Maitele a U Maanḓafhadza Vharema siani ḽa Ikonomi a tou vha khombekhombe u itela nyaluwo

Tshomedzo dza hune ha ende dzwa muhwalo wa zwivhaswa  zwa  tshiluḓi  dzi  langwaho  nga vha khamphani ya BP ya Tshipembe ha Afrika dzi wanala  ho ngei East London dzo rengi selwa  vha  ha  Wasaa,  ine  ya  vha  khamphani  yo  ḓiimisaho nga yoṱhe i vhumbaho zwibvele dzwa zwa khemikhaḽa u bva kha pheṱhiroḽiamu na gese. Wasaa yo renga ndaka yoṱhe i sudzu luseaho ine ya vha hone afho kha tshomedzo dza u endedza zwivhaswa khathihi na mikovhe ya 20% i re kha phaiphi dzi no bva afho hune zwikepe zwa ima hone dzi tshi ya kha tshomedzo dza hune zwivhaswa zwa endedzwa zwi tshi bva hone.
Musi muvhigo wa ṅwaha wa 2020 wa Khomishini ya zwa U Maanḓafhadzwa  ha  Vharema ho Angalalaho siani ḽa zwa Ikonomi u tshi khou sumbedza uri vhunzhi ha sekhithara dza zwa ikonomi dzi khou kundelwa u swikela zwipikwa zwadzo zwa u maanḓafhadza vhafumakadzi vha vharema kha u vha vhone vhaṋe vha mabindu, izwi zwa u rengwa ha tshomedzo dza fhethu ha u endedza zwivhaswa zwa tshiluḓi nga khamphani iyi ya murema nahone wa mufumakadzi, zwi tou vha mafhungo ane a tou vha ḓivhazwikale.
Zwi dovha hafhu zwa thusa kha  ndingedzo  dzashu  sa  lu shaka dza u tandulula thaidzo ya u sa lingana khathihi na u vhona uri  vhunzhi ha vhathu vha shango ḽashu vha khou kona u shela mulenzhe kha ikonomi yashu nga nḓila i pfalaho.
Ndi kha ḓi tou bva u ḓivhadza u  tholwa  ha  Khorongele tshedzi ya U Maanḓafhadzwa ha Vharema ho Angalalaho siani ḽa Ikonomi ine ya kha ḓi tou vha ntswa yo vhumbwaho nga vha muvhuso, mabindu, vhashumi khathihi na zwiṅwe zwiimiswa.
Yo vhumbelwa uri i vhe yone ine ya ranga phanḓa na u tshimbidza zwa tshanduko ya zwa ikonomi.
Khoro  iyi  yo  thoma  u  dzi nginywa kha muvhigo wa Khomi  shini ya BEE nga ṅwaha wa 2001.
Muvhigo uyu wone wo vha hone nga murahu ha musi ho itwa ṱhoḓisiso dzo angalalaho nga ha tshivhumbeo tsha ikonomi ya Afrika Tshipembe khathihi na nga ha zwine zwa ṱoḓea u itela u shandukisa ikonomi, u alusa vhoramabindu vha vharema, u ita uri hu vhe na mabindu manzhi a langwaho khathihi na u vha nga fhasi ha vhuṋe ha vharema hu tshi katelwa na u ita uri vhafumakadzi vha vharema na vhone vha dzhene kha ikonomi khu lwane.
Ṅwaha u ḓaho, hu ḓo vha hu tshi khou fhela miṅwaha ya fu mbili u tou bva tshe Mulayo wa u Maanḓafhadzwa lwo Angalalaho ha Vharema siani ḽa Ikonomi (B-BBEE), une wa vha wone we wa vhumba khoro iyi wo phasiswa.
Vhuḓiimiseli  hashu  kha  u khwaṱhisa na u khwiṋisa zwa u maanḓafhadzwa siani ḽa  zwa ikonomi a vhu khou thengathenga.
Ndi gazwo zwa u maanḓafha dzwa ha vharemi siani ḽa ikonomi zwi tshi tou vha tshipiḓa tsha ndeme tsha u vusuluswa na u vhuedzedzwa ha ikonomi yashu nga murahu ha dwadze ḽa COVID-19.
Heyi  ndi  iṅwe  ya  pfulufhe dziso dze nda  dzi ita musi ndi tshi khou amba na vha  Khoro ya Mabindu a Vharema mathomoni a ṅwedzi wo fhelaho he ra amba nga ha nyimele ya B-BBEE kha ḽino shango, mvelaphanḓa yo no swike  lwaho khathihi na zwine ra tea u ita roṱhe ro ṱangana u itela u engedza kha zwe ra zwi swikela u swika zwino.
Naho ho  vha na mvelaphanḓa khulwane ye ya  swikelwa kha tshifhinga tsha miṅwaha ya fu mbili yo fhiraho, hu kha ḓi vha na huṅwe fhethu he ha vha na u humela murahu.
Ho vha na u humela murahu musi zwi tshi ḓa kha u engedza kulangele kwa ndangulo ya vharema, u khwinifhadza mveledziso ya zwikili, u khwaṱhisa mvele dziso ya mabindu khathihi na u ṱanḓavhudza zwa u renga thundu na tshumelo dza muvhuso hu tshi itelwa  u ṋea zwikhala vhafumakadzi vha vharema khathihi na vhaswa.
Muvhuso  wa  tshiṱalula  wo  bveledza ikonomi yo khakhe aho ye ya vha yo sendamela lu rumbu luthihi u itela u vhuedza vhatshena.
Vhunzhi ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho vha vho khethululwa u bva kha ikonomi khulwane,  he  vhoramabindu vha vharema vha vha vho te tshelwa u vha kha nḓowetshumo dza mabindu maṱuku fhedzi ngei zwikolobulasini.
Mafheloni  a  muvhuso  wa tshiṱalula, khamphani dze dza vha dzo ṅwaliswa kha JSE dze vhaṋe vhadzo vha vha vhe vharema dzo vha dzi fhasi ha phesenthe nthihi.
Hetshi tshivhalo a tsho ngo sha  nduka nga u tou ralo kha miṅwaha ya 28 yo fhelaho.
Nga  tshenetsho  tshifhinga tshithihi,  ho  ḓi  vha  na  maga a  ndeme  u  bva  kha  sekhi thara ya phuraivethe khathihi na vhuṅwe vhukando nga muvhuso ha  u  ṱuṱuwedza  zwa  u  shela mulenzhe ha vharema kha ikonomi nga nḓila i pfalaho.
Vhukati  ha  ṅwaha  wa  2017 na  wa  2020,  ho  vha  na  khu mbelo dza u maanḓafhadzwa ha vharema dzi swikaho 500 dze dza  swikiswa hu tshi itelwa u ḓiṅwalisa kha vha Khomishini ya B-BBEE. Kha sekhithara dza ndeme u fana na nḓowetshumo ya zwa u fhaṱa, ya ndaka, thekhinoḽodzhi ya  mafhungo  na  vhudavhi dzani, vhuendelamashango na vhuendi, vhuṋe ha mabindu ha vharema ho no fhirisa zwe zwa vha zwo lavhelelwa.
Tshanduko ya ikonomi khathihi na nyaluwo ya ikonomi ndi tshithu tshithihi. Vhukati hazwo, a hu na tshine tsha nga kona u vha hone arali tshiṅwe tshazwo tshi siho.
Nga u dzhenisa  zwa  tsha nduko kha maitele a u bveledza nḓowetshumo, ri vha ri tshi khou bveledza ḽiedza ḽa nyaluwo yo ṱanganelaho ḽine ḽa kovhekanya lupfumo u fhirisa uri lu vhe fhethu huthihi.
Muhasho  wa  Mbambadzo, Nḓowetshumo na Muṱaṱisano (dtic) u khou bvela phanḓa na hetshi tshipikwa nga kha mbeka  nyamushumo dzo fhambanaho.
Hedzi ndi dzine dza katela mbe  kanyamushumo ya u tikedza ma  bindu a vhupo ha zwikolobulasi, vhupfumbudzi ha mabindu a vha rema, vhafumakadzi na a vhaswa kha zwa u rengiselana na ma shango a nnḓa nga vha Koporasi ya  Mveledziso ya Nḓowetshumo (IDC) khathihi na mugaganya gwama wo engedzwaho wa themamveledziso kha dziSMME dzi re kha Vhupo ha Ikonomi ho Khe theaho ha Tshwane.
Nga u shumisa puḽane khu lwane  dzo  fhambanaho  dza sekhithara,  ri  khou  kona  u ṱuṱuwedza vhubindudzi hapo vhune  ha  vhuedza  mabi ndu a vharema. Sa tsumbo, ho bveledzwa vhafuwi vha 10 vha vharema hu tshi shumiswa mashe leni a linganaho R366 miḽioni sa tshipiḓa tsha puḽane khulwane ya u fuwa khuhu. Muvhuso wo dovha hafhu wa rwela ṱari netiweke ya vharema vhane vha rengiselana na mashango a nnḓa ine netiweke yeneyi ya ḓo dovha hafhu ya ṱanganya khamphani dza vharema kha zwa zwiḽiwa, zwibveledzwa zwa vhuinzhiniere, dziphatsi dza mimoḓoro, zwibveledzwa zwa lunako khathihi na dziṅwe se khithara dza ikonomi.
Sa tshipiḓa tsha fulo ḽashu ḽa u bveledza murafho muswa wa vhoranḓowetshumo vha vharema, ṅwaha wo fhelaho muvhuso wo tendela u shumiswa ha masheleni a linganaho R2.5 biḽioni kha thikedzo  ntswa  ya  u  tikedza vhoranḓowetshumo vha vharema vha swikaho 180 nga u vha ṋea khadzimiso ya masheleni u bva kha vha IDC khathihi na vha Tshi kwama tsha u Maanḓafhadza tsha Lushaka (NEF) hu tshi katelwa na magavhelo a bvaho kha tshikimu tsha zwa magavhelo tsha dtic Kha tshifhinga tsha miṅwaha miraru i ḓaho, ho dovha hafhu ha fhulufhe  dziswa  maṅwe masheleni a linga naho R21 biḽioni nga vha IDC, NEF khathihi na zwiṅwe zwiimiswa u itela u tikedza vhoranḓowetshumo vha vharema. Maṅwe masheleni a u ḓadzisa a linganaho R25 biḽioni o dovha hafhu a fhulufhedziswa uri a ḓo shumiswa kha u tikedza khamphani dza vharema, vhafumakadzi, vhaswa khathihi na dza vhashumi.
Zwi tou vha khagala uri hu kha  ḓi vha na mushumo mnzhi une wa kha ḓi tea u itwa u itela u tandulula khaedu nnzhi dzine mabindu a vharema a kha di ṱangana nadzo.
Hezwi zwi katela u konḓelwa u wana masheleni a u thoma na u alusa bindu khathihi na u kunde  lwa ha dziSMME u wana maraga ya  zwibveledzwa  zwavho.
 Mabindu a vhafumakadzi vha vharema ndi one ane kanzhi a konḓelwa u wana thendelano khu  lwane dza zwa u maanḓafhadzwa.
Zwa u fhelisa maitele a mveledziso i songo fhelelaho nga u maanḓafhadza  vharema  siani ḽa ikonomi a zwi sokou tou vha fhedzi zwithu zwo teaho u itiwa, zwi dovha hafhu zwa vha zwithu zwi pfalaho kha zwa mabindu.
Zwa u dzulela u khethululwa ha vharema nga vhunzhi kha ikonomi khulwane, zwi hoṱefhadza nyaluwo ya ikonomi, zwine hezwi zwa fhedza zwo kwama mabindu oṱhe nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi.
U engedza tshivhalo tsha vhora mabindu kha ḽino shango ndi zwa ndeme kha nyaluwo.
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli vhu fanaho ha u ṱuṱuwedza ndingedzo dza u khwaṱhisa B-BBEE ngauri yo itelwa u fhelisa zwa u sa lingana.
Ikonomi dzine dza si vhe na ndi  ngano dzi bveledza zwitshavha zwi sa lingani, ngeno zwitshavha zwi sa lingani  zwi  si na nyaluwo na mvelaphanḓa.
A zwo ngo tou khakhea fhedzi, zwi dovha hafhu zwa vha zwithu zwine ra nga si kone u bvela phanḓa nazwo zwauri mabindu a bvele phanḓa na u vha nga fhasi ha vhuṋe na ndangulo ya vhatshena kana vhathu vha vhanna.
Nahone ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha vhone vharengi vhahulwanesa vha thundu na tshumelo dzavho.
Hezwi zwi tea u vhonala kha u ṱanganelana ha vhatholiwa u ya nga u fhambana ha mvelele dzavho khathihi na kha maitele a vhula nguli, kha vhuṋe ha mabindu na musi hu tshi rengiwa thundu na tshumelo.
Zwa u  maanḓafhadzwa  ha vharema ho angalalaho kha ikonomi zwi ḓo kona u swikelwa fhedzi  nga  kha  tshumisano khathihi  na  vhuḓiimiseli  vhu fanaho  kha  zwa  u  ḓisa  tsha nduko.
Zwa u tholwa ha Khoro ntswa ya B-BBEE zwi ḓo ri thusa kha u  ṱanḓavhudza  mikaṋo  ya  u maanḓafhadzwa ha vharema ho angalalaho kha ikonomi. Ndi khou itela khuwelelo mabindu, vha shumi khathihi na nḓowetshumo uri vha shumisane na khoro musi i tshi khou ita mushumo wayo wa ndeme.
