A hi tirhisaneni  ku lunghisa  swa timali ta hina 

 Tinhlayo ti swi veka erivaleni leswaku handlekaloko hi teka goza sweswi ku hundzuluxa swilo, ku ta va na mikarhi yo tika swinene emahlweni.
 Ku swi veka kahle eriva leni, hi le ku tirhiseni ka mali swinene kutlula leyi hi yi  nghenisaka.
 Hikwalaho ka sweswo, hi le ku yeni emahlweni hi lombetela, naswona ku durha ka ku tlherisa xikweleti le ku tlakukeni. Hi ntiyiso, tihakelo ta ku tlherisa xikweleti swe swi i xiyenge lexi kulaka hi ku hatlisa swinene na matirhiselo mali. Hi tirhisa mali yo tala eka ku tlherisa tihakelo ta swikweleti kutlula leswi hi swi endlisaka xiswona eka swa rihanyu; ko va ntsena dyondzo na nhluvukiso wa vaaki swi kumaka yo tala.
 Xiyimo lexi xa kanakanisa hindlela ya khombo naswona a xi yiseki emahlweni.
 Hi dinga ku endla ku cinca ko tivikana naswona hi dinga ku yi endla sweswi.
 Ku na swivangelo swo talanyana swa xiyimo lexi hi nga eka xona sweswi.  Ikhonomi a yi kulangi swinene eka malembexikhume lama nga hundza, ngopfungopfu hikwalaho ka nkitsinkitsi wa swa timali wa 2008 na ku wa eka ku laveka ka swicelwa le swi hi swi tundzelaka matiko mambe. Hikwalaho ka swe swo, nhlengeleto wa xibalo wu vile lowu nga tsana naswona hi bohekile ku lomba swinene ku kota ku tirhisa mali eka nhluvukiso, swimakiwankulu na miholo. Hi nkarhi wun’we, ntekelavulawuri wa mfumo na vukungundzwana swi khu  mbile mafumelo, matirhelo ya kahle ya mitirho na ku yisa emahlweni swa timali eka mihlangano ya mfumo yo tala nyana, ku katsa na mabindzu lama nga ehansi ka vun’wini bya mfumo (tiSOE).
 Matshalatshala ya malembe mambirhi lama nga hundza yo pfuxeta ikhonomi na ku aka mihlangano hi vuntshwa se ma soriwile hi nkitsinkitsi wa gezi, leswi kamanyetaka ku yisa emahlweni ku kula na ku rhwexa ndzhwalo wo engetela ehenhla ka swa timali ta mfumo.
 Hikokwalaho, swirhangana swa hina eka mpimanyeto lowu swi fanele ku vuyisa  ikhonomi ya hina eka ndlela ya ku kula na ku kamanyeta ku tirhisiwa ka timali ta mfumo na ku tshamisekisa xikweleti xa hina.
 Mpimanyeto lowu i xiphemu lexi fambaka swin’we xa pfhu mba ra hina ra ku kula ka nka tsahinkwavo, ku tumbuluxiwa ka mitirho, vuvekisi na mfumo lowu nga na vuswikoti.
 Hi tekile xiboho lexi nga na xikongomelo xa ku nga landzeleli ndlela ya ku boha nkhamu. Ndlela yoleyo a yi ta va yi vile na mitsemo leyi kulu eka ku tirhisiwa ka mali eka vukorhokeri bya vaaki lebyi vanhu lava sweleke va tshembelaka eka byona. A yi ta va yi khumbile ku hungutiwa  hindlela yo hlamarisa ka miho lo ya vatirhelamfumo, sayizi ya vukorhokeri bya mfumo, ku tsemiwa ka tibonasi na tiphenceni, ku tlakusiwa ka swibalo na ku xavisiwa ka rifuwonhundzu ra mfumo.
 Mpimanyeto lowo boha nkhamu a wu ta va wu onhile vuswikoti bya hina bya ku kula na ku tsanisa vuswikoti bya mfumo ku hlohlotela nghi ngiriko wa ikhonomi na ku fikelela swidingo swa vanhu.
 Ematshan’weni hi andlarile mpimanyeto lowu wu nga naku  hambana wa magoza lama ringanisiweke na ku va lama langutisisiweke kahle ku kamanyeta ku tirhisiwa ka mali, ku engetela xibalo na ku khutaza ku kula.
 Emalembeni manharhu lama taka, hi langutela ku fikelela nhlayiso wa kwalomu ka R261 wa tibiliyoni hi ku tsema mipimanyeto ya tindzawulo to talanyana na ku hunguta mpimo lowu bili ya miholo ya vatirhelamfumo yi tlakuka hawona. Hambiswiritano, hi nkarhi wun’we, hi ta dinga ku tirhisa mali yo tala ku seketela ku vumbiwa hi vuntshwa ka tiSOE to fana na Eskom na SAA. Hikwalaho ka sweswo, hi langutela ku hungutiwa ka nsalo wa R156 wa tibiliyoni eka ku tirhisiwa ka mali loku nga riki na ntswalo eka theme ya le xikarhi.
 Leswi swi ta pfuna ku hu nguta nkayivelo na ku hungu ta swidingo swa hina swa ku lomba.
 Xiphemu lexikulu xa nhlayiso xi ta ta kusuka eka ku hunguti wa ka mpimo lowu bili ya hina ya miholo yi kulaka hawona.
Leswi swi ta lava mikanerisa no leyi kongomisaka exikarhi ka vatirhisani va vaaki hi nkwavo, kambe ngopfungo pfu eka tiyuniyoni ta sekitara ya mfumo. Mivulavurisano leyi yi dinga ku endliwa hi moya wa ku lava switshunxo.
Ndzi tiyisiwa mbilu hi ku hise ka ka mavandla hinkwawo ka ku vulavurisana eka mikane risano yo tivikana leyi nga na xikongomelo xa ku kuma xitshunxo.
 Endlelo ra hina a hi ku tsema hindlela yo hlamarisa sayizi ya vatirhelamfumo, kambe i ku kambela mpimo lowu miholo ya hina yi kulaka hawona.
Miholo ya vatirhelamfumo hi nhlayoxikarhi yi tlakukile hi mpimo wa le henhla swinene kutlula inifulexini emalembeni lamo tala, naswona hi dinga ku lunghisa leswi loko hi fanele ku tisa timali ta mfumo ehansi ka vulawuri. Nakambe leswi swi tirha eka malawulelo ya timali ta vanhu vona vini, laha loko nchumu wa matirhiselo ya timali wahi kumbe wahi lawa ma tlakukaka hi mpimo wa kutlula inifulexini – ku nga va nxavo wa gezi, mixavo ya swifambo kumbe swakudya – mikarhi hinkwayo hi ta veka mpimanyeto na timali ta mu nhu ehansi ka ntshikelelo na le handle ka ndzinganano.
 Bili ya miholo yi tshama yi ri xiphemu lexikulukumba xa ku tirhisiwa ka mali hi ntlawahato wa ikhonomi. Ku kula ka bili ya miholo swi sungurile ku hetiwa matimba hi ku tirhisi wa ka timali eka tiphurojeke to lava xumankulu eka ku kula ka nkarhi lowu taka na michumu leyi yi nga ya nkoka swonghasi eka mphakelo wa vukorhokeri.
 Bili ya miholo ya vatirhela mfumo hindlela yihi kumbe yihi a hi xiyenge xi ri xoxe laha hi tsemaka kona tihakelo.
Ndzi tekile xiboho xa leswaku a ku nga vi na ku tlakuka eka miholo ya vakhomantirho lava hlawuriweke nan’waka. Leswi swi landzela ku hungutiwa ka mivuyelo leyi tumbulukaka eka micinco ya Buku ya Vuxo koxoko ya Vaholobye. Hi ta hangalasa nawu lowuntshwa nan’waka lowu tivisaka ri mba ra miholo eka mavandla ya mfumo na tikhamphani leti nga ehansi vun’wini bya mfumo ku sivela muholo lowu tlulaka mpimo eka swirho swa bodo na varhangerinkulu.
 Varikwerhu va hina va tiyuni yoni ta vatirhi va vula swona loko va ku hi fanele  hindlela leyi kombisekaka hi sivela ku pfuta ka timali ta mfumo hi ku tirhana na vukungundzwana, ku herisa matirhiselo ya mali lama hambanaka na milawu, lawa ma nga hava mbuyelo na ku va wa ku tlangisa. Hi ta endla leswi na swin’wana swo tala.
 Tanihiloko hi ri karhi hi kamanyeta swinene bili ya miholo ya mfumo, i swa nko ka swonghasi ku tshamisekisa timali ta mfumo, ku antswisa matirhelo ya sekitara ya mfu mo i swa nkoka swinene loko hi lava ku aka mfumo lowu nga na vuswikoti, lowu tirhaka hi ku hatlisa ku ri hava ntlangiso wa swipfuno. Hi dinga  vanhu vo tala lavanene eka swiyimo leswi nga fanela.
 Loko hi ri karhi hi lawula ku tirhisiwa ka timali ka mfumo, hi le ku hlongoriseni ka ku kula. Hi xona xivangelo lexi xa leswaku, hambiloko ku ri na vangwa ra nkwama wa ti mali, ku hava mitlakukokulu ya xibalo. Ematshan’weni, ku na ku wisisiwa ka vabari hi wun’wewun’we na magoza lamo talanyana ku anamisa tshaku ra xibalo xa tikha mphanikulu. Nakambe hi le ku susumeteleni emahlweni hi mipfuxeto leyi fikaka ekule eka swiyenge swo fana na mphakelo wa gezi, tihlaluko, swiporo na vuhlanganisi bya swa tiqingho ku hunguta ku dhurha ka ku endla bindzu.
Hi ku tirhisa  Nkwama wa Swimakiwakulu hi na xiko ngomelo xa ku hlengeleta timali kusuka eka swihlovo swo hambana kufika eka ku vekisa eka nongonoko wo aka lowukulu. Hi ku tirhisa qhinga ra hina ra tiindasitiri na pfhumba ra vuvekisi hi le ku pfuleleni ka swiyenge swa nkoka swa ku kula.
 Hi le ku lunghiseni ka timali ta hina ta mfumo ku endla ku kula ka nkatsahinkwavo na ku tumbuluxiwa ka mitirho swi koteka. Mikarhi yo tano yi lava hina leswaku hi va na ntiyiso, ku nga ri ku lerisa. Yi lava ntirhisano, ku nga ri ntlimbo.
Ku tipfumata swo karhi na ku endla vucincanisi swi ta boheka ku endliwa.
 Hi le ka leswi hi ri swin’we, naswona hi avelana vutihla muleri bya nhlanganelo ku byarha switluto, ku tluta xi kan’we na ku lawula tiko ra ka hina ri tsemakanya mati ya timheho ta matimba.