Afrika Tshipembe ḽi khou kunda HIV na AIDS

  Lwa miṅwaha i fhiraho ma humi mararu, shango ḽashu ḽo thoma nndwa i bvelaho phanḓa ya u lwa na HIV na AIDS, yo vhangaho u lozwea ha matshilo manzhi na vhukonḓi na u ta-mbula huhulwane. U bva tshe COVID-19  ya thoma shangoni, nyiledzo ya u tshimbila u mona na shango na mutsiko kha zwi-imiswa zwashu zwa mutakalo, vhunzhi ha tshumelo dza HIV, AIDS na lufhiha dzo vha na u kundelwa. Hezwi zwo ḓisa khaedu kha vhathu vha itaho ndingo na kha vha thomaho na dzilafho ḽa u shumisa philisi u thivhela HIV na AIDS. Vhunzhi ha vhathu zwo vha konḓela u ya u phakha mishonga yavho ngeno hu na vhaṱukuṱuku vho konaho u swikelela dziṅwe tshumelo, dzi ngaho u ḓina ngela u fumbiswa sibadela ha vhathu vha tshinnani.  Nga tshifhinga tshenetsho tshithihi, huna ngudo nnzhi dzo gudwaho kha phindulo yashu ya mutakalo wa tshi-tshavha malugana na dwadze ḽa tshitzhili tsha corona  zwine zwa nga khwaṱhisedza nndwa yashu ya u lwa na HIV na TB. Afrika Tshipembe ḽi isa phanḓa na u vha na tshivhalo tshihulwanesa tsha vhathu vhane vha khou tshila na HIV ḽifhasini. Naho zwo raho, zwi a ṱuṱuwedza zwa uri miṅwahani ya fumi yo fhiraho ro vha na mvelaphanḓa ye ra i ita kha u fhungudza tshivhalo tsha u kavhiwa huswa nga HIV nga tshivhalo tshi ṱoḓaho u swika 60%.  Zwi a dovha zwa ṱuṱuwedza uri u kavhiwa nga HIV kha vhasidzana vha thangana ya murole na vhafumakadzi vhaṱuku ho fhungudzea vhukuma kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho. Hetshi ndi tshigwada tsha ndeme ngauri vha dzulela u vha kha khombo ya u kavhiwa nga HIV.  Mbekanyamushumo yashu ya dzilafho yo shela mulenzhe kha u fhungudza tshivhalo tsha dzimpfu dzo vhangwaho nga AIDS nga 60%. Ho vha na phungudzeo khulwane vhukuma ya mpfu dzi tshimbilelanaho na HIV kha vhaswa.  Zwo vha zwi tshi konadzea u fhungudza tshivhalo tsha dzimpfu ngauri, musi ro ṱangana na vhashumisani vhashu, ro thoma mbekanyamushumo khulwane ya dzilafho ḽa u shumisa philisi u thivhela HIV na AIDS  yo swikelelaho dzimiḽioni dza vhathu vhane vha khou tshila vha na vhulwadze. Mathomoni a miṅwaha iyo ya fumi, mbekanyamushumo yashu ya u thivhela u pfukela ha vhulwadze ha HIV u bva kha mme u ya kha ṅwana (PMTCT) yo vha na tswikelelo ya fhasi. Zwazwino ri na phimo ya nṱhesa ya tswikelelo ya PMTCT ngei Tshipembe ha Afrika, zwine zwo fhungudza phimo ya u kavhiwa kha vhana. Musi ro kona u fhungudza dzimpfu na u kavhiwa huswa, ri kha ḓi vha kule na u swikelela tshipikwa tshe ra ḓikumedzela riṋe vhaṋe nga 2016 tsha u swikelela 75% ya u fhungudzea ha u kavhiwa nga HIV nga 2020. Arali ra nga swikelela kha u ita izwo, ri nga kona u fhelisa AIDS sa tshutshedzo ya mutakalo wa tshitshavha nga 2030.  Mashudumavhi, a ri athu swika. Ri khou tea u ita zwinzhi kha u vhona uri vhaswa vho manḓafhadzwa kha u thivhela u kavhiwa, hu tshi katelwa nga kha u shandukisa vhuḓifari, u wana dzikhondomu na u dzulela u ita ndingo. Ri khou tea u vhona uri muṅwe na muṅwe o kavhiwaho u a kona u swikelela dzilafho na ndondolo. Ri khou tea u shuma vhukuma kha u thivhela HIV vhukati ha zwitshavha zwoṱhe zwa ndeme, hu tshi katelwa vha u rengisa mivhili, vhanna vha dzekanaho na vhaṅwe vhanna ngavho, na vhathu vha shumisaho zwidzidzivhadzi. Ri tea u fhelisa vhuwamuvula na khethululo kha zwitshavha izwi. Ri nga si vhe na fulufhelo ḽa u fhelisa HIV arali ra thudzela kule ṱhoḓea, mbilaelo na pfanelo dza tshi-piḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha tshitshavha tshashu.  Afrika Tshipembe ḽi khou tea u engedza vhuḓidini kha u fumbisa vhaṱhannga nga mushonga kana sibadela u itela u fhungudza khombo yavho ya u kavhiwa nga HIV. Vhufumbisi vhu songo tsireledzeaho a vhu ngo tea u sia vhaṱhannga vha na thaidzo dza mutakalo dza tshifhinga tshilapfu, na uri a hu na ane a tea u lovha nga u fumbiswa. Ri tea u vhona uri vhaṱhannga vha khou fumbi-swa nga nḓila yo tsireledzeaho.
 Ro ṱuṱuwedzwa nga mawa-nwa a ngudo ya zwenezwino kha pre-exposure prophylaxis  (PrEP). Zwi sa ngi zwa dzilafho ḽa u shumisa philisi u thivhela HIV na AIDS ḽine ḽa ṋewa vhathu vhare na HIV, PrEP i katela u shumiswa tshifhinga tshoṱhe ha philisi ya u thivhela HIV na AIDS  nga vhathu vha si na HIV vha tshi itela u thivhela u kavhiwa. Ngudo, yo itwaho nga vhorasaintsi vha bvaho kha Nethiweke ya Ndingo dza u Thivhela HIV, yo wanulusa uri dzhegiseni ino shuma tshi-fhinga tshilapfu ya luthihi nga murahu ha vhege dza malo i khwiṋe kha philisi dza ḓuvha na ḓuvha dzi shumiswaho kha u thivhela HIV.
 Mawanwa aya a na kho-nadzeo ya u khwaṱhisedza zwihulu phindulo yashu kha u phaḓalala ha vhulwadze vhu pfukelaho.  Arali ri tshi ḓo bvelela kha u fhelisa AIDS sa tshutshedzo ya mutakalo wa tshitshavha kha miṅwaha ya fumi i ḓaho, ri khou tea u ṱanganya miphulet-shedzo iyi ya dzilafho khathihi na tshanduko dza mutheo kha vhuḓifari. Ri tea u dovha hafhu ra tandulula nyimele dza ikonomi na matshilisano dzi shelaho mulenzhe kha phimo dza nṱha dza u kavhiwa.  Muṅwe wa mishumo yashu ya ndeme ndi u manḓafhadza vhasidzana vha thangana ya murole na vhafumakadzi vhaṱuku, kha pfunzo, kha zwa ikonomi na kha zwa matshilisa-no. Vha tea u kona u ḓidzhiela tsheo nga vhone vhaṋe kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhu-tshilo havho, hu tshi katelwa zwi kwamaho mbeu yavho na vhuḓifari havho kha zwa vhudzekani.  Mafheleloni azwo, ri ḓo swike-lela u fhela ha AIDS nga kha u manḓafhadzwa ha vhaswa, vhafumakadzi na vhaṅwe vhathu vha re khomboni. He-zwi zwi katela u manḓa-fhadzwa nga kha tswikelelo ya mafhungo, tsivhudzo na thikhedzo. Zwi katela tswike-lelo kha pfunzo na zwikhala zwa ikonomi, nga mannḓa kha vhafumakadzi vhaṱuku. U manḓafhadzwa zwi dovha zwa amba uri muthu muṅwe na muṅwe u tea u swikelela u ita ndingo, dzilafho na dziṅwe tshumelo dza mutakalo.  Ri bva kule sa vhathu vha Afrika Tshipembe, u konḓele-la zwinzhi na u vha na mve-laphanḓa khulwane kha u lwa na HIV, AIDS na Lufhiha. Kha ri khwaṱhise vhuḓiimiseli hashu na maga ashu kha u livhana na u kunda AIDS lwa tshoṱhe.
 