Go lwantsha komelelo e e kgologadi

Komelelo ke paka e e telele ya go tlhoka  pula e leng se se tlholang metsi a a tlhaelang.
Go ya ka Ngaka Mathieu Roualt, Moporofesara  yo Mogo lwane kwa Yunibesiting ya Kapa mo Lefapheng la Dithuto tsa Mawatle, setlhodi se segolo sa komelelo ke seabe sa El Niño mmogo le phetogo ya maemo a loapi.  “El Niño ke selo sa tlhago se se itlelang ka dipaka tse di rileng mme e iponagatsa gangwe le gape morago ga dingwaga di ka nna tharo go isa go di le tlhano mme e ka nna sebaka sa dingwa ga di ka nna pedi e sa tsamaye.
E oketsa maemo a mogote kwa lewatleng la Pacific le la India, mme seno se ka tlhola komelelo e e seng kana ka  sepe,” o tlha lositse jalo.
Phetogo ya maemo a loapi e tlhalosiwa gore ke phetogo mo setlwaeding sa loaping mo le fatsheng ka bophara kgotsa mo kgaolong  mme e simolotseng mo gare go fitlha kwa bokhu tlhong jwa ngwagakgolo wa bo 20  ebile e tlhotlhelediwa  bogolose golo ke maemo a a tlhatlogileng a khabonotaeokosaete ya lefaufau e e tswang mo tirisong ya ditu kisi tsa fosele.
“Mo ngwagakgolong yo o fetileng dinaga tsa borwa jwa Aforika di ntse di boga ka ntlha ya diphetogo tsa ngwaga le ngwaga mo phetogong ya loapi, e leng se se tlhodileng komelelo e e kgologadi le kgoreletsego mo di tsheding tsa kwa ma watleng le mo Tikolo gong. Diphetogo tseno di ama intaseteri ya temothuo, metsi a a beetsweng motsi wa lešekere le  dikgwebo tsa bodirelatlhapi  mmogo le ikonomi ka  kakaretso.
Gape di ama le kelelo ya metsi mo melatswaneng le mo ditshi ngwaneng mmogo le go šwa ga dikotla mo lewatleng,” Ngaka Roualt o tlhalositse jalo.
Diphetogo tseno di utlwiwa bogolosegolo ke Aforika Borwa ka ntlha ya fa naga ya rona e setse e ntse e na le pula e e seng kalo e e ka lekanang dimililitara (ml) di le 450 ka ngwaga, fa e bapisi wa le  eo dinaga tse dingwe ka bophara di itemogelang yona e e leng kanaka  860ml.
Ditlamorago tsa komelelo ke eng?Ka Tlhakole, Lefapha la Puso tshwaraganelo le Merero ya Setso (COGTA) le tlositse komelelo mo maemong ao e neng e beilwe mo go ona a matlhotlhapelo a porofense mme la a baya mo maemong a bosetšhaba.
 “Morago ga go lekolasešwa bogolo le bogale jwa komelelo e e tsweletseng ga jaana mo diporofenseng di ka nna tharo, botsamaisi jwa ditiragalo tsa matlhotlhapelo bo ne jwa sutisa le go baya sešwa komelelo go nna matlhotlhapelo a bosetšha ba,” ga rialo tlhogo ya Tikwati kwe ya Ditirelo tsa Botsamaisi jwa Ditiragalo tsa Matlhotlhape lo, Ngaka Mmaphaka Tau.  Le fa ditlamorago tsa ikonomi tse di bakiwang ke komelelo go le bokete go ka di nopola, go nnile le ditlamorago tse di boitshegang mo lekaleng la temothuo.
Kwa Kapa Bophirima, e leng porofense ya bobedi mo nageng mo go tsenyeng letsogo mo Seelong sotlhe sa Ditlhagisiwa tsa Naga mo Ngwageng (GDP) sa temothuo, go nnile le ditiro di ka nna 21 000 tse di latlhegileng ngogola mo kotareng ya boraro.
Tlhagiso ya korong e wetse kwa tlase ka 47% mo ngwageng wa 2017 mme e bile go na le kgona galo ya gore go ka tlhaelwa ka dilitara di ka nna  dimilione di le 90  tsa beine tse di rekisediwang dinaga tsa kwa ntle le tsa ka fa nageng.
Go tlhaela ga metsi gape go tla nna le seabe se se sa itumediseng mo kgelelolesweng, tlhokome long ya boitekanelo le mo boja naleng.
Ke eng se se diriwang go samagana le seemo seno?Dimasepala tse di aparetsweng ke leuba leno la komelelo di setse di simolotse go tsenya melaokiletso e e gagametseng ya go somarela metsi go baagi le bagwebi.
Bodutelo jo bo phepafatsang metsi a letswai, manaane a go baakanya dipeipi tsa metsi, ti risosešwa ya metsi a a kileng a dirisiwa le go bora metsi ka fa tlase ga lefatshe di setse di supi lwe jaaka ditharabololo tse di tla samaganang le matsapa ano, moo diporojeke tseno di setseng di le mo maemong a a farologaneng a konosetso.
