Dikgato tse dintšhwa tsa go lwantshana le bonweenwee di nna le mosola

Fa ke ne ke neelana ka Puo ya Maemo a Setšhaba (SoNA) lekgetlo la ntlha ka ngwaga wa 2018 ke ne ka dira maikano a gore ke tla dirisa maatla le mafolofolo a a tshwanang go lwantshana le bonweenwee mo ditheong tsa puso mmogo le go lwantsha na le bogwenegwene le go utlwanela ditlhwatlhwa tsa dithekiso mo ditheong tsa poraefete.
Go tloga ka ona motsi oo re ntse re samagane le go ema nokeng ditheo tsa rona tsa molao le tse di dirang tiro e e tshwanang le eo. Re ne ra tlhoma Kantoro ya Mokaedi wa Dipatlisiso mo Sethe ong sa Bosekisi jwa Naga (NPA) gore e samagane le botlhokotsebe jo bogolo jwa bonweenwee mmogo le go tlhoma Lekgotla la go Sekela Dikgetse tse di Itlhophileng gore le kgone go thusa gore go nne bonolo go dira gore Yuniti e e Batlisisang Dikgetse tse di Itlhophileng (SIU) e buse madi a a utswitsweng.
Re eme gape nokeng le ditheo tse dingwe tse di lwantshanang le botlhoko tsebe tse di jaaka Yuniti ya Thopo ya Dithoto, Yuniti ya go Lwantshana le Dikgetse tse di Itlhophileng tsa Bosenyi mo Dikgwebong mmogo le Setheo sa Dipatlisiso tsa  Melato e Megolo ya Botlho kwa ka go di neela kemono keng le didirisiwa tse di di tlhokang, se se tumileng thata ka leina la di-Hawks.
Dikgato tseno di setse di simolotse go nna le mosola.
Ka ntlha ya go dirisana mmogo le ditheo tse di botlhokwa tsa twantsho ya bosenyi, Kantoro eno ya Mokaedi wa Dipatlisiso e kgonne go tlhatlhela dikgetse di feta di le 20 tsa bonwee nwee mo ngwageng yo o fetileng wa matlole mmogo le go latofatsa batho ba le 65.
Melato eo ke e mmalwa ya 'ditiragalo tsa go goga puso ka nko' mmogo le dikgetse tse dingwe tse dikgolo tsa bonweenwee.
Mo ngwageng yo o fetileng wa matlole Yuniti ya Thopo ya Dithoto e ne ya rebolelwa taelo ya kgotlatshekelo ya gore e letleletswe go ka tswalela tiriso ya dithoto tsa boleng jo bo kanaka R5.4 bili one tse di nang le mofetsho wa ditiragalo tsa bonwee nwee, mo madi a le kana ka R70 milione a busitsweng ka go duelwa mo Setheong sa Pusetso ya Matlole a Bogodu.
Mo dingwageng di le robedi tse di fetileng, SIU e setse e kgonne go busa madi le dithoto tse di neng di utswi tswe tse boleng jwa tsona bo ka dirang R2.6 bilione mmogo le go beela kwa thoko dikonteraka tsa dithendara tse di neng di utlwanetswe tse di ka dirang boleng jo bo kanaka R18 bilione. Dikgetse tsotlhe di le kana ka 119 tse di ka dirang boleng jo bo kanaka R13 bilione di setse di kwadi sitswe ke SIU kwa Lekgotleng la go Sekela Dikgetse tse di Itlhophileng.
Bonweenwee ke tiragalo ya botlhokotsebe e go seng bonolo go samagana le yona semolaoDitlhokotsebe tseno di tsaya matsapa gore go nne boima go ba rwesa melato. Ba bula ditlamo tsa mouwane gore ka tsona ba kgone go fitlha ditiragalo tsa go tsamaisa madi ka bokhukhuntshwane, ba ntsha ba tsenya madi mo diakhaontong tsa dibanka tse dintsi tse di farologaneng, ba begela setheo sa lekgetho matlole a maaka, mme fa e le gore ke batlhankedi ba ba direlang puso, ba dira dikopo tsa dithendara ka go dirisa maina a ditsala tsa bona kgotsa a ba losika mme ba dirisa bona gore bona ba se tlhagelele.
Seno se raya gore fela jaaka le bona ba tsaya matsapa a ba a tsayang, le sepodisi le sona se tla tshwanela ke go tsaya matsapa a go tshwana le a bona.
Mo ngwageng wa 2020 re ne ra tlhoma setheo se se nang le batlhankedi go tswa kwa ditheong tse di farologaneng tsa molao e leng Tikwatikwe ya Ditirelo tse di Golaganeng tsa go Phuruphutsha Bonwe enwee mme tikwatikwe eno e ne ya tshwanelwa ke go samagana le botlhokotsebe jo bogolo jwa go utswiwa ga madi, mmogo le jwa bonweenwee. Tikwatikwe eno e na le batlhankedi ba ba diphatsa mo tirong ya diphuruphutso le pabalesego mo ditheong tsa puso tsa go lwantshana le botlhokotsebe mmogo le batlhankedi ba Setheo sa go Lwantshana le Bogodu jwa Ditšhelete, mme setheo seno se bokeletsa bopaki jwa bogodu jwa ma tlole mme o bo neye ditheo tsa molao gore ba bo dirise fa ba dira diphuruphutso.
Mo dingwageng di le pedi nyana fela fa e sale Tikwa tikwe eno e tlhomiwa, tiro ya yona ya go sola mosola batlhankedi go tswa kwa ditheong tse di farologaneng tsa molao go re tswetse mosola ka 'go nkgelela koo madi a isitsweng teng'.
Mo ngwageng yo o fetileng, tiro ya Tikwatikwe ya Ditirelo tse di Golaganeng tsa go Phuruphutsha Bonweenwee e thusane le dipatlisiso di le 276 tsa ditiragalo tsa bogodu le bonweenwee. Madi a a balelwang go R659 milione a ne a busediwa puso ka go tsaya le go busetsa dithoto tsa bogodu. Dithoto tse di ka dirang R613 milione tse go belaelwang e le tsa bogodu go rebotswe taelo ya kgotlatshe kelo ya go tswalela tiriso ya dithoto tseo.
Tikwatikwe ya Ditirelo tse di Golaganeng tsa go Phuruphutsha Bonweenwee kwa tshimologong e ne e tlhometswe go dira dipa tlisiso tsa bonweenwee mo dithendareng tse di amanang le COVID . Jaanong tiro ya yona e setse e okeditswe mme jaanong e samagana gape le ditiragalo tsa go dira gore madi a bogodu e nne e kete ke a a bonweng ka ditsela tse di mo molaong, ditiragalo tsa bogodu, tsa go se dirise ditheo tsa puso ka tshwanelo, tsa go ema nokeng ka matlole digongwana tsa menolopuso mmogo le ditiragalo tse dingwe tsa botlhokotsebe jwa madi.
Mo malobanyaneng ba di-Hawks ba tlhagisitse tse dingwe tsa dikgatelopele tse ba di dirileng ka Setlhopha sa Tiro ya go Lwantsha Bonweenwee, mme setlho pha seno ke se sengwe sa ditlhopha tse e leng karolo ya Tikwatikwe ya Ditirelo tse di Golaganeng tsa go Phuru phutsha Bonweenwee.
Magareng ga ngwaga wa matlole wa 2019 le wa 2022, babelaelwa ba le 554 ba ba latofadiwang ka bonweenwee ba ne ba tshwariwa, mme mo go bona ba le 142 ba ne ba atlholelwa go ya kgolegelong jaaka bopaki bo bontsha gore ba molato.
E nngwe ya dikarolo tse di botlhokwa tsa go lwantshana le bogodu jwa matlole ke dithulaganyo tsa go phu ruphutsa matshelo a batho ka fao ba itlhokomelang ka teng mme tsona di diriswa ke Setheo sa Tirelo ya Lekgetho la Aforika Borwa (SARS). Mo ngwageng yo o fetileng SARS e ne ya garela dithulaganyo tseno di le 25 tse boleng jwa tsona bo balelwang kwa godimo ga R450 milione maaitlhomo e le go rarabolola matsapa a a nnang teng ka ntlha ya fa botshelo jo ba bo tshelang bo sa tsamaisane le megolo e ba neileng bopaki jwa gore ke yona e ba nang le yona.
Go tlhamaletse gore dikgato tse re di tsereng re le puso ya ga jaanong mo go tsosoloseng bokgoni, kitso le seriti sa ditheo tsa rona tsa molao tse di lwantshanang le bonwee nwee di na le mosola o o bonagalangKa tiro ya go dikana le bosenyi e e diriwang ke ditheo tsa molao magodu ga a na botshabelo: re a tlhano losa dipotana. Madi a puso a a neng a utswiwa le go dirise diwa tiro e a sa ntshetswang yona a busediwa puso mme bao ba nnileng le seabe mo bogodung joo ba a sekisiwa le go latlhelwa kgolegelong ke dikgotlatshekelo.
Mo go gagamatseng le go feta dikgato tsa rona tsa go lwantshana le bonweenwee, ke dira gape le kitsiso e nngwe gape ya gore re butse Lekgotla la Naga la Dikeletso mo Mererong ya go Ema Kgatlhanong le Bonweenwee.
Lekgotla leno le tla sama gana le tiro ya go bokeletsa bannaleseabe go tswa mo setšhabeng sa rona gore ba dise dikgato tsa go tsenya tirisong leano la puso la go lwantshana le bonweenwee.
Lekgotla le lentšhwa leno le tla eletsa puso ka dikgato tse di botlhokwa tse di ka tsewang go thibela bosenyi jono, ka go tla ka ditheo tse di nang le bokgoni mmogo le go tla ka metswedi e e tlhokegang go thibela gore le ka la motlholo ditiragalo tsa go goga puso ka nko di se tlhole di diragetse gape mmogo le go bolaya bogodu le bonweenwee mmolao wa noga mo nageng ya Aforika Borwa.
Maitlhomomagolo a rona ke go tlhoma ditheo tsa molao tse di nang le maatla tse di ka kgonang go fedisa bonwee nwee le go emelana le mai teko a mothale oo a go goga puso ka nko mo isagong.
Jaaka re tswelela go nna le kgatelopele eno, re na le tshepo e e tletseng ya gore le fa go ka re tsaya lobaka lo lo kanakang, bao bona ba utswitseng dithuso tseo di neng di tshwanetse go thusa baagi ba naga ya rona ba tla di gama ba sa di tlhapela.  