Melemo ya PrEP e ka dira gore motho a se fetelwe ke HIV

Ka fa nageng ya Aforika Borwa Letlole la Tsibogelo ya Tiriso dikgoka e e Totileng Batho ba Bong jo bo Rileng le Dipolao tsa Basadi (GBVF) le leka ka natla go fedisa GBVF mo basading; mo baneng; le mo baaging ba bangwe ba naga ya rona ba e leng basadi ba ba ratanang le basadi ba bangwe, banna ba ba ratanang le banna ba bangwe, batho ba ba ratanang le batho ba bong jo bo tshwanang le jwa bona mmogo le ba joo bo farolo ganeng le jwa bona, batho ba ba fetotseng bong jwa bona, batho ba ba lebegang e le ba bong jo bo rileng fela ba na le dikarolo tsa bong jo bo rileng, batho ba ba itsayang gore ke ba bong jo bo sa tlwaelegang, batho ba ba senang maikutlo a go ratana le batho ba bangwe mmogo le batho ba bangwe ba mothale ono (LGBTQIA+).
Letlole leno le thankgo lotswe ke Moporesitente Cyril Ramaphosa ka Tlhakole 2021, maitlhomo e le go ema nokeng dikgato tsa go tsenya tirisong Leano la Naga la Togamaano mo Mererong ya GBVF. Go ya ka webesaete ya letlole leno, mosola wa lona ke go nna le seabe se se botlhokwa thata mo go tliseng diphetogo, mme seno se tla dira gala ka ntlha ya dipatlisiso tse di diriwang, matsholotemoso a a diriwang a go bula baagi matlho mmogo le ka go tsaya dikgato tse di bonagalang go ema nokeng mekgatlho e e lwantshanang le GBVF. O mongwe wa mekgatlho e e ennngweng nokeng ke letlole leno ke Mokgatlho wa Gugu Dla mini o o leng kwa porofenseng ya KwaZulu-Natal o o nee tsweng R250 000 ke ba Letlole la Tsibogelo ya GBVF mo ngwa geng wa 2022.
Mokaedi yo Mogolo wa Mokgatlho wa Gugu Dlamini, Mandisa Mabaso, o tlhomile mokgatlho ono ka 2010 morago ga gore mme wa gagwe – Gugu Dlamini yo ga jaanong a iketseng badimong – yo a neng a a bolawa ka go konopiwa ka matlapa ka ngwaga wa 1998 kwa Durban a bolaelwa gore o ne a ntsha khu pamarama ya gore ene o na le HIV .“Maitlhomo a mokgatlho ono ke go gagamatsa dipusoselegae gore di tlhabolole ditsela tseo di tsibogelang ka tsona ditiragalo tsa GBVF, e leng selo se se bo tlhokwa thata mo go direng gore leroborobo la HIV le se tswe mo  taolong  ka fa nageng ya Aforika Borwa,” ga rialo Mabaso.
“Maitlhomo a mangwe gape ke a go dira gore ditshwaetso tsa HIV/AIDS di fokotsege, go dira gore batho ba bantsi ba bone ditirelo tsa tlhokomelo ya boitekanelo le go dira gore banna le basadi ba ba tshwerweng ke HIV/AIDS le bao e amang matshelo a bona ba bone dithara bololo,” o tlaleleditse ka go rialo.
Tshegetso ya matlole e mo kgatlho ono o e amogelang e thusa basadi le basetsana ba le kanaka 522 255 mmogo le banna le basimane ba le kanaka 900 mo malapeng a a wetsweng ke leru leno la GBV le la tirisodi kgoka magareng ga batho ba ba amanang; go thusa batho ba ba tshelang ka bogolofadi ba ba bogisiwang; mmogo le go thusa batho ba LGBTQIA+, ga rialo Mabaso.Go ya ka Mokgatlho wa Dinagakopano o o Samaganang le Merero ya AIDS (UNAIDS) mo mafelong a a nang le dipalo tse dintsi tsa batho ba ba tshwe rweng ke HIV , batswasetlhabelo ba ditiragalo tsa GBV bao bontsi jwa bona e leng basadi ke bona gantsi ba ba welwang ke di ntelo tsa go tshwarwa ke HIV .
A mangwe a mabaka a a dirang gore ba welwe ke dintelo tseno ke ka ntlha ya gore ba a betelelwa e bile gape banna ba gapeletsa go robala le bona ba sa apara mesomelwana.
PrEP ke eng? E nngwe ya ditsela tsa go thi bela gore motho a se tshwaetswe ke HIV ke ya go nwa Melemo ya Thibelotshwaetso (PrEP), ono ke molemo o o tshwane tsweng go nwewa ke batho ba ba senang HIV letsatsi le lengwe le le lengwe ba go nang le kgonagalo e ntsi ya gore ba ka tshwarwa ke HIV , e ba fetela ka thobalano kgotsa ka go itlhaba ka lomao  lwa tirisobotlhaswa ya diritibatsi.Ka kgwedi ya Phatwe mono ngwaga Tona ya Lefapha la Boitekanelo Rre Joe Phaahla o tlhalositse gore mo Dinageng tse di ka fa Tlase tsa Bogare jwa Aforika naga ya Aforika Borwa ke yona e e nang le letsholo le legolo go di gaisa la PrEP . O tlha lositse gore bontsi jwa maokelo a ka dira 70% mo go ona otlhe kgotsa a le kanaka 2 419 a setse a abelana ka PrEP jaaka tse dingwe tsa ditirelo tsa ona tsa ka metlha.
“Motho yo a nwang melemo ya PrEP ga a gapeletsege go e nwa letsatsi le lengwe le le lengwe botshelo jwa bona jotlhe, ba ka itseela tshwetso ya gore ba tla e enwa fa fela ba bona gore go na le kgonagalo e kgolo ya gore ba ka tshwaetswa ka HIV . Le fa go le jalo, gore melemo eno ya PrEP e bereke, e tshwanetswe go nwewa letsatsi le lengwe le le lengwe [la paka eo],” Mabaso o totobaditse ntlha eo.Melemo eno ya PrEP e tshwanetswe go dirisiwa mmogo le dilwana dingwe tsa go itshire letsa, tse di jaaka mesomelwana ya bomme le ya borre, go nne melemo eno ga e go sireletse kgatlhanong le malwetse a mangwe a thobalano e bile gape ga e thibele batho go ka imisana.
Mabaso o tlhalositse gore fa e le gore baratani ba batla go ka nna le leseanyana, PrEP e ka ba thusa gore yo mo go bona a senang HIV e se mo fetele le go dira gore le leseanyana la bona le lona le se fetelwe ke yona. Ka fa letlhakoreng le lengwe, fa ngwaga ono o simolola ba Bothati jwa Taolo ya Melemo ya Boitekanelo ya Aforika Borwa (SAHPRA) ba ne ba nesetsa pula sedirisiwa sa bomme sa go thibela gore ba se ime se se somelwang ka fa teng ga serwe sa bomme gore le sona se ka dirisiwa fela jaaka PrEP . Sedi risiwa seno se na le molemo o o thibelang tshwaetso ya kokwanatlhoko o o bediwang dapivirine mme kgwedi e nngwe le e  nngwe motho o tshwanetse go dirisa sedirisiwa seno se se ntšhwa.Mo godimo ga seno, go santse go letetswe gore molemo o 
mongwe o montšhwa wa PrEP – e leng wa lemao o o nnang sebaka sa dikgwedi mo mading – le ona o nesediwe pula. Fa ona o ka nesediwa pula, batho ga ba sa tla tlhole ba sokola gore ba gopole go nwa pilisi letsatsi le lengwe le le lengwe.
Dikgato tse di bolokesegileng tsa go tsena mo thobalanongMaitlhomomagolo a mokgatlho ono ke go fokotsa dipalo tsa batho ba ba tshwaetswang ke HIV mme e batla go dira seno ka go rotloetsa gore go dirisiwe mesomelwana le go tsaya di kgato tse di bolokesegileng tsa go tsena mo thobalanong. “Re ikuela mo baneng le mo bašweng gore ba se sianele go tsena mo thobalanong mme ba letele gore ba gole ba butswe gore ba kgone go tsaya di tshweetso tse di bolokesegi leng ba na le tshedimosetso e e tletseng ka seo ba se dirang,” Mabaso o tlhalositse jalo.
“Re rotloetsa batho gape gore ba tsaye dikgato tse di bolokesegileng tsa go tsena mo thobalanong ka go sola meso melwana mosola mmogo le go ratana le motho a le mongwe go na le go nna le baratani ba le bantsi. Tirisobotlhaswa ya diritibatsi – le tsona tseo tsa go tlhabana ka lomao – ke selo se re sa dumelaneng le sona le e seng gonne ke yona e e oketsang dikotsi tsa kgonagalo ya go tshwaetsana ka HIV ,” o tlaleleditse ka go rialo.
Se sengwe gape ka mokgatlho ono ke gore o thusa batho ba ba angwang ke HIV/GBV kgotsa ba ba tshelang ka tsona gore ba kgone go itsi ditshwanelo tsa bona le gore ba kgone go iponela ditirelo tsa phimolake -ledi kgotsa tsa molao mmogo le gore ba kgone go ikemelela fa ba bona ditshwanelo tsa botho di gatakakiwa. 


