Mokgwa o motjha wa ho lwantsha bobodu o kgola ditholwana

Puong ya ka ya pele ya Pulo ya Naha, ka 2018, ke ile ka itlama ka ho fetola mawa kgahlanong le bobodu ditheong tsa rona tsa setjhaba le ho lwantsha boqhekanyetsi le bohanyapetsi makaleng a poraefete ka sepheo le morero o tshwanang.
Ho tloha ka nako eo, esale re sebetsa ka thata ho matlafatsa le ho tshehetsa lekala la phethahatso ya molao la rona le dikemedi tse amehang. Re thehile Botsamaisi ba Dipatli siso ka hara Botjhotjhisi ba Naha ho shebana le bobodu bo tebileng le Lekgotla le Ikgethileng la Dipatlisiso ho thusa hore ho be bonolo hore Yuniti e Ikgethileng ya Dipatlisiso ya Naha (SIU) e busetse ditjhelete tse utswitsweng. Re ile ra boela re fana ka tshehetso le mehlodi ho ditheo tse ding tse hlokolotse tsa twantsho ya botlokotsebe tse kang Yuniti ya ho Nka Thepa, Yuniti e Ikgethileng ya Ditlolo tsa Molao tsa Dikgwebo le Botsamaisi ba Dipatlisiso tsa Botloko tsebe bo ka Sehlohlolong, bo tsebahalang e le diHawks.
Matsapa ana a kgola ditholwana.
Ka tshebedisanommoho le dienthithi tse bohlokwa tsa tsamaisong ya toka e kgahlano le botlokotsebe, Botsamaisi ba Dipatlisiso bo ngodisitse dinyewe tsefetang 20 tsa bobodu selemong se fetileng sa ditjhelete mme batlodi ba molao ba 65 ba qositswe.
Dinyewe tsena di kenye letsa dinyewe tse mmalwa tsa ‘ho hula mmuso ka nko’ le tsa bobodu bo tebileng.
Selemong se fetileng sa ditjhelete, Yuniti ya ho Nka Thepa e ile ya fumana ditaelo tsa ho kgina dithoto tsa boleng ba R5.4 bilione tse amanang le melato ya bobodu, mme R70 milione e lefetswe ho Letlole la Pusetso ya Thepa ya Botlokotsebe.
Dilemong tse robedi tse fetileng, SIU e buseditse matlole le dithepa tsa boleng ba R2.6 bilione mme ya behella ka thoko dikontraka tsa boleng ba R18 bilione. Ka kakaretso dinyewe tse 119 tsa boleng bofetang R13 bilione di ngodisitswe ke SIU ho Lekgotla le Ikgethileng la Dinyewe.
Bobodu ke tlolo ya molao e rarahaneng haholo ho qoswa.
Batlodi ba molao ba etsa ka bohohlehohle ho pata mehlala ya bona.
Ba thehile dikhamphani tse sa sebetseng ho pata ditshebetsano tse mpe, ditjhelete tse tsamaiswang ka potlako dipakeng tsa diakhaonto tse ngata, ho hlahisa lekeno le fosa hetseng ho balaodi ba lekgetho, mme ntlheng ya basebetsi ba mmuso, ho sebedisa metswale le beng ka bona ho kenya dikopo tsa dithendara ho pata ho nkakarolo ha bona.
Sena se bolela hore tsela eo bolaodi bo tla arabelang ditlo tsena tsa molao e tlameha ho ba e maemong a phahameng le yona.
Ka 2020, re thehile Setsi sa Tshebetsommoho se nang le mekgwa e menga ta ya tshebetso e le setsi sa tshebetso le ho shebana le ditlolo tsa molao tsa ditjhe lete tse ka sehlohlolong, ho kenyeletsa bobodu.
Setsi sena se kopanya bokgoni ba mmuso ba ho etsa dipatlisiso tsa ho thibela botlokotsebe le makala a tshireletso le tsa Setsi sa Mautlwela a Ditjhelete, se hlahisang boutlwela ba dikemedi tsa phethahatso ya molao ho bo sebedisa patlisisong tsa tsona.
Dilemong tse pedi esale Setsi sa Tshebetsommoho se thehilwe, mokgwa wa sona wa mekgwa e me ngata ya tshebetso wa ‘ho latela tjhelete’ o fihleletse diphetho tse kgolo.
Selemong se fetileng sa ditjhelete, mosebetsi wa Setsi sa Tshebetsommoho o ile wa tshehetsa dipa tlisiso tse 276 tsa bobodu.
Tjhelete e ka bang  R659 milione e ile ya busetswa Mmusong ka mokgwa wa ho baballa le pusetso ya merokotso ya botlokotsebe. Tjhelete e ka bang R613 milione ya merokotso e belaelwang e le ya botlokotsebe e ile ya kginwa.
Setsi sa Tshebetsommo ho qalonong se ne se the hetswe ho etsa dipatlisiso tsa bobodu bo mabapi le ditheko le dithendara tse amanang le COVID .
Thomo ya sona ha jwale e ntse e atoloswa ho kenye lletsa tshebediso tse she bana le ho pata mehlodi ya tjhelete, boqhekanyetsi, tsamaiso e mpe, matlole a boferekanyi le ditlolo tsa molao tse ding tse tebileng tsa ditjhelete.
Haufinyane tjena, diHawks di hlalositse tse ding tsa kgatelopele tse entsweng ke Sehlopha sa Tshebetso sa Twantsho ya Bobodu, seo Setsi sa Tshebetsommoho e leng karolo ya sona. Dipakeng tsa dilemo tsa ditjhelete tsa 2019 le 2022, babelaellwa ba 554 ba ile ba tshwarwa mabapi le bobodu, mme ba 142 ho bona ba ile ba fumanwa ba le molato.
Sesebediswa se seng sa bohlokwa sa boutlwela ba ditjhelete ke tlhatlhobo ya mekgwa ya ho phela e entsweng ke Ditshebeletso tsa Lekgetho tsa Afrika Borwa (SARS). Selemong se fetileng, SARS e phe thetse ditlhatlhobo tse 25 tsa mekgwa ya ho phela  ya boleng bofetang  R450 milione ho rarolla diphapano dipakeng tsa lekeno le phatlaladitsweng le mokgwa wa motho wa ho phela.
Ho hlakile hore mehato eo re e nkileng jwalo ka mmuso ho busetsa bokgoni, boitsebelo le botshepehi ba ditheo tse amehang twantshong ya bobodu e na le kgahlamelo e bonahalang.Mosebetsi wa kopanelo wa dikemedi tsohle tse phethatsang molao o otla dinokwane moo ho utlwisang bohloko ka ho fetisisa: dipokothong tsa bona. Matlole a setjhaba a ileng a tlatlapuwa le ho kgeloswa a ntse a busetswa mme ba ikara bellang diketsong tsena ba ntse ba qoswa ke makgotla a dinyewe.
Ho tswela pele ho ma tlafatsa matsapa a rona a ho fetola mawa a kgahlano le bobodu, ke phatlalatsa khiro ya Lekgotla la Naha la Dikeletso tse Kgahlano le Bobodu.
Lekgotla le tla kopantsha bankakarolo setjhabeng ka bophara ho okomela ho kengwa tshebetsong ha lewa la mmuso la ho lwantsha bobodu. Setheo sena se setjha se tla eletsa mmuso ka mehato e bohlokwa ya thibelo, bo kgoni ba ditheo le mehlodi e hlokehang ho thibela ho ipheta ha ho hula mmuso ka nko le ho hatikela boqhekanyetsi le bobodu ka botlalo Afrika Borwa.
Maikemisetso a rona a ho phethela ke ho aha ditheo tse matla tse nang le botsitso tse ka fedisang bobodu le ho mamella boi teko ba kamoso ba ho leka ho hula mmuso ka nko.
Ha re ntse re tswelapele ho fihlella dikatleho tsena, re na le tshepo ya hore leha ho ka nka nako, ba utswitseng le ho tlatlapa mehlodi e reretsweng setjhaba ba tla tobana le ditlamorao tsa diketso tsa bona.  