Twantsho ya komello e kgolo

Komello ke nako e lelefa ditsweng ya pula e tlase ho sa tlwaelehang ho bakang kgaello ya metsi.
Ho ya ka Ngaka Mathieu Roualt, profesa e kgolo ya Le fapha la Thuto ya Dibupuwa tsa Lewatleng Yunivesithing ya Kapa, disosa tse ka sehloo hong tsa komello ke sephetho sa El Niño le phethoho ya tlelaemete.
“El Niño ke ketsahalo ya tlhaho e etsahalang ka dilemo tse ding le tse ding tse tharo ho isa ho tse hlano mme e ka nka dilemo tse pedi. E eketsa dithemphereitjha lewatleng la Pacific le Ia India, mme sena se ka baka maemo a komello,” o rialo.
Phetoho ya tlelaemete e hla loswa e le phetoho ya lefatshe ka bophara kapa mekgwa ya tlelaemete ya lebatowa e qadileng mahareng ho isa mafellong a ngwahakgolo ya bo20 mme haholoholo e bakwa ke bophahamo bo eketsehileng ba khabonedaeoksaete ya ate mosefereng e hlahiswang ke tshebediso ya dibeso tsa fosile.
“Ngwahakgolong e fetileng dinaha tsa borwa ba Afrika di hlasetswe ke  diphethoho tsa selemo le selemo tsa tlelae mete tse kgolo, tse ileng tsa isa dikomellong tse mpehadi le tshitiso ya tshebedisano ya dibupuwa tsa lewatleng le le fatsheng. Diphetoho tsena di ama indaseteri ya  temothuo, peeheletso ya metsi le kgwebo ya botshwasi ba ditlhapi mme ka hoo le moruo ka kakaretso.
Di boela di ama phallo ya metsi melapong le dimeleng le phallo ya dijophepo ho ya lewatleng,” ho hlalosa Ngaka Roualt.
Dikgahlamelo tsena di bo nahala haholo Afrika Borwa hobane naha ya rona e se ntse e na le palohare e tlase ya pula selemo le selemo ya  dimililitha  (ml) tse 450, ha e bapiswa le palohare ya lefatshe ka bo phara  860ml.
 Ke eng kgahlamelo ya komello? Ka Hlakola, Lefapha la Ko panelo ya Puso le Merero ya Botjhaba (COGTA) le ile la boela  la tsebahatsa komello e se e le koduwa ya naha e seng ya porofenseng feela.
“Ka mora ho lekola botjha boholo le bobehadi ba komello e ntseng e tswella bonyane di porofenseng tse tharo, taolo ya koduwa e ile ya boela e tseba hatsa komello e le koduwo ya naha, ho rialo hlooho ya Setsi sa Naha sa Taolo ya Koduwa, Ngaka Mmaphaka Tau.
Le ha feela ho le boima ho le kanya kgahlamelo ya koduwa moruong, e na le kgahlamelo e kgolo lekaleng la  temothuo.
Ka hara Kapa Bophirima, eo e leng monyehedi wa bobedi ka boholo naheng ho Palohohle ya Dihlahiswa tsa  Naha (GDP)  temothuong, ho bile le tahle helo ya mesebetsi e ka bang 21 000 kotareng ya boraro ya selemo se fetileng. Tlhahiso ya koro e ile ya theoha ka 47% ka 2017 mme ho ka ba le kgaelo e hodimo ya dilitara tse dimi lione tse 90 tsa waene e rome lwang kantle le e rekiswang  ka naheng.
Kgaello ya metsi e tla boela e ba le kgahlamelo e mpe tsa maisong ya dikgwerekgwere, tlhokomelong ya bophelo bo botle le bohahlaoding.
 Ke eng se etswang ho laola maemo ana?Dimasepala tse thefotsweng ke komello di kentse tshebetsong dithibelo tse matla tsa ho bolo ka metsi ho baahi le dikgwebo.
Diplante tsa ho mokgwatshe bo ya ho ntsha dikhomponente metsing a letswai, mananeo a ho lokisa dipeipi, tshebedi so hape ya metsi le ho hola metsi a didiba di hlwauwe e le ditharollo bothateng bona, mme mananeo ana a se ntse a le maemong a fapaneng a ho phethela.
