Sekithara ya phuraivethe na ya muvhuso ndi khoṋo kha nyaluwo ya ikonomi

Vhaṅwe vhathu vho dzi nginya uri ri tea u tou nanga vhukati ha shango ḽine ḽa vha ḽa mvelaphanḓa, ḽine ḽa shela mulenzhe zwihulwane kha tshanduko ya ikonomi na zwa  matshilisano, ngeno kha ḽiṅwe sia, ri tshi nga nanga sekithara ya phuraivethe yo khwaṱhaho nahone ine ya vha na nyaluwo ya dovha ya vha yone ine ya tshimbidza zwa nyaluwo khathihi na zwa mishumo.
Ngoho ndi ya uri ri a zwi ṱoḓa vhuvhili hazwo zwoṱhe. Ri ṱoḓa muvhuso u shumaho zwavhuḓi nahone wa mvelaphanḓa khathihi na sekithara ya phuraivethe ine ya tshila nahone yo fhaṱuwaho. Ri ṱoḓa hu tshi vha na tshumisano na u tikana vhukati hazwo.
Muhumbulo hoyu a si muswa. Miṅwahani ya furaru yo fhiraho, nga 1992, African National Congress yo phasisa ḽiṅwalo ḽayo ḽe  ḽa vha ḽi tshi vhidzwa u ri ‘U ḓilugisela u Vhusa’.
Ḽiṅwalo iḽi ḽi bvisela khagala tsumbanḓila dza mbeka nyamaitele kha shango ḽa Afrika Tshipembe ḽa demo kirasi, nahone kha miṅwaha i fhiraho furaru (30), ndi ḽone ḽo ṱuṱuwedzaho sia ḽa mbekanyamaitele dza ndangulo dza mivhuso ya demokirasi ye ya vha hone nga u sielisana.
Ḽiṅwali iḽi ḽa ‘U ḓilugisela u Vhusa’ ndi ḽine ḽa khou lavhelela muvhuso wa demokirasi une wa vha na vhuḓifhinduleli hoṱhe ha zwa vhukonanyi, vhupulani na u tshimbidza maitele a mveledziso ya ikonomi ho livhiwa kha nḓila ya nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu nga tshumisano vhukati ha madzangano a zwa vha shumi, mabindu khathihi na zwiṅwe zwiimiswa zwa tshitshavha.
Ḽiṅwalo iḽi ḽi amba nga ha ṱhoḓea ya mbekanyamaitele ya ikonomi ine ya ita uri ikonomi i shumise maitele a demokirasi ya dovha ya sika zwikhala zwavhuḓi zwa mishumo zwine zwa vha na  miholo ya khwine kha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe.
Ḽiṅwalo ḽi dovha hafhu ḽa lavhelela  ‘sekithara ya phuraivethe i tshilaho’, ine ya shumisa vhukoni na vhuṱali ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe khathihi na  mishumo ine khayo ha tutuwedzwa zwa mabindu ane a shela mulenzhe kha zwa u sikwa ha mishumo ṱuṱuwedzwa.
“Kha Mulaedza wa nga Tshiimo tsha Lushaka wa zwenezwino, ndo ṱanḓavhudza nga ha nḓila ine muvhuso, mabindu na vhashumi vha tea u shumisana ngayo, vhaṅwe na vhaṅwe vha tshi khou shumisa vhukoni havho ho khetheaho kha u sika mishumo.”Tshiṅwe tsha zwiitisi zwa  nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha mishumo zwa ndeme khulwane ndi ma bindu a muvhuso (SOE). A bveledza muḓagasi, u langa vhuimangalavha, u fhaṱa dzibada na u ṋetshedza maḓi ane ikonomi ya a ṱoḓa uri i kone u shuma zwavhuḓi.  U tou bva tshe ha vha na muvhuso  wa demokirasi, hedzi SOE dzo engedza zwihulwane tswikelo kha tshumelo dza mutheo kha vhathu vha shayaho.
Ndi ngazwo tshipiḓa tsha ndeme kha mbekanyamu shumo yashu hu u khwa ṱhisa mabindu a  muvhuso, u a vhuedzedza kha tshiimo tshavhuḓi tsha zwa masheleni, u khwinisa mashumele  khathihi na u ita uri a shele mulenzhe zwihulwane nahone nga nḓila i vhue dzaho kha ikonomi.
U tou fana na zwine zwa vha hone kha ḽiṅwalo ḽa ‘U ḓilugisela u Vhusa’, muvhuso u khou livhisa vhuvhili hazwo, nyaluwo na tshanduko kha ndango ya zwishumiswa zwi fanaho na mbekanyamaitele ya  ndangamaraga, mbetshelwa dza kha mbekanyamaitele dza u maanḓafhadzwa ha vharema ho angalalaho kha zwa ikonomi khathihi na milayo ya ndinganelo kha zwa mishumo, na nga u ṱumanya zwa u ṋetshedzwa ha ḽaisentsi dzo fhambanaho kha tshumelo dzi angare dzaho zwoṱhe khathihi na vhuḓifhinduleli ha zwa u maanḓafhadza.
Muvhuso na wone u khou ḓidzhenisa kha zwa u sikwa ha mishumo nga nnḓa ha izwo zwa avho vhathu vho tholwaho nga muvhuso.
Mbekanyamushumo ya Mishumonyengedzedzwa ya Muvhuso ye ya thoma u vha  hone u bva nga ṅwaha wa 2003, yo ṋetshedza zwikhala zwa mishumo kha vhathu vha dzimiḽioni.
Zwezwino, musi ho sedzwa masiandaitwa a vhavhaho e a vha hone kha ikonomi nga mulandu wa dwadze ḽa COVID-19, houno muvhuso wo ranga phanḓa nyaluwo khulwanesa ya mishumo ya muvhuso kha ḓivhazwakale ya shango ḽashu.
Fulo ḽa Phresidennde ḽa u Ṱuṱuwedza u Sikwa ha Mushumo ḽo tikedza zwikhala zwi fhiraho 850 000 kha miṅwedzi ya 16 fhedzi. U ḓadzisa kha zwa u engedzwa ha mishumo wa muvhuso, ri khou ṋetshedza thikhedzo kha vhaswa vha sa shumi u itela u vha lugisela kha zwa mishumo, u ita uri vha vhe vhathu vhane vha tholea khathihi na u vha ṱumanya na zwikhala zwa mishumo.
Hu na dziṅwe nḓila nnzhi dzine muvhuso wa khou shela mulenzhe ngadzo kha zwa u sikwa ha mishumo dzine dza vha vhubindudzi vhuhulwane kha thema mveledziso, u fhaṱiwa ha vhupo ho khetheaho ha zwa ikonomi na nga kha thikhe dzo ya nḓowetshumo dza nyaluwo dzine dza thola vhathu vhanzhi.
Ṋaṅwaha hu khou lavheleswa nga maanḓa kha mabindu maṱuku na a vhukati, koporasi na kha sekithara ya tshayanzudza nyo.
Nga u dzudzanywa hafhu ha tshikimu tsha khadzimiso ya masheleni tshe ra tshi ḓivhadza kha miṅwedzi ya u thoma ya tshifhinga tsha dwadze ḽa COVID-19, ri khou itela uri  mabindu maṱuku a kone u vha na tswikelo kha masheleni ‘a u vuwa hafhu’ nga nḓila yo leluwaho.
Ri khou engedza magavhelo a phungudzo ya muthelo wa mutholi khathihi na u lavhelesa kha zwa u ita tshanduko dzo fha mbanaho dza zwa milayo u itela u leludzela vha mabi ndu maṱuku uri vha kone u thola vhathu nga vhunzhi.
Sa zwe nda zwi sumbedza kha Mulaedza wa nga ha Tshiimo tsha Lushaka, haya ndi  maṅwe a maga ane ra khou a dzhia sa muvhuso u itela u bveledza nyimele dzine dza ḓo ita uri sekithara dza phuraivete – vhuvhili hadzo, khulwane na ṱhukhu –dzi kone u bvelela, u aluwa, u swikela mimaraga miswa, u vhumba zwibveledzwa zwiswa, na u thola vha shumi vhanzhi”.
Sekithara dza phuraivethe dzi thola vhashumi vha Afrika Tshipembe vha linganaho kotara tharu nahone ndi dzone dzine dza vha na vhuḓifhinduleli vhu linganaho mbilitshararu ya vhubindudzi na ṱhoḓisiso fhano shangoni khathihi na ha masheleni a shumiswaho kha zwa mveledziso.  Nga nnḓa ha muvhuso u shumaho zwavhuḓi nahone wa mvelaphanḓa, shango ḽashu  ḽi dovha hafhu ḽa ṱoḓa sekithara ya phuraivethe ine ya vha na nyaluwo, ine ya khou bindudza kha zwa mashumele a re na mvelaphanḓa.
Musi zwa u tholwa kha sekithara dza phuraivethe zwi tshi khou engedzea, vhunzhi ha nḓila dza u ḓitshidza ngadzo na dzone dzi vha dzi tshi khou tikedzwa na u bveledzwa.
Thundu na tshumelo zwi khou ṋetshedzwa nga vhunzhi nahone muvhuso wa demokirasi u khou kona u kuvhanganya mbuelo nnzhi hu tshi itelwa mveledziso ya matshilisano.
Ḽiṅwalo ḽa ‘U ḓilugisela u Vhusa’ ḽi amba uri vhuḓifhinduleli ha muvhuso vhu tea u dzu dzanywa u ya nga ṱhoḓea dza ikonomi ya lushaka nga nḓila ine zwa kona u shandukisea, hu nga vha u engedza sekithara dza muvhuso kha vhupo ha ndeme kana u dzi fhu ngudza kha vhuṅwe vhupo.
Ri nga si kone u swikela ikonomi yo raloho arali hu si na muvhuso wo khwaṱhaho nahone wa mvelaphanḓa une wa katela vhathu vhoṱhe khathihi na sekithara dza phuraivethe dzi aluwaho nga u ṱavhanya. A ri  tei u humbelwa uri ri tou nanga tshithihi tsha izwi. Ri a zwi ṱoḓa zwoṱhe vhuvhili hazwo.