Miḽoro yo bvelela ya vhadzulapo vha vhuponi ha Tafelkop

Vhorabulasi vha 30 vho ṱanganedza maṅwalo a khwaṱhisedzaho vhuṋe u bva kha Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa nga murahu ha musi Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha na Themamveledziso wo a fhirisa u itela zwipikwa zwa u kovhiwa ha mavu.
Mavu a na ndeme i fhi raho R25.5 miḽioni, fhedzi o ṋetshedzwa vhorabulasi nga mahala.
“Heḽi ḽo vha ḓuvha ḽavhuḓi kha vhadzulapo vha vhupo ha Tafelkop, kha vhathu vha vunḓuni ḽa Limpopo, na kha Afrika Tshipembe ḽoṱhe.
“Ṋamusi ri khou ṱanziela u bvelela ha muḽoro wa vhadzulapo. Ndi bono ḽine vhadzulapo avha vho fhedza miṅwaha ya 25 yo fhelaho vha tshi khou lwela uri ḽi bvelele,” vho zwi amba Mu phuresidennde vhuṱamboni ha ṋetshedzo ya mavu.
Vhorabulasi vho vha vha tshi khou lima zwibvele dzwa zwa vhulimi zwo fhambanaho kha ayo mavu u bva nga ṅwaha wa 1996.
Vho ḓilugisela nga  miṅwaha ya vho1990 u itela u vha vhorabulasi vha lime laho u rengisa nga fhasi ha tshiphuga tsha Dzangano ḽa Vhorabulasi vha Tafelkop he vha thoma u ambedzana na muvhuso.
Nga 2000, Muhasho wa Vhulimi wa Lushaka wo dzhena kha thendelano ya u hira mavu na vha Dzangano ḽa Vhorabulasi vha Tafelkop zwi tshi ya nga ha Ṋetshedzo ya Mavu hu u itela Mbeka nyamushumo ya Mveledziso ya zwa Vhulimi.
Nga 2009, Muhasho wa zwa Vhulimi wa kale wa Limpopo wo ombedzela kha Muhasho wa Mishumo ya Vhathu zwa uri mavu a fhiriselwe kha vhorabulasi.Vhuṋe ha mavu ho ṅwaliswa madzinani a vho rabulasi mathomoni a uno ṅwaha.
Mavu zwazwino a khou shumiswa u lima fola, luguli na zwiḽiwa zwavhuḓi.
Miṱa ya furarumbili i khou unḓwa nga mavu eneo nge no mishumo ya vhulimi i tshi khou ṋetshedza mishumo kha vhashumi vha tshoṱhe vha linganaho 128 na vha linganaho 320 vha shumaho nga khalaṅwaha.
Khaṱulokwayo kha vhadzulapoMuphuresidennde vho amba zwa uri vhadzulapo vho konḓelela vhuleme vhunzhi lwa miṅwaha “zworalo maṅwalo a vhuṋe a ḓisa vhu lamukani kha vhadzulapo vho pandelwaho kha mavu avho”.
“A rongo hangwa u pande lwa, u tswiwa ha mavu na u bviswa nga khani he vhathu vha vhupo uvhu na zwitshavha zwinzhi u mona na shango vha fanela u hu konḓelela”.
“A rongo hangwa ifa ḽa vhulimi ḽe ra sielwa fhano Limpopo, he vhadzuli vha mabulasini vha kombetshe dzwa u vha vhahiri kha mavu a vhomakhulukuku wavho, vha sa tendelwe u vha vhaṋe vha mavu hu u itela u unḓa miṱa yavho kana u fulisa zwifuwo zwavho.”Vho ḓadzisa nga ḽa uri vhashumi vha mabulasini vha vharema vho farwa lu si lwavhuḓi vha dovha hafhu vha tambudzwa he kale ha vha hu tshi pfi Northern Transvaal (Mavu a vhukati ha mulambo wa Limpopo river na Vaal).
“Ri dovha hafhu ra humbu la nḓila ye muvhuso wa tshiṱalula wa tikedza ngayo vhorabulasi vha vhatshena nga tshishumiswa, thikhedzo ya zwa thekhiniki khathihi na tswikelo kha tshikolodo u itela u fhaṱa mabindu avho, fhedzi vhorabulasi vha vharema vha limelaho miṱa yavho vho konḓelwa u fhaṱa mabindu avho.”U shandukisa nḓowetshumo ya zwa vhulimiMuphuresidennde vho amba zwa uri phiriselo ya mavu i ṱuṱuwedza fulufhelo ngauri i sumbedza izwo nga thi khedzo yo teaho na zwikha la, nḓowetshumo ya vhulimi i nga shandukiswa hu tshi itelwa mbuelo ya shango.
“Ri pembelela mvelapha nḓa yashu, ngauri ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe Mbekanya mushumo yashu ya Mbue dzedzo ya Mavu i khou vha na mvelaphanḓa.” “Zwazwino, muvhuso wo avhela hekithara dza mavu dzi fhiraho miḽioni tharu, zwine zwa vha hanefha kha mabulasi a 5 500, kha vhalimi vha fhiraho 300 000.”U swika zwino, maitele a pfumedzano o vhuedza vha vhili vha mavu vha fhiraho miḽioni mbili a dovha hafhu a bveledza phiriselo ya mavu a henefha kha hekithara dza 2.7 miḽioni.
“Mbuedzedzo ya mavu a iho fhedzi kha dzangalelo ḽa mulalo, vhulamukanyi na vhuthihi. I dovha hafhu ya vha nga ha mveledziso ya ikonomi. Vhulimi na mishumo ya vhulimi nga u tevhekana hayo i nga sha ndukisa, nahone yo fanela u shandukisa ikonomi dza vhuponi ha mahayani,” vho ralo Muphuresidennde Vho Ramaphosa.
Muvhuso wo pulana u thoma zhendedzi ḽa tsha ndukiso ya mavu na ndimo u itela u ṱavhanyisa mbuedze dzo ya mavu.
“Ro lavhelesa kha zwe mbe kanyamaitele dzashu dza kale dza shumisa zwone. Ri khou ya u tandulula fhungo iḽi ḽa mbuedzedzo ya mavu nga u ṱavhanya.”U tandulula vhukhakhi ho itwaho kaleMuphuresidennde vho amba  zwa uri muvhuso u khou shuma vhukuma kha u kha khulula zwe zwa sa tshi mbile nga nḓila yone nga miṅwaha ya muvhuso wa tshiṱalula na u bva tshe mu vhuso wa demokirasi wa thoma.
“Ri ita izwi nga nduvho kha avho vhe vha tshila phanḓa hashu; vhe vha vha vha tshi dzula henefha.”Mbuedzedzo ya mavu ndi ya ndeme kha u khwiṋisa tsireledzo ya zwiḽiwa ya shango, u fhaṱa ikonomi i katelaho, na u ṋetshedza vhumatshelo havhuḓi kha Maafrika Tshipembe vhoṱhe, Muphuresidennde vho ḓadzisa.
Vho ṱuṱuwedza vhorabu lasi vha Tafelkop uri vha shumise mavu nga vhuṱali nahone vha tshi itela mbuelo ya tshitshavha.
“Kha nṋe, ṋamusi ḽo vha ḓuvha ḽavhuḓi ofisini; ḽa u vhilahela wa lwa wa fhedza wa vhona mveledzo yau.
“A thi timatimi uri hu na vhuḓikumedzeli na nungo dza vhoṱhe vha kwameaho, mushumo uyu u ḓo bvela phanḓa na u aluwa,” vho ralo.
Mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa Vhorabulasi vha Tafelkop Vho Jerry Sefo loshe vho livhuwa muvhuso kha u ita uri zwi konadzee kha vhorabulasi u vha vhaṋe vha mavu e vha a shumela lwa miṅwaha ya mahumi. 
Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa na vhorabulasi vha vhuponi ha Tafelkop, vunḓuni ḽa Limpopo, vhe vha ṱanganedza vhuṋe ha mavu ha mavu ane vha lima khao.