Afrika-Dzonga yi ya eka levhele yavulemukisi ya 3

Loko a vulavurisana na rixaka ku nga ri khale a tivisa tiko hi leswi nga ku humeleleni eka qhinga leri fambelanisiweke na nxungeto ra Afrika-Dzonga ku lawula ku hangalaka ka Khoronavhayirasi (COVID-19), Phuresidente u vula leswaku tiko ri ta va na endlelo ro hambanisiwa ku tirhana na tindhawu leti ti nga na tilevhele ta le henhla swinene ta ntluletavuvabyi na hundziselo.
Tindhawu ta nghozi ta COVID-19Tindhawu leti ti tivisiwile tanihi tindhawu ta nghozi ta vuvabyi bya Khoronavhayirasi. Ti katsa madorobakulu lama landzelaka:  Dorobakulu ra Tshwane  Dorobakulu ra Joni  Ekurhuleni  eThekwini  Nelson Mandela Bay  Dorobakulu ra Buffalo Kapa.Tindhawu tin'wana leti nga kumeka ti ri ta nghozi i timasipala ta West Coast, Overberg na xifundzatsongo xa Cape Winelands eKapa-Vupeladya mbu, xifundzatsongo xa Chris Hani eKapa-Vuhumadyambu, na xifundzatsongo xa iLembe eKwaZulu-Natal.Ndhawu ya nghozi yi hlamuseriwa tanihi ndhawu leyi nga na kutlula ntlhanu wa tiphesente ta vanhu lava tluleriweke hi vuvabyi eka 100 000 ya vanhu kumbe laha mitluletavuvabyi yintshwa yi tlakukaka hi ku hatlisa. Ku tirhana na xitsongwatsongwana etindhawini leti, mfumo wu fanele ku simeka miphalalo ya le henhla leyi nga kongomisiwa eka ku hunguta nhlayo ya mitluletavuvabyi yintshwa.“Hi le ku simekeni ka magoza yo antswisiwa yo langutisisa, vulawuri bya mitluletavuvabyi na malawulelo. Hi ta veka xipano xa nkarhi hinkwawo wa vatirhi va ntokoto eka ndhawu ya nghozi yin'wana na yin'wana,” ku vula Phuresidente.Xipano lexi xi ta katsa ti epidemiyolojisi, vatirhi va swa mindyangu, vaongori, vatirhi va swa rihanyo va le miga ngeni, vativinkulu va swa riha nyo ra vaaki na vukorhokeri bya swa vutshunguri bya xilamulelamhangu xa rihanyo, hi ku seketeriwa hi vativinkulu va le Cuba.“Hi ta hlanganisa ndhawu ya nghozi yin'wana na yin'wana na vukorhokeri byo kambela, miako ya nhlambulo, miako yo tiveka wexe, vutshunguri, mibedo ya xibedhlele na ku landzelerisa ku hlangana.“Loko swi fanerile, xiphemu xihi kumbe xihi xi nga tlheriseriwa eka tilevhele ta vule mukisi ta 4 kumbe 5 loko ku hangalaka ka ntluletavuvabyi swi nga lawuleki hambiloko ku ri na miphalalo ya hina naswona ku ri na nxungeto wo tala eka miako ya hina ya swa rihanyu,” a vula.Nongoloko wa tindhawu ta nghozi wu ta langutisisiwa endzhaku ka mavhiki mambirhi man'wana na man'wana ku ya hi ku hangalaka ka xitsongwa tsongwana lexi.
Ku pfula ikhonomiKu simekiwa ka levhele ya vulemukisi ya 3 leyi sunguleke emasungulweni ya Khotavuxika, swi khumbe ku vuyela eku tirheni ka tisekitara to tala ta ikhonomi, ti languteriwa ku landzelela milawu yo tika ya swa rihanyo na ya ku siya  mpfhukanyana exikarhi va nhu.  Vatirhelamfumo vo tala va vuyerile emitirhweni hi ku fambisana na milulamiselo ya Nawu wa Rihanyo na Vuhla yiseki bya le Ntirhweni na hi ku leteriwa hi Ndzawulo ya Vatirhelamfumo na Vulawuri, hi ku tirhisana na tindzawulo letin'wana hinkwato leti nga eka mfumo.
Milawu na tipulani ta ndhawu ya ntirhoTanihiloko tisekitara to tala ta ikhonomi ti pfula, mfumo wu ta tshembela eka mitwanano ya vaaki na vatirhinkulu hinkwavo ku lulamisa hi swivangelokulu swa nxu ngeto eka ndhawu ya ntirho na ku hlangana exikarhi ka vatirhi na vaaki.

“Hikokwalaho hi ta va hi karhi hi hetisisa milawu yo hlayanyana ya tisekitara naswona hi ta lava khamphani yin'wana na yin'wana ku tumbuluxa pulani ya ndhawu ya ntirho va nga si pfula nakambe," a vula. Hi ku ya hi tipulani leti, tikhamphani ti ta dinga ku simeka magoza ya mbhasiso na ku siya mpfhuka nyana exikarhi ka vanhu na switirhisiwa; va ta dinga ku hlahluva vatirhi loko va fika siku na siku, ku hlambu la lava va nga vaka va tluleriwile hi vuvabyi na ku va lulamisela ku kambe riwa.“Va dinga ku pfuna hi ku lava lava va hlanganeke na vona loko vatirhi va kambe riwile va kumeka va ri na yona. Hikokwalaho ka ku nga sirhelelekangi, vatirhi hikwavo lava va nga na malembe ya le henhla ka 60 hi vukhale na lava va nga na mavabyi yo godzombela yo fana na vuvabyi bya mbilu, vuvabyi bya chukela, vuvabyi byo godzombela byo hefemula na mfukuzana va fanele ku tshama ekaya,” ku vula Phuresidente.
Vatirhi lava va kotaka ku tirhela emakaya va fanele ku pfumeleriwa ku endla tano.Hi ku ya hi magoza lama, vuhumelerisi hinkwabyo, vucelamigodi, vumaki, vu-korhokeri bya swa timali, vukorhokeri bya xiphurofexinali na bya mabindzu, thekinoloji ya mahungu, vuhlanganisi, vukorhokeri bya mfumo na vukorhokeri bya swihangalasamahu ngu, swi ta pfuriwa kusuke la hi 1 Khotavuxika. Ku su ngurisa hi vuntshwa loku faneleke na malulamiselo ya swiphemuphemu swi ta dinga ku simekiwa eka ndhawu yin'wana na yin'wana ya ntirho.
“Tiholisele na nxaviselo wa vanhu swi ta pfuriwa hi ku hetiseka, ku katsa switolo, mavhengelexiphaza na vaxavisi vo ka va nga ri va ximfumo. Mabindzu ya xielekitironiki ya ta ya emahlweni yi tshama yi pfurile. Tisekitara tin'wana leti a ti pfuriwile eka nkarhi lowu nga hundza, ku fana na vurimi na swihlahla, vukorhokeri bya gezi na mati, vukorhokeri bya swa vu tshunguri, ku endla swakudya na ku endla swimakiwa swa nsivelamavabyi, swi ta tshama swi pfuriwile hi ku hetiseka,” a vula.
Migingiriko ya xiikho nomi ya nxungeto wa le henhla a yi pfumeleriwiMigingiriko ya xiikhonomi ya nxungeto wa le henhla yi tshama ya ha tshimbisiwile. Leswi swi katsa leswi landzelaka:
• Mavhengele yo xavisa swakudya swo swekiwa, tibara na tithavhene, handle ka ku heleketa kumbe ku teka swakudya. • Vurhurhelo na tendzo to haha ta laha tikweni, handle ka tendzo ta bindzu, leti ti nga ta va kona eka masiku lama nga ta tivisiwa.
• Tikhomferense, swi endleko migingiriko yo hu ngasa na swa mitlangu .
• Vukorhokeri byo tihla yisa, ku katsa swa mi sisi na vukorhokeri byo sasekisa.
Ku fambafamba ka vanhu na ku xavisiwa ka byalwaVanhu va ta kota ku tiolola nkarhi wun'wana na wun'wana esikwini, ntsenaloko leswi swi nga endliwi hi mitlawa. Xinawana xo tshimbisa ku fambafamba ka vanhu xi ta susiwa.“Xihoko xi nga xavisiwa ku ya nwela ekaya ehansi ka swipimelo swo tika, hi masiku lama vekiweke naswona ku ringana ti awara leti pimiweke. Switi viso eka mhaka leyi swi ta nyikiwa loko hi hetisisile mikanelo na sekitara leyi hi swipimelo swo hamba nahambana,” ku vula Phu residente.Ku xavisiwa ka swimakiwa swa fole swi ta tshama swi tshimbisiwile eka le vhele ya vulemukisi ya 3, hikwalaho ka mixungeto ya rihanyo leyi fambelanaka na ku dzaha.“Tinhlengeletano ti ta tshama ta ha tshimbisiwile, handle ka mikosi leyi vaka na vanhu vo ka va nga hundzi 50 kumbe tinhlengeletano endhawini ya ntirho eka swiko ngomelo swa ntirho,” a vula.
Langutelani ku tlaku ka eka mitluletavuva byi Phuresidente Ramaphosa u vula leswaku, hi ku lulamisela ntlakuko lowu languteriweke eka mitluletavuvabyi ya COVID-19 etikweni, kwalomu ka 20 000 wa mibedo ya swibe dhlele yi, naswona yi le ku tirhisiweni nakambe eka timhangu ta COVID-19, na 27 wa swibedhlele swa nkarhinyana swi le ku aki weni etikweni. “Swin'wana swa swibe dhlele leswi swi lulamerile ku amukela vavabyi va Khoronavhayirasi.” Phuresidente u vula leswaku mfumo wu amukela ntirho lowu wu yaka emahlweni wu endliwa hi vatirhelamfumo, ngopfungopfu lava va nga rhanga emahlweni eka ku lwisana na COVID-19.“Vuhlayiseki bya vati rhi hinkwavo, ku katsa vatirhelamfumo, i mhaka yo vilerisa eka hina. Hi ta ya emahlweni hi endla matshalatshala hinkwawo ku nyika switirhisiwa swa nsirhelelo wa munhu yena n’wini ku tiyisisa vuhlayi seki bya vanhu hinkwavo loko va ri entirhweni.“Lexi xi rhangaka ema hlweni eka hina i ku hu nguta swivandlanene swa ntluleto wa xitsongwa tsongwana na ku tumbuluxa mbangu wo hlayiseka wa vanhu hinkwavo,” a vula.
  

Switsundzuxo leswi faneleke ku landzeleriwa ku sivela ku tluleriwa hi vuvabyi bya Khoronavhayi-rasi.
 »Tshama ekaya swinene hilaha u kotaka hakona.  »Tsundzuka ku siya mpfhukanyana exikarhi ka vanhu »Ambala xipfalaxikandza xa wena »Hlamba swandla swa wena hi xisibi hi ku hetiseka. Hlamba endzhaku ka swandla swa wena, exikarhi ka tintiho na le hansi ka min’wala. Hlamba swandla swa wena hi xisibi nkarhi hinkwawo loko u nga si dya na le ndzhaku ka loko u humile u ya eka ndhawu ya mani na mani. »Khubumeta nomu wa wena hi thixu loko u khohlola na ku entshemula. Papalata ku khoma xikandza hi swandla swo thyaka mikarhi hinkwayo. Loko u fanerile, tiyisisa leswaku u hlamba swandla swa wena hi xisibi hi ku hetiseka kusungula. »Lava mpfuno wa swa vutshunguri loko u nga titwi kahle. Swikombeto swa ntolovelo swa COVID-19  emirini swi katsa ku khohlola, ku huma marhimila, ku hisa miri na ku heleriwa hi moya. Loko u ri na xin'wana xa swikombeto leswi, lava mpfuno wa swa vutshunguri hi ku hatlisa.
Ku kuma vuxokoxoko hi vuenti hi ku fonela riqingho ra xilamulelamhangu ra 24 wa tiawara Vandla ra Rixaka ra Mavabyi mo Tlulela eka 0800 029 999 kumbe u nghena eka www.health.gov.za  na www.nicd.ac.za