Kha vha tsireledze vhafumakadzi na vhana vhashu

 Nga tshifhinga itsho, lushaka lwo ḓo akhamadzwa vhukuma nga mabulayo a Uyinene Mrwetyana, Leighandre Jegels, Jesse Hess na tshivhalo tsha vhaṅwe vhafumakadzi vhe matshilo avho a lwozwea zwanḓani zwa vhanna vha tshiṱuhu.
U bva kha masia oṱhe a matshilisano, vhahulwane na vhaṱuku, matshudeni na vhafumakadzi vha shumaho, migwalabo yo itwaho nga mulalo yo itwa ho imiswa dzibodo dzo ṅwalwaho uri ‘Enough is Enough /Zwo lingana’ na ‘Am I next?  /Ndi nṋe atevhelaho? Vhuṱungu na mbiti zwo vha zwo ḓala nga iḽo ḓuvha. Musi ndi tshi ṱanganedza mbilaelo dzo ṱahiswaho nga nḓila i pfalaho vhukuma, zwo vha zwi tshi tou vha khagala kha nṋe zwauri ri tea u dzhia vhukando nga u ṱavhanya nahone ro khwaṱhisa. Zwo vha zwa ndeme kha nṋe lwe a thi ngo fhindula nga maipfi a si na mushumo kana u vha fulufhedzisa zwithu zwi siho.
Nga murahu ha maḓuvha a si gathi, ndo vhidza dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Phalamennde, he ra ḓivhadza R1.6 biḽioni ya Pulane ya Nyito ya u Fhi-ndula nga Shishi u lwisana na khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu na u vhulawa ha vhathu vha tshifumakadzini ( GBVF).Kha miṅwedzi ya rathi ya tshumelo iyo, tshumiso ya masheleni nga muvhuso kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho yo dzudzanya zwithu nga huswa u ya nga ndeme yazwo u itela u tikedza thusedzo ya ndondolo na thikhedzo ya vhaponyi, u itela mafulo a u thivhela na a tsivhudzo, u khwinisa milayo na mbekanyamaitele, u bveledza ikonomi ya u maanḓa-fhadza vhafumakadzi, na u khwaṱhisa sisiteme ya vhulamukanyi ha zwa vhugevhenga. Zwa zwino ri kha tshipiḓa tsha ndemesa tsha ndulamiso ya zwa mulayo kha zwa u lwisana na khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu na u vhulahwa ha vhathu vha tshifumakadzini (GBVF). Milayotibe ya ndeme miraru i elanaho na GBVF  yo ḓivhadzwa Phalame-nndeni zwenezwino. Nga u ḓivhadzwa ha Milayotibe iyi, ri khou ṱhonifha zwe ra fulufhedzisa vhagwalabi mahoḽa na vhafumakadzi vhoṱhe vha shango heḽi.Milayotibe miraru yo khwiniswaho yo dzudzanywa u vala tshikhala tshine tsha ita uri vhaiti vha vhutshinyi uvhu vha tinye mulayo na u ṋetshedza mvelelo dzo fhelelaho kha pfanelo dza vhafumakadzi na vhana vha shango ḽashu.Milayotibe iyi, musi yo khunyele-dzwa, i ḓo thusa u vhuyedzedza fhulufhelo ḽa vhafumakadzi vha shango ḽashu na u sumbedza uri mulayo nga ngoho u hone u vha tsireledza. Wa u thoma ndi Mulayotibe wa u khwinisa Mulayo wa Khwiniso ya Mulayo wa zwa Vhutshinyi (Vhutshinyi ha zwa Vhudzekani na Mafhungo a Elanaho Nazwo). Izwi zwi bveledza vhutshinyi vhuswa ha tshutshedzo ya zwa vhudzekani, zwa engedza tshi-khala tsha vhutshinyi ha zwa vhudzekani vhu no itea vhukati ha mashaka, zwa katela na vhuḓifhinduleli ha u vhiga nga vhathu vhane vha humbulela uri vhutshinyi ha zwa vhudzekani ho itwa kha ṅwana.U ṱanḓavhudza tshikhala tsha Ridzhisiṱara ya Lushaka ya Vha-tshinyi vha zwa Vhudzekani (NRSO) u dzhenisa zwidodombedzwa zwa vhatshinyi vhoṱhe vha zwa vhudzekani. U swika zwino, yo shuma fhedzi kha vhatshinyi vha zwa vhudzekani vho haṱulelwaho vhutshinyi ha zwa vhudzekani ho itelwaho vhana kana vhathu vha re na vhuholefhali ha muhumbulo. Tshifhinga tshine zwidodombedzwa zwa mutshinyi zwa dzula kha ridzhisiṱara tsho enge-dzwa, nahone avho vho ṅwalwaho kha ridzhisiṱara vha tea u zwi bvisela khagala musi vha tshi ita khumbelo dza u shuma na vhathu vha sa koni u ḓitsireledza. Mulayotibe u ita mbe-tshelwa ya madzina a vhathu vhane vha vha kha Ridzhisiṱara ya Lushaka ya Vhatshinyi vha zwa Vhudzekani (NRSO) uri a vhonwe nga muṅwe na muṅwe. Mulayotibe wa Khwiniso ya Vhutshinyi na Mafhungo a Elanaho Nazwo u khwaṱhisa, kha zwoṱhe, u ṋetshedzwa ha beiḽi kha vhatshinyi vha khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu na zwa u vhulahwa ha vha tshifumakadzini (GBVF), wa engedza milandu ine tshigwevho tsha fhasisa tsha tea u hwedzwa.  Khwiniso yo hwedza vhuḓikumedzeli vhuswa kha vhaofisiri vha tshumiso ya mulayo na kha khothe dzashu. Musi mutshutshisi a tshi ṋea beiḽi kha milandu ya khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu (GBV), u tea u sumbedza mbuno dzawe nga u tou ṅwala. Nga nnḓani arali muthu ane a khou hwelelwa zwa khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu (GBV) a tshi nga ṋetshedza nyimele dzo khetheaho dza uri ndi ngani a tshi tea u vhofhololwa nga beiḽi, khothe i fanela u ṋea ndaela yayo ya u valela muthu onoyo u swika matshimbidzele a mulandu oṱhe o no khunyeledzwa. Musi ho swikelwa tsheo ya khu-mbelo ya beiḽi, khothe dzi a vhofhea u sedza tshivhalo tsha zwithu zwine dza tea u zwi tevhedza. Zwi katela mivhigo ya thangelatsengo ya khumbelo ya u vhofholola muhwelelwa nga beiḽi, tshutshedzo dza khakhathi dzo itelwaho muponyi, na u sedza sia ḽa muponyi malugana na tsireledzo yawe. Musi zwi tshi ḓa kha paroḽo, muhweleli kana shaka ḽa mupondwa o lovhaho vha tea u kona u ita ṋetshedzo kha bodo ya paroḽo. Ho sedzwa tshiimo tshi re nṱha tshi sa ṱanganedzei tsha khakhathi dza vhafunani kha shango ḽashu, ro khwaṱhisa mbetshelwa dza Mulayo wa Khakhathi dza Muṱani. Khakhathi dza muṱani zwa zwino dzi katela avho vho fhulufhedzisanaho u malana, vha re kha vhushaka ha u funana, vha re kha vhushaka ha the-ndelano ya miṱa u ya  nga zwa sialala, na vhushaka ha u funana ha vhukuma, vhushaka ha zwa vhudzekani kana ha tsinitsini ha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe. Mulayotibe u engedzedza ṱhalu-tshedzo ya ‘khakhathi dza muṱani’ u tshi itela u katela tsireledzo ya vhaaluwa kha u tambudzwa nga miraḓo ya muṱa.
 Vhahweleli vha ḓo kona u ita khu-mbelo ya ndaela ya tsireledzo nga kha inthanethe. U itela u thivhela nyimele ine vhatshinyi vha nga dzumba ḓi-vhazwakale ya khakhathi dza muṱani, zwiko zwo ṱanganelanaho zwa ndaela dza tsireledzo zwi ḓo thomiwa. Khwiniso dzo dzinginywaho dzi vhofha mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Pfunzo dza Mutheo, Pfunzo dza Nṱha na wa Mutakalo u ṋetshedza dziṅwe tshumelo vhaponyi hune ha vha na ṱhoḓea na u vha isa hune vha wana vhukhudo na ndondolo ya zwa dzilafho. Nyimele dzine mutshutshisi a nga hana u sengisa musi vhukhakhi ho itwa fhasi ha Mulayo wo khwiniswaho kana u bvisa milandu musi ho vha na u vhaiswa ha muvhili kana ho vha na tshihali tsho shumiswaho u shushedza muhweleli dzo fhungudzwa. Khamusi khwiniso yo dzinginywaho ine ya tou vha mveledzazwiswa vhukuma kha Mulayo, ndi ya uri arali muṅwe muthu a na nḓivho, i tendiseaho kana khumbulelo ya uri zwiito zwa khakhathi dza muṱani zwo itelwa ṅwana, muthu a re na vhuholefhali kana mualuwa, a kundelwa u zwi vhiga kha mushumelavhapo kana kha mapholisa, u tea u vhonwa mulandu na u valelwa dzhele. Zwo tou ralovho na kha u kunde-lwa ha muraḓo wa SAPS u tevhedza pfanelo dzi re kha Mulayo zwi ḓo dzhiiwa sa vhukhakhi nahone zwi tea u vhigiwa kha vha Vhuṅwaleli ha Vha-dzulapo ha Tshumelo dza Mapholisa. Mulayo ndi wone mutsireledzi wa vhukuma wa vhoṱhe tshitshavhani, fhedzi nga maanḓa kha avho vha sa koni u ḓitsireledza na luthihi. Musi wo itwa nga nḓila kwao nahone yo teaho, ndi wone une wa khwaṱhisedza vhukuma vhulamukanyi. Vhafumakadzi vha Afrika Tshipe-mbe vho no pfesa zwa nyito dzi no amba dzi tshi fhodzisa dzine dza sa ambe nga ha iṅwe ya pfanelo dza ndeme u itela uri vhoṱhe – vha tshile vhutshilo vho vhofhololwa kha nyofho.Muvhuso uyu na vhashumisani nawo u ḓo itela vhafumakadzi vha Afrika Tshipembe zwo teaho. A ri nga vha laṱedzi.  