Xidemokirasi xa hina xi ta hi pfuna ku hlula  COVID -19

Hi na vaakitiko lava nghe-nelelaka swinene eka swa tipolotiki emisaveni. Rhekodo ya vonelo ra 2018 leyi endliweke hi Senthara ya Ndzavisiso ya Pew yi komba leswaku MaAfrika-Dzonga ma tala ku teka goza ra swa tipolitiki hi mayelana na timhaka leti va vilerisaka swi-nene, ku fana na nhlayiso wa ri-hanyu, dyondzo, ntshuxeko wo vulavula na vukungundzwana.Rhekodo ya vonelo yi tiyisisa ngopfu leswaku ha ti-tiva na hina vini. Ha tiphina hi mikanerisano yo ntlhontlha miehleketo na mfumo wa hina na le xikarhi ka hina eka timhaka leti nonohaka ta siku. Hi na vaakitiko lava gingirikaka lava tshamaka va tiyimiserile ku sirhelela mitshuxeko na timfa-nelo ta hina ta nkoka. Kun’wana ka ku hlula ka xi-demokirasi xa hina hi leswaku MuAfrika-Dzonga un’wana na un’wana u tshemba leswaku Vumbiwa ra hina ri ta n’wi sirhelela, na leswaku tikhoto ti kahle no kala ti nga hlawuli eka ku tsakela ka yena. Ndza swi ehleketa eka timhaka leti hi nkarhi wa rendzo leri ndza ha ku va ka na rona ro ya eKapa-Vuxa ku ya kambela xiyimo xa xifundzankulu xo lulamela xitsongwatsongwana xa corona. Ndzi vutisiwile hi muteki wa mahungu loko ndzi khumbeka eka phurosese yo teka goza ra xinawu leri nga kona leri ntlhontlhaka swilaveko swo karhi swa Nawu wa Mafambiselo ya Xilamulelamhangu. Nawu lowu i masungulo ya milawu hinkwayo leyi pasisiweke ehansi ka xiyimo xa mhangu xa tiko hinkwaro lexi hi xi hlambanyeke ku herisa xitsongwatsongwana xa corona.Ku sukela loko mhangu leyi yi sungurile, nhlayo ya vanhu va tirhise mfanelo ya vona yo ya etikhoto. Milawu ya ku pfaleriwa yi ntlhontlhiwile eka vhiki ro sungula ra ku pfaleriwa hi muakitiko wa le Mpuma-langa loyi a lava leswaku a nga katsiwi eka ku arisiwa ku famba a ya enkosini.Eka mavhiki ya nkombo (7) lawa ya nga landzela, ku ve na mintlhontlho ya swa nawu ku suka eka nhlayo ya vanhu, mihlangano ya swa vukhongeri, mihlangano ya tipolitiki, tiNGO na mihlangano ya swa mabindzu hi ku lwisana na xilaveko xin’we kumbe swo-tala swa ku pfaleriwa leswi swi nga va tsakiseki. Van’wana va humelerile, kasi van’wana va tsandzekile. Van’wana va yile etikhoto hi mhaka ya xihatla ya timhaka ta vona lava swi-rilo swa vona swa xihatla swi nga tekeriwangiki enhlokweni, naswona van’wana va kume ku rhuliwa ndzwalo loku a va ku lava. Van’wana a va ha yanga emahlweni na swikombelo swa vona endzhaku ka ku kaneri-sana na mfumo.Hambiloko hi nga tsakela ku papalata goza ra nawu rihi kumbe rihi leri nga tekiwaka eka mfumo, hi fanele hi amu-kela leswaku vaakitiko lava nga tsakangiki hi goza rihi kumbe rihi leri mfumo wu ri boheke ku ri tirhisa va na mfanelo yo ya eka tikhoto ta hina ku ya kuma ku rhuliwa ndzwalo kwihi kumbe kwihi. Leri i tirhelo ra ntolovelo ra xidemokirasi lexi lawuriwaka hi Vumbiwa na ku va ntolovelo lowu amukelekaka eka tiko leri tumbuluxiweke ehansi ka ma-fambiselo ya nawu.Hi na endlelo ro kambela ku vona leswaku xiyenge xihi kumbe xihi xa mafumelo xa swi kota ku yimela ku kambisisiwa loko xi landzelela Vumbiwa. Lomu hi kumekaka hi nga tirhi kahle, hi ta endliwa leswaku hi va na vutihlamuleri hi tikhoto, naswona ku hundza kwalaho, hi vaakitiko ra hina. Handle ka tikhoto ta hina, Mihlangano ya Kavanyisa ka 9 yi kona ku sirhelela timfa-nelo ta vaakitiko, tanihilaha mihlangano leyi nyikiweke ntirho wo angamela tiejensi to vona ku landzeleriwa ka nawu hakona. Tanihilaha ndzi nga byela vateki va mahungu hakona, MuAfrika-Dzonga un’wana na un’wana u na mfanelo yo ya etikhoto, naswona hambi ku ri mina tanihi Presidente ndzi nge siveli munhu wihi kumbe wihi loyi a endlaka mfanelo yoleyo.Ku vile na nxopanxopo wo ntlhontlha miehleketo no tika, naswona wu ta ya emahlweni wu va kona wa swiyenge swo hlaya swa ku angula ka rixaka ra hina eka xitsongwatsongwana xa corona ku sukela eka maandlalelo ya data na leswi languteriwaka ku hu-melela eka nkarhi lowu taka ku ya eka ntshikelelo wa ku pfaleriwa eka ikhonomi ku ya eka milawu. Tanihi mfumo a hi pfumelelanga nxopanxopo wolowo leswaku wu kandziyeriwa kumbe wu miyetiwa.Hi le tlhelo rin’wana, swisolo leswi akaka swa hi pfuna ku kota ku titoloveta na ku famba khwatsi eka ku angula eka swiyimo leswi cincaka. Swi fumisa njhekanjhekisano wa vaaki na ku hi nyika hinkwerhu ka hina ku twisisa ko anama eka timhaka leti nga eku hu-meleleni.Hi swi vula minkarhi hinkwayo leswaku hi tshembele eka data ya xisayense, xiikhonomikali na vumbhoni le-byi lavisisiweke loko swi ta eka ku endla swiboho na ku endla milawu leyi fambelanaka na ku angula ka hina eka xitsongwatsongwana xa corona. Eka xiyimo lexi kotekaka ehansi ka swiyimo leswi ntlhontlhaka, hi kongome ku tihlanganisa na ku kanerisana. Hi lava leswaku MaAfrika-Dzonga hinkwawo ma va xiphemu xa tshalatshala leri ra tiko hinkwaro. Marito ya vaakitiko ntsena ma fanele ma ya emahlweni ma twakala eka nkarhi lowu wo tika swonghasi wo fana na lowu. Ntungu wa xitsongwatsongwana xa corona na magoza lama hi nga ma teka ku wu herisa ma tikisele vanhu va ka hina.Swi tise mpfilumpfilu lowukulu swinene na tinxani-seko. Hambileswi hi nga kombaka ku humelela loku hi ku fikeleleke eka ku nonokisa ku hangalaka ka xitsongwatsongwana, ka ha ri na ndlela yo leha leyi nga ta fambiwa. Ma-vhiki na tin’hweti leti nga ta landzela tita nonoha, naswona ti ta lava swotala ku suka eka vanhu va ka hina.  Hikwalaho ntungu wu ta ya emahlweni na ku tikisela vaakitiko va ka hina na mihlanga-no ya hina. Hambiloko hi pfula ikhonomi hi ku nonoka, ntshikelelo eka swiyimo swa vanhu wu ta tika. Loko swa ha ta tshama swi ri tano, vuswikoti bya nkwetlwmbetano, ku nga twanani na ku nga eneriseki swi ta tshama swi ri kona.Loko hi ri karhi hi tirha eka xiyimo lexi xo nonoha, Vumbiwa ra hina i xiletelo xa hina xa nkoka swinene na xisirhelelo xa hina xa nkoka swinene. Xidemokirasi xa hina lexo tiya xi lulamisela matimba na ku tiyisela loku hi ku lavaka ku hlula mhangu leyi yo nonoha.Hambileswi tanihi mfumo hi hoyozelaka leswaku vanhu votala lava endlaka swikombelo ekhoto va hlohloteriwa hi vunene lebyi fanaka, hi fanele hi tlhela hi tekela enhlokweni leswaku swiboho leswi teki-weke hi mfumo swi endliwe hi moya lowunene, naswona swi endleriwe ku ku tlakusa ku nga ri ku onha ku tsakela ka MaAfrika-Dzonga.Xirhangana xa hina xa nkoka xi tshama xa ha ri ku ponisa vu-tomi. Xiboho xa hina xin’wana na xin’wana xi seketeriwa hi xilaveko xo tlakusa timfanelo ta vutomi na ndzhuti tanihi-laha swi vekiweke hakona eka Vumbiwa.Hi ta ya emahlweni hi amu-kela mavonelo yo hambana hambi lawa ya nga fambisaneki na lawa ya nga toloveleka eka ku angula eka xitsongwatsongwana xa corona eka tiko hinkwaro. Mavonelo hinkwawo ma hi pfuna ku tirha hi ndlela yo antswa na vutlhari.Ku landzeleriwa ka mitshuxe-ko ya nkoka ya ku vulavula, ku tihlanganisa na ku vulavula i xipimo xa rihanyu lerinene ra xidemokirasi xa hina. Kambe ku tlula kwalaho, timfanelo leti ta nkoka eka ku humelela ka nkayankayo wa tiko hinkwaro na vanhu hinkwavo eka ku lwi-sana na xitsongwatsongwana xa corona.