Vharangaphanḓa vha zwa Sialala ndi vha ndeme kha ndingedzo dza mvusuludzo

A si kale lushaka lwa Ma zulu lwu tshi kha ḓi tou bva u swiṱa khosikhulu yalwo Muhali Vho Goodwill Zwe lithini vha ha Bhekuzulu, vhe vha vhusa lushaka ulwo lwa miṅwaha i linganaho hafu ya sentshari (miṅwaha ya 50). Nga ṅwedzi wa Phando, lushaka lwa Bapedi lwo swiṱa khosikhulu yalwo Vho Thu lare Thulare wa Vhuraru, vhe vha dzama hu songo fhela na ṅwaha vho rwelwa ṱari sa khosi.
Kha u fhira fhano shangoni ha avho, ro xelelwa nga vhaha li vha ndondolo ya vhufa ha shu, vhalisa vha ṱhonifheaho kha ḓivhazwakale ya vhathu vhavho.
Nga tshifhinga tshenetsho, vho vha vhatambi vha tshipiḓa tsha ndeme kha mveledziso ya vhupo ha mahayani, nahone vho vha vho ḓiimisela kha u bveledza mbekanyamushumo dzine dza ḓo khwiṋisa kutshilele kwa vhalanda vhavho.
Zwi tshi tevhela u thoma ha demokirasi nga 1994, tsho vha tshipikwa tsha muvhuso muswa u vhue dzedza vhufulufhedzei na vhurangaphanḓa ha vhuku ma ha zwa sialala, nga fhasi ha milayo ya sialala na mai tele a ḽino shango nahone zwo ḓisendeka nga ndayotewa ya shango.
Tshiimiswa tsha vharanga phanḓa vha zwa sialala tshi khou bvela phanḓa na u shuma mushumo wa ndeme kha matshilo a miḽioni dza vhathu u mona na shango ḽashu, zwihulu vhuponi ha mahayani. Vharangaphanḓa vha zwa sialala vha ṋea thi khedzo na u ḓisa mveledziso kha lushaka.
Zwenezwino, ndo vha na tshikhala tsha u dzhenela therisano kha mushumo wa u vula Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha zwa Sialala, he therisano idzo dza vha dzo sedzesa kha dziṅwe dza khaedu nnzhi dzine ḽino shango ḽa khou ṱangana na dzo zwazwino.
Zwe zwa vha zwi tshi khou takadza zwihulu nga ha therisano idzo ndi u vhona vharangaphanḓa vha zwa sialala vha tshi sumbedza u pfesesa khaedu dza zwa ikonomi dzo ambarelaho ḽino shango, na u ṱoḓa u vha tshipiḓa tsha thandululo kha khaedu nnzhi dza u sa bvelela na vhushai kha vhupo havho.
Tshifhinga tshoṱhe ndi amba fhungo ḽa uri mvusuludzo ya ikonomi ya shango ḽashu zwino nga tshifhinga tsha dwadze ḽa tshitzhili tsha corona  i ṱoḓa mutingati, zwo ralo a hu na muthu ane a fanela u siiwa murahu.
U phuletshedza kha Pulane ya Mvusuludzo na Mbue dzedzo ya  Ikonomi zwo ḓisendeka nga tshumisano yo khwaṱhaho hu si vhukati ha muvhuso, mabindu na vha shumi fhedzi, fhedzi na kha vharangaphanḓa vha zwa sialala khathihi na zwiṅwe zwiimiswa zwa vhadzulapo.
Nyiledzo ya u ḓidzhenisa ha vhadzheneli kha therisano dza zwenezwino zwo vha ngwa nga u sa ṱoḓa havho u ḓitika tshoṱhe nga zwifhiwa, na u sa ṱoḓa uri vhadzulapo vhavho vha dzulele u sedza kha muvhuso tshifhinga tshoṱhe vha tshi ṱoḓa thuso ya masheleni.
Vha khou ṱoḓa u ṋetshedzwa thikhedzo yo teaho, u pfumbu dzwa na u konisa vhupo ha vho u itela uri vhadzulapo vha vhupo ha mahayani vha kone u ḓiimisa nga vhoṱhe.
Vharangaphanḓa vha zwa sialala vha khou ṱoḓa u fhungudza gake ḽine ḽa vha hone vhukati ha vhupo ha mahayani na ha dziḓoroboni malugana na u swikela tshumelo dza muvhuso na zwiko zwa nḓowetshumo ya phuraivethe.
Zwine vha tama ndi u vhona vhupo ha mahayani vhu tshi vha senthara ya mushumo wa ikonomi, mamaga na zwikhala zwa u sikwa ha mi shumo. Hezwi zwi sumbedza zwipikwa zwa Tshiedza tsha Mveledziso ya Tshiṱiriki (DDM), tshe tsha rwelwa ṱari nga ṅwaha wa 2019.
Vharangaphanḓa vha zwa sialala vha kha vhuimo havhuḓi ha u vhona uri pu lane dza tshiṱiriki dzo dzia, nahone dzi fhindula kha ṱhoḓea dza vhukuma dza vhadzulapo khathihi na u sumbedza ngoho yo tshili waho vhuponi ha mahayani.
U fana na musi DDM i tshi tikedza mbekanyamushumo dzapo dzi lavhelesaho kha ṱhodea, nungo na zwi khala kha vhupo vhukene, vharangaphanḓa vha zwa sialala vho bveledza nḓila yavho ya mveledziso yapo ya ikonomi.
Vho bveledza Pulane khu lwane ya u ita Vhubindudzi vhuponi ha mahayani ye ya rwelwa ṱari vunḓuni ḽa North West ṅwedzi wo fhelaho. Zwi a ṱuṱuwedza zwihulwane u vhona uri vharangaphanḓa vha zwa sialala vho vhu elelana hafhu nga murahu ha pulane iyi nahone vha khou ṱoḓa u shumisana na vharangaphanḓa vhapo u vhona uri pulane iyo i bvelele.
Nga tshifhinga tsha theri -sano kha Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha zwa Sialala ho dzinginywa uri tshiitisi tshihulwane tsha u phuletshedza tsha mbeka nyamushumo ya InvestRural ndi u vhona uri miraḓo ya zwa sialala vho pfumbu dzwa, u manḓafhadzwa na u koniswa kha mushumo wonoyo.
Vhunzhi ha vhe vha vha tshipiḓa vho ḓivhadza pulane dza ikonomi dzine dza vha kha zwipiḓa zwa u fhedzisela zwa mveledziso. Hezwi ndi u bva kha thandela dza zwa vhulimi u ya kha u ṱoḓwa ha zwipuka na miri u itela u wana mishonga na u ya kha fulufulu ḽi vusuludzeaho.
Zwe zwa vha zwi khagala ndi zwa uri tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha zwa sialala tshi pfesesa uri kushu mele kwa maimo a nṱha ndi kwa ndeme kha vhubindudzi ha mabindu maṱuku, a vhu kati na mabindu mahulwane a vhupo ha mahayani, kha thihi na kha tshumisano ya uri a kone u vha tshipiḓa tsha lutsinga lwa ikonomi.
Vharangaphanḓa vha zwa sialala vhe vha amba vho ṱahisa bono ḽavho ḽa  ‘vhavhusi vha mveledziso’vhane vha si ḓivhone sa vharangaphanḓa vha zwa vhufa fhedzi, fhedzi sa vhabveledzisi vha lupfu mo na mvelephanḓa ya iko nomi. Vho topola thandela dza tshivhalo na zwikhala zwa ikonomi zwine zwa ḓo sikela vhathu mishumo na u khwiṋisa kutshilele kwa vha thu kha vhupo ha mahayani.
Vharangaphanḓa vha zwa sialala vho ita na u bvisela khagala lutamo lwavho lwa u shela mulenzhe kha maitele a tshanduko dza zwa mavu.
U bva nga ṅwaha wa 2018 vharangaphanḓa vha sialala vho ṋetshedza hekithara dza mavu avho dza 1 500 000 uri a shumiswe kha mveledziso, nahone hu khou fulufhelwa uri zwa u ṋetshedzwa ha mavu hu tshi itelwa mve ledziso zwi ḓo engedzea tshifhingani tshi ḓaho.
U bveledza ḽiano ḽo dzudza nywaho nahone ḽa tshifhinga tshilapfu, ro tendelana kha u ḓo fara Guvhangano ḽa Mu phuresidennde ḽa u rera nga ha Mavu ṅwaha u ḓaho. Gu vhangano iḽi ḽi ḓo haseledza nga ha mvelaphanḓa maluga na na  tshanduko dza mavu, kha mavu ane a vha fhasi ha vhuvhusi ha vhadzulapo, nga maanḓa ane a wanala vhu poni ha mahayani.
Mbonalo ya Therisano idzi kha Nnḓu ya Lushaka yo vha tsumbedzo yo teaho ya kilima ine mvusuludzo ya ikonomi yavha mushumo wa ndeme vhukati ha zwipikwa zwa ndeme. Nga tshifhinga tshenetsho yo dovha hafhu ya vha tshiga tshi fulufhe dzisaho uri vharangaphanḓa vha zwa sialala vha takalela mushumo wavho wa u vha tshipiḓa kha vhuḓikumedzeli ha mvusuludzo ya lushaka nga kha u vha vhaiti na vha tumbuli.
Ifa ḽo teaho ḽa  vharangapha nḓa vhavhuḓi ndi uri mbeu ya mveledziso ine vha sia vho zwala nga tshifhinga tsha vhurangaphanḓa havho i aluwa ya vha miri ine ya tsireledza na u kuvhatedza vhadzulapo vhavho u ya nga hu sa fheli.
Musi ri tshi khou shu misana roṱhe sa shango u vusuludza ikonomi yashu, ri ḓo isa phanḓa na u ḓitika nga thikhedzo ya tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha zwa sialala, tshine tsha vha tshipiḓa tshi sa tumiwi kha mulovha ḽashu, namusi, na matshelo ḽashu. 

