2021 yo antswa eka maAfrika-Dzonga hinkwavoMavhiki lamo  sungula ya  lembe a ma tika eka maAfrika-Dzonga  hinkwavo. 

Loko tisekitara tinyingi ti kotile ku tirha nakambe eka tin'hweti to talanyana. Swi ta teka nkarhi eka ikhonomi ku hlakarhela na le ka mitirho leyi lahlekeke ku va yi tlhela yi kumeka hi vuntshwa. Ta-nihiloko lembe ra ha sungula, mindyangu yo tala ya ha twa switandzhaku swa ntungu-kulu lowu eka vutomi  na vutihanyisi bya yona.Sweswi misava yi le ku ngheneni eka lembe ra vumbirhi ra ntunguku lowu wa khoronavhayirasi. Eka Afrika-Dzonga, tanihi le ka matiko manyingi emisaveni hinkwayo, lembe ra 2021 ri ta tlhontlha kutlula mpimo. Gandlati lera vumbirhi ra mitluletavuvabyi ya COVID-19 ri nga ha landzeriwa hi magandlati man'wana, leswi swi nga ta xungeta havumbirhi bya rihanyu ra vanhu va ka hina na nhlakarhelo wa ikho-nomi.Swi ri karhi swi tika tanihi-leswi lembe ri nga ta va xiswona, ndza tiyisa leswaku hi ta wu hlula ntungukulu lowu kutani hi veka tiko ra ka hina hi ndlela yo tiya eka ndlela ya nhlakarhelo.Vutitshembi bya mina byi huma eka vanhu va Afrika-Dzonga. Loko ndzi languta hilaha maAfrika-Dzonga va anguleke hakona eka nkitsinkitsi lowu kusukela hi xikandyana lexi xitsongwa tsongwana lexi xi fikeke haxona etibuweni ta ka hina, a ndzi na ku kanakana leswaku hi na nkondzelelo, vutikhomi na vuswikoti bya ku hlula vuvabyi lebyi.Hakunene a ku ri na leswi pfumeleriweke, kambe vunyingi lebyikulu bya maAfrika-Dzonga byi twi-sise xidingo xa swipimelo eka mfambafambo na migingiriko ya vona, naswona byi landzelele swinawana leswi hi bohekeke ku swi veka. Hambi ku ri swa nkoka swi-nene kutlula ku landzelela, maAfrika-Dzonga vanyingi va byarhe vutihlamuleri bya vona vini na bya van'wana, va landzelela switsundzuxo eka timhaka to fana na ku siya mfphuka exikarhi vanhu, va ambala xipfalaxikandza na ku hlamba swandla.Naswona laha hi kayiveleke kona, hi ndlela yo khomisa tingana, hi vonile swi-tandzhaku. Sweswi ha tiva hi mayelana na mixungeto ya tindhawu leti pfalekeke na tinhlengeletano leti nga tala vanhu, hi ku nga ambali swipfalaxikandza na ku nga siyi mpfhuka kusuka eka van'wana.Leswi swi hlola leswinene elembeni leswa ha taka. Sweswi hi tiva swo tala swinene hi mayelana na vuvabyi lebyi na hilaha ku siveriwaka hakona ku hangalaka ka byona. Naswona hambileswi ku nga na leswi munhu a nga swi vulaka 'nkarhalo wa ntungukulu' a hi tiyimiselangi switsongo tanihi maAfrika-Dzonga ku endla leswi swi dingaka ku endliwa.Tanihiloko hi landzelela hambi hi ndlela ya vurhonwana swinene magoza yo sivela ya masungulo, hi ta tlhela hi simeka pfhumba ra nsawutiso wa xintshungu. Tanihiloko vanhu vo tala va ri karhi va sawutisiwa, ha-vumbirhi hi ta ponisa vutomi na ku hunguta hi ndlela leyi yaka emahlweni nxungeto wa mitluletavuvabyi eka vanhu va rixaka hinkwavo.Ku kuma swisawutisi swo enela hi ku hatlisa hilaha swi kotekaka hakona na ku tiyisisa leswaku swi fikelela vanhu lava va swi dingaka swi ta va xin'wana xa swintirhwana leswikulukumba swa lembe. Leswi swi ta va swi tlhontlha swinene  tanihileswi tiko rin'wana na rin'wana emisaveni ri lavaka ku kuma mphakelo lowu pimiweke wa swisawutisi. Kambe hi le ku tirheni hi matimba na vatirhi-sani eka mabindzu, vatirhi na vaaki lava nga na ku tsakela kun'we ku endla leswi swi humelela. Hi le ku tirheni eka matlhelo yo tlala ku kuma swisawutisi, ku katsa na hi ku tirhisa xitirhisiwa xa COVAX  xa misava hinkwayo, pfhumba ra Yuniyoni ya Afrika na hi ku tirhisa mivulavurisano ya hina vini na vamaki va swisawutisi.Loko hi tirhisana ku hlula ntungukulo lowu, hi ta dinga ku tirhisana ku aka hi vuntshwa na ku hundzuluxa  ikhonomi ya hina. Hi na ha-vumbirhi bya vuswikoti na hi-seko ku hlohlotela nghingiriko wa ikhonomi, ku kurisa ikho-nomi ya hina na ku tumbuluxa mitirho. Na ku endla tano exikarhi ka ntungukulu.Timali ta mfumo ti le hansi ka ntshikelelo lowukulu, sweswi swi nyanyisiwa hikwalaho ka ndhurho wa angulo wa hina wa swa rihanyu eka COVID-19 na magoza ya mphalalo wa vanhu na ikhonomi lama hi ma vekeke ku pfuneta mabindzu na miti leyi nga swela. Nkhanyano wa ikhonomi wu tlhela wu vula leswaku mali ya xibalo yi ehlile hi ndlela yo tivikana. Ku na swiphemu swin'wana swa ikhonomi leswi swi nga ta teka nkarhi wo leha swinene ku hlakarhela hikwalaho ka xikoxo xa misava hinkwavo xa le hansi hi ku angarhela na swipimelo eka tendzo ta matiko ya misava.Leswi hi swona swi endlaka hi dinga ku va na maendlelo mantshwa na ku kongomisa eka makungu ya hina ya ku aka ikhonomi hi vuntshwa. Hi ndlela yo tivikana, Kungu ro Aka hi Vuntshwa na Nhlakarhelo wa Ikhonomi leri hi ri tiviseke hi Nhlangula n'wexemu ri simekiwile eka ntwanano wo angarhela exi-karhi ka vatirhisani va vaaki eka magoza lama dingiwaka ku aka hi vuntswha ikho-nomi leyi. Leswi swi vumba masungulo yo tiya ya ntirhi-sano lowu tirhaka kahle lowu wu tswongaka eka swipfuno, vuswikoti na matimba kusu-ka eka swiyenge hinkwaswo swa rixaka.Hi le ku voneni ka leswi hi tindlela leti endlekaka to hambanahambana. Tanihi xikombiso, hi vile hi ri eku tirhisaneni na vanyikatimali lava nga riki va mfumo na mihlangano ya nhluvukiso ya matikonyingi ku lulamisa tiphurojeke ta swimakiwakulu eka swiyenge swo fana na vutleketli, vutshamiso bya vanhu, mati na vuhlanganisi bya swa tiqingho. Hi ku tirhisa Nkwama wa Swimakiwakulu tanihi yin'wana ya tindlela leti, hi le ku hluvukiseni ka timodlolo to nyika timali ta tiphurojeke leti ti tswongaka eka swihlovo swo hlayanyana eka havumbirhi bya tisekitara ta mfumo na leti nga riki ta mfumo. Leswi i swa nkonka swinene hi nkarhi lowu timali ta mfumo ti nga tsongahala.Xihlohloteri xa Mitirho xa le Hofisini ya Phuresidente i xikombiso xin'wana xa xinakulobye lexi nga eku tirheni. Ku twisisa leswaku swi ta teka nkarhi leswaku ku kula ka ikhonomi ku hundzuka mitirho ya sekitara leyi nga riki ya mfumo, hi si-mekile xihlohloteri xa mitirho ku sungula ku tumbuluxa swivandlanene swa mitirho sweswi. Nongoloko lowu wu le ku tirhisanisiweni kusuka eka Hofisini ya Phuresidente, kambe ku le ku simekiweni hi tindzawulo ta mfumo to hambanahambana na swiyenge swo hambanahambana. Hi ku tirhisa nongoloko lowu, vakhume va migidi va vanhu lava nga tirhiki va kota havumbirhi bya ku hola na ku dyondza tanihileswi wu nyikaka vukorhokeri bya swa vanhu bya nkoka.Hi nkarhi, nongoloko lowu wu ta katsa xiphemu xa 'ku thoriwa ka vanhu', laha hi nga ta tirhisana na vatekaxiave xa vanhu ku thola vanhu eka migingiriko yo hambanahambana kusuka eka nsirhelelo wa swakudya, kufika eka ku tirhana na madzolonga yo ya hi rimbewu ku antswisa vutshamiso lebyi nga riki bya ximfumo leyi yi hoxaka xandla eka ku vuyerisa vanhu hinkwavo. Ntirho lowu hinkwawo wu le ku tiyisisiweni hi nkongomo wa vurhena eka miantswiso liya ya ikhonomi leyi yi nga va na nkongomo lowukulukumba eka ku kula. Leswi swi katsa ndlandla-mukiso wa vuswikoti byo endla gezi, ku endla tinhla-luko ta hina ti tirha hi ku hatlisa na ku va leti phikiza-naka, ku antswisa mfikelelo wa netiweke yo chipa, na ku antswisa mikarhi yo heta ku phurosesa tilayisense ta swa mati, ta swa vucelamigodi na tin'wana. Matshalatshala lama ma le ku tirhisanisiweni na ku vekiwa tihlo hi hofisi ya mina na Vutamelankwama bya Rixaka.Ku na swo tala leswi fanele-ke ku endliwa elembeni leswa ha taka. Naswona a hi fane-langi ku kanakana leswaku hi ta boheka ku jamelana na mitlhontlho leyo tika yo tala.Kambe hi kombisile leswaku, tanihi rixaka, ha swi kota ku humelela loko hi tirhisana eka ku hlongorisa xikongomelo xo fana.Loko hi tsundzuka leswaku, na loko hi tirhisa vun'we bya hina, hi ta tiyisisa leswaku 2021 yi tisa rihanyu ro antswa na vutomi byo antswa eka vanhu va ka hina hinkwavo.Ndzi mi navelela leswinene eka lembe lerintshwa.
