Vhaswa vha SA ndi vhubvo ha ṱhuṱhuwedzo na fulufhelo 

Hu si na ndavha uri vha dzula ngafhi na uri vha ita mini, muṅwe na muṅwe u na vhudugambilu ha u shandukisa ḽifhasi.Musi zwi zwone uri vha ṱoḓa u khwinisa matshilo a vhone vhaṋe, vha dovha vha ṱoḓa u swikela tshitshavha tsha khwine na ḽifhasi ḽa khwine. Vha ḓivhona sa mazhendedzi a tshanduko ya mutheo.Kha ḓivhazwakale yoṱhe vhaswa vho dzulela u vha vharangaphanḓa vha tshandu-ko. Kha miṅwaha ya fumi i si gathi yo fhiraho, vhaswa vho tshimbidza mafulo a nndwa o vhalaho a vhushayavhulamu-kanyi, u bva kha mugwalabo wa matshudeni wa 1968 ngei Paris, u ya kha dzangano ḽi hanedzanaho na dzinndwa ngei United State  miṅwahani ya 1960, u ya kha nndwa ya u lwa na vhukoḽoni kha mashango manzhi a Afrika na Asia, u ya kha nndwa na muvhuso wa tshiṱalula, u ya kha Arab Spring. Zwenezwino, vhaswa vho vha vhone vhe vha ranga phanḓa fulo ḽa #BlackLivesMatter ḽe ḽa wana thikhedzo ḽifhasini u bva kha bulayo ḽa tshiṱuhu ḽa Vho George Floyd ngei United States.Kha vhege dzi si gathi dzo fhiraho, vhalwelatshanduko u mona na ḽifhasi vho dovha vha ṱoḓa nga khani u bviswa ha zwiga zwi hulisaho zwiito zwa tshiṱuhu na khakhathi dza mbambadzo ya phuli na zwa vhukoḽoni. Kha migwalabo ya ngei Oxford University ya zwenezwino mu-gwalabi o hwala puḽakhadi i na maipﬁ a ‘Rhodes must Fall’, tshe tsha vha tshi tshililo tsha fulo ḽa matshudeni kha shango ḽashu mihwahani miṱanu yo fhiraho. Vhaswa u mona na ḽifhasi vho wana tshilwelwa tshi fanaho. Vha khou wisa na u kwashe-kanya zwiṱetshu na zwiga zwa khethululo nga muvhala, vha ṱoḓa u bviswa kha ndaulo ya kharikhuḽamu ya zwa pfunzo ya vhukoḽoni, na u ita khu-welelo kha zwiimiswa uri zwi tandulule fhungo ḽa khethululo nga muvhala na u sa katelwa kha sisṱeme dza matshilisano.Ngauralo, musi ri khou elelwa murafho wa 1976 nga ḽa 16 Fulwi 2020, ri dovha ra ṱhonifha vha-swa vha nga murahu ha mu-vhuso wa tshiṱalula Afrika Tshi-pembe, vhaḽaifa vho teaho vha ifa iḽi ḽa mikhwa yavhuḓi.Mishini wa murafho wa 1976 ho vha hu u fhelisa pfunzo ya ‘bantu’; fhedzi ya vhaswa vha zwino ndi u isa phanḓa thandela ya pfumedzano na tshandukiso ya lushaka.Kha tshifhinga tshi ḓaho hu ḓo ambiwa uri ṅwaha uno, wa 2020, wo swaya mathomo a tshifhinga tshiswa kha ḓivhazwakale ya muthu.Tshitzhili tsha corona a tshi ngo vha na masiandaitwa mahu-lwanesa kha matshilo a vhathu na nḓila ya u kona u ḓitshelela fhedzi, fhedzi tsho dovha tsha dzinginya nzudzanyo ya ḽifhasi ya matshilisano. Nga nḓila ye dwadze ḽa dzhia ngayo ndaulo ndi khumbudzo ya vhuṱumani ha lushaka lwa vhathu na vhushayandingano huhulwanesa hune ha vha hone vhukati ha mashango na nga ngomu ha mashango.Dwadze ḽi ṋetshedza tshikhala tsha u ‘vusa nga huswa’ ḽifhasi ḽo vhumbwaho nga ndaka kana thundu fhedzi hu si na vhuṱali, u humbulela iwe muṋe fhedzi na u sedza iwe muṋe fhedzi hu si kha sia ḽa vhathu fhedzi, fhedzi na kha zwitshavha nga u angaredza. Vhaswa vha khou ri vhudza uri mikhwa ya mutheo wa vhungo-ho, u pfela vhuṱungu na vhuthihi zwi fanela u vha zwiganḓo zwa tshitshavha tshiswa tshine tsha ḓo bvelela, na u ḓiimisela u vha dzingweṋa dza ḽifhasi iḽi ḽiswa ḽa khwine.  Kha nyambedzano dze nda vha nadzo na vhaswa ndo amba uri a ri tei u dzhiela fhasi maanḓa a muhumbulo, ngauri muhu-mbulo u nga kha ḓi, nahone wo shandukisa ḽifhasi. Mihumbulo yo ṱuṱuwedza mvelaphanḓa ya muthu nahone ndi yone ine ya ḓo ri konisa u rekhoda nḓila ntswa kha tshifhinga tshi ḓaho tsha nga murahu ha tshitzhili tsha corona. Vhaswa avha vha shandukisa mihumbulo yavho ya vha nyito. A vha ngo tendela ṱhahelelo ya zwiko i tshi vha ima phanḓa. Vho ḓisikela zwikhala vhone vhaṋe kha sekhithara dzo vhalaho u bva kha dzi shumi-saho thekhinoḽodzhi u ya kha ṱhogomelo yo khwaṱhaho ya zwa mupo.Zwino u fhira na mathomoni ri sedza kha muya wa zwa vhu-tumbuli na wa u lingedza zwithu zwiswa nga vhaswa vhashu uri vha ḓe na thandululo dza thaidzo dza vhushayamushumo dzine dza ḓo vhuedza vhone vhaṋe, zwitshavha zwavho na vhadzulapo.Nga tshifhinga tshenetshi, ndi itela khaedu vhaswa vha shango ḽashu u sika na u ola mbekanya-mushumo dzine dza ḓo ri ita uri ri swikele zwipikwa zwashu zwa mveledziso.Nga 1961, shango ḽa Cuba ḽo wanaho tshanduko, ḽo rumela gogo ḽa matshudeni a vhaswa vha sa shumeli malamba u ya dzithavhani na miḓanani u fhaṱa zwikolo, u funza u vhala na u ṅwala na u pfumbudza vhagudi-si vhaswa. U swika zwino, ḽi kha ḓi dzhiiwa sa ḽiṅwe ḽa mafulo a u gudisa u ṅwala na u vhala a dzhielwaho nṱha e a bvelela vhukuma kha ḓivhazwakale u swika zwino. Vhaswa vhashu vha fanela u bveledzisa vhurangeli ha u khwinifhadza matshilo nahone vha fanela u vhu ranga phanḓa.Sa musi vha tshi dzhia nndwa ya ndinganyiso ya pfunzo ya nṱha, mafulufulu mahulwane a vhaswa vhashu a fanela u dovha a shumiswa kha u lwa nndwa ya tswikelelo i linganaho ya ndondolo ya mutakalo, u itela tshanduko na vhuṋe ha mavu, zwa vhuṱhogwa vhukuma, kha vhulamukanyi ha zwa mbeu.U fana na maAfrika Tshipembe vhoṱhe, ndo vhaiswa vhukuma nga u hulela ha mabulayo a vhafumakadzana zwanḓani zwa vhanna. Hezwi ndi zwiito zwi shushaho zwa tshiṱuhu tshihulu nahone a zwi ṱanganedzei na luthihi kha shango ḽashu.Vhulwelatshanduko ha vha-dzulapo ho rangwaho phanḓa nga vhaswa, u ḓisa tsivhudzo na khuthadzo nga mirole ndi zwishumiswa zwa vhuṱhogwa kha ndingedzo dzashu dza u fhelisa khakhathi dzo livhiswaho kha mbeu u bva kha tshitshavha. Nga tshifhinga tshenetshi, ri fanela u khwaṱhisa sisṱeme dzashu dza vhulamukanyi, u khwaṱhisedza uri vhatshinyi vha khou fariwa, milayo ya beiḽi na paruḽa i khou vhofhiwa ya khwaṱha na uri avho vhane vha gwevhiwa u dzula dzhele vhu-tshilo havho hoṱhe vha fhedza matshilo avho vho valelwa dzhele. Musi izwi zwi tshi ṱoḓa vhukando ha tshitshavha nga vhuphara, ndi ita khuwelo kha vhanna vha vhaswa nga maanḓa kha u lwisa khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu. Arali ra sa fhelisa nndwa ine ya khou itelwa vhafumakadzi vha Afrika Tshipembe, muḽoro wa tshitshavha tshiswa u ḓo dzula u ḽifhedzi.Riṋe re ra vha ri tshipiḓa tsha madzangano a matshudeni nga tshifhinga tsha muvhuso wa tshiṱalula ri dzulela u vhudziswa uri ri humbula mini nga vhaswa vha ano maḓuvha. Hu na mulingo wa u humela murahu kha lutamo lwa kale nga ha ‘maḓuvha a madakalo’ a polotiki dza matshudeni na nndwa ya vhaswa, hezwi a zwi tei u dovhololwa.Fhedzi sa vhaswa vha miṅwaha yo fhiraho vho ṱalutshedza mishini wavho, vhaswa vha ṋamusi na vhone vho ṱalutshedza mishini wavho. Vhaswa vha Afrika Tshipembe vha 2020 vha swikela maimo a nṱha zwo tiwaho nga vho vha rangelaho phanḓa. Vha na mafulufulu, vho ḓikumedzela na u vha na tshivhindi, kanzhi nga tshifhinga tsha nyimele dzi konḓesaho vhukuma.Vhaswa ndi vhubvo ha ṱhuṱhuwedzo na fulufhelo. Nga kha nyito dzavho, vha khou fhaṱa ḽifhasi ḽine ḽa vha na zwi-nzhi, ḽi linganaho, ḽo khwaṱhaho na u vha na mulalo.
 vVhaswa u mona na ḽifhasi vha khou ita khuwelelo kha zwiimiswa uri zwi fhelise khethululo nga muvhala na u sielwa nnḓa kha zwa matshilisano.