U shumiswa ha mishonga ya PrEP zwi nga thusa u thivhela u kavhiwa nga dwadze ḽa HIV

Tshikwama tsha Maga a u lwa na zwiito zwa Khakhathi dzo Ḓitikaho nga Mbeu na Mabulayo a Vhafumakadzi (GBVF) tshi khou lingedza u ita uri Afrika Tshipembe hu vhe fhethu hune ha si tsha ḓo vha na zwiito zwa GBVF zwi itelwaho vhafumakadzi; vhana khathihi na vhathu vha vhafumakadzi vhane vha funana nga tshavho, vhanna vhane vha funana nga tshavho, tshibeuvhili, musha ndulambeu, munnamusadzi/musadzimunna, mushaya mbeu, mushayadzangalelo ḽa zwa vhudzekani khathihi na vhaṅwe vhanzhi vha re kha zwitshavha zwa (LGBTQIA+).
Tshikwama tsho rwelwa ṱari nga Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa nga ṅwedzi wa Luhuhi 2021 u itela u tikedza zwa u thoma u shumiswa ha Maano a Vhupulani ha Lu shaka kha zwa GBVF. U ya nga webusaithi ya tshikwama itshi, tshi na mushumo muhulwane wa u ita uri hu vhe na tsha nduko, zwo ḓitika kha ṱhoḓisiso, ngeletshedzo na thikhedzo i vhonalaho kha madzangano ane a ḓidzhenisa tshoṱhe kha zwa nndwa ya u lwa na zwiito zwa GBVF. Ḽiṅwe ḽa madzangano ane a tikedzwa nga tshikwama itshi ndi ḽa Gugu Dlamini Foun dation , ḽine ḽa wanala fhaḽa vunḓuni ḽa KwaZulu-Natala ḽe ḽa wana masheleni a linganaho R250 000 u bva kha tshikwama tsha thikhedzo ya zwa GBVF nga ṅwaha wa 2022.
 Mulangi Muhulu wa tshii miswa itshi tshi ḓivhiwaho sa Gugu Dlamini Foundation , mufumakadzi Vho Mandisa Mabaso, vho thoma tshiimiswa itshi nga ṅwaha wa 2010 nga murahu ha musi mme avho, mufumakadziwavhaṋe Vho Gugu Dlamini vho kanḓekanywa nga matombo vha lovha nga ṅwaha wa 1998 ngei Durban nga mulandu wa uri vha bvisela khagala tshiimo tshavho tsha u vha muthu o kavhiwaho nga tshitzhili tsha HIV.“Foundation  iyi i khou lavhelela u khwaṱhisa zwa mavhusele apo hu tshi itelwa u khwinifhadza maga a u lwa na zwiito zwa GBVF, zwine zwa vha zwa ndeme kha u swikela ndango ya dwadze ḽa HIV fhano Afrika Tshipembe,” hu amba Vho Mabaso.
“I dovha hafhu ya lavhelela u fhungudza zwiwo zwa u kavhiwa nga HIV/AIDS, u engedza tswikelo kha zwa ndondolo khathihi na u khwinifhadza mvelelo dza zwa mutakalo kha vhathu vha vhanna na vha vhafumakadzi vhe vha kavhiwa na u kwamea nga HIV/AIDS,” vho amba ngauralo.Masheleni ane foundation ya a wana a thusa vhafumakadzi na vhasidzana vha swikaho  522 255 hu tshi katelwa na vhanna na vhatukana vha swikaho 900 u bva kha miṱa i kwameaho nga zwiito zwa GBV khathihi na khakhathi dza mahayani; vhathu vha re na vhuholefhali vhane vha khou tambudzwa; khathihi na zwitshavha zwa LGBTQIA+, hu amba Vho Mabaso.U ya nga vha UNAIDS, kha vhupo vhune ha vha na thaidzo khulwane ya u andesa ha zwiwo zwa HIV, vhafumakadzi vhane vha vha zwipondwa zwa GBV vha wanala vhe na khonadzeo khulwane ya u swika henefha kha 50% ya u nga kavhiwa nga dwadze ḽa HIV. Zwiṅwe zwa zwiitisi zwa zwithu izwi ndi u tshipiwa ha vhafumakadzi khathihi na u hana ha vhathu vha vhanna u ambara khondomu.
PrEP ndi mini? PrEP ndi mini? Iṅwe ya nḓila dza u thivhela u kavhiwa nga dwadze ḽa HIVndi u nwa mishonga ya PreExposure Prophylaxis  (PrEP), ine ya vha mishonga i nwiwaho ḓuvha na ḓuvha nga vhathu vhane vha si vhe na dwadze ḽa HIV nahone vhane vha vha khomboni khulwane ya u nga kavhiwa nga dwadze ḽeneḽo ḽaHIV nga kha vhukwamani hazwa vhudzekani kana nga ushumisa dzidzhekiseni dza uḓiṱhavhela zwidzidzivhadzi.
Nga ṅwedzi wa Ṱhangule, Minisṱa Vho Joe Phaahla vho amba uri shango ḽa Afrika Tshipembe ndi ḽone ḽine ḽa vha na tshivhalo tshi re nṱhesa tsha u shumiswa ha philisi dza PrEP kha mashango oṱhe a tshipembe ha soga ḽa Sahara u mona na dzhango ḽoṱhe ḽa Afrika. Vho amba uri 70% kana zwiimiswa zwa mutakalo zwa muvhuso zwi linganaho 2 419 zwi vho katela na u ṋetshedzwa ha philisi dza PrEP sa tshipiḓa tsha tshumelo dza zwiimiswa zwenezwi dza ḓuvha na ḓuvha.
“Muthu ane a khou shumisa philisi idzi dza PrEP, ha tei u tou dzi shumisa vhutshilo hawe hoṱhe, a nga tou dzi nwa fhedzi tshifhinga tshine a pfa uri a nga vha e khomboni ya u nga kavhiwa nga HIV. Fhedziha, u itela uri philisi idzi dza PrEP dzi kone u shuma zwavhuḓi, dzi tea u nwiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe [nga tshifhinga tshenetsho tsha musi hu na khombo khulwane],” Vho Mabaso vha a khwaṱhisedza.
Philisi idzi dzi tea u dovha hafhu dza shumiswa khathihi na maṅwe maitele a tsire ledzo, u fana na u shumisa khondomu dza vhafumakadzi na dza vhanna nga mulandu wa uri philisi hedzi dza PrEP a dzi tsireledzi muthu na kha maṅwe malwadze a fhirelaho nga zwa vhudzekani nahone a si tshithivhelambebo.
Vho Mabaso vha ri musi munna na musadzi vha tshi khou ṱoḓa u vha na ṅwana, philisi hedzi dza PrEP dzi nga thusa kha u thivhela u kavhiwa nga dwadze ḽa HIV kha uyo muṅwe wavho ane a si vhe naḽo khathihi na kha uyo ṅwana ane ha athu bebwa. Musi zwo ralo, mathomoni a uno ṅwaha, vha Maanḓalanga a zwa Ndangulo ya Zwibveledzwa zwa Mishonga vha Afrika Tshipembe vho ṱanganedza zwa u shumiswa ha rinngi ine ya vhewa kha vhudzimu ha muthu wa mufumakadzi sa iṅwe ya nḓila dza mushonga wa PrEP.Rinngi iyo i na mushonga wa anthirethirovairaḽa une wa vhidzwa u pfi dapivirine  nahone i tea u tshentshiwa ṅwedzi 

muṅwe na muṅwe. U ḓadzisa kha zwenezwo, iṅwe PrEP ntswa, ine ya vha dzhekiseni ine ya fhedza miṅwedzi mivhili i tshi kha ḓi shuma ngomu muvhilini wa muthu, i kha ḓi vha yo lindela u wana thendelo ya u tea u shumiswa. Musi i tshi tou fhedza u wana the ndelo ya u tea u shumiswa, a hu tsha ḓo vha na ṱhoḓea ya uri vhathu vha dzule vha tshi humbula nga ha u nwa philisi dzavho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Vhudzekani ho tsireledzeahoVhudzekani ho tsireledzeahoFoundation  i khou lavhelela u fhungudza zwiwo zwa u kavhiwa nga HIV nga u tou ṱuṱuwedza zwa u shumisa khondomu na u ita zwa vhudzekani ho tsireledzeaho.
“Ri khou ṱuṱuwedza vhana na vhaswa uri vha vhe vho ima kha u ḓidzhenisa kha zwiito zwa vhudzekani u vhuya u swikela musi vha tshi vha kha tshiimo tshine vha nga kona u dzhia tsheo dzo teaho nahone dza mutakalo wavhuḓi,” hu amba Vho Mabaso.
“Ri khou dovha hafhu ra ṱuṱuwedza zwa vhudzekani ho tsireledzeaho nga u ombedzela zwa u shumiswa ha khondomu hu tshi katelwa na u vha na mufunwa muthihi fhedzi nga tshifhinga tshithihi.
Zwa u shumiswa ha zwi dzidzivhadzi nga nḓila yo kalulaho, nga maanḓa izwo zwine zwa tou ṱhavhelwa muvhilini nga dzhekiseni, zwi khou sasaladzwa nga nḓila yo fhelelaho sa izwi zwi tshi engedza khombo ya u nga kavhiwa nga dwadze ḽa HIV,” vha a ḓadzisa.
Foundation  i dovha hafhu ya maanḓafhadza vhathu vhane vha khou tshila na HIV/GBV, vhane vha vha kha khombo ya u nga ṱangana kana u kwamea nga thaidzo dzenedzi uri vha ḓivhe pfanelo dzavho khathihi na u kona u swikela vhula mukanyi na tshumelo dza zwa mulayo u itela u thivhela khathihi na u itela khaedu zwiito zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu.
