Nḓowelo ya fola: Mutakalo wavho u nga lozwea

 Vho Katlego Makha nda vha bvaho ngei Moiletswane vunḓuni ḽa Devhula Vhu kovhela vha a zwi ḓivha zwavhuḓi uri zwi konḓa hani u litsha u daha.  U swikela vha tshi litsha fola miṅwaha miṋa yo fhiraho, Vho Makhanda (28) vho vha vho no ḓowela u daha mafola a fhiraho 30 nga ḓuvha.  Vho thoma u daha musi vhe na miṅwaha ya 18 nga mulandu wa mutsiko wa thangana ya murole.
“Ndo vha ndi sina dzangale lo ḽa u daha – zwo vha zwi siho kha nṋe u swikela ndi tshi swika kha maṱiriki vhaṅwe vhatukana vhe nda vha ndi tshi dzulela u ṱwa navho vha tshi thoma u mbudza uri a thi khou tshimbila na tshifhinga.”Vho Makhanda vho vha vha tshi daha fola ḽithihi kana ma vhili nga ḓuvha, fhedzi izwi zwo ḓo engedzea u ya nga tshifhinga.
“Nga murahu ha maṱiriki, ndo ḓo ya yunivesithi zworalo mbofholowo ya u sa dzula na vhabebi yo amba uri ndi nga nwa halwa misi yoṱhe ine nda ṱoḓa. Hezwi zwo engedza madahele anga.” Nga 2017, Vho Makhanda vho swika he vha lwala vha valelwa sibadela. Vho wa nala vhe na vhulwadze ha swigiri ha mufuda wa 2, nga mulandu wa zwenezwo lwa dzivhege vho vha vha si na nungo dza u vuwa mmbeteni.
“Vho dokotela vho bvela khagala kha ḽa uri u langa vhulwadze hanga zwi nga si konadzee arali nda bvela phanḓa na u daha. Ndi he nda mboḓi dzhia tsheo ya u litsha u daha lwa tshoṱhe.”Dokotela Vho Midah Maluleke vha bvaho ngei vunḓuni ḽa Mpumalanga vho amba zwa uri u daha zwi huvhadza u ya hanefha kha miraḓo yoṱhe ya muvhili.
“Malwadze a fanaho na vhulwadze ha khentsa, vhulwadze ha mbilu, vhu lwadze ha u oma lurumbu, vhulwadze ha mafhafhu, vhulwadze ha swigiri na vhulwadze ho goḓombelaho ha u thivhea ha muya u bva mafhafhuni a nga vhangwa nga u daha.
“Ṱhoḓisiso dzi sumbedza zwa uri vhadahi vha na tshikhala tsha 30% u ya kha 40% tsha u bveledza vhu lwadze ha swigiri ha mu fuda wa 2 u fhirisa avho vha sa dahi. U daha zwi dovha hafhu zwa sika vhukonḓi kha u laula vhulwadze,” vho ralo.
Ngeletshedzo dza nga ha  u litsha u dahaDzangano ḽa Khentsa ḽa  Afrika Tshipembe (CANSA) ḽi ṋetshedza ngeletshedzo dzi tevhelaho arali vha tshi khou lingedza u litsha u daha:  Kha vha dzhie tsheo ya ḓuvha ḽine vha ṱoḓa u litsha ngaḽo u daha vha fhedze vha zwi ite.
  Kha vha laṱe kule zwithu zwoṱhe zwine zwa vha humbudza u daha. He zwi zwi katela phakhethe dza mafola, zwithu zwa u laṱela milora ya fola khathihi na ḽaithara.
  Kha vha nwe maḓi ma nzhi – a ḓo vha thusa u ṱuwisa tshidzidzivhadzi tsha fola muvhilini wavho.
  Kha vha ḓivhadze vha muṱa khathihi na kho nani dzavho zwa uri vhone vha khou lingedza u litsha u daha uri vha kone u vha tikedza.  Vha nga pfa vha na dzungu, vha tshi renwa nga ṱhoho kana u hoṱola zwenezwo musi vha tshi kha ḓi tou bva u li tsha u daha. Hezwi zwo ḓowelea fhedzi zwi nga khwiṋisea nga murahu ha ḓuvha ḽithihi kana mavhili nahone zwi nga fhela hu sa athu u fhela maḓuvha a 14.
Vho Makhanda vha ri lwe ndo lwavho lwo vha lu songo leluwa, fhedzi vho ḓiimisela u sa tsha daha.
“Kiḽiniki yapo khathihi na vhashumi vho nṋetshedza thikhedzo khathihi na zwi nzhi nga ha vhuṱhogwa ha u tshila vhutshilo u sa dahi.
Mathomoni, munukho wa fola wo vha u tshi kunga, fhedzi zwazwino ndo no u ḓowela,” vho ḓadzisa. 

