Zwiito zwa Khakhathi dzo Ḓisendekaho nga Mbeu (GBV) a zwi ṱanganedzwi na luthihi

zwa vhugevhenga  dza  zwinozwino dzo bvisiwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa tsha Afrika Tshipembe (SAPS) i sumbedza u engedzea ha u tshipiwa, khakhathi dza miṱani, na,  khamusi zwine zwa khou tou  vhilaedzisa vhukuma ndi mabulayo a  vhana.
Vhukati ha Fulwana na Khubvumedzi 2021 vhathu vha 9 556 vhane vhunzhi havho vho vha vhe vhafumakadzi, vho tzhipiwaho. Hezwi zwo gonya nga 7% u fhira muvhigo wa tshifhinga tsho fhiraho.
Kha milandu ya u vhaisa ya 73 000 yo vhigiwaho nga tshifhinga hetshi,  i fhiraho 13 000 yo vha i elanaho na khakhathi dza miṱani. Tshivhalo tsha mabulayo a vhana tsho gonya lu ṱoḓaho u swika kha tshararu musi hu tshi vhambedzwa na muvhigo wa tshifhinga tsho fhiraho.
Ro zwi amba u thomani uri khakhathi dzi vhangwaho nga vhanna kha  vhafumakadzi ndi dwadze ḽa vhuvhili ḽine shango ḽashu ḽa khou tea u lwa naḽo na uri u fana na dwadze COVID-19 ri nga ḽi kunda arali ri khou  shumisana roṱhe.
Sa muvhuso ri na mushumo na vhuḓifhinduleli kha u ḓiṋekedzela kha u ṋea zwiko zwo teaho  zwa u lwa na khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu.U bva tshe ha rwelwa ṱari Pulane ya Maano a Vhuṱali ya Lushaka ya U lwa na Khakhathi dzo Ḓisendekaho nga Mbeu na Mabulayo a Vhatshi sadzini (NSP) nga 2020, ho no vha na thusedzo dzo vhalaho dza u lwa na GBV. Hezwi zwi katela mvusuludzo ya vhusimamilayo yo ṱanḓavhuwaho, thikhedzo kha zwipondwa ya ṋetshedzo ya khithi ya u  kuvhanganya  vhuṱanzi zwiṱitshini  zwa  mapholisa na tshumelo dzi thusaho muhumbulo na matshilisano, u thomiwa ha Tshikwama tsha GBVF na u tikedza netiweke ya Senthara dza Ndondolo dza Thuthuzela na Khuseleka.
SAPS yo sumbedza uri ri khou vha na mvelaphanḓa kha u fhungudza mushumo munzhi wo salelaho murahu wa tsedzuluso dza DNA, une wa vha wa ndeme kha u wana vhulamukanyi ha zwipondwa zwa vhugevhenga ha zwa vhudzekani. SAPS i dovha ya shuma kha ofisi dza 134 dza GBV kha zwiṱitshi zwa mapholisa u mona na shango nga vhuphara nahone vha kati na u thoma dziṅwe nnzhi.
Khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu ndi thaidzo ya khakhathi dzi itwaho nga vhanna.
Ndi vhanna vhane vha vha vhatzhipi. Hu anzela u vha vhanna vha itaho khakhathi dza miṱani.
Ngauri vhanna ndi vhone vhane vha vha vhatshinyi vhahulwane, ndi vhone vhane vha tea u ranga phanḓa kha u amba na u vhiga khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu, u tshimbidza fulo ḽa tsivhudzo, u funza vhanna ngavho na kha ndingedzo dza thivhelo.  Hu tea u vha vhanna vha re kha vhuimo ha ndangulo kha sisiṱeme dza  zwa pfunzo, hu nga vha ṱhoho dza tshikolo,  vhadededzi kana maḽekitshara  vhane vha tea u ita uri zwikolo na fhethu ha ngudo dza nṱha hu vhe fhethu ho tsireledzeaho kha vhagudiswa na matshudeni vha tshisadzini, na kha uri vha songo vhuya vha shumisa vhuimo havho nga nḓila i yone u itela uri vha badelwe nga vhudzekani.
Vhanna vha khou tea u dovha vha dzhia vhuimo ha u ṱuṱuwedza na u vha tsini na miṱa yavho, nga maanḓa nga u alusa vhatuka vhavho nga nḓila i  sumbedzaho vhunna havhuḓi vhu ṱhonifhaho vhafu makadzi na vhana.
Zwitshavha na madzangano a tshitshavha vha khou tea u shuma na muvhuso kha mathomo a mushumo wa thu sedzo u ṱalusaho nga huswa vhunna u itela uri ri kone u alusa vhanna vha pfelaho vhuṱungu, vha konḓelelaho na u ṱhonifha.
Sa musi u fhelisa khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu  hu nga si vhe vhuḓifhinduleli ha muvhuso fhedzi, hu nga si vhe vhafumakadzi na vhana vha fhelisaho tshivhalo tshi  shushaho tsha khakhathi na u tambudzwa zwine zwa itwa khavho.
Vhanna vha Afrika Tshipembe vha tea u tamba vhuimo hu vhonalaho kha u thivhela GBV. Vha tea u pfesesa uri ndi mini zwi vhangaho khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu, nga maanḓa khakhathi dza zwa vhudzekani.
Mbalombalo dza vhugevhenga dza zwinozwino dzi sumbedza uri vhathu vha 4,000 vho tzhipiwa mahayani avho kana hayani ha mutzhipi, na uri kha milandu ya u tzhipa ya 400 yo vhigwaho, mutzhipi na mutzhipiwa vho vha vha na vhushaka. Hezwi zwi sumbedza uri vhaṅwe vhanna a vha pfesesi uri u ita zwa vhudzekani hu si na thendelano ndi mulandu.
Vhanna vha tea u ṱhonifha vhafumakadzi na vhafarisi  vhavho na u pfesesa uri u vha na vhushaka ha tsini tsini na mufarisi wavho a zwi vha ṋei thendelo ya u ita khakhathi miṱani.
Arali  munna  muṅwe  na muṅwe a ṱangana na vhanna vhavhili,  vhuraru havho vha ana u sa  tzhipa mufumakadzi, na u sa rwa mufumakadzi, vha hwesana vhuḓifhinduleli ha muano uyu, ri nga thoma u  lwa na khakhathi dzo ḓisendekaho  nga  mbeu shango ḽashu.
A zwo ngo lingana u dzhenelela nga murahu ha musi vhatshinyi vho no fariwa na u  gwevhiwa.  Ri  khou  tea u thivhela khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu dzi sa athu u itea.
Ndi khou humbela vhanna vhoṱhe vha Afrika Tshipembe, vhaṱuku  na  vhahulwane, vhadzulapo  vha  ḓoroboni na vhadzulapo vha mahayani, vha musalauno na vha tevhedzaho  mvelele,  vho malaho na vha songo malaho, uri vha vhe tshipiḓa tsha ndingedzo dza thivhelo i no khou ṱoḓea vhukuma mahayani na zwitshavhani zwashu.
Nga u hana u ṱanganedza zwiito zwa khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana, u sa ḓidzhenisa khazwo  na u vhiga zwiito zwenezwo, vha vha tshivhonelo tshavhuḓi kha vhaṅwe vhanna ngavho, nga  maanḓa  vhaswa  na vhatukana.
Vha ḓo vha vha khou zwi sumbedza khagala uri a hu na vhushaka, vhukonani kana u fulufhedzea zwine zwa nga vha thivhela na luthihi  u lwela pfanelo dza vhafumakadzi na vhana.