Kha vha thuse u fhelisa u phaḓalala ha COVID-19

 Fhedzi zwazwino, u engedzea nga u ṱavhanya ha tshivhalo tsha vha kavhiwaho he ra eletshedzwa nga vhoma-kone vhashu vha zwa dzilafho uri hu ḓo itea, ho swika. Vhathu vha fhiraho kotara ya miḽioni Afrika Tshipembe vho kavhiwa nga tshitzhili tsha corona, nahone ri a zwi ḓivha uri hu na tshivhalo tshinzhi tsha vho kavhiwaho tshi songo vhonalaho. Zwazwino ri khou rekhoda tshivhalo tshiswa tsha vha kavhiwaho tshi fhiraho 12 000 ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.U bva tshe dwadze ḽa ṱaha nga Ṱhafamuhwe, vhathu vha swikaho 4.079 vho lovha nga nṱhani ha COVID-19.  U fana na lutsinga luhulu lwa muya u rotholaho vhukuma lu swielaho shangoni ḽashu u bva kha South Antlantic nga tshifhinga hetshi tsha ṅwaha, hu na zwipiḓa zwi si gathi zwa shango ḽashu zwine zwa ḓo sala zwi songo kwamiwa nga tshitzhili tsha corona. Ḓumbu ḽa tshitzhili tsha corona ḽo kalula vhukuma na u vha ḽi tshinyadzesaho  u fhira zwe ra vhuya ra ṱangana nazwo murahu. Ḽi khou swiela fhu zwiko zwashu na thandululo dzashu u swika magumoni.U gonya nga u ṱavhanya ha tshivhalo tsha vha kavhiwaho he vhomakone vhashu na vho-rasaintsi vha hu bula uri hu ḓo itea miṅwedzi miraru yo fhi-raho, ho swika. Ho thoma Kapa Vhukovhela nahone hu khou itea ngei Kapa Vhubvaḓuvha na Gauteng.Naho zwo ralo, musi tshivha-lo tsha vha kavhiwaho tshi tshi khou gonya nga luvhilo, ndi zwa vhuṱhogwa u ḓivha uri reithi yashu ya vha lovhaho ya phesenthe ya 1.5 ndi iṅwe ya dza fhasisa ḽifhasini. He-zwi zwi khou vhambedzwa na tshivhalokati tsha reithi ya vha khou lovhaho tsha ḽifhasi tsha phesenthe dza 4.4. Ri tea u livhisa ndivhuwo dzashu dza u vha na tshivhalo tsha mpfu tsha fhasi kha shango ḽashu kha tshenzhemo na vhuḓikumedzeli ha vhashume-li vha mutakalo vhashu na maga e ra a dzhia nga u ṱavhanyedza u bveledzisa na u lugisela sisiṱeme ya mutakalo washu.Naho vhunzhi ha vhathu vhashu vho dzhia vhukando ha u thivhela u phaḓalala ha tshitzhili, vha hone vhane vha sa khou ita nga u ralo. Hu na vhaṅwe vhukati hashu vhane vha khou pfuka milayo ye ya phasiswa ya u lwa na vhulwadze.Vhukati ha tshiwo tsha dwadze iḽi, u ṋamela thekhisi u songo ambara masiki, u ku-vhangana na dzikhonani, u ya mbulungoni kana u dalela vha muṱa, na zwone zwi nga phaḓaladza tshitzhili na u lozwa matshilo. Hovhu vhu nga kha ḓi vha vhu vhulwadze vhu vhangwaho nga tshitzhili, fhedzi vhu phaḓaladzwa nga vhuḓifari na mikhwa ya vhathu.Nga kha nyito dzashu riṋe vhaṋe – sa vhathu vhone vhaṋe, sa miṱa, sa zwitshavha – ri nga kona nahone ri fanela u shandukisa nḓila ine tshiwo tsha dwadze iḽi ya khou isa shango ḽashu hone. Ri tea u ambara masiki wa labi une wa vala mulomo na ningo tshifhinga tshoṱhe musi ri tshi bva hayani. Ri fanela u bvela phanḓa na u ṱamba zwanḓa zwashu tshifhinga tshoṱhe nga maḓi na tshisibe kana nga sanithaiza (tshivhulahatshitzhili). Ri fanela u bvela phanḓa na u kunakisa na u sanithaiza fhethu hoṱhe ha u shumela hone ha nnyi na nnyi. Tsha vhuṱhogwa vhukuma, ri fanela u vha kule na muṅwe muthu – lwa vhukule ha mithara dzi swikaho mbili – u bva kha vhaṅwe vhathu. Zwazwino hu na vhuṱanzi ho bvelelaho ha uri tshitzhili tshi nga hwalwa nga zwipiḓa zwiṱukuṱuku muyani fhethu ho ḓalesaho vhathu, ho valeaho kana hune hu sa tou vha na u mona ha muya zwavhuḓi. Nga nṱhani ha hezwi, ri fanela u  khwinisa nga u ṱavhanya vhupo ha nga ngomu ha fhethu ha nnyi na nnyi hune khonadzeo ya khombo ya u kavhiwa ya vha khulwanesa.Tsheo yashu ya u ḓivhadza nyiledza u bva mahayani ya lushaka nga vhuphara yo thivhela  u gonya huhulu ha vhulwadze nga u ṱavhanya musi tshumelo dza mutakalo dzashu dzo vha dzi sa athu lugiselwa zwavhuḓi, zwe zwa vha zwi tshi ḓo vhanga ndo-zwo khulwanesa ya matshilo a vhathu.Kha tshifhinga tshe ra vha ri natsho, ro dzhia maga a vhuṱhogwa u khwaṱhisa phindulo ya mutakalo washu. Ro ita dzindingo dza tshitzhili tsha corona dzi fhiraho miḽioni mbili nahone vhashumeli vha mutakalo vha tshitshavha vho ṱola vhathu vha fhiraho 20 miḽioni. Ro kona u ri hu vhe na mimbete ya sibadela i ṱoḓaho u swika 28,000 ya vhalwadze vha COVID-19  na u fhaṱa zwibadela zwa tshifhinga nyana zwi shumaho u mona na shango. Zwazwino ri na mimbete ya khwarathini ya 37,000 kha zwiimiswa zwa muvhuso na zwa phuraivethe u mona na shango, zwo lugela u ṱanganedza avho vha sa koni u ḓikhethela thungo mahayani avho.Ro renga na u ḓisa tshomedzo dza u ḓitsireledza dza miḽioni zwibadela, dzikiḽiniki na zwikoloni u mona na shango u tsireledza vhashumi vha ṋetshedzaho tshumelo dza vhuṱhogwa. Ro thola nahone ri khou bvela phanḓa na u thola vhaongi vha u engedzedza, madokotela na vhashumi vha zwa mutakalo kha tshiimo tsha shishi. Ri ya phanḓa na u ita mvelaphanḓa kha ndingedzo dzashu dza u lwa na COVID 19, fhedzi khaedu yashu khulwanesa i kha ḓi ḓa.  U mona na mavundu oṱhe, ri khou shuma u engedza tshivhalo tsha mimbete wadini dza vha lwalesaho na kha wadi zwadzo uri i vhe hone u itela vhalwadze vha COVID-19.Tshikhala wadini tshi khou vulea kha zwibadela zwo vhalaho nga u lengisa ndondolo ya dzilafho ine a si ya shishi, u shandukiswa ha huṅwe fhethu zwibadela ha itwa wadi dza u engedzedza na u fhaṱwa kana u engedzedzwa ha zwibadela zwa tshifhinga nyana.Ri khou shuma u engedza nḓisedzo ya okisidzheni, dziventhiḽeitha na dziṅwe tshomedzo u itela avho vha ṱoḓaho ndondolo ya vhuṱhogwa, hu tshi katela na u nga pambusa  ṋetshedzo ya okisidzheni dze dza vha dzi tshi khou ya u shumiselwa zwiṅwe. Ri khou shumisa thekhinoḽodzhi dza didzhithaḽa u khwaṱhisa u topola, u sala murahu vho kwamanaho na muthu o kavhiwa na u vha vhea fhethu ha thungo, na u tikedza avho vho wanwaho uri vha na tshitzhili tsha corona. Sa izwi zwino ri tshi khou sendela tsini na maṱhakheni a vhulwadze, ri tea u khwaṱhisedza uri ri tevhedza tsiradwadze na u khwaṱhisa maga ane a vha hone a u ongolosa reithi ya phiriselo.Milayo ya u ambarwa ha mimasiki i ḓo khwaṱhiswa. Vhatholi, vhaṋe vha ma-vhengele na vhalanguli, vhareili vha zwiendedzi zwa nnyi na nnyi, na vhalanguli na vhaṋe vha zwifhaṱo zwiṅwe zwa nnyi na nnyi zwazwino vha kombetshedzwa nga mu-layo u khwaṱhisedza uri muthu muṅwe na muṅwe a dzhenaho kha zwifhaṱo zwavho kana moḓoro u fanela u vha vho ambara masiki.Thekhisi dzi tshimbilaho nyendo pfufhi dzapo zwazwino dzi ḓo tendelwa u engedza tshivhalo u ya kha phesenthe ya 100 ya vhanameli, ngeno thekhisi dza nyendo ndapfu dzi sa ḓo tendelwa u ṋamedza tshivhalo tshi fhiraho phesenthe dza 70 dza vhanameli, zwi tshi bva nga uri phurotokhoḽo ntswa dza u fhungudza khonadzeo dza khombo dzi elanaho na u ambarwa ha masiki, u sanithaiza moḓoro na u vula mafasiṱere dzi khou tevhedzwa.Zwazwino hu na vhuṱanzi vhu re khagala ha uri u vulwa ha thengiso ya mahalwa zwo vhanga mutsiko u vhonalaho kha zwibadela, hu tshi katelwa yunithi dza zwi tatisaho na ICU, nga vhanga ḽa khombo dza mimoḓoro , zwi tatisaho zwi elanaho na dzikhakhathi. Nga u ralo, ro dzhia tsheo ya uri u itela u vhulunga tshivhalo tsha mimbete sibadela, thengiso, u hwala na u iswa ha mahalwa zwi khou imiswa u bva zwino.Sa maga a u engedzedza u itela u fhungudza mutsiko zwibadela, hu ḓo vhewa nyiledzo ya tshifhinga tsha u tshimbila vhukati ha awara ya 9 nga madekwana na awara ya 4 nga matsheloni. Ri khou dzhia maga aya ri tshi tou zwi ḓivha zwavhuḓi uri a kombetshedza nyiledzo dzi sa takalelwi kha matshilo a vhathu. Honeha, o tea u ri thusa uri ri kone u bva maṱhakheni a vhulwadze. A hu na nḓila ine ri nga tinya ḓumbu ḽa tshitzhili tsha corona. Fhedzi ri nga fhungudza tshinyalelo ine tshi nga i bveledza kha matshilo ashu. Sa lushaka, ro ṱangana u tikedzana, u khuthadza avho vhane vha khou lwala khathihi na u  ṱuṱuwedza u ṱanganedzwa ha vhathu vhane vha vha na tshitzhili.Zwazwino, u fhira na matho-moni, ri na vhuḓifhinduleli ha matshilo a vhathu vha re vhukati hashu. Ri ḓo bva kha ḓumbu iḽi ro tsireledzea. Ri ḓo vusuludza shango ḽashu ḽa vha na mutaka-lo na lupfumo. Ri ḓo kunda.
 