Kha ri farisane kha nndwa Kha ri farisane kha nndwa yashu ya u lwa na yashu ya u lwa na COVID-19

 Musi hu tshi tiwa mulevho wa tshiimo tsha tshiwo tsha lushaka vhegeni dza rathi dzo fhiraho, Afrika Tshipembe ḽo vha ḽi na zwiwo zwo khwaṱhisedzwaho zwa u kavhiwa nga tshitzhili tsha corona zwa 61. Naho tshivhalo itshi tshi fhasi, kuvhonele kwa vhaḓivhi na tshenzhemo ya dzitshakatshaka zwo sumbedzi-sa uri u kavhiwa hu nga gonya nga nḓila khulwane nahone nga luvhilo. Ndo amba uri hu tea u dzhiiwa maga a ndeme nahone nga u ṱavhanya.Maga ayo – ane a katela nyiledza u bva mahayani ya lushaka lwoṱhe na u valwa ha mikano yashu – o sumbedza u shuma kha u lengisa u phaḓalala ha vhulwadze. Hezwi zwo konadzea ngauri vhunzhi ha MaAfrika Tshipe-mbe vho tevhedzela mbetshelwa dza nyiledza u bva mahayani, u ita maitele a u sa vha tsinitsini na vhaṅwe na u ambara masiki wa khofheni. Ndi a vha rwelwa zwanḓa kha hezwi na huṅwe u ḓidzima he vha ita.Kha luṱa ulu lwa musi ri tshe kati na dwadze, maṅwe mashango a na zwivhalo zwinzhi zwa u kavhiwa u fhira zwine ra vha nazwo. Hune ra vha hone zwi-no – hune ra vha na maḓuvha a 46 u bva tshe ra rekhoda tshi-wo tsha vhu100 tsha tshitzhili tsha corona  – ri na zwiwo zwo khwaṱhisedzwaho zwa 6,783.
Italy,  ḽine tshivhalo tshaḽo tsha vhathu tsha fana na tshashu, ḽo no vha na zwiwo zwi fhiraho 140,000 ngeno United States  ḽi na zwiwo zwi swikaho hanefha kha 700,000 hu tshi khou vhalwa kha ḓuvha ḽa vhu-46.Fhedzi izwi a zwi ambi uri phan-zi yo pfuka. Afrika Tshipembe a ḽi athu tou swika maṱhakheni a u kavhiwa. Modeḽe yoṱhe ya sainthifiki i sumbedza uri phimo ya u kavhiwa i ḓo isa phanḓa na u engedzea nga luvhilo kha miṅwedzi i si gathi i ḓaho.Fhedziha, luvhilo lune vhu-lwadze ha phaḓalala ngalwo na tshivhalo tsha vhathu vhane vho kavhiwa zwi ḓo bva nga zwine ra khou ita zwazwino. Ndi ngazwo hune u leludzwa ha nyiledza u bva mahayani hu tshi ṱoḓa u itwa nga zwiṱuku na nga u ṱhogome-la. Ndi nga nṱhani ha zwenezwi hune vhunzhi ha ndaulo dzi tea u dzula dzo ralo na uri ndi zwa ndeme uri vhathu vha dzi tevhedzele. Ndi a zwi ḓivha uri izwi zwi lemela hani na uri ndi a pfesesa mbilaelo dzine vhunzhi ha vhafunashango vha vha na-dzo nga ha nḓila ine ndaulo idzi dza khou dzhenelela ngaho na u shaedza kha pfanelo dzavho. Fhedzi hezwi zwoṱhe ndi zwa ndeme. Ndivho yashu khulwane ndi u vhulunga vhutshilo.U sa vha tsinitsini na vhaṅwe na tsiravhulwadze yo teaho zwi kha ḓi vha vhupileli hashu ha nṱhesa kha nndwa iyi. Hezwi ndi zwone zwine zwa vhigela ndaulo dze ra dzi vhekanyela u dzi shumisa kha ḽevele 4 ya vhufhinduli hashu. Vhusedzi hashu ho ḓisendeka nga vhuṱa-nzi ho khwaṱhisedzwaho, data ya sainthifiki na ya zwa ikonomi khathihi na maitele a nṱhesa a dzitshakatshaka. Kha khaṱhulo ya 1995 ya Khothe ya Ndayotewa ye i sa ṱanganedze ndaṱiso ya zwa masheleni, Vho Justice Arthur Chaskalson vho ṅwala uri: “Pfanelo dza vhutshilo na tshirunzi ndi zwa ndemesa kha pfanelo dzoṱhe dza vhathu na tshiko tsha dziṅwe pfanelo dza muthu. Nga u ḓikumedzela riṋe vhaṋe kha tshitshavha tsho simiwaho kha u dzhiela nzhele pfanelo dza vhathu ri tea u dzhie-la nṱha idzi pfanelo mbili u fhirisa dziṅwe dzoṱhe.”Ndaulo dzine ra khou dzi shumi-sa dzo tewa kha vhuḓikumedzeli ha vhutshilo na tshirunzi, zwine zwa khwaṱhisedza vhungoho – kha nyimele idzi dzo kalulaho – nyiledzo dza tshifhinga nyana kha dziṅwe pfanelo, sa u vho-fholowa kha u ya hune wa funa na u ṱangana na vhaṅwe.Nga u ita izwi, Afrika Tshipe-mbe a ḽo ngo fhambana na maṅwe mashango.Nyanganyelo ya thihi tsha ṱhanu ya tshivhalo tsha vhathu kha ḽifhasi vho khethelwa na u valelwa thungo kana vha kha nyiledza u bva mahayani ya lushaka, ngeno tshivhalo itshi tshi tshi khou engedzea nga u ṱavhanya zwi tshi fhindula u go-nya ha u kavhiwa. Izwi zwi katela mashango ane a vha na vhathu vhanzhi u fhira vhashu, sa India i na vhathu vha linganaho 1.5 biḽioni.Mashango manzhi a khou shu-misa ndaulo dzi ṱoḓaho vhathu vha tshi vha vhe mahayani nga zwifhinga zwo tiwaho sa zwine ra khou shumisa fhano. U kaliwa ha mitshimbili hu khou shumiswa kha mashango o fhambanaho. Kha ḓorobo ya UK na France , Paris , u ya fhethu ha nnyi na nnyi zwo kaliwa lwa awara nkene nahone kha tshikhala tshikene u bva hune wa dzula hone.Maga a pfareledzo na a thivhelo a fanaho na ashu a khou shumiswa kha mashango o fhambanaho. Tsumbo, u rengi-swa ha zwikambi nga tshifhinga tsha nyiledza u bva mahayani ho iledzwa kana hu a haniwa fhethu ho fhambanaho na nga mivhuso yapo, hu tshi katelwa zwipiḓa zwa Mexico , Hong Kong  na Greenland , he ṅwedzi wo fhiraho ho bviswa nyiledzo ya thengiso ya zwikambi nga tshifhinga tsha nyiledza u bva mahayani u itela u fhungudza u kavhiwa khathihi na u ‘itela u langa khakhathi dza u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi.’Hu na zwinzhi zwe tshitshavha tsha ṱahisa kha tsheo dza muvhu-so dza u engedzwa ha thivhelo ya zwibveledzwa zwa mafola kha ḽeveḽe ya vhuṋa. Tsheo i ngaho iyi i tou tea u sa ḓisa nyanḓano kha tshitshavha, fhedzi zwo kha-khea u humbulela uri Dziminisṱa kana Phuresidennde vha khou ita kana u amba nga u funa kha fhungo iḽi.Nga ḽa 23 Lambamai, ndo ḓivhadza uri u rengiswa ha sigareṱe zwi nga tendelwa kha ḽeveḽe ya vhuṋa. Hezwi zwo vha zwo ḓisendeka kha muhumbulo wa Khoro ya Vhulaeli ya Lusha-ka ya Tshitzhili tsha Corona (NCCC), na uri zwo vha zwi hone kha muhanga wa mvetomveto wo iswaho tshitshavhani u itela nyambedzano.Nga murahu ha ndavheleso na therisano dzo sedzwaho zwavhuḓi, NCCC yo shandukisa kuhumbulele kwayo nga ha mafo-la. Nga ṅwambo wa izwo, ndaulo dzo tendelwaho nga Khabinethe na u ḓivhadzwa nga Minisiṱa Vho Nkosazana Dlamini-Zuma nga ḽa 29 Lambamai dza engedza u thivhelwa uho.Hei ndi tsheo guṱe na uri zwiṱatamennde zwo iswaho tshi-tshavhani nga nṋe na Minisiṱa ro vha ro imela, na u ṋewa maanḓa nga guṱe ḽa vhane nda vha ra-nga phanḓa.Ndaulo dzoṱhe dzine ra khou dzi shumisa dzo lavheleswa nga vhuronwane. Ri tshi khou ḓi ya phanḓa ho vha na vhukwa-mani  ho itwaho na vhaḓivhi vha zwa mishonga, zwigwada zwa vhukhethi na nḓowetshumo dzo fhambanaho. Ro vha ri tshi khou dededzwa nga zwiimiswa zwa dzitshakatshaka na tshenzhemo ya maṅwe mashango.Ngoho ndi ya uri ri kha nyimele ine a ri na tshenzhemo yayo. Hu kha ḓi vha na zwinzhi nga ha epidemiology (davhi ḽa saintsi ya mishonga ḽi sedzaho kha u phaḓalala na u langwa ha vhu-lwadze kha vhathu) ya tshitzhili zwi sa ḓivheiho. Ndi khwine u khakha kha sia ḽa vhulondo ha u thivhela phanzi u fhirisa u badela zwihulu nga u kundelwa zwino u ṋea khaṱhulo ya ḽa matshelo. Musi hu na mihumbulo yo fha-mbanaho kha dziṅwe dza tsheo dze ra dzhia – na uri kha dziṅwe nyimele hu na zwi fhambanyaho zwigwada – muvhuso u khou ḓi-dina vhukuma kha u shuma nga nḓila ine ya bveledza pfanelo dza vhutshilo na tshirunzi kha vhathu vhashu vhoṱhe.U thetshelesa vhathu vhashu na mbilaelo dzavho kha tshi-fhinga itshi zwo vha tshiṅwe tsha tshiṱaluli tshine riṋe sa muvhuso ro kona nga khatsho u langa dwadze iḽi. Ri isa phanḓa na u thetshelesa mbilaelo dza vhathu vhashu na uri ro ḓilugisela u ita ndivhanyiso dzi linganyaho mbi-laelo dza vhathu nga ha khaedu dzine vho livhana nadzo hu tshi itelwa u vhulunga matshilo.Kha tshifhinga itshi tshi lemela-ho, nungo dzashu dzoṱhe dzi tea u sedza kha u vhona uri mutakalo na vhutshilo zwo vhulungea, uri nḓisedzo ya zwiḽiwa, maḓi, ndo-ndola mutakalo, vhutsireledzi ha zwa matshilisano na thikhedzo ya tshitshavha a zwi thithiswi. Kha nyimele idzi dzo kalulaho, sa muvhuso, sa vhathu vhone vhaṋe na tshitshavha hu ḓo vha na zwifhinga zwine ra khakha. Musi izwi zwi tshi itea, ri ḓo zwi khakhulula. Fhedzi ri tea u isa phanḓa, ri sa laṱi fulufhelo kana vhufhinduli hashu.Nyimele ine ra ḓiwana ri khayo i ṱoḓa ri na ṱhuṱhuwedzo na u sa fhela mbilu. I ṱoḓa u vha na mbilu yavhuḓi na u fulufhelana vhukati ha vhone, vhadzulapo, muvhuso wavho, na vhukati ha riṋe vhaṋe.