A hi sirheleleni na ku seketela vana va hina

Hi ku ringanela, ku tlhe la ku va Siku ra Vatswari ra Misava Hinkwayo ra UN hi siku leri fanaka, ku xixima ku tinyiketela ka vatswari na vahlayisi eka ntshamiseko wa vana.
Ndzi lava ku khensa timili yoni ta vatswari, vakokwana na vahlayisi eAfrika-Dzonga hinkwayo lava va yaka ema hlweni va teka xiave xa nkoka eka malembe ya ku kula eka vutomi bya vaakatiko lavatsongo. Nhlohlotelo, nseketelo na nsi rhelelo lowu vana va wu ku maka eka vatswari na vahlayisi va vona swi na nkoka swongha si eka ntsako wa vumundzuku bya vona na ku humelela.Hi siku ra 01 Khotavuxika tiko leri ri sungule xiphemu xintshwa eka nyimpi ya rona yo lwisana na Khoronavhayi rasi. Migingiriko yo tala ya ikhonomi na ya vanhu yi su ngurisile, ku katsa na ku pfu riwa hi katsongotsongo ka swikolo.Hi vurile leswaku hi teka goza ro cinca hi katsongotsongo, hi ku leteriwa hi switsundzuxo xa van’watisayense na ku rha ngeriwa hi leswi humelelaka na mikanerisano na vakhomaxiave.Eka mavhiki mo hlaya lama hundzeke, tanihiloko hi lulamiserile ku vuyela eswikolweni, hi vile na mivulavurisano yo leha na ku va ya vuenti na vatekaxiave eka xiphemu xa dyondzo. Leswi swi leterile goza ra hina eka ntirho lowu wo nonoha no tlhontlha.Vo talanyana va vatekaxiave lava – ku katsa na vadyondzisi na vatswari – va kombisile ku vilela hi xiyimo xo lulamela eka swikolo swo tala. Hi va twile, hi amukela ku hoxa xandla ka vona naswona hi le ku tekeni ka magoza yo tirhana na swivilelo swa vona xikan’we na swiringanyeto.Swa twisiseka leswaku va tswari vo tala na vahlayisi va na ku kanakana hi nkarhi lowu hi mayelana na ku pfuriwa nakambe ka swikolo. Ku na xitshunxo xa leswaku vana va ta kota ku ya emahlweni na tidyondzo ta vona endzhaku ka nkarhi wo leha va nga hayi etitlilasini na le tiholweni to dyondzela eka tona. Vanhu lavatsongo va tiyimiserile ku va eswikolweni nakambe na ku vona vanghana na vadyo ndzisi. Kambe ku na ku chava eka vatswari, vadyondzisi na va dyondzi hi voxe.Vatswari va lava ku tiyisisiwa leswaku ku tekiwile magoza mo sivela lama faneleke ku sirhelela vadyondzi hi ku ri nganela. Vuhlayiseki bya vaaka tiko lavatsongo kusuka eka tlhelo ra rihanyu na swa miri a hi wo kanerisana. Hi leswi hi swi rhangisaka emahlweni swinene.Loko ha ha lulamisela ku pfula nakambe hi katsongotsongo swikolo swa hina na tindhawu ta dyondzo ya le henhla, vulawuri bya dyondzo byi tirhile hi matimba ku simeka magoza lama faneleke ya rihanyu na vuhlayiseki. Tidokhumente leti fambelanaka na tindlela ta matirhelo ya ntolovelo ti nyikiwile swikolo hinkwaswo. Tindlela leta matirhelo ti angarhela ti mhaka to fana na ku lulamisela na ndzetelo wa vahlahluvi, ku tshamisekisa xikombamikarhi na ku lulamisa titlilasi ku fikelela swilaveko swa ku siya mpfhukanyana exikarhi ka vanhu.Hi ya emahlweni na maendle lo yo heleketa switirhisiwa swo tisirhelela no tiyisisa ku kumeka ka vukorhokeri bya mati na mbhasiso. Ku dyondza, loko swi sungula, swi ta humelela eka swiyimo swo tika na nhlayo leyi pimiweke hi ndlela leyi nga lulama ya vadyondzi na swichudeni.Tanihi vatswari, vadyondzi si, mitlawa ya vufambisi na mfumo, hi le ka ntwanano wa leswaku ku hava xikolo lexi nga ta pfula loko magoza mo sivela lama faneleke hinkwawo ya nga ri kona. Ku fanele ku va na nkavuciva hi mayelana na xiyimo xa malulamelo ya xikolo xin'wana ni xin'wana. Munhu un'wana ni un'wana loyi a tekaka xiave, ku nga va mutswari, xirho xa vufambisi bya xikolo, mudyondzi si kumbe mutirhelamfumo u fanele ku va na vuxokoxoko bya ntiyiso hi xiyimo xa malulamelo ya xikolo xin'wana ni xin'wana. I vutihlamuleri bya hina hinkwerhu ku tiyisisa le swaku ndhawu yo dyondzela yi hlayisekile.Ndzi lava ku hluvulela vatswa ri na vahlayisi xihuku, hi ku kongoma, eka xiave lexi va nga xi teka eka tin'hweti timbirhi leti nga hundza. Loko swikolo swi pfarile, va bohekile ku va na vutihlamuleri lebyikulu bya masiku hinkwawo eka dyondzo na ku kula ka vana va vona. Vatswari na vahlayisi vo tala va bohekile ku pfuna vadyondzi hi ntirho wa vona wa xikolo ekaya, a swi kanakanisi ku kuma ntlangelo wa ntirho wo tika lowu endliwaka hi vadyondzisi va hina masiku hinkwawo.Loko ku pfaleriwa swi susiwile naswona vadyondzi vo tala va vuyela exikolweni, hina vatswari hi fanele ku ya ema hlweni hi teka xiave swinene eka dyondzo ya vana va hina, hambi ku nga va hi ku nghe nela ku va huvo yo fuma xikolo, ku nyiketela vukorhokeri bya hina eswikolweni kumbe ti ndlela tin'wana to pfuna. Vatswari va nga tikatsa eka ku tinyiketela ku basisa eswiko lweni, va sungula swirhapa swa matsavu kumbe va va xi phemu xa tikomiti ta vuhla yiseki bya swikolo ta miganga. Leswi swi nga cinca swikolo swi va "swikolo swa miganga" swa ntiyiso.Hambileswi hi nga twaka hi chuha no chava loko majaha na tintombhi ta hina va suka eka nhlayiso wa hina, hi fanele hi kuma xitiyanhlana eka ku matshalatshala man'wana ni man'wana lama ma endliwaka ku va sirhelela.Tanihi vatswari, mi hi  tshembhile hi ntshamiseko na vuhlayiseki bya vana va n'wina. I vutihlamuleri lebyi hi nga byi tekeliki ehansi. Eka masiku ni mavhiki lama la ndzelaka, hi ta veka tihlo swi nene eka ku vuyela exikolweni.Loko hi landzelela milawu na ku landzelela magoza yo sivela – tanihi vatswari, vadyondzisi, miganga na vadyondzi hi ta hunguta nxungeto lowu va ngiwaka hi Khoronavhayirasi.Ekuheteleleni i swiendlo swa hina hi ri hexe na matshalatshala ma hina ma nhlanga nelo leswi nga ta hlayisa vana va hina. Xin'wana ni xin'wana lexi hi nga ta xi endla lexi la ndzelaka, hi fanele ku xi endla swin'we.