tirha na tiphemiti swi nga hundzeriwa hi nkarhi exikarhi ka Nyenyankulu 2020 na Khotavuxika 2021, hi hundzisela ku ya emahlweni ku va enawini ka tona kufikela 31 N’wendzamhala 2022. Hi ku engetela, tilayisense kumbe tiphemiti ta mabindzu lama ntshwa leti ti nyikiwaka kusukela 1 Mawuwani na tona ti ta va enawini kufikela 31 N’wendzamhala 2022, naswona a ku nga vi na hakelo ya layisense yi nga ta hakeriwa.
Eka lembe leri nga hundza, hi tlhele hi tirha hi nga cinci ku sirhelela vatirhi lava nga sirhele lekangiki lava mitirho ya vona a yi ri eka nxungeto, ngopfungopfu eka tisekitara leti a ti tikeriwile ngopfu to fana na indasitiri ya mavhengele, ya swakudya na swakunwa na ya tinsimbhi. Hi ku tirhisa maendlelo lama humelerisiweke hi Khomixini ya Ndzivalelano, Vulamuri na Vuahluri, kwalomu ka 58 000 wa mitirho yi ponisiwile.  Leswi  ntungukulu  lowu  wu  nga kombiki ku va wu ta hela hi xihatla, mabindzu na vatirhi a va sirhelelekangi.  Swi hikwalaho ka mitwanano ya vanhu leyi endlaka leswaku hi ya emahlweni hi hlanganyeta leswaku mfumo, mabindzu na vatirhi va kota ku tirhisana ku sirhelela vatirhi na mabindzu eka mikhumbo ya ikhonomi ya tiha nyi ya ntungukulu low u.
Eka nkarhi wa sweswi, xirha ngana xa hina i ku ponisa vutomi, na ku tiyisisa leswaku hi nyika nseketelo lowu faneleke, hilaha hi kotaka hakona, ku sivela ku pfala ka mabindzu yo tala na ku heleriwa hi mitirho yo tala.
Tanihileswi hi nga endlisa xiswona hi xikimi xa TERS xa COVID-19, mfumo wu tiboha hi ndlela yo tiya ku ya emahlweni wu tihlanganisa na mabindzu na vatirhi ku kuma ndlela eka mikarhi leya ntshikelelo leyi havumbirhi yi ponisaka vutomi na ku sirhelela ti ndlela to tihanyisa.