U fhaṱa mutheo wa zwa vhubindudzi

Ro vha na Guvhangano ḽa zwa Vhubindudzi ḽa u thoma nga ṅwaha wa 2018 sa tshipiḓa tsha fulo ḽashu ḽa u ḓiimisela u kuvhanganya masheleni a linganaho R1.2 triḽioni ya vhubindudzi vhuswa kha tshi fhinga tsha miṅwaha miṱanu.
Guvhangano iḽo ḽo dzhenelwa nga vhurumelwa vhu paḓaho tshigidi tshithihi nga ṅwaha wa 2018 na 2019, ngeno nga ṅwaha wa 2020, ḽo farwa nga nḓila ine vhuṅwe ha vhurumelwa ha vha ho tou kuvhangana fhethu huthihi ngeno vhaṅwe vhavho vho dzhenela nga u tou shumisa vidio nga mulandu wa COVID-19 .
Maguvhangano haya musi o ṱangana, o kona u kuvhanganya masheleni a fhiraho R770 biḽioni nga nḓila ya pfulufhedziso dza zwa vhubindudzi kha sekhi thara nnzhi dzo fhambanaho dza ikonomi.
Guvhangano ḽa vhuṋa ḽa zwa Vhubindudzi ḽa Afrika Tshipembe ḽo vha ḽo tea ḽo farwa nga ṅwedzi wa Lara 2021, fhedzi ro dzhia tsheo ya u ḽi fhirisela phanḓa kha ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe 2022 nga mulandu wa uri ho vha hu tshi khou vha na vhuṅwe vhuṱambo ho fhambanaho he ha vha vhu tshi khou bvelela nga tshenetsho tshifhinga.
Hezwi zwi katela khetho dza mivhuso yapo, guvhangano ḽa nga ha kilima ḽa COP26 khathihi na Ṱano ḽa zwa Mbam badzo Vhukati ha Mashango a Afrika. Tshiṅwe tsha tshiitisi tshihulwane tsha uri i farwe ṅwaha u ḓaho ndi tsha uri hu ḓo vha ho no haelwa tshivhalo tshihulwane tsha vhathu kha COVID-19 , zwine zwa ḓo ita uri zwa u enda na u fara magu vhangano zwi leluwe.
Naho Guvhangano ḽa zwa Vhubindudzi ḽa vhuṋa ḽo fhi riselwa phanḓa nga miṅwedzi i si gathi, fulo ḽashu ḽihulwane ḽa zwa vhubindudzi ḽi khou bvela phanḓa. Na kha yeneyi  nyimele ya ikonomi i konḓaho nga u tou rali ye ya vhangwa nga dwadze ḽa COVID-19  ya dovha hafhu ya ṋaṋiswa na nga dzikhakhathi na u tshinyadzwa ha ndaka he ha itea kha zwipiḓa zwa KwaZulu-Natal na Gau teng nga ṅwedzi wa Fulwana, khamphani dzi khou ḓi bvela phanḓa na u bveledza zwe dza ḓikumedzela zwone khathihi na u ṱoḓa zwiṅwe zwikhala zwiswa zwa vhubindudzi kha ḽa Afrika Tshipembe.
Kha ṅwaha wo fhelaho fhedzi, ho swika he ha ṋetshedzwa masheleni a pfulufhedziso dza zwa vhubindudzi ane a ṱoḓa u lingana R120 biḽioni kha mushumo wa u  fhaṱa kana u engedza thandela. Hezwi zwi tou amba uri 38% ya mashe leni oṱhe a pfulufhedziso dza zwa vhubindudzi  – kana R290 biḽioni – ndi ane u swika zwino o no dzheniswa kha ikonomi. Vhuṅwe vhubindudzi ho swika he ha vho ongolowa nga mulandu wa COVID -19,  nga maanḓa kha sekhithara dzo kwameaho zwihulwane u fana na ya u fhaṱwa ha zwifhaṱo khathihi na ya vhuendelama shango.
Nḓowetshumo ya zwa mi shonga ndi iṅwe ya masia ane a vha na nyaluwo i takadzaho.
Khamphani ya Aspen Pha rmacare  i kha ḓi tou bva u rwela ṱari mushumo wa nyenge dzedzo hune ya ḓo engedzwa nga masheleni a linganaho R3.4 biḽioni, zwe ya zwi ḓivhadza kha Guvhangano ḽa Vhubindudzi la ṅwaha wa 2018. Hovhu vhu bindudzi ho shandula ḽimaga ḽa u bveledza mishonga ḽa Aspen  ḽi re ngei Gqeberha ḽa vha ḽiṅwe ḽa mamaga mahu lwanesa ḽifhasini a bveledzaho zwifhelisavhuṱungu nahone ḽo dovha hafhu ḽa ṋetshedza tshivhalo tshihulwane tsha  khaelo dza COVID-19  dzi fhi raho 100 miḽioni dza Johnson & Johnson  dze dza bveledzwa henefho.
Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi ḽo nanga shango ḽa Afrika Tshipembe sa ḽone ḽine ḽa ḓo vha na senthara ya u bveledzelwa ha khaelo dza mRNA  nga tshumisano na vha Tshiimiswa tsha Biovac , zwine hezwi zwa vha tshumisano vhu kati ha muvhuso na tshiimiswa tsha phuraivethe. Dokotela Vho Patrick Soon-Shiong vhe vha bebwa fhano Afrika Tshipembe khathihi na khamphani yavho ine ya ḓivhiwa sa NantWorks vha kha ḓi tou bva u ḓivhadza pulane yavho khulwane ya u engedza vhukoni kha sia ḽa ndondolo ya mutakalo yo khwi nifhadzeaho kha ḽa Afrika. Nga nnḓa ha vhubindudzi vhune dza ḓo vhu ḓisa, mveledziso hedzi dzi ḓo dovha hafhu dza shela mulenzhe zwihulu kha lutamo lwashu roṱhe lwa uri dzhango ḽa Afrika ḽi bveledze 60% ya khaelo dzine ḽa dzi ṱoḓa nga ṅwaha wa 2040.
Fulufulu ndi ḽiṅwe ḽa masia ane a vha na a nyaluwo.
Khamphani dza 25 dze dza nangwa kha luṱa lwa vhuṱanu lwa Mbekanyamushumo ya u Thola Vhabveledzi vha Fulufulu ḽi  Vusuluseaho vho Ḓiimisaho nga Vhoṱhe dzi khou lavhelelwa u bindudza masheleni a linga naho R50 biḽioni kha ikonomi yashu. Zwa u engedzwa ha tshivhalo tsho tendelwaho tsha u bveledza muḓagasi u swika kha 100 megawatts , zwi nga sia hu tshi vha na vhubindudzi vhuhulwane ha phuraivethe kha thandela dza u bveledza muḓagasi.
Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi tou bva u wana pfulufhe dziso ya masheleni a u thoma a linganaho R131 biḽioni a u badela tshanduko ya u ya kha ikonomi ya khaboni i re fhasi nga u bindudza kha fulufulu ḽi vusuluseaho, gesemaḓi dala khathihi na mimoḓoro i shumisaho muḓagasi. Hedzi pfulufhedziso nga mashango a fanaho na United States, United Kingdom, France, Germany na Mbumbano ya Yuropa dzi tshimbilelana na Thendelano dza Paris dzine dza kombe tshedza mashango o pfu mesaho uri a tikedze zwa u fhungudzwa ha khaboni kha mashangon ane a kha ḓi bvelela.
Hovhu vhubindudzi kha zwa fulufulu vhu ḓo ri thusa u fhe lisa thaidzo dzi vhavhavho dza u khauwa ha muḓagasi hune shango ḽa khou ṱangana naho, musi hu tshi thoma u vha na vhukoni vhuswa ha vhubve ledzi ha muḓagasi.
Vhubindudzi vhunzhi vhuswa ha kha senthara dza data na ha kha khebuḽu dzi tshimbilaho nga fhasi ha lwanzhe a vhu nga tou ḓisa fhedzi vhubindudzi vhuswa, fhedzi vhu ḓo dovha ha ṋetshedza themamvele dziso ine ya ṱoḓea kha nyaluwo ya  thekhinoḽodzhi khathihi na nḓowetshumo dza vhudavhi dzani ha dziṱhingo.
Zwa ndemesa kha fulo ḽashu ḽa u kunga vhubindudzi ndi u shandukiswa ha milayo ya zwa ikonomi  hune ra vha kati naho zwazwino kha masia a fanaho na fulufulu, vhudavhi dzani ha dziṱhingo, maḓi kha thihi na vhukavhamabufho kana vhuimangalavha khathihi na zwiporo. Hedzi tshandukiso dza milayo dzi ḓo khwinisa ku shumele khathihi na muṱaṱisa no, dza dovha dza fhungudza mbadelo dza u ita zwa mabindu fhano kha ḽa Afrika Tshipembe khathihi na u ṱuṱuwedza vhu bindudzi vhuhulwanesa ha phuraivethe kha themamve ledziso ya ikonomi yashu.
Zwazwino ri na vhupo ho khetheaho ha zwa ikonomi ha 13 u mona na shango, hune ha ṋetshedza vhabindudzi magavhelo a vhubindudzi o tiwaho, mbadelo dza muthelo dza khwiṋe khathihi na thi khedzo ya u rumela thundu mashangoni a nnḓa.
Naho tshikalo tsha vhubi ndudzi tsho fhungudzea nga mulandu wa masiandaitwa a dwadze ḽa COVID-19 , khathihi na uri dziṅwe dza thandela na dzone dzo swika he dza lengiswa, fulo ḽa u kunga vha bindudzi ḽone ḽi khou thoma hafhu u bvela phanḓa nga luvhilo lu takadzaho.
Musi ri tshi khou bvela phanḓa na u thoma u shumisa Pulane ya Phaṱhululo na Mvusuludzo ya Ikonomi – ro sedzesa kha zwa themamveledziso, mve ledziso ya nḓowetshumo, mishumo khathihi na u sha ndukiswa ha milayo – nyimele ya zwa vhubindudzi i ḓo khwi nisea i tshi ya phanḓa. 