Maitele maswa a u lwisana na zwiito zwa tshanḓanguvhoni o wana thandululo

Kha Mulaedza wanga wa Lushaka wa u thoma, wa 2018, ndo ḓikumedzela u vhiṋutshela zwiito zwa tshanḓanguvhoni kha zwiimiswa zwashu zwa muvhuso na u lwisana na zwiito zwa vhufhura na vhu menemene kha sekhithara ya phuraivethe nga ndivho na nungo zwi fanaho.
U bva zwenezwo, ro shuma vhukuma u khwaṱhisa na u tikedza vhatevhedza mulayo vhashu na vha mazhendedzi a ṱumanaho navho. Ro dzudzanya Vhulanguli ha zwa Vhuṱoḓisisi kha Tshi imiswa tsha Vhutshutshisi tsha Lushaka u sedzana na zwa tshanḓanguvhoni zwo kalulaho na Khothe dza Tshipentshela u itela u konisa vha Yuniti ya Vhuṱoḓisisi ya Tshipentshela (SIU) u ri zwi vha lelutshele u wana murahu masheleni o tswiwaho. Ro dovha hafhu ra ṋetshedza thikhedzo na zwiko kha zwiimiswa zwa vhuṱhogwa zwi lwaho na vhutshinyi zwi ngaho Asset Forfeiture Unit, Specialised Commercial Crimes Unit na Directorate for Priority Crime Investigation , i ḓivheaho sa Hawks .
Ndingedzo idzi dzi khou bveledza mvelelo mbuya.
Nga tshumisano na zwi imiswa zwa ndeme kha sisteme ya vhulamukanyi ha zwa vhutshinyi, vha Vhu languli ha zwa Vhuṱoḓisisi vho redzhisiṱara milandu ya zwiito zwa tshanḓanguvhoni i fhiraho 20 kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho na vhahwelelwa vha 65 vho vhonwa mulandu.
Izwi zwi katela ‘u thubiwa ha muvhuso’ lwo vha laho khathihi na miṅwe milandu i shushaho vhukuma ya zwiito zwa tshanḓanguvhoni.
Kha ṅwaha wa muvha lelano wo fhiraho, vha Asset Forfeiture Unit  vho wana ndaela dza u imisa dza ndeme i linganaho R5.4 biḽioni dzi elanaho na milandu ya zwiito zwa tshanḓanguvhoni, he  R70 miḽioni ya badelwa kha Tshikwama tsha Mbuye dzedzo ya Ndaka dza zwa Vhutshinyi.
Kha miṅwaha ya malo yo fhiraho, SIU yo wana murahu ndaka na masheleni a linganaho R2.6 biḽioni na u imisa u shuma khonṱiraka dza ndeme i linganaho  R18 biḽioni. Ṱhanganyelo ya milandu ya 119 i ḓuraho u fhira R13 biḽioni yo redzhisiṱariwa nga vha SIU kha khothe dza Tshipe ntshela.
Zwiito zwa tshanḓa nguvhoni ndi vhutshinyi ho pinzanesaho musi u tshi haṱula.
Vhatshinyi vha thithiedza zwo kalulaho vha tshi vala vhuṱala havho. Vha vha na khamphani dza kholekhole u itela u dzumba masheleni a vhukhuyekhuye, vha tshi mbidza masheleni nga luvhilo a bva kha akhaunthu ino a ya kha iḽa, vha ṋetshe dza vha maanḓalanga a zwa muthelo mbuelo dzi kanga nyisaho, na musi zwi tshi ya kha vhashumi vha muvhuso, na vho vha shumisa dzi khonani na mashaka hu tshi itwa khumbelo dza dzithendara u itela uri vhudzheneleli havho vhu sa vhonale.
Hezwi zwi amba uri nzhe nelelo ya vhamaanḓalanga i tea u vha lwa mulayo sa zwi ṱoḓeaho.
Nga 2020, ro thoma Senthara ya Fusion ya u tandulula thaidzo ho sedzwa masia manzhi sa tshiimiswa tsha zwa tshumelo tsha u sedzana na vhutshinyi ha zwa masheleni, zwi tshi katela na zwiito zwa tshanḓanguvhoni. Senthara iyi i ṱanganya vhukoni ha ṱhoḓisiso ha zwiimiswa zwa tsireledzo na zwa vhuthivhela vhutshinyi zwa muvhuso na izwo zwa Se nthara ya Vhusevhi ha zwa Masheleni, ine ya ṋetshedza vhusevhi kha mazhendedzi a vhatevhedza mulayo uri vha kone u zwi shumisa kha ṱhoḓisiso dzavho.
Miṅwaha mivhili u bva tshe Senthara ya Fusion ya thomiwa, maitele ayo a u tandulula thaidzo ho sedzwa masia manzhi u ‘tevhelela masheleni’ zwo bveledza mvelelo dza vhuthogwa.
Kha ṅwaha wa muvhale lano wo fhiraho, mushumo wa Senthara ya Fusion wo tikedza ṱhoḓisiso dza zwiito zwa tshanḓanguvhoni na vhufhura dza 276. Mashe leni a swikaho R659 miḽioni o humiselwa murahu kha muvhuso nga kha vhulondoli na mbuyedzedzo ya mbuelo dza zwiito zwa vhutshinyi. Masheleni a swikaho R613 miḽioni ane a khou humbulelwa zwiito zwa vhutshinyi o imiswa.  Senthara ya Fusion matho moni yo bveledzwa hu u itelwa uri hu ṱoḓisiswe zwiito zwa tshanḓanguvhoni kha kushumisele kwa masheleni zwi kwamaho tshiwo tsha COVID . Mu shumo wayo zwa zwino u khou ṱanḓavhudzwa uri u katele na zwa u tshimbidzwa ha masheleni hu siho mula yoni, vhufhura, ndangulo i si na vhungoho, vhugevhenga ha masheleni na vhuṅwe vhutshinyi vhuhulu kha zwa masheleni.
Vha Hawks  zwezwino vha khou tou bva u sumbedza dziṅwe dza mvelaphanḓa dzo itwaho nga Tshigwa da tshi Shumaho na zwa u lwa na zwiito zwa Tshanḓanguvhoni, zwe vha Senthara ya Fusion vha vha tshipiḓa tshazwo.
Vhukati ha miṅwaha ya muvhalelano ya 2019 na 2022, vhahumbulelwa vha 554 vho farelwa zwiito zwa tshanḓanguvhoni, vhane khavho vha 142 vho gwe vhiwa.
Tshiṅwe tshishumiswa tsha ndeme tsha zwa vhusevhi ha zwa masheleni ndi vhuṱoli ha matshilele hu u itela u thivhela zwiito zwa tshanḓanguvhoni zwo itwaho nga vha Tshumelo ya Mbuelo Afrika Tshipembe (SARS). Mahoḽa, vha SARS vho fhedza tsedzuluso dza vhuṱoli ha matshilele dza 25 hu u itela u thivhela zwiito zwa tshanḓanguvhoni dza ndeme i re nṱha ha  R450 miḽioni vho sedza kha u tandulula phambano kha mbuelo yo bulwaho na kutshilele kwa muthu ene muṋe. Zwi khagala uri maga e ra a dzhia sa vhalanguli u vhuedza ndeme, vhukoni na vhufhulufhedzei ha zwiimiswa zwi kwameaho kha u lwa na zwiito zwa tshanḓanguvhoni zwi khou vha na masiandoitwa a sumbeaho.
Mishumo yoṱhe ya ṱhanganelano ya mazhe ndedzi oṱhe a vhatevhedza mulayo i khou kwama zwigevhenga kha findi: kha zwikwama zwavho.
Masheleni a muvhuso o hombokwaho na u pambu swa a khou wanuluswa murahu nahone, avho vha ṱumanywaho na zwiito izwo vha khou haṱulwa nga khothe dzashu.  U isa phanḓa na u khwaṱhisa ndingedzo dzashu kha u lwa na zwiito zwa tshanḓanguvhoni, ndi khou ḓivhadza u nangwa ha Khoro ya Vhueletshe dzi ya u lwa na zwiito zwa Tshanḓanguvhoni ya Lushaka.
Khoro iyi i ḓo ṱanganya vhashumisani vha bvaho kha tshitshavha u itela u lavhelesa u shumiswa ha tshiṱirathedzhi tsha muvhuso tsha u lwa na zwa vhutshinyi. Khoro ntswa i ḓo eletshedza muvhuso kha maga a u thivhela o khwaṱhaho, zwiko na vhukoni ha zwiimiswa zwi ṱoḓeaho u thivhela ndovhololo ya u thubiwa ha muvhuso na u thudzela kule vhufhura na vhutshinyi Afrika Tshipembe.
Ndivho yashu khulwane ndi u fhaṱa zwiimiswa zwo ḓiimisaho nahone zwo khwaṱhaho zwine zwa nga fhelisa zwiito zwa tshanḓanguvhoni na u ime dzana na maitele a ndinge dzo dza u thuba muvhuso tshifhingani tshiḓaho.
Musi ri tshi khou isa phanḓa na u fhaṱa kha ndivho hedzi, ri na fhulu fhelo ḽa uri naho arali zwa nga dzhia tshifhinga, avho vho tswaho na u homboka zwiko zwe zwa vha zwo itelwa vhathu vha ḓo livhana na masiandaitwa a zwiito zwavho.