Zwa u engedzea ha mitengo ya zwirengwa ndi fhungo ḽine roṱhe ra tea u ḓidzhenisa khaḽo

Zwi vho ḓura vhukuma u renga zwiḽiwa khathihi na zwiṅwe zwishumiswa zwa ndeme, u badela tshumelo dza mutheo hu tshi katelwa na u shumisa vhuendi ha phuraivethe kana ha nnyi na nnyi.
Naho uhu u engedzea ha mitengo hu tshi kwama muthu muṅwe na muṅwe, miṱa ine ya wana mbuelo dza fhasi ndi yone ye ya kwamea vhukuma.
Tsumbamutengo wa Vharengi ya zwenezwino ya ṅwedzi wa Lambamai 2022 ye ya anḓadzwa nga Stats SA yo sumbedza uri ho vha na u femuluwa zwiṱuku kha vhathu vha Afrika Tshipembe vhane vho tsikeledzea nga mitengo iyi. Tshanduko kha mitengo ya zwiḽiwa yo rekhodiwa u vha henefha kha phesenthe dza 6.2. Vhunzhi ha zwiḽiwa zwa nga misi zwi vho ḓura vhukuma u fhira ṅwaha wo fhiraho, ngeno zwiḽiwa zwi shumiswaho misi yoṱhe u fana na mapfhura a u bika zwo vha na nyengedzedzo ya mitengo i re nṱha vhukuma.
Mutengo wa zwivhaswa, une wa kwama mitengo ya tshiṅwe na tshiṅwe, wo engedzwa kararu kha miṅwedzi ya fumimbili yo fhelaho u vhuya u swikela mafheloni a ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe 2022.
Afrika Tshipembe a ḽi ḽoṱhe kha hezwi.
Ṱhoḓisiso dzine dza kha ḓi tou bva u anḓadzwa zwenezwino dza vha Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi dzo sumbedza uri vhathu vha tshivhalo tshi linganaho kotara ya vhathu vhoṱhe ḽifhasini, hu tshi katelwa na avho vha re kha mashango a re na ikonomi yo bvelelaho, vha khou konḓelwa vhukuma siani ḽa zwa masheleni nga mulandu wa u engedzea ha mitengo ya zwirengwa.
U engedzea uhu ha mitengo ya zwirengwa, nga maanḓa mutengo wa zwivhaswa, ho vhangwa nga mulandu wa zwithu zwine ra sa tou vha na ndango khazwo. Nndwa ine ya khou bvela phanḓa vhukati ha shango ḽa Russia na ḽa Ukraine yo vha na masiandaitwa mahulwane kha mutengo wa zwivhaswa na zwiḽiwa. Mashango aya vhuvhili hao ndi one ane a vha vhavhambadzi vhahulwane kha mimaraga ya ḽifhasi vha manyoro, thanga dza u bveledza ole ine ya ṱoḓea kha u bveledza zwithu zwo fhambanaho u fana na mapfura a u bika.
Tshiṅwe tshiitisi ho vha u tsela fhasi ha zwibveledzwa zwa vhulimi nga mulandu wa zwiwo zwa mutsho zwo kalulaho zwe zwa vhangwa nga tshanduko ya kilima u fana na miḓalo na gomelelo.
Naho vhunzhi ha zwiwo izwi zwi si zwine ra nga kona u zwi langa, muvhuso u khou ita zwoṱhe zwine wa nga kona u itela u tsireledza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha u engedzea ha mitengo ha zwino na ha tshifhiga tshi ḓaho.
Tshiṅwe tshithu tshine tsha vha tshavhuḓisa kha shango ḽashu, ndi u vha na Bannga ya Vhukati yo ḓiimisaho nga yoṱhe nahone yo khwaṱhaho ye ya zwi kona u dzudza tshanduko ya mitengo i kha tshiimo tsha fhasi nahone tsho lavhelelwaho, tshine tsha vha fhasisa kha zwine vhunzhi ha maṅwe mashango a khou ṱangana nazwo.
Ri kha ḓi tou bva u ḓivhadza uri muthelo wa mutengo wa zwivhaswa u ḓo dovha hafhu wa vha wo fhahewa lwa tshifhinga tsha miṅwedzi mivhili u swikela nga ṅwedzi wa Ṱhangule, zwine hezwi zwa ḓo vha na ṱhadulo khulwane kha miṱa. Uhu u fhahewa ha muthelo wa mutengo wa zwivhaswa ho ḓisa ṱhaḓulo khulwane kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe u bva tshe ha thoma u ḓivhadzwa nga ṅwedzi wa Lambamai. Sa izwi u fhahewa uhu ha muthelo wa mutengo wa zwivhaswa hu tshi ḓo ḓisa khaedu khulwane kha masheleni a muvhuso, zwine zwenezwo zwa ḓo fhedza nga u kwama dziṅwe mbekanyamushumo dza muvhuso, zwi ḓo konḓa u bvela nazwo u ya nga hu sa fheli.
Fhedziha, naho zwo ralo, hu ḓi vha na zwiṅwe zwine ra nga ita.
U khwinisa vhubveledzi ha zwiḽiwa kha shango ḽashu ndi zwa ndeme u itela u imedzana na zwiwo izwi khathihi na zwiṅwe zwi ḓaho. Ri na sekithara dzo khwaṱhaho dza zwa vhulimi dzine dza khou bvela phanḓa, u aluwa khathihi na u sika mishumo.
U itela u engedza hafhu vhubveledzisi kha zwa vhulimi khathihi na u khwaṱhisa ndangulo yashu ya zwa zwiḽiwa, ri khou ḓidzhenisa tshoṱhe kha zwa u khwinifhadza vhubveledzi hapo, u tikedza vhalimi vha zwa makwevho khathihi na vhalimi vhaṱuku hu tshi katelwa na u thusa vhathu vhanzhi uri vha kone u ḓilimela zwiḽiwa zwavho vhone vhaṋe.
Nga kha mbekanyamushumo ya Thikhedzo ya zwa Mishumo ya Phresidennde, ho ṋetshedzwa vautshara dza u renga kha vhalimivhafuwi vhaṱuku vha fhiraho 65 000, nahone mushumo u kati wa u lingedza u swikela vhalimivhafuwi vho raloho vha swikaho 250 000. Muvhuso u khou dovha hafhu wa ṋetshedza manyoro na zwiṅwe zwishumiswa zwa u bveledza zwiḽiwa khathihi na u thusa vhalimivhafuwi nga zwigwada kana nga muthihi nga muthihi uri vha kone u ḓithomela ngade dzavho dza zwiḽiwa. Kha mavundu a fanaho na ḽa North West, vhalimivhafuwi vhaṱuku vha khou tikedzwa nga zwishumiswa zwa vhulimi zwi fanaho na zwiraba khathihi na zwikukwana, nga tshumisano na vha magudedzi apo a zwa vhulimi.
Nga u shumisa Puḽane ya u Ḓiwanela Mavu yo Khwaṱhaho khathihi na u ṋetshedzwa ha mavu a muvhuso hu tshi itelwa zwa vhulimivhufuwi, ri khou tikedza vhunzhi ha vhalimi vhaṱuku uri vha kone u alusa mabindu avho khathihi na u ita uri a vhe mabindu a shumaho zwavhuḓi kha zwa makwevho. Ri khou dovha hafhu ra sedzesa na kha zwa u thoma vhushumisani vhunzhi vhukati ha zwiimiswa zwa phuraivethe na zwa muvhuso u itela u tikedza nyaluwo ya vhulimivhufuwi ha zwa makwevho kha vharema nga u shumisa maga a fanaho na Vhashumisani kha Thandululo ya Mavu a zwa Vhulimivhufuwi.
U itela u khwaṱhisedza maga a tsiravhulwadze khathihi na u tsireledza mutakalo wa zwifuwo kha malwadze a ngaho a khwanḓa na mulomo, ri khou khwaṱhisa maga a u langa kutshimbilele kwa zwifuwo zwashu khathihi na vhukoni ha u bveledza khaelo.
Nga nnḓa ha u maanḓafhadza vhubveledzi ha zwiḽiwa hapo, sisteme yashu ya magavhelo a zwa matshilisano yo angalalaho khathihi na zwa u bviswa ha mithelo kha zwirengwa zwa ḓuvha na ḓuvha zwi ḓo thusa kha u tsireledza vhashayi kha mitengo i dzulelaho u engedzea.
Nga kha tshumelo dza mutheo dza mahala dzi fanaho na maḓi na muḓagasi dzi ṋetshedzwaho miṱa ya vhaheḓana, ri nga kona u ita uri hu si vhe na muṱa une wa kundelwa u wana tshumelo dza mutheo.
Uri ri kone u fhira kha hetshi tshifhinga tshi konḓaho ngaurali, vhathu vhoṱhe vha tea u shela mulenzhe.
Riṋe sa muvhuso zwine ra ḓo ita ndi u bvela phanḓa na u lavhelesa nyimele nga vhuronwane nahone ri ḓo ita zwoṱhe zwine ra nga kona u tsireledza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha u engedzea hu songo teaho ha mitengo ya zwirengwa.
Vha mabindu a fhano Afrika Tshipembe vha tea u vhona uri vharengi a vha khou badeliswa mitengo yo kalulaho ya zwiḽiwa ine a yo ngo tea. Ri khou ṱanganedza zwine zwa khou ambiwa u bva kha vhabveledzi vha zwiḽiwa na vha mavhengele zwa uri vha khou vhea maga a u thusa vharengi uri masheleni avho a kone u vha rengela zwinzhi.
Nga ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha, Khomishini ya Miṱaṱisano yo bvisa zwiteṅwa zwine khazwo ha tea u vha na vhupfiwa ha nnyi na nnyi musi hu tshi khou itwa ṱhoḓisiso ya maraga ya zwibveledzwa zwitete. Yo dzhiela nṱha uri mutengo wa zwibveledzwa zwitete wo vha u khou ḓi dzulela u engedzwa nga tshikalo tsha tshanduko ya mutengo tshi re nṱha, na uri hezwi zwo vha na masiandaitwa ane a sa lingane kha vhashayi. Ṱhoḓisiso i ḓo ṱola arali ho vha na vhuṱudzeṱudze kha mushumo wa u bveledza zwiḽiwa he ha fhedza nga u ita uri zwiḽiwa zwi ḓure.
Ri ḓo shumisa mbekanyamaitele yashu ya miṱaṱisano u tsireledza vharengi kha u engedzwa ha mitengo nga nḓila i songo teaho khathihi na maitele a lwaho na zwa u ṱaṱisana ha mabindu a itwaho nga vha mabindu, sa zwe ra zwi ita nga tshifhinga tsha dwadze ḽa COVID-19.
Maitele ane a khou bvela phanḓa a u shandukiswa ha milayo kha ikonomi yashu a ḓo tikedza hedzi ndingedzo. Tshanduko kha sekithara dza fulufulu, vhuendi na vhudavhidzani ha ṱhingo ndi maitele o livhiswaho kha u fhungudza mutengo wa muḓagasi, u endedzwa ha thundu na data kha nzudzanyo ya tshifhinga tshilapfu nga kha u ṱaṱisana zwihulwane kha mitengo na mashumele avhuḓi. Ri khou tea u badela masheleni maṱuku, hu si manzhi kha hedzi tshumelo tshifhingani tshi ḓaho.
Naho mitengo ya oiḽi na mutsho wo kalulaho zwi tshi tou vha zwiwo zwine ra sa tou vha na ndango khazwo, hu kha ḓi vha na zwinzhi zwine ra nga ita sa muvhuso, mabindu, vhashumi na tshitshavha u thusa vhathu vha Afrika Tshipembe kha tshifhinga hetshi tshi konḓaho ngaurali.
 
