Afrika Tshipembe ḽo pfukela kha ḽevele ya 3

Zwenezwino musi vha tshi khou amba na lushaka nga ha mveledziso dza tshiṱirathedzhi tsha khwinifhadzo ya khonadzeo ya khombo tsha Afrika Tshipembe u langa u phaḓalala ha (COVID-19), Muphuresi dennde vho amba zwauri shango ḽi ḓo shumisa maitele o fhambanyiswaho u sedzana na vhupo vhune ha vha na tshiimo tshi re nṱhesa tsha u kavhiwa na phiriselo.
Tshivhilelani tsha COVID-19Vhupo uvhu ho ḓivhadzwa sa tshivhilelani tsha tshitzhili tsha Corona. Vhu katela ḓorobo khulwane dzi tevhelaho: Ḓorobo ya Tshwane  Ḓorobo ya Johannesburg  Ekurhuleni  eThekwini  Nelson Mandela Bay  Buffalo City na Cape Town.Vhupo vhuṅwe he ha ṱaluswa sa tshivhilelani ndi mimasipala ya tshiṱiriki tsha Phendelashango ya Vhukovhela, Overberg na Cape Winelands ngei Kapa Vhukovhela, tshiṱiriki tsha Chris Hani ngei Kapa Vhubvaḓuvha, na tshiṱiriki tsha iLembe ngei KwaZulu-Natal.Tshivhilelani hu ṱalutshedzwa sa vhupo vhune ha vha na vhathu vha fhiraho vhaṱanu vho kavhiwaho kha vhathu vha 100 000 zwiṅwe na zwiṅwe  kana hune u kavhiwa ha vha hu khou gonya nga luvhilo. U imedzana na vairasi kha vhupo uvhu, muvhuso u ḓo thoma u ṋetshedza thusedzo khulwanesa wo sedza kha u tsitsela fhasi tshivhalo tshiswa tsha vha kavhiwaho.Muphuresidennde vho amba uri: “Ri khou vhea maga a vhulavhelesi o khwiniswaho, ndaulo na ndango ya u kavhi-wa. Ri ḓo vhea tshigwada tsha vhashumi vha re na tshenzhemo vha tshifhinga tshoṱhe kha vhupo huṅwe na huṅwe hune ha vha tshivhilelani.’’Tshigwada itshi tshi ḓo katela vhaḓivhi vho gudelaho malwadze a no ṱaha vhathuni, madokotela, manese, vhashumi vha zwa mutakalo vha tshitshavha, vhaḓivhi vha zwa mu-takalo wa lushaka na tshumelo ya zwa mutakalo ya shishi, tshi ḓo tikedzwa nga vhaḓivhi vha zwa dzilafho vha Cuba.“Ri ḓo ṱumanya vhupo ha tshivhilelani huṅwe na huṅwe na tshumelo dza u linga, zwiimiswa zwa u ḓikhethela thungo, zwiimiswa zwa khwaranthini, dzilafho, mimbete ya sibadela na u londa vho kwamanaho na muthu o kavhiwaho.Vho amba uri: “Arali zwa nga itea, tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha shango tshi nga humiselwa kha ḽevele ya 4 kana ya 5 arali u phaḓalala ha phiriso ha sa langea naho ro ṋetshedza thusedzo nahone hu na khonadzeo ya khombo ya u ḓalesa ha vhalwadze hu sa langeiho kha zwiimiswa zwashu zwa mutakalo.’’Mutevhe wa vhupo ha tshivhilelani vhu ḓo sedzu-luswa vhege mbili dziṅwe na dziṅwe zwi tshi bva kha mvelaphanḓa ya vairasi.U vula ikonomiU dzhena kha ḽevele ya 3 hune ha ḓo thoma nga ḽa 1 Fulwi, hu katela u humela mushumoni ha sekhithara dza ikonomi nnzhi, hu tshi khou tevhedzwa phurothokhoḽo dza zwa mutakalo dzo khwaṱhaho na milayo ya zwa u sia tshikhala vhukati ha muthu na muṅwe. Vhashumeli vha tshitshavha vhanzhi na vhone vho humela mushumoni zwi tshi ya nga mbetshelwa dza Mulayo wa Tsireledzo na Mutakalo wa Vhashumi Mushumoni na nga nyendedzi dza Muhasho wa Tshumelo dza Vhathu na Ndaulo, i tshi khou shumisana na miṅwe mihasho yoṱhe kha muvhuso.Nzudzanyo dza mushumoni na phurothokhoḽoMusi sekhithara nnzhi dza ikonomi dzo vula, muvhuso u ḓo ḓitika nga vhukwamani na lushaka u tshi khou shumisana na vhashumisani vhoṱhe vha ndeme u lugisa zwithu zwa 

ndeme zwi re na khonadzeo ya khombo mushumoni hu na vhuṱumani vhukati ha vhashumi na tshitshavha. Vho amba uri: “Ngauralo ri ḓo vha ri tshi khou khu-nyeledza tshivhalo tsha phurothokhoḽo dza sekhithara nahone ri ḓo ṱoḓa khamphani iṅwe na iṅwe i tshi bveledza nzudzanyo ya mushumoni musi vha sa athu vula.’’U ya nga nzudzanyo hedzi, khamphani dzi ḓo tea u dzudzanya zwishumiswa na maga a zwa u sia tshikhala vhukati ha muthu na muṅwe na zwa vhuthathatzhili; vha ḓo tea u ṱola vhashumi musi vha tshi swika mushumoni ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, ya khethela thungo avho vhane vha ḓo vha vho kavhiwa na u ita nzudzanyo dza uri vha itwe ndingo.Muphuresidennde vho amba uri: “Dzi ḓo tea u thusa nga u londa vhoṱhe vho kwamanaho na  muthu o kavhiwaho arali vhashumi vho itwa ndingo vha wanala vhe phosethivi.
Nga mulandu wa u nga ḓo balelwa u ḓitsireledza, vhashumi vhoṱhe vhane vha na vhukale ha miṅwaha i fhiraho 60 na avho vha re na nyimele dza malwadze a tshifhinga tshilapfu u fana na vhulwadze ha mbilu, swigiri, vhulwadze ha kufemele vhu sa fholiho na khentsa vha tea u dzula hayani.Vhashumi vhane vha nga shuma vhe hayani vha tea u tendelwa vha ita ngauralo.Ho sedzwa maga haya, tshumelo dzoṱhe dza vhubveledzi, migodi, dza zwa u fhaṱa, dza zwa masheleni, phurofeshinaḽa na vhubindudzi, thekinoḽodzhi ya zwa mafhungo, vhudavhidzani, tshumelo dza muvhuso na vhoramafhungo, dzi ḓo vulwa u bva nga ḽa 01 Fulwi.
Nzudzanyo dzo teaho dza u vula nga huswa u ya nga luṱa nga luṱa dzi ḓo tea u itwa mushumoni muṅwe na muṅwe.Vho amba uri: “Mabindu maṱuku na holosela zwi ḓo vula tshoṱhe, zwi tshi katela mavhengele, zwip-haza na vhavhambadzi zwavho. Mbambadzo nga eḽekithroniki dzi ḓo dzula dzi hone. Sekhithara dziṅwe dze dza vula tshifhinga tsho fhiraho, dzi ngaho sa vhulimi na zwa maḓaka, tshumelo dza masipala na muvhuso, tshumelo dza zwa dzilafho, mveledziso ya zwiḽiwa na vhubveledzi ha zwibveledzwa zwa tsiravhulwadze, zwi ḓo dzula zwo vula tshoṱhe.’’Mishumo ya mveledziso ya ikonomi i re na khonadzeo ya khombo khulwane yo iledzwaMishumo ya mveledziso ya ikonomi i re na khonadzeo ya khombo i re nṱha i ḓo dzula yo iledzwa. Izwi zwi katela:
• dziresitorente, dzibara na dzithaveni, nga nnḓani ha u tou isa kana u ḓa wa dzhia zwiḽiwa wa ṱuwa.• Madzulo na u enda tshikhalani nga mabupo a fhano hayani, nga nnḓani ha u enda kha zwa mushumo, zwine zwa ḓo dzheniswa nga maḓuvha ane a ḓo ḓivhadzwa.• Khonferentsi, vhuṱambo, vhumvumvusi, na zwa mitambo.• Tshumelo dza ndondolo ya muthu ene muṋe, zwi tshi katela tshumelo dza zwa lunako na u ita ma-vhudzi.• U tshimbila ha vhathu na u rengisa zwikambiVhathu vha ḓo tendelwa u ita nyonyoloso tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, tenda zwa sa itwe nga tshigwada. Nyiledzo dza u tshimbila ha vhathu nga zwifhinga zwo tiwaho zwi ḓo fheliswa.Muphuresidennde vho amba uri: “Zwikambi zwi ḓo rengiswa zwa nwelwa mahayani fhedzi zwi fhasi ha maga o khwaṱhaho vhu-kuma, nahone kha maḓuvha o tendelwaho na nga awara dzo pimiwaho. Nḓivhadzo malugana na izwi i ḓo itwa musi ro no khunyeledza nyambedzano na vha sekh-ithara iyi nga ha maitele o fhambanaho.”U rengisa zwibveledzwa zwa fola zwi ḓo dzula zwo iledzwa kha ḽevele ya 3, nga mulandu wa khonadzeo ya khombo kha mutakalo ine ya ṱumanywa na u daha.Vho amba uri: “Maguvhangano oṱhe a ḓo dzula o iledzwa, nga nnḓani ha mbu-lungo dzine dzi tea u vha na vhathu vha sa fhiriho 50 kana miṱangano mushumoni ine ya vha na ndivho ya zwa mushumo fhedzi.” Kha vha lavhelele u gonya ha u kavhiwa nga vhulwadze Muphuresidennde Vho Ramaphosa vho amba uri, musi hu tshi khou dzudzanyelwa u gonya ho lavhelelwaho ha u kavhiwa nga COVID-19 kha shango, mimbete ya sibadela ya henefha kha 20 000 i hone, nahone i ḓo shumiselwa vhalwadze vha COVID-19, na zwibadela zwa tshifhinga nyana u itela ndondolo ya shishi zwa 27 zwi khou fhaṱwa u mona na shango. “Tshivhalo tsha zwibadela izwi zwo lugela u ṱanganedza vhalwadze vha tshitzhili tsha Corona.” Muphuresidennde vho amba uri muvhuso u livhu-wa mushumo une wa khou ya phanḓa na u itwa nga vhashumeli vha tshitshavha, nga maanḓa avho vhane vha tou vha mbali kha u lwisana na COVID-19.“Tsireledzo ya vhashumi vhoṱhe, zwi tshi katela vhashumi vha muvhuso, tshi tou vha tshithu tsha ndeme kha riṋe. Ri ḓo isa phanḓa u ita ndingedzo dzoṱhe ri tshi itela ṋetshedzo yo teaho ya zwishumiswa zwa tsire-ledzo zwa muthu ene muṋe u vhona uri muthu muṅwe na muṅwe o tsireledzea musi e mushumoni.Vho amba uri: “Tsha ndemesa kha riṋe ndi u fhungudza zwikhala zwa phiriso ya vairasi na u ita vhupo ho tsireledzeaho kha muṅwe na muṅwe. 
Tsivhudzo dzine vha tea u tevhela u thivhela u kavhiwa nga tshitzhili tsha  Corona .
 »Kha vha dzule hayani nga nḓila dzoṱhe dzine dza konadzea. »Vha humbule u sia tshikhala vhukati ha vhone na muṅwe muthu. »Kha vha ambare masiki wavho. »Kha vha ṱambe zwanḓa zwavho nga vhuronwane. Vha ṱanzwe nga murahu ha zwanḓa zwavho, vhukati ha minwe na ngomu ha ṋala. Vha dzulele u ṱamba zwanḓa nga tshisibe musi vha sa athu ḽa na musi vho vha vho bva vho ya fhethu ha nnyi na nnyi. »Kha vha thivhe mulomo wavho nga thishu musi vha tshi hoṱola na u atsamula. Vha ṱutshele zwa u kwama tshifhaṱuwo nga zwanḓa zwi re na tshika tshifhinga tshoṱhe. Arali vho zwi ita, kha vha vhone zwauri tsha u thoma vha ṱamba zwanḓa zwavho nga tshisibe nga vhuronwane. »Kha vha ṱoḓe thuso ya zwa dzilafho arali vha sa ḓipfi zwavhuḓi. Tsumbadwadze dzi vhonalaho dza COVID-19 muvhilini zwi katela u hoṱola, lumilaḓi, mufhiso na u fhelelwa nga mufemo. Arali vha tshenzhema iṅwe ya tsumbadwadze idzi, kha vha ṱoḓe thuso ya zwa dzilafho nga u ṱavhanya.
U wana mafhungo  nga vhuḓalo kha vha founele luṱingo lu shumaho awara dza 24 kha Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze a Phirela  0800 029 999 kana vha ḽoge kha www.health.gov.za  na www.nicd.ac.za