Zwa u thutha thumbu nga nḓila yo tsireledzeaho nahone i re mulayoni ndi mahala

Hezwi ndi u ya nga Muthusa Minisṱa wa Mutakalo Dokotela Vho Sibingiseni Dhlomo, vhe vha ṱalutshedza uri u ya nga mulayo, vhafumakadzi vhoṱhe vha na pfanelo dza u thutha thumbu nga mahala kha zwibadela zwa muvhuso kana kiḽiniki kha tshi  fhinga tsha vhege dza 12 dza u thoma.
“Zwi a ri vhaisa sa vharangaphanḓa vha muvhuso u vhona vhathu vhashu vha tshi ṱutshela tshumelo dza mutakalo dzo tsireledzeaho nahone dza mahala nga mulandu wa zwiitisi zwifhio na zwifhio zwine vha vha nazwo, vha ya vha shumisa masheleni avho a u fhedzisela ane na u vha nao vha si vhe nao, vha tshi badela muṅwe muthu ane a khou ḓo vhea matshilo avho khomboni.
A hu na zwiitisi zwi pfalaho zwauri vhafumakadzi vha lingedze u tandulula thaidzo ya u vhifha havho muvhilini hu songo dzu  dzanyelwaho nga u thutha thumbu nga nḓila i songo tsireledzeaho nahone ine ya si vhe mulayoni ngauri roṱhe ri a ita vhukhakhi.
Zwa u thutha thumbu nga nḓila ine ya si vhe mula  yoni a si yone phindulo,” vha ralo Dokotela Vho Dhlomo.
Muhasho wa Mutakalo u na zwiimiswa zwa mutakalo zwa muvhuso zwi linganaho 346 zwine zwa ṋetshedza tshumelo dzo tsireledzeaho dza u thutha thumbu, vha a ḓadzisa.
Zwiimiswa hezwi zwi wanala fhaḽa Kapa Vhubvaḓuvha (46), Free State (16), Gauteng (25), KwaZulu-Natal (56), Li  mpopo (54), Mpumalanga (27), Devhula Kapa (rathi), Devhula Vhukovhela (26) khathihi na Kapa Vhukovhela (90).
Thaidzo dza u thutha thumbu nga nḓila ine ya si vhe mula yoni
Mulangi o tou Farelaho wa Mutakalo wa Vhana na Vhafumakadzi kha Muhasho wa Mutakalo wa ngei KwaZulu-Natal, Vho Phalanndwa Muṱhuphei, vha ri vhafumakadzi vha nga ṱangana na thaidzo nnzhi dzo fhambanaho musi vha tshi khou thutha thumbu kiḽiniki ya u thutha thumbu ine ya si vhe mulayoni.
“Thaidzo dzine dza nga vha hone nga khathihi zwenezwo musu hu tshi khou thuthwa thumbu ndi dzi fanaho na u bvesa malofha, u kheruwa ha mbumbelo, u huvhala nga maanḓa henefho kha vhu  dzimu na kha muvhili, u kavhiwa nga zwitzhili nga ngomu muvhilini khathihi na u  vha na mulimo kha malofha.“Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu, vhafumakadzi vha nga wana hu tshi vha na u engedzea zwiṱuku ha khombo ya u sa u beba, thumbu ine ṅwana a vha a songo dzula fhethu ho teaho, u huma nḓila kana u vhofholowa tshifhinga tshi sa athu swika kana lwone lufu,” vha ralo Vho Muṱhuphei.
“Vhafumakadzi vha nga dovha hafhu vha vha na thaidzo ya muhumbulo nga mulandu wa u thutha thumbu hu songo tsirele  dzeaho nahone hune ha si vhe mulayoni zwine hezwi zwa katela mutsiko wa muhumbulo wo kalulaho wo vhangwaho nga masiandaitwa a u thutha thumbu, mutsiko khathihi na thaidzo dza u sa kona u tshila na vhaṅwe vhathu.
“Zwa u thutha thumbu zwi songo tsireledzeaho zwi nga dovha hafhu zwa ita uri hu vhe na masia  ndaitwa ane a si vhe avhuḓi kha zwa matshilele na tshiimo tsha zwa masheleni kha vhafumakadzi, vhana, miṱa khathihi na tshitshavha,” vha ḓadzisa ngauralo.
Nḓila dza u thutha thumbu dzi re mula yoni
Vho Muṱhuphei vha ri vhafumakadzi vhane vha ṱoḓa u thutha thumbu vha na nḓila dzo tsireledzeaho nahone dza mahala dzine vha nga nanga khadzo musi vha tshi ṱoḓa u ita ngauralo dzikiḽiniki na zwibadela zwa muvhuso.
“Zwa u tou ḓinangela nḓila ine wa funa u i dzhia musi u tshi ṱoḓa u thutha thumbu zwi tea u vha hone, nahone nḓila hedzi dzoṱhe ndi dzine dza tea u itwa nga dokotela o pfumbudzwaho nahone a re na tshenzhemo kana nese o zwi gudelaho,” vha ḓadzisa ngauralo.
Nḓila idzo dzine dza nga vha u thutha thumbu nga u shumisa mishonga kana muaro, dzi ya ngauri uyo mufumakadzi u na tshifhinga tshingafhani o vhifha muvhilini.
Zwa u thutha thumbu nga u shumisa mishonga, zwine zwa katela u nwa tshaka mbili dza philisi dza u thutha thumbu, zwi nga itwa u vhuya u swika kha vhege ya vhuṱahe ya u vhifha muvhilini.
“Mulwadze u ḓo konaha u thutha thumbu iyo e hayani, hu si kiḽiniki kana sibadela,” vha ralo Vho Muṱhuphei.
U thutha thumbu nga muaro zwone zwi itwa nga nese o redzhisiṱariwaho (u swika kha vhege dza 12) kana nga dokotela (u bva kha vhege dza 12 u ya kha dza 30).
U ya nga Mulayo wa Tsheo ya u Thutha Thumbu wa Vhu 92 wa ṅwaha wa 1996, u thutha thumbu zwi nga dovha hafhu zwa itwa kha vhege ya vhu 13 u ya kha ya 20 arali dokotela, nga murahu ha u kwamana na mufumakadzi uyo o vhifhaho muvhilini, a tshi tenda uri:
• U bvela phanḓa na thumbu iyo zwi nga vha na khombo kha mutakalo wa muhumbulo kana wa muvhili wa mufumakadzi uyo.
• Hu na khombo khu lwane ya uri ṅwana a nga vhaisala kana a holefhala zwihulwane muvhilini kana muhu mbuloni.
• Thumbu yo ḓa nga nṱhani ha u tambudzwa lwa vhudzekani kana nga shaka ḽa tsinisa.
• U bvela phanḓa na thumbu yeneyo zwi nga kwama zwihulwane kutshilele na tshiimo tsha zwa masheleni tsha mufumakadzi onoyo.
U thutha thumbu zwi nga dovha hafhu zwa itwa nga murahu ha vhege ya vhu20 arali dokotela nga murahu ha u kwamana na nese a shumaho u bebisa o redzhisiṱariwaho, a tshi tenda uri u litsha thumbu iyo zwi nga vhea vhutshilo ha mufumakadzi uyo khomboni, zwi nga sia ṅwana uyo a tshi vha na tshivhumbeo tshi si tshavhuḓi kana zwi tshi nga sia hu na khombo ya u huvhala ha ṅwana onoyo.
U ya nga Mulayo, vhafumakadzi vhoṱhe, naho arali vha na miṅwaha ya fhasi ha ya 18, vha na pfanelo ya u thutha thumbu.
A vha ṱoḓi thendelo u bva kha vhabebi kana vhaunḓi vhavho. U ya nga vha Muhasho wa Mutakalo wa vunḓu ḽa Kapa Vhukovhela, arali muthu uyo a tshi kha ḓi vha ṅwana, u ḓo eletshe  dzwa uri a ambe na muthu muhulwane ane a mu fulufhela na uri a ḓe na muṅwe muthu musi a tshi ya u thutha thumbu.
Fhedziha, naho zwo ralo, a ni tei u sokou thutha thumbu.
