Ku aka rixaka leri nga hava ku Tekiwa ka  Vulawuri bya MfumoNdzati 

Hambileswi mutshamaxi tulu wa khomixini leyi, Xandla xa Muavanyisi-nkulu Raymond Zondo a vuleke leswaku swi nga ha va na nkoka leswaku ti mbhoni tingaritingani ti nyika vumbhoni, ntirho wa khomixini leyi sweswi wu tshinerile swinene emakumu.
Leri i goza ra nkoka lowukulu leri hi tshinetaka ekusuhi ni ku ahlula xin’wana xa swiphemu leswo biha eka matimu ya xidemokirasi xa hina.
 Hambiloko Muavanyisi Zondo a nga si rhumela swi kumiwa na swibumabumelo eka Phuresidente, hi nga pfumela hinkwerhu leswaku ntirho wa khomixini leyi a wu ri wa nkoka.
 Eka malembe manharhu lama nga hundza, hi twile vumbhoni lebyi koxometaka swiendlo leswi hehliwaka swa vukungundzwana hi xikalo xa le henhla. Hi twile hi mayelana na swiendlo leswi nga endla leswaku ku yiviwa ka tibiliyoni ta  tirhandi eka mali ya mfumo.
Hi twile hilaha mihlangano ya mfumo yo tala na tikhamphani leti nga ehansi ka vun’wini bya mfumo swi nga tsanisiwa hi vomu hakona.Ku humelerisa erivaleni ka muhlovo, vukulu na vuenti bya ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo a swi endle kanga exihundleni, kambe swi haxiwile eka tiko hi nkwaro. Hi ku pfumelela vanhu va Afrika-Dzonga hinkwawo ku landzelela mafambiselo ya khomixini leyi, swi pfunile leswaku vaaki va va ni ntshembo eka xidemokirasi xa hina hi ndlela leyi hlohlotelaka mpfuleko na nkavuciva.
Tiko ri kolota ku khensa hinkwavo lava nga hoxa xandla eka ntirho wa kho mixini leyi; kusuka eka lava va lavisiseke na ku hlengeleta voxokoxoko byo tala; kufika eka timbhoni to tala leti nga nyika vumbhoni; kufika eka vatekamahungu lava va nga vika hi vurhonwana hi mafambiselo wa khomixini leyi; kufika eka magqweta lama ma nga pfuna ku nyika vumbhoni.
Hi tlhela hi kolota ku khensa lokukulu eka vanhu vo tala, lava van’wana va vona hi tshamaka hi nga va tivi, lava swiendlo swa vona swi nga pfuna ku tumbuluxiwa ka khomixini leyi. Lava i vanhu lava va nga humesela erivaleni swiendlo leswa vugevenga leswi hehliwaka, lava va nga ala, lava va nga vulavula na ku sungula mapfhumba – havumbirhi bya le rivaleni na le xihundleni – ku herisa ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo. Hikwalaho ka vona sweswi hi vulavula hi ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo eka nkarhi lowu nga hundza.
Ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo a swi tihelelangi hi swona n’wini. Swi herisiwile hi swiendlo swa ntirhisano swa vanhu va Afrika-Dzonga kusuka eka swiyimo hinkwaswo swa vutomi, lava tirhaka eka  tindhawu to hambana hambana ku tlherisela mikhuvanene ya xidemokirasi xa hina xa vumbiwa.
Naswona swi le ka hina hink werhu ku tiyisisa leswaku mikhuva leyi a yi pfumele riwi ku endleka nakambe.
Eka malembe manharhu lawa nga hundza, hi tekile magoza yo hlayanyana ku lwisana na vukungundzwana na ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo. Hi vile hi ri eku akeni hi vuntshwa hi ku tikarhata tihuvo to fana na Vulawuri bya Vuchuchisi bya Rixaka (NPA), Vukorhokeri bya Maphorisa bya Afrika-Dzonga (SAPS),  Vukorhokeri bya Swibalo bya Afrika-Dzonga (SARS) na tin’wana. Hi tumbuluxile swivumbeko swintshwa, ku fana na Xiyengetsongo xo Lavisisa eka NPA ku tengisa vukungundzwana bya xiyimo xa le henhla na Huvo yo Hlawuleka ya SIU ku vuyisa mali ya mfumo leyi nga yiviwa. Hi antswi sile vuswikoti byo lwisana  na vugevenga hi ku tumbu luxa Senthara ya Nkatsaniso, leyi hlengeletaka tiejensi ta nsindziso wa nawu ku avelana vuxokoxoko na ku tirhisana ku lavisisa na ku tengisa vugevenga.
Hi cincile vurhangeri eka mabindzu lama nga ehansi ka vun’wini bya mfumo ya xiqhinga yo talanyana, naswona hi sungurile phu -rosese ya ku ma tlherisela eka xiyimo xo antswa xa swa timali na matirhelo. Hi le ku tirheleni ku tumbu luxa modlolo wa SOE wuntshwa lowu wu nga ta kondletela nkavuciva, vutihlamuleri na vuyiseka mahlweni.Vunyingi bya ntirho lowu byi ya mahlweni. Ku na tindhawu laha nhluvuko wu nga nonoka swinene kutlula leswi a hi swi languterile, naswona leswi sweswi swi vekiwile mahlo.
Swikumiwa na swibu mabumelo swa khomixini leyi swi ta pfuna ku tiyisa hi ndlela leyi nga kanakani siki matshalatshala lama. Hi langutela leswaku khomixini leyi yi ta kuma yin’wana ya mitsano leyi eka sisiteme leyi yi nga pfumelela ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo ku va kona. Leswi swi ta hi havexerisa matimba ku teka magoza man’wana mo lulamisa.
Hambiloko hi nga vula leswaku nkarhi wa ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo wu hundzile, a hi byi hlulangi vukungundzwana. Vumbabva na vukungu ndzwana swa ha tele naswona swi simekiwile swi tiya eka havumbirhi bya tisekitara ta mfumo na leti nga riki ta mfumo.
Hambileswi swi nga ha vaka swi nga ri xikalo xa ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo, migingiriko ya vuge venga yo tano yi koxa tiko ra ka hina swinene, yi tsanisa mihlangano ya ka hina  naswona yi tsonisa vanhu  va Afrika-Dzonga swidingo swa masungulo swo tala.
Vukungundzwana byi bihile swinene mikarhi hinkwayo, kambe byi bihe ngopfu hikuva byi xungeta ntshamiseko wa vanhu. Un’wana a nga vulavula hi swiendlo swa manyala swa vukungundzwana lebyi nga humelela lembe leri nga hundza eka ku xaviwa ka tin hundzu na vukorhokeri leswi a swi laveka eka ku lwisana ka hina na ntungukulu wa COVID-19.
Hi teke magoza hi xihatla ku sivela vukungundzwana byolebyo, ku kuma lava nga na vutihlamuleri na ku teka magoza ehenhla ka vona. Leswi i xitiyisiso xa vutiboheleri bya hina ku herisa vukungundzwana.
Hi tiyise swinawana swa Vutamelankwama, hi tumbuluxe Senthara ya Nkatsaniso naswona hi nyike Yuniti yo Lavisisa yo Hlawuleka xilerisoximfumo xo hambanahambana ku lavisisa swihehlo swa vukungundzwana byo yelana na COVID-19. I rosungula eka tiko leri, hi nga hangalasa eka inthanete vuxokoxoko bya tikontiraka ta ku xaviwa ka tinhundzu na vukorhokeri ta COVID-19 hinkwato eka mavandla wa mfumo hi nkwawo.
Ku onheka loku nga end liwa eka tiko ra ka hina hi ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo ku entile. Switandzhaku swa kona swi ta twiwa eka malembe lamo tala lama taka. Kambe, hi ku tirhi sana, hi sungurile ku lulamisa swilo. Hi sungu rile ku aka hi vuntshwa na ku tlherisela eka xiyimo xa khale.
Hi nga langutela leswaku mivuyelo ya Khomixini ya Zondo yi ta tiyisa matsha-latshala lama hi ndlela  leyi nga pimekiki. Yi ta hi nyika xivandlanene xa ku hambana loku fikisaka  eka swiboho na ku va ka nkarhi wo leha na nkarhi wa ku tekiwa ka vula wuri bya mfumo eka nkarhi  woleha.
Ntirho wo tala wa ha ri emahlweni, naswona mi tlho-ntlho yo tala yi bo heka ku jamelaniwa na  yona. Kambe hi le ndleleni yo aka rixaka leri ri nga hava vubihi bya ku te kiwa vulawuri bya  mfumo na vukungundzwana. 