Nyanḓadzamafhungo yo khwaṱhaho ndi ya ndeme zwazwino u fhirisa zwifhinga zwoṱhe

Ri khou bva kule kha maḓuvha ane migwalabo ya tshitshavha nga vhatsila yo kunga u iledzwa ha ndaela, na u vhiga ha ndeme nga vhoramafhungo ho vhea khomboni ya u farwa kana u valwa ha khanḓiso.
Zwenezwino, vha dzangano ḽa Reporters without Borders vho ganḓisa Tsumbanḓila ya Muvhigo wa Mbofho lowo wa Ḽifhasi wa 2021,  nḓila ine muvhuso wa mbo fholowo ya nyanḓadzama fhungo wa sedzea ngayo u mona na shango.
Nga u angaredza, ho wa nala uri ho vha na u tsela fhasi kha tswikelo ya ma fhungo nga tshitshavha na u engedzea ha zwithithisi kha ṱhanganyo ya mafhungo kha vhunzhi ha mashango.
 Muvhigo wo amba zwa uri nyanḓadzamafhungo yo "thivhelwa tshoṱhe kana u thithiswa vhukuma" kha mashango a 73 ya "dzhielwa fhasi" kha maṅwe mashango a 59.
Zwine zwa vhilaedza ndi zwa uri mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo yo ḓo ṋaṋa nga tshifhinga tsha dwadze ḽa COVID-19 , hu na nyiledzo dzo fhamba naho dzo vhewaho dzine dza sumbedza dzo vha dzi tshi shumiswa kha u fhungudza mushumo wa nyanḓadzamafhungo fhe thu hunzhi.Kha muvhigo uyu wa zwe nezwino Afrika Tshipembe ḽo vhewa kha vhuimo ha vhu32 kha mashango a 180.
Tsumbamafhungo i ṱalusa tshiimo tsha mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo ya Afrika Tshipembe sa “tsho khwaṱhaho fhedzi tshi tima timisaho”.
Zwi sumbedza uri musi Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i tshi tsireledza mbofholowo na musi ri na mvelele yo thomiwaho ya nyanḓadzamafhungo ya ṱhoḓisiso, vhunzhi ha zwithi thisi zwi kha ḓi thivhela vhoramafhungo kha u ita mushumo wavho.
Izwi zwi katela ndaela dza mulayo dza u lwa na u dzhia zwifanyiso zwa Mbuno dza Ndeme dza Lushaka kana u vhiga kha mafhungo a kwamaho tsireledzo ya mu vhuso.
Muvhigo u dovha hafhu wa sumbedza u gonyela nṱha ha u shushedzwa ha vhorama fhungo nga ṅwaha wa 2020, nga maanḓesa vhorama fhungo vha vhafumakadzi kha nyanḓadzamafhungo ya tshitshavha.
U shushedzwa uho ho iledzwa, fhedzi hu a vhaisa nga maanḓa musi hu tshi livhiswa kha vhoramafhungo vha vhafumakadzi nahone hu dovha hafhu ha fhele tshedzwa nga tshutshedzo dza khakhathi dza zwa vhudzekani. Heḽi ndi fhungo ḽi vhilaedzaho zwihulwane nahone zwiito izwo a zwi nga ḓo tendelwa.
Na zwenezwo, ri wana khuthadzo khulwane  kha nḓivho ya uri ri na nyanḓadzamafhungo ya ma hala nahone yo khwaṱhaho ine ya kona u vhiga i sa ofhi tshithu kana u dzhia sia ḽa avho vhane vha vha na maanḓa, nga ha mafhungo a tshitshavha a konḓaho kha tshifhinga tshashu, i ṋetshedza mafhungo a re one nahone a sa ṱaluli kha tshitshavha.
Nga tshifhinga tshine ra khou shumisana u itela u vusuludza ikonomi yashu khathihi na tshitshavha tshashu zwenezwi ri vhukati ha dwadze ḽa tshitzhili tsha corona , nyanḓadzamafhungo yo khwaṱhaho ndi ya ndeme zwazwino u fhirisa zwifhi nga zwoṱhe.
Nyanḓadzamafhungo ya Afrika Tshipembe yo ita mushumo muhulwane kha u bvisela khagala vhunzhi  ha zwine ra zwi ḓivha ṋa musi nga ha vhuhulwane ha vhukuma ha u dzhiiwa ha muvhuso nga zwiimiswa zwa muvhuso na vhathu vha vhatshinyi nahone vhane vha shumela vhone vhaṋe.
Dzo bveledza mushumo wadzo wa u vhiga naho hu na u shushedzwa, mavharivhari khathihi na u ṱhaselwa ha vhathu sa vhoramafhungo.
Tshanḓanguvhoni a si yone khaedu fhedzi ine ra ṱangana nayo sa shango.
Matshilo a ḓuvha na ḓuvha a Maafrika Tshipembe vha nzhi a kha ḓi kwamea nga vhushai, tshayandingano na u sa bvelela tshoṱhe, u shayea ha ṋetshedzo ya tshumelo khathihi na u shayea ha tswikelo kha zwikhala zwa mishumo.
Arali nyanḓadzamafhungo ya dzulela u vha ya ngoho kha vhuḓifhinduleli hayo ha u tikedza demokirasi, vhoramafhungo vhashu vha fanela u isa phanḓa na u vhiga vha sa ofhi tshithu kana u dzhia sia kha maṅwe mafhungo a ḓuvha.
Muvhigo wavho u bvelaho phanḓa u fanela u katela khakhathi dzo ḓitikaho nga mbeu, vhugevhenga tshi tshavhani tshashu khathihi na malwadze a tshitshavha a fanaho na u shumiseswa ha zwidzidzivhadzi.
Nyanḓadzamafhungo  yashu i fanela u ṋetshedza mafhungo a re one nahone a sa dzhiiho sia, i tshi tende la tshitshavha u dzhia tsheo dzo ḓivhadzwaho, u swikela zwikhala khathihi na u khwiṋifhadza matshilo avho.
Vha fanela u bvela pha nḓa na u bveledza nyanḓa dzamafhungo ine ya ya nga ṱhoho dza mafhungo khathihi na masiaṱari a u ranga, ine ya shela mulenzhe kha mveledziso ya vhathu.
Vha fanela u vhiga mafhu ngo oṱhe, ane a si vhe avhuḓi na ane a vha avhuḓi, mvelaphanḓa ine ra i ita khathihi na khaedu dzine ra ṱangana nadzo.
U fulufhedzea ndi zwa ndeme kha u bveledza u fulufhelana vhukati ha vho ramafhungo na tshitshavha.
Musi vhoramafhungo vha tshi tenda u shumiswa kana u shumiswa ha fhethu havho u itela u lwa nndwa dza poḽotiki kana u ḓilifhedzela hu u itela u vhuedza zwo ṋetshedzwaho, u fulufhedzea havho hu a kwamea.
Musi nyanḓadzamafhungo i tshi phaḓaladza zwiṱori zwine zwa sa vhe zwone kana zwine zwa ḓivhea zwi si ngoho, tshitshavha tshi a xelelwa nga fulufhelo  khayo.
Zwi kha dzangalelo ḽa vhoṱhe vhane vha funa sha ngo iḽi na u tama ḽi tshi  bvelela u tikedza nyanḓa dzamafhungo yashu, khathi hi na u sa i thivhela kha mu shumo wayo.
Sa tshitshavha, kha ri bvele phanḓa na u shumisana kha u tsireledza mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo ya shango ḽashu. Ho vha u wana gundo hu konḓaho nahone nga nnḓa hayo, ri nga si kone u bvelela.