Vuhlonga bya fole: Rihanyu ra wena ri nga tshwa

Katlego Makhanda  wo huma eMoile tswane eN’walu ngu-Vupeladyambu u swi tiva hi ku hetiseka ku tika ka swona ku tshika ku dza ha.
Kufikela loko a tshike mune wa malembe lama hundzeke, Makhanda (28) a tolovele ku dzaha kutlula 30 wa tisigarete hi siku.
U sungule ku dzaha a ri na 18 wa malembe hi vukhale hikwalaho ka ntshikelelo wa tintangha ta yena.
 “A ndzi nga swi tsakeli ku dzaha – a swi nga ndzi naveti kukondza loko ndzi ri eka matiriki naswona ntlawa wa vantshwa lava a ndzi tolovele ku hungasa na vona va su ngule ku ndzi khovolela hi ku ka ndzi nga tsakisiwi hi ku dzaha.” Ekusunguleni Makhanda a dzaha sigarete yin’we kumbe timbirhi hi siku, kutani a engetela hi ku famba ka nkarhi. “Endzhaku ka matiriki, ndzi ye eyunivhesiti naswona  ntshunxeko lowu teke hikwa laho ka ku va ndzi nga tshami na vatswari va mina, a wu vula leswaku ndzi nga kota ku nwa xihoko nkarhi wun’wana na wun’wana hi ku rhandza.
Leswi swi tlakuse mpimo wa mina wa madzahelo.” Hi 2017, Makhanda u va byile kutani a amukeriwa exibedhlele. U kamberiwile a kumeka a ri na muxaka wa 2 wa vuvabyi bya chukela kutani u kumeke a tsanile swinene a tsandzeka no chika emubedweni ku ringana ma vhikinyana.
 “Dokodela u kongomile leswaku a swi nga koteki ku lawula vuvabyi bya mina loko ndzi ya emahlweni ni ku dzaha. Hiloko ndzi teka xiboho xo tshikela makumu.” Dkd Midah Maluleke ku suka eMpumalanga u vula leswaku ku dzaha swi vavisa kwalomu ka xirho xin’wana na xin’wana.
“Vuvabyi byo tanihi bya mfukuzana, vuvabyi bya mbilu, vuvabyi byo oma swirho, vuvabyi bya mahahu, vavabyi bya chukela na vu vabyi byo godzombela byo kavanyeta misiha ya mbilu byi nga sukela eku dzaheni.” “Ndzavisiso wu komba leswaku vadzahi va kwalomu ka 30% kufika eka 40% va tala ku khomiwa hi vuvabyi bya chukela bya muxaka wa 2 kutlula lava nga dzahiki.
Naswona ku dzaha swi tikisela malawulelo ya vuva byi lebyi,” a vula.
Switsundzuxo swo tshi ka ku dzahaNhlangano wa Mfukuzana wa Afrika-Dzonga (CA NSA) wu nyika switsu ndzuxo leswi landzelaka loko u ri eku ringeteni ku tshika ku dzaha:  Teka xiboho hi siku ro tshika ku dzaha kutani u swi endla.
  Cukumeta hinkwa swo ekule leswi swi ku tsundzuxaka hi ku dzaha. Leswi swi katsa maphakiti ya tisigarete, swidzudzelankuma na swo lumeka hi swona.
  Nwana mati mo tala – ma ta pfuna ku hla ntswa nikhothini  emirini wa wena.
  Tivisa vandyangu na vanghana leswaku u le ku ringeteni ku tshika ku dzaha leswaku va kota ku seketela.
  U nga khomiwa  hi sululwani, ku pandza ka nhloko kumbe ku khohlola xikan’wekan’we loko u tshike ku dzaha.
Leswi swi tolovele kile naswona swi nga antswa endzhaku ka siku kumbe mambirhi naswona swi nga nya malala ku nga si hela 14 wa masiku.
Makhanda u vula leswaku rendzo ra yena a ri nga olovangi, kambe u tinyike tela eka ku ka a nga ha dzahi.
“Tliliniki ya muganga na vatirhi va ndzi nyike nseketelo na vuxokoxoko hi mayelana na nkoka wo hanya vutomi byo tshunxe ka eka fole. Ekusunguleni, risema ra musi wa sigarete a ri ringa, kambe sweswi se ndzi ri toloverile,” a tatisa.  

