Nyanḓadzamafhungo ya SA ndi thikho ya ndeme kha demokirasi yashu

Fhedzi mashango ane a vha na zwiimiswa zwo khwaṱhaho, sisṱeme ya vhuhaṱuli ine yo vula maṱo na nyanḓadzamafhungo dzo khwaṱhaho zwo kona u tsireledza pfanelo dza vhathu kha u kandekanyiwa na u shumiswa lwo kalulaho ha maanḓa a muvhuso.
Ndi miṅwedzi ya rathi musi ho khwaṱhisedzwa tshiimo tsha shishi. Nga nnḓa ha u sa lavhelelea ha tshiimo tsha vhulwadze na khaedu khulwane ya u vhea shango ḽa vhathu vha miḽioni dza 58 kha nyiledzo dza u tshi mbila, ro kona u kunda. Ro kona u langa u phaḓalala ha vhulwadze nga ṅwambo wa tshumisano na u vula maṱo ha vhadzulapo.
Izwi a zwo ngo vha mushu mo muṱuku zwo ḓitika nga mushumo wa maimo a nṱha wa nyanḓadzamafhungo.
Ri koloda u livhuwa vhadzulapo vha Afrika Tshi pembe na vhoramafhungo vho khwaṱhaho.  Vho ita uri vhathu vhashu vha dzule vha tshi khou ḓivha nga u swikisa mafhungo a ndeme a mu takalo nga ha u sia tshikhala na maitele a mutakalo. Vho zwi ita kha nyimelo dzi konḓaho, nahone vha sina tshomedzo dzoṱhe.
Vho ri vhudza ngaha nyiledzo dza u tshimbila kha matshilo a vhathu na vhubindudzi havho. Vho bva vha ya mivhunduni, ḓoroboni ṱhukhu na khulwane, vha tshi ḓisa mafhungo a vhathu zwavho na u tsivhudza lushaka nga ha thaidzo ine ra khou livhana nayo zwiba dela na dzikiḽiniki, vha tshi ṱuṱuwedza maga a muvhuso.
Nyanḓadzamafhungo  yashu yo sumbedza vhukoni vhune ho vha hu si nga bvele khagala nga hone huṋe. Vho kona u bveledza mushumo wavho wa vhuṱoli nga u vhiga maitele a tshanḓanguvhoni, na tshumelo dzi sa khou tshimbilaho nga ngona, vha tshi ita uri hu vhe na nyambedzano zwe zwa ita u ri hu vhe na u ṱoḓisiswa ha vhathu vha maimo a nṱha nga kha u vhiga uhu, vho kona u fulufhelwa nga vhathu.
Mbofholowo ya vho rama fhungo a yo ngo fhelela nga kha yone iṋe. Ndi nḓila ine mbofholowo yo wanala na u tsireledzea ngayo. Nga kha tshifhinga tsha uvhu vhu lwadze, nyanḓadzamafhungo yashu yo shuma hu si u vha ṱholi fhedzi, yo shuma na mishumo yayo ya u tikedza lushaka kha maga a u langa tshitzhili tsha corona .
Musi ro sedza ndeme ya nyanḓadzamafhungo kha mutakalo wa demokirasi, zwi a vhilaedza sa kha dziṅwe sekithara dza ikonomi, uri tshiwo tsha tshitzhili tsha corona  tsho kwama zwihulu zwiimiswa zwashu zwa nyanḓadzamafhungo.  Vhaṅwe vhaganḓisi vho xelelwa nga mbuelo ine ya nga lingana phesenthe dza 60 kha maḓuvha a u thoma a nyiledzo dza u tshimbila.
Khamphani dza tshivhalo dzo dzhia maga a u fhu ngudza miholo, u fhungudza vhashumi kana u fhungudza awara dza u shuma. Zwi pfisaho vhuṱungu, vhaṅwe vhaganḓisi vho kombe tshedzea u vala lwa tshoṱhe, hu tshi katelwa vhaṅwe vha vhaganḓisi vha Afrika Tshi pembe vha magazini vhare na bvumo vhukuma.
U xelelwa nga mishumo zwo vhangwaho nga nyile dzo dza u tshimbila zwo ṋaṋisa zwililo zwa khampha ni dza nyanḓadzamafhungo dzine dzo no ḓi livhana na khaedu dza u xelelwa nga mbuyelo dza zwikhala zwa khunguwedzo, vha khou balelwa u tshimbidza miko vhe ine ya khou dzhiiwa nga vha mafhungo vha mobile-first  na dziṅwe thekhinoḽodzhi.
Vhukonḓi ha masheleni uvhu ho livhana na vhathu vhoṱhe nga u angaredza, u bva kha vha u anḓadza mafhungo kha inthanethe uya kha vha khasho.
Heḽi ndi ḽiṅwe ḽa mafhungo e a ṱahiswa zwihulu zwene zwino kha nyambedzano na vha Foramu ya Vhadzudza nyamafhungo vha Lushaka lwa Afrika Tshipembe.
Madzuloni a u nyama, vha vhuanḓadzamafhungo vha khou shuma zwihulu u khwaṱhisa bindu ḽavho, u bveledza vhusimi na u sa xelelwa nga vhashumi u ya nga hune vha kona.
Nga tshifhinga tshithihi, nyanḓadzamafhungo ndi tshiimiswa tsho khethe aho kha tshitshavha  tshiṅwe na tshiṅwe ngauri vhashumeli vhatsho vha fusha ndavhelelo dzine dza vha tshipiḓa tsha ndeme kha tshumelo ya demokirasi.
Vha shuma uri lushaka lu dzule lu tshi khou wana mafhungo na u ṱola maanḓa kana vharangaphanḓa.
Ri ṱoḓa vhoramafhungo vhanzhi, hu si vhaṱuku. Ndi ngazwo u xelelwa nga rama fhungo muthihi hu si u xele lwa ha khamphani fhedzi, hu u xelelwa ha shango.
Ri khou ṱoḓa mazhakanḓila a nyanḓadzamafhungo, vhane vha ḓo ḓisa tshenzhemo nga vhuḓalo na muhumbulo kha tshiimiswa itshi, vhane vha ḓo ṋekedza u vhiga ha ndeme na u ṱhaṱhuvha ho khwaṱhaho. Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi, ri khou ṱoḓa vhoramafhungo vhaswa kha iḽi buḓo vhane vho limu wa zwa thekhinoḽodzhi, na u ṱanganedza maitele maswa a u vhiga mafhungo na u kwa ma mbilaelo dza tshitshavha tsha vhaswa.
Sa lushaka ri na vhuḓi fhinduleli ha u ṋea vha nyanḓadzamafhungo  thikhedzo yo fhelelaho.
Naho hu u ṋanga u badela, u tikedza vhoramafhungo vho ḓalaho, u badela mbadelo ya ṱhanziela yavho ya SABC kana u renga gurannḓa fhe dzi, roṱhe ri nga shela mule nzhe u tikedza vhubindudzi uvhu vhure khakhathini.
Sa muvhuso, naho hu na u lemelwa lwa masheleni, ri ḓo bvela phanḓa na u kunguwedza na u anḓadza kha khasho, zwihuluhulu nyanḓadzamafhungo ya tshitshavha.Zwiimiswa zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe nazwo zwi tea u bvela phanḓa u tikedza nḓowetshumo nga kha khu nguwedzo na u shumisana na vhaṋekedzi vha mafhu ngo kha u bveledza nḓila ntswa dzine dzo livhana na nyanḓadzamafhungo ya dzhango ḽoṱhe. U kovhela hapo na zwiimiswa zwa ndambedzo nazwo zwi tea u ḓidzhenisa  uri zwi tikedze mabindu a  u vhiga mafhu ngo hu vheaho tshitshavha phanḓa, sa zwine zwa vha zwone kha demokirasi nnzhi.
U anḓadzwa ha mafhungo a si one nga tshifhinga itshi tsha tshiwo, zwihuluhulu kha vhudavhidzani ha zwa matshilisano, zwi ita uri hu vhe na u ṋekedza mafhungo are one lwa shishi, a sa dzhii sia nahone nga ngoho. Kha tshino tshifhinga, vhathu vhashu vho ḓitika nga vhaḓisi vha mafhungo vha kale, vha tshi khwaṱhisedza na ndeme yavho kha u vha thikho ya demokirasi.
Musi ri tshi khou thoma mushumo muhulu wa u fhaṱulula ikonomi nga mura hu ha dwadze, nḓowetshumo ya nyanḓadzamafhungo i ḓo ṱoḓa thikhedzo yashu zwino na u fhirisa.
Vhuanḓadzamafhungo ho vhofholowaho ho vhuya ha ṱaluswa sa ‘muṱhogomeli a sa eḓeli wa pfanelo dza vhathu ane a vhofholola pfufho ya vhanna na vhafumakadzi.
Musi ri tshi bvulela muṅadzi mishumo yavho nga tshifhi nga tsha dwadze, kha ri ite nga hune ra nga kona u vho na uri nyanḓadzamafhungo yo vhofholowaho nahone yo ṱanḓavhuwaho kha shango ḽashu i ya kona u tshila na u bvela phanḓa. 