Hlaluko wa le Durban wu tumbuluxa swivandlanene swa Afrika-Dzonga

Endzhaku ka mbhurisano wa xinkadyana na vafambisinkulu va Transnet, ndzi rhendzelekile na ndhawu ya swikepe hi xikepe xa nkombiso, lexi hi mikarhi yo tala xi tirhisiwaka ku rhangela swikepe leswikulu hi le muge rhweni wo huma no nghena eka pulatifomo.
Ku vona leswi tirhiwaka eka hlaluko ndzi ri ematini, swi ndzi tsundzuxe hi vukulu na ku pfilu ngana ka swona.
Loko hlaluko lowu wu nga tirhi hi ku hatlisa, ikhonomi hinkwayo ya tikeriwa, kusuka eka lava xa vaka tinhundzu kusuka eka ma tiko mambe na lava rhumelaka tinhundzu ematikweni mambe eka vatirhisi.
Hi tlhelo lerin’wana, loko hla luko lowu wu tirha kahle wu endla leswaku ikhonomi yi kula na ku veka tiko ra ka hina tanihi nyangwa wo nghena eka xifu ndza na le ka tikokulu.
Loko ndzi endzerile eDurban hi Nhlangula 2019, mabindzu yo tala ya laha tikweni na vatirhisi va hlaluko va kombisile ku vilela eka mina hi mayelana na mati rhelo ya Hlaluko wa le Durban.
Tikhamphani ta vutleketli bya le matini, ngopfungopfu, ti ko mbisile ku vilela hi mayelana na ntlimbano wa titiraka na nkarhi lowu ti yimaka wona, ku nonoka ku paka na mikarhi yo khunga, ku lunghisiwa ka xiyimo xa le hansi ka switirhisiwa na vuhumelerisi bya xiyimo xa le hansi hi ku anga rhela ehlalukweni.
Ku endzela ka mina ka sweswi nyana ehlalukweni a ku ri ku ya kamba loko ku tinyiketela loku endliweke hi ku hlamula eka swi -vilelo leswi ku endliwile.
Hakunene ku vile na ku  antswa swinene eka lembe leri nga hundza loko swi ta eka ku antswisa matirhelo ya hlaluko, hambileswi ku nga na nkhumbo wa COVID-19.
Matshalatshala lama se ma le ku kombeni ka mivuyelo eka ku lunghisiwa loku antsweke ka switirhisiwa, ntlimbano lowu hungutekeke, na mikarhi yo tirha kufika emakumu yo hatlisa na ku tirhisiwa loku tlakukeke ka swi poro ematshan’weni ya vutleketli bya le mapatwini.
Loko leswi ku ri ku antswa ka nkoka, ka ha ri na ntirho wo tala lowu faneleke ku endliwa ku veka Durban tanihi hlaluko wa xiyimo xa le henhla emisaveni na le ka Hemisifiya ya le Dzongeni.
Malembenyana lama ha ku hundzaka, hlaluko wu sukile eka xiyimo xa wona xo sungula wu ya ka xa vunharhu laha Afrika, wu rhangeriwa hi Tangier eMorocco na Port Said eEgipta.
Mikarhi ya ku yima ka titiraka ya antswa swinene. Hi ndlela yo fana, vutshemberi eka switi rhisiwa swo veka nhundzu byi  antswile kufika ka 80% naswona byi ya emahlweni ka 95% ku fi -kelela mipimo yo fananisa ya matiko ya misava. Mikarhi ya ku yima ka swikepe yi hungutekile kufika eka tilevhele to eneta swi nene.
Tinhlayonhlayo leti ti nga langu teka ti ri ta xithekiniki na ku  nga twisiseki, kambe ti na nkhumbo wo kongoma eka ka ku kula ka ikhonomi ya hina na le ka mixavo leyi hi yi hakelaka tanihi vaxavi.
Hi endlile matirhelo yo ants wisa ya mihlaluko ya ka hina ku va xona xilo xo rhanga eka Pfhumba ra Vulindlela  naswona hi tlhela hi langutana ngopfu na ku aka Transnet hi vuntshwa, leri ku nga rin’wana ra mabindzu ya mfumo wa hina lama nyikiwaka nkoka swinene.
Vufambisi lebyintshwa bya Transnet na swiphemu swa yona swo tirhela va langutanile hi ku hetiseka na ku antwisa matirhelo ya hlaluko.
Vufambisi byi na ku navela ka swa xiyimo xa le henhla na ma kungu yo ndlandlamukisa yo tsakisa eka tindhawu hinkwato ta ntlhanu ta hlaluko.
Leswi swi katsa ku entisa mu gerho wa Maydon Wharf ku pfu melela swikwekwetsu swa xima nguvalama, leswikulu ku nghena eka hlaluko lowu, ku pfala timbho vo eka Pulatifomo ya 1 na Pulati fomo ya 2 ku tumbuluxa vukulu bya ndhawu byo engetela bya tikhontheni na ku tumbuluxiwa ka theminali ya tikhontheni yi ntshwa eka Point Precinct.
Hinkwaswo ka swona, ku ndlandlamuxa swimakiwakulu eka hlaluko swi ta lava R100 wa tibiliyoni eka vuvekisi byintshwa eka malembexikhume lama taka na kutlula. Leswi swi ta cinca hla luko hi ku hetiseka, swi ndlandla muxa vukulu bya ndhawu byo veka tikhontheni kusuka eka 2.9 wa timiliyoni ta tiyuniti kuhundza eka 11 wa timiliyoni ta tiyuniti.
Makungu lama nga na ku navela swa xiyimo xa le henhla ya ta lava vutekaxiave na vuvekisi bya se kitara yo ka ya nga ri ya mfumo lebyikulu. Transnet, ku katsa na Hlaluko wa le Durban, i rifuwo ra rixaka ra nkoka leri nga ra vanhu va Afrika-Dzonga.
Ku tirhisana na sekitara yo ka ya nga ri ya mfumo swi na nkoka eka ku tisa vuvekisi byintshwa, thekinoloji na swikili swa vativi nkulu eka mafambiselo ya hla luko na ku endla switirhisiwa na swimakiwakulu swi va swa xima nguvalama.Transnet yi le ku kunguhateni, tanihi xikombiso, ku endla xi navetiso xa xipfuno emaheleni ya lembe leri xo fambisa Xitichi lexintshwa. Leswi swi ta tisa vuvekisi kusuka eka mabindzu lama ya nga riki ya mfumo no antswisa matirhelo yo veka tikho ntheni.
Hikwalaho ka phurosese ya mpfuxeto hi le ku antswiseni hi ndlela leyi yaka emahlweni ma tirhelo ya mihlaluko ya hina na swiporo na ku pfulela vuvekisi lebyikulu bya swimakiwakulu.
Leswi swi nge hunguti mitsengo ntsena na ku antswisa mphikizano wa tinhundzu ta hina leti yisiwaka ematikweni mambe, kambe swi ta tumbuluxa magidi ya mitirho yintshwa eka phurosese leyi.
Hikwalaho ka havumbirhi bya miantswiso ya mafambiselo na mipfuxeto ya xivumbeko, Hla luko wa le Durban wu ta teka hi vuntshwa xiyimo xa wona xa ku va hlaluko lowu tirhaka kahle laha Afrika.
Tanihi xiphemu xa Kungu ra ku Aka hi Vuntshwa na Nhlakarhelo wa hina, hi ta ya emahlweni hi ti rha hi nga karhali ku yisa emahlwe ni ku ndlandlamuxa vuvekisi bya swimakiwakulu na ku cinca tiindasitiri ta hina ta netikweke.
Loko ku endzela ka mina eDur ban ku ri na xilo xin’we lexi ku nga xi siya emiehleketweni, hileswaku hina vanhu va Afrika-Dzonga ha swi kota ku humelela eka tiphu rojeke ta nkoka na xikalo xo ha mbanahambana.
Ku navela ka swa xiyimo xa le henhla ku fanele ku ringana na vukulu bya mitlhontlho ya hina.
Ku ya hi ndzima leyi khatsiwe ke eka Hlaluko wa le Durban, na swikili na vuswikoti lebyi nga na matimba mantshwa lebyi hi nga na byona eka Transnet, sweswi hi na matimba swinene. Naswona hi ya emahlweni hi rivilo ra le henhla hi kongomile laha hi yaka kona. 

