Tshiṅwe tshikhala hafhu tsha u phasa maṱiriki  

Mulangi wa mbekanyamush-umo, Vho Dokotela Sandy Malapile vha ri ndalukanyo ya maṱiriki ndi ṱhoḓea khul-wanesa ngauri nga nnḓa hayo, mavothi manzhi a zwikhala a dzula o valea. Sekhithara dza zwa Vhu-laedzwa ha Vhugudisi na Pfunzo (dziSETA), dzo ṋet-shedzwaho mushumo wa u manḓafhadza vhukoni ha tshitshavha nga kha mbeka-nyamushumo dza zwikili na vhugudiswamushumo, dzi dovha dza ṱoḓa uri vhagudi avho vha vhe na maṱiriki”, vho ralo Vho Dokotela Mal-apile.Mbekanyamushumo ya Tshi-khala tsha Vhuvhili yo rwel-waho ṱari nga Phando 2016, i tikedza muṅwe na muṅwe – wa miṅwaha miṅwe na miṅwe – ane a khou ṱoḓa u swikelela kana u khwiṋisa ndalukanyo ya maṱiriki, thero-nga-thero kana nga u tou guda nga thungo u tshi khou shuma. A hu badeliwi tshithu.
Ndi vhafhio vha no swikelela ṱhoḓea?
• Vhathu vha no ṱoḓa u kh wiṋisa mvelelo dzavho dza maṱiriki, zwi si na ndavha uri vho ṅwala maṱiriki wavho zwenezwino kana miṅwahani ya mahumi yo fhiraho. Vho Dokotela Malapile vho ṱalutshedza uri muthu a khou ṱoḓaho u wana ndalukanyo ya vhuinzhiniara, sa tsumbo, a nga tea u khwiṋisa maraga dzawe dza ḓivhambalo uri a kone u swikelela u gudela khoso iyo.• Vhathu vhe vha feila maṱiriki na u ṱoḓa tshikhala tsha vhuvhili tsha uri vha phase.
• Vhathu vhe vha ṱutshela tshikolo nga murahu ha u phasa Gireidi 9 (ye kale yo vha i Murole wa Sumbe), vhane vha vha na miṅwaha ya 21 kana u fhira, vha takalelaho u phasa maṱiriki.
Vha zwi thomisa haniKha vha ḓiṅwalise kha nthihi ya dziofisi dza pfunzo dza tshiṱiriki dza 75 kha shango nga vhuphara kana nga kha inthanethe kha webusaithi iyi: www.eservices.gov.za .U ḓiṅwalisa ho vula nga ḽa 1 Tshimedzi nahone hu ḓo vala nga Luhuhi 2021. Vhagudi vhane vha guda nga vhone vhaṋe kana kha nthihi ya dzisenthara dza 133 dza Tshikhala tsha Vhuvhili hune ngudo nga u tou livhana na vhagudisi dza itwa nga mu-rahu ha awara dza vhugudisi dzo ḓoweleaho na nga maḓu-vha a mafhelo a vhege. Vho Dokotela Malapile vha ri ndi vhagudisi vhane vha vha kha vhuimo ha nṱha kha kus-humele kwavho kwavhuḓi fhedzi kha tshiṱiriki tshiṅwe na tshiṅwe vhe vha tholwa kha senthara idzi. Senthara a dziho kha ḓorobo kana mu-vhundu muṅwe na muṅwe, fhedzi dzi wanala fhethu hune tshivhalo tsha vhaṅwal-isi tsha vha tsha nṱhesa zwine zwa amba uri fhethu hune dza wanala hone hu nga shanduka ṅwaha muṅwe na muṅwe.Vhoṱhe vha gudaho nga u tou livhana na vhagudisi vhavho na avho vha gudaho vha hayani vha a kona u swike-lela tshaka dzo fhambanaho nga vhuḓalo dza tshumelo ya thikhedzo ya vhugudi, u bva kha ngudo dzi hashiwaho kha radio na theḽevishini nga zwifhinga zwo tiwaho; u ya kha matheriaḽa a no daunuḽ-odea kha inthanethe; na, kha avho vha si na tswikelelo kha dzikhomphyutha, dziphrin-thara na matheriaḽa a u guda o phrinthiwaho u bva kha in-thanethe o  rumelwa khavho nga DBE. Vhathu vhane vha vha na khomphyutha fhedzi vha si na data dza u dzhena kha inthanethe, vha nga humbela CD ine ya vha na matheriaḽa oṱhe a u guda, ine ya ḓo rumelwa khavho nga poswo.“Vhagudi vhanzhi vha vhaaluwa vha nga vha vha si na tshifhinga tshinzhi tsha u ḓikumedzela kha ngudo dzavho. Mashudu mavhuya vha nga dzhia tsheo ya uri vha ṱoḓa u ita thero nngana nga ṅwaha saizwi vha sa tou kombetshedzea u fhedza maṱiriki wavho nga tshifhi-nga tsho tiwaho.”Nga murahu ha u ḓiṅwalisa, DBE i ḓo thusa mugudi wa mualuwa muṅwe na muṅwe  u nanga thero dzine vha ṱoḓa u dzi ita na u vha ṱalutshedza uri ndi dzifhio dzine dza vha khombekhombe. Musi vho swikela ṱhoḓea, vhathu vhe vha ṱutshela tshi-kolo nga murahu ha ṅwaha wa 2008 vha wana Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka ngeno vhe vha ṱutshela tshikolo kale (vhagudi vha vhaaluwa) vha tshi wana Ṱhanziela ya Nṱha yo Khwiṋiswaho. Naho zwo ralo, Vho Dokotela Malapile vha ri ndalukanyo dzoṱhe dzi a lingana, nahone zwi tshi bva kha  thero dzo itwaho na maraga dzo wanwaho, dzi nga shumiswa u ita khumbelo ya u guda kha dziyunivesithi na kha dzikhoḽedzhi.
U ṋetshedza zwikhala zwa vhuvhiliDBE yo ita mafulo tshit-shavhani a u ṱuṱuwedza vhathu u ḓiṅwalisela mbeka-nyamushumo ya Tshikhala tsha Vhuvhili.  Vha zwiimis-wa zwa pfunzo dza Nṱha na SETA vho rambiwa uri vha ḓe vha ṋetshedze mafhungo nga vhuḓalo kha vhathu vha re na dzangalelo.Kha vhunzhi ha mafulo aya, Minisṱa Vho Angie Motshekga vho humbelwa nga vhaswa uri vha thome mbekanyamushumo dzine dza nga thusa vhaswa uri vha vhe na zwikhala zwinzhi zwa u tholwa, vho ralo Vho Dokotela Malapile. Kha u fhindula izwo, DBE i khou rwela ṱari mbekan-yamushumo ya mveledziso ya zwikili ṅwaha uno ine ya ḓo pika vhaswa vha hanefha kha 3.4 miḽioni vhane vha si vhe mishumoni, zwikoloni kana kha zwa vhupfumbud-zi. Khoso dzi ḓo sielisana u bva kha zwikili zwa vhutshi-lo – dzi tshi katela thero dzi fanaho na uri ri ṅwalisa hani CV na zwine ra fanela u ita kha inthaviwu ya mushumo, u ya kha khoso dza zwikili, dzi fanaho na u lugisa zwie-nda, mutheo wa ICT na vhu-koni ha u vhala na u ṅwala.  vVho vha vha tshi zwi ḓivha?
•	Zwi	si	na	ndavha	uri	vho	ṱutshela	tshikolo	miṅwahani	ya	vho60	kana	zwenezwino,	vha	fanela	u	guda	kharikhuḽamu		ya	zwino.
•	Sisiṱeme	ya	pfunzo	ya	Afrika	Tshipembe	i	a	ṱanganedza	hafhu	na	vhathu	vho	litshaho	tshikolo	phanḓa	ha	musi	vha	tshi	swika	kha	Gireidi	ya	Ṱahe,	nga	kha	mbekanyamushumo	ya	vhupfumbudzi	na	pfunzo	ya	mutheo	ya	vhaaluwa	ya	Muhasho	wa	Pfunzo	dza	Nṱha	na	Vhupfumbudzi.	(ABET).
