Mangala vukungundzwana hi ku tirhisa nomboro ya riqingho ra xilamulelamhangu ro lwisana na vukungundzwana

Ku sivela vukungu ndzwana eka vuko rhokeri bya mfumo swa ha ri xirhangana xa mfu mo naswona Nomboro ya Ri qingho ra Xilamulelamhangu ro Lwisana na Vukungu ndzwana yi olovisela vaaki ku mangala swiendlo swa vuku ngundzwana leswi ehlekete leriwaka. Nomboro ya riqingho lera xila mulelamhangu yi simekiwile hi Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo (PSC) hi 2004 naswona kusukela nkarhi wolowo, ku amukeriwile tiqingho to tlula 100 000 to mangala vukungu ndzwana na mafambiselo yo biha.
Tiqingho leta valumandleve ti vangile leswaku ku lavi sisiwa 24 035 wa milandzu ya vukungundzwana, vumbabva na vugevenga byin’wana, ku vula Khomixinara wa Vuko rhokeri bya Mfumo Michael Seloane, loyi a angamelaka ntirho hinkwawo lowu endli waka hi khomixini leyi.
Exikarhi ka 2020 na 2021 ku mangariwile milandzu ya 337 hi ku tirhisa nomboro ya riqingho lera xilamulela mhangu. Makumenharhun’we ya yona yi khumba mihombo loko eka matholelo na maxavelo ya tinhundzu na vukorhokeri leyi yi nga eku lavisisiweni hi PSC. Milandzu leyi nga sala yi hundziseriwile eka tindzawulo ta mfumo tin’wana kumbe tie jensi ta nsindziso wa nawu ku ya lavisisiwa.
Mihomboloko ya tindlu ta Nongonoko wo Aka hi Vunts hwa na Nhluvukiso (RDP), ya tithendara na ya mali ya nhla yiso wa vaaki yi le xikarhi ka swihehlo leswi nga toloveleka swinene leswi endliweke.
“Hi nkarhi wa ku pfariwa ka tiko, hi amukerile vuluma ndleve byo tala hi imeyili.
Hi tlhela hi va na sisiteme yo rhekhoda swihungwana ya otometiki eka lava tsakelaka ku fonela nomboro ya hina ya riqingho ra xilamulelamhangu endzhaku ka tiawara to tirha,” ku vula Seloane.
U engetela leswaku kusukela loko ku hungutiwile tilevhele ta ku pfariwa ka tiko, ku vile na ku tlakuka lokukulu ka ku mangariwa ka vumbabva lebyi fambelanaka na mali ya nhla yiso wa vaaki, ngopfungopfu mali ya nhlayiso ya Mphalalo wa Vanhu wa Ntshikelelo.
Ku tiyisisa matshalatshala yo sivela vukungundzwana, Mfumo wu nyikile vuswikoti eka tiejensi ta nsindziso wa nawu hi vatirhi lava nga na swi kili, na ku tumbuluxa Senthara leyi Hlanganeriweke. Senthara i ntlawahato wa tiejensi ta nsi ndziso wa nawu leti avelanaka vuxokoxoko na swipfuno eka ku lwisana na vumbabva na vukungundzwana eka maxavelo ya tinhundzu na vukorhokeri lebyi fambelanaka na COVID.
Xana ku humelela yini endzhakukaloko vulu mandleve byi endliwile?  Seloane u vula leswaku loko nandzu wu mangariwa hi ku tirhisa nomboro ya riqingho lera xilamulelamhangu, vatirhi vo sungula vo tisa switshunxo 
va kamba loko vuxokoxoko hinkwabyo lebyi faneleke byi nyikiwile. Leswi swi katsa vuxokoxoko bya leswaku i mani a nga endla yini, xiendlo lexi hehliwaka xi endliwile rini, naswona hikwalahoka yini.
U vula leswaku loko ku kumeka leswaku ku na swo biha leswi nga endliwa – ku nga va ku ri mihomboloko ya maxavelo ya tinhundzu na vukorhokeri na matholelo, ku ba mati, vukungundzwa na lebyi fambelanaka na tindlu ta RDP, vumbabva bya mali ya nhlayiso wa vaaki, ku rhurha swi nga ri enawini, ku ba, vukhamba kumbe vumbabva – PSC yi nga bumabumela xiendlo xo lulamisa eka ndzawulo leyi faneleke kumbe ku hundzi sela nandzu lowu eka Hawks, SAPS kumbe Xipano xa Xintirhwana xo Lwisana na Vukungundzwana ku lavisisa ku ya emahlweni.
Milandzu leyi PSC yi yi hundziselaka eka tindzawulo ku ya lavisisiwa, yi katsa:
• Vatirhelamfumo lava endlaka ntirho wo engetela handle ka mpfumelelo wa ti ndzawulo• Mitlimbo ya mitsakelo leyi nga paluxiwangiki, na• Matikhomelo yo biha. Seloane u vula leswaku PSC yi nyika tindzawulo ta mfumo masiku ya 60 ku lavisisa na ku pfala nandzu. U vula leswaku endzhakukaswona ndzawulo yi tivisa PSC leswi yi nga swi kuma. “Loko hi tsakisiwa hi magoza lama tekiweke hi ndzawulo, hi ta pfala nandzu lowu, kambe loko ma nga hi tsakisi hi tlhelela eka ndzawulo.” Vuxikalavito bya tiyi sisiwaLoko mulumandleve a nga lavi leswaku vito ra yena ri boxiwa, muofisiri wa nomboro ya riqingho lera xilamulelamhangu wa PSC u tsala vuxokoxoko bya yena byo tihlanganisa. Leswi swi na nkoka hikuva loko ku laveka vuxokoxoko byo enge tela, PSC yi boheka ku kota ku tihlanganisa na yena.
Valumandleve lava va mangalaka milandzu eka nomboro ya riqingho lera xilamulelamhangu ya PSC va tshembisiwa ku sirheleriwa loko va lava ku tshama va ri xikalavito, ku vula Seloane. U hlamusela leswaku vatirhi vo sungula vo tisa switshunxo va leteriwile ku tiyisisa leswaku vutitivisi bya valumandleve byi tshama byi sirheleriwile.
Seloane u vula leswaku vanhu va Afrika-Dzonga va boheka ku mangala vuku ngundzwana hikuva byi yivela swisiwana naswona byi yimisa nhluvukiso, leswi swi sivelaka tiko ku humelela ku ya emahlweni.  

