Zwine vha tea u zwi ḓivha nga ha tshifakhole

U ya nga Dokotela Vho Nhlakanipho Gumede, Mulangi wa zwa Dzilafho kha Tshumelo dza zwa Mi  shonga fhaḽa kha Vhuongelo ha Dzingu ha Harry Gwala vhu re ngei Pietermaritzburg, tshifakhole a si u kanganyisea muhumbuloni, vhulwadze kana u vhaisala nahone a tshi pfukeli.
Vho ṱalutshedza uri tshifa khole ndi nyimele ine khayo ha vha na u kanganyisea ha kushumele kwa vhuṱaledzi ha kha maluvhi na kha muvhili woṱhe hune kanzhi ha wanala hu tshi sokou vha na u  vhuya hafhu ha episoudu dza tshikhapikhapi dza u thithisea ha zwipfi, u dzidzivhala kana u vinyukana zwine hezwi zwa elana na u sa shuma zwavhuḓi ha thakhuso ya vhuṱaledzi vhune ha isa mulaedza kha  maluvhi.
Maluvhi a na tsiki dza vhuṱaledzi ha dzibiḽioni (vhuṱaledzi) dzine dza davhidzana nga u shumisa thakhuso dza vhuṱaledzi na zwipfi. Arali  hu tshi nga vha na thakhuso ya vhuṱaledzi vhunzhi nga tshifhinga tshiṱuku lune zwa fhedza nga u khakhisa mashumele o teaho a tsiki dza vhuṱaledzi, zwi nga vhanga uri hu vhe na u dzidzivhala.
"U dzidzivhala luthihi a zwi ambi uri muthu u na tshifakhole. Ṱhaṱhuvho yo teaho nga dokotela ndi yone ine ya tea u khwaṱhisedza arali zwo ralo," vho amba ngauralo.
U ya nga vha Epilepsy South Africa, 80% ya vhathu vha re na tshifakhole vha nga kona u langa u dzidzivhala havho nga u shumisa mishonga.
Zwivhangi na u dzidzivhala
Tshivhangi tsha tshifakhole kha vhathu vhaṅwe na vhaṅwe vha rathi u bva kha vha fumi a tshi ḓivhei. Ngeno kha vhaṅwe vhathu vha swikaho 40%, nyimele iyi i  nga vhangwa nga u huvhala kha ṱhoho, u huvhala nga tshifhinga tsha musi muthu a tshi bebwa, u shumisa zwikambi na zwidzidzivhadzi nga nḓila yo kalulaho, u aluwa kana u thithisea ha sisṱeme ya tsukanyo kana u sa dzudzanyea zwavhuḓi  muvhilini.
Dokotela Vho Gumede vho amba uri tswayo na tsumbadwadze dza tshifakhole dzi a fhambana nahone dzi nga ḓivhonadza nga nḓila dzo fhambanaho dzine dza katela u dzidzivhala lwa tshifhi nganyana na miraḓo ya oma (petit mal) lune muthu a kundelwa na u tsukunyea nahone a sokou zwondolola fhethu huthihi; u dzidzivhala ha musi muthu o oma miraḓo nahone a tshi khou tsunda (grand mal), hune kanzhi ha thoma nga u oma miraḓo ya muvhili phanḓa ha musi muthu a tshi wela fhasi a thoma u tsunda; khathihi  na u dzidzivhala hune ha thoma kha tshipiḓa tshiṱuku tsha maluvhi hune ha tevhelwa nga u xelelwa nga muhumbulo.
Uhu u dzidzivhala lwa tshi fhinganyana lune na miraḓo ya oma (petit mal), ndi hune ha tou dzhia fhedzi mithethe i si gathi nahone muthu onoyo a nga ḓi fhedza a songo zwi ḓivha uri o vha o dzidzivhala.
Musi muthu o ṱhaselwa nga u dzidzivhala ha u oma miraḓo nahone a tshi khou tsunda (grand mal), muthu onoyo a nga vhonala e na muvhala mudala u mona na mulomo wawe, une muvhala wonoyo wa ngalangala musi muthu uyo a tshi vho kona u fema zwavhuḓi hafhu. U dzidzivhala ha musi muthu o oma miraḓo nahone a tshi khou tsunda (grand mal) hu dzhia minete i si gathi.
"Kha vha tsireledze uyo muthu uri a si swike hune a huvhala nga u bvisela kule zwithu zwi re henefho tsini nae khathihi na u kuvhatedza ṱhoho yawe. Vha songo kha khisa u raharaha hawe kana vha dzhenisa tshithu mulomoni wawe. Kha vha mu thuse uri a feme zwavhuḓi nga u mu ladza nga lurumbu musi u dzidzivhala hu tshi fhela. Kha vha dzule na muthu uyo u vhuya u swikela a tshi dzivhuluwa lwa tshoṱhe."
Nga tshifhinga tsha u dzidzivhala hune ha thoma kha tshipiḓa tshiṱuku tsha maluvhi ha fhedza nga u tevhelwa nga u xelelwa nga muhumbulo, muthu uyo a nga vhonala a tshi nga o ḓaḓa, o kanganyisea kana o kambiwa. Vhathu avho vha nga dovha hafhu vha ita zwithu zwithihi lunzhilunzhi, u fana na u sokou kokodzekanya zwiambaro zwavho.
"Kha vha bvisele kule zwithu zwi re khombo nahone vha mu dedengedzele kule na zwithu zwine zwa nga mu huvhadza. Kha vha ambe nae vho dzika nahone vha ite uri a pfe o vhofholowa," hu amba Dokotela Vho Gumede.