Kha	vha	khwaṱhisedze	uri	vha	na	wiḽi

Arali muthu a lovha a songo ita wiḽi ndaka ine vha vha vha nayo i ḓo kovhiwa  u ya nga Mulayo wa Thevhek ano ya Ifa, kha vhathu vhane vha tea u vha vhaḽaifa vha vhukuma vha ifa iḽo.
Mulayo u bula milayo ine nga khayo ifa ḽa kona u kovhekanywa. Ḽi ya kha mashaka a tsinisa u thoma, nga mutevhe wo tiwaho:
• Arali vhe na mufarisi o salaho fhedzi, mufarisi u dzhia ifa ḽoṱhe.
• Arali vha si na mufarisi nahone ho sala vhana vhavho fhedzi, vha ḓo kovhekanyiwa ifa u li ngana.
• Arali vhe na mufarisi na vhana, mufarisi u ḓo wana mukovhe wa ṅwa na kana 250 000 u ya nga uri zwinzhi ndi zwifhio ngeno vhana vha tshi kovhekana zwo salaho.
Sa tsumbo, arali ndaka i tshi swika R2 miḽioni mufu o sia mufarisi na vhana vhararu, vhana vha kovhekana tshivhalo tshi linganaho tsha R500 000. Mukovhe wa ṅwana u rekanywa nga u andisa ndeme nga nṋa.
• Arali vha si na mufarisi kana vhana, vhabebi vhoṱhe vha kha ḓi tshila, vha ḓo wana mukovhe u linganaho wa ndaka.
Arali hu na mubebi o lovhaho, a sia vharathu, vhakomana kana khala dzi, mubebi ane a kha ḓi tshila u wana hafu ya ifa ngeno vhatumbukwa vha mubebi o lovhaho vha tshi wana iṅwe hafu ya ndaka ya mufu.
• Arali vhabebi vha mufu vhoṱhe vho lovha, fhe dzi vha sia vhatumbu kwa, ifa ḽi khethekanywa nga vhukati u lingana.
• Arali mufu a sa sie mu farisi, vhatumbukwa, vhabebi kana vhatu mbukwa vha vhabebi, shaka ḽa dzofha ḽa tsinisa ḽi wana ifa ḽoṱhe.
• Tsha u fhedzisela, mufu a sa sia shaka na ḽithihi, Muvhuso u vha muḽaifa wa ifa ḽoṱhe.
Nṱha ha izwo zwi re afho nṱha, ṅwana o bebiwa nga nnḓa ha mbingano u vha muḽaifa u bva vhushakani ha dzofha hoṱhe; na ṅwana a si wa dzofha/o adoputhiwaho u dzhiiwa sa mutumbukwa wa mubebi kana vhabebi vhawe vho mu adoputhaho.
Ndi	lini	hune	wiḽiya	shumisea?Wiḽi i shuma fhedzi musi yo itwa nga muthu are na miṅwaha ya 16 kana u fhira, na u tea u swikelela ṱhoḓea dzi tevhelaho:
• I tea u tou ṅwalwa, na hone tsaino yavho i tea u vha hone kha siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe na ma fhedziseloni.
• I tea u sainiwa hu na ṱhanzi mbili kana nnzhi dzi re na ṱhalukanyo yo fhelelaho. Muthu muṅwe na muṅwe a re na miṅwa ha ya 14 u ya nṱha a nga vha ṱhanzi. Muḽaifa a nga si vhe ṱhanzi.
• Vha tea u katela zwi -dodombedzwa zwoṱhe zwa ndaka yavho na uyo ane vha tama u mu siela ndaka, hu tshi katelwa madzina na zwi dodombedzwa zwawe.
• Vha tea u nanga muthu wa u langa ifa ḽavho (mu langaifa). Muthu uyo ha tei u vha muḽaifa.
• Vha tea u bula zwine zwa tea u itea kha ifa ḽa vhaḽai fa vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku.
• Arali vhe muunḓi wa ṅwana muṱuku, vha sumbedze uri hu tea u tiwa nnyi sa muunḓi wa ṅwana.
• Vha tea u khwaṱhisedza uri  wiḽi yo sainiwaho yo vhulungwa zwavhuḓi, ngauri khophi a i shumi.
Mafhungo	o	ṋekedzwa ho	nga	Ofisi	ya	Ombudi	ya	Vhaṋetshedzatshu melo	vha	zwa	Mashele ni	sa	muraḓo	wa	Komi ti	ya	Pfunzo	ya	zwa	Masheleni	a	Vharengi	ya	Lushaka.
