SoNA 2022: U khwinifhadza vhutshilo na nḓila dza u ḓitshidza

Hezwi zwo ombedzelwa nga Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa kha Mulaedza wavho wa nga ha Tshiimo tsha Lushaka wa ṅwaha wa 2022.
“Hoyu ndi mushumo une wa khou tou bvela phanḓa u  bva  kha murango wa Pulane ya Mvusuludzo na Mbuyedze dzo ya Ikonomi, ine u swika na zwino ya kha ḓi vha yone mbekanyamushumo yashu yo ḓoweleaho ya u fhaṱulula ikonomi”, hu amba Vho Ramaphosa.
Musi vha tshi khou amba na lushaka, Phresidennde vho amba uri zwipikwa zwa muvhuso ndi u kunda dwadze ḽa Coronavairasi (COVID-19), u fhaṱa themamveledziso, u engedza mveledziso dzapo, u sika mishumo na u tandulula thaidzo dza zwa fulufulu.
“Arali hu na tshiṅwe tshithu tshine roṱhe ra tendelana kha  tsho, ndi tsha uri nyimele ine ra vha khayo zwino – ya vhushayi vhuhulu, vhushayamushumo na tshayandinganelo – a i ṱanganedzei nahone ri nga si kone u bvela phanḓa nayo zwo tou ralo.” 
U sika mishumo
Mahoḽa, tshikalo tsha vhusha yamushumo tsho swika kha tshiimo tsha nṱhesa tshe tsha rekhodiwa tsha 34% kha kotara ya vhuraru nga murahu ha tshinyalelo ya zwa masheleni yo vhangwaho nga COVID-19.
“Roṱhe ri a zwi ḓivha zwauri muvhuso a u siki mishumo.
Mabindu ndi one ane a sika mishumo. Mushumo muhu lwane wa muvhuso ndi u bveledza nyimele ine ya ḓo ita uri sekithara dza phuraivethe – khulwane na ṱhukhu – dzi bvelele, dzi aluwe, dzi swikele mimaraga miswa, dzi vhumbe zwibveledzwa zwiswa, na u thola vhashumi vhanzhi,” hu amba Vho Ramaphosa.
80% ya vhathu vha shumaho, ndi vhane vha shuma kha sekithara dza phuraivethe.
Phresidennde vho amba uri muvhuso u ḓo ḓivhadza tshikimu tshiswa tsha khwaṱhisedzo ya khadzimiso ya masheleni u itela u thusa mabindu maṱuku uri a vuwe hafhu.
Mbekanyamushumo ya Ṱhuṱhuwedzo ya Mushumo ya Phresidennde ye ya tikedza zwikhala zwa mushumo zwi fhiraho 850 000, i ḓo engedzwa.
Vhunzhi ha vhathu vhane vha ḓo vhuelwa ndi vhaswa; hune vha fhiraho 60% ha vha vhafumakadzi.
Zwa ṱhuṱhuwedzo ya mu shumo zwi ḓo ita uri Muhasho wa zwa Muno u thole vhaswa vha sa shumi vha 10 000 u itela uri vha thuse kha u didzhithaiza zwe zwa vha zwo rekhodwa kha mabambi ri ngeno Tshikwama tsha Mi  shumo ya zwa Matshilisano tshi tshi ḓo sika zwiṅwe zwi khala zwa mishumo zwa  50 000. Muhasho wa Pfunzo dza Nṱha na Vhugudisi u bva nga ṅwedzi wa Lambamai 2022, u ḓo dzhenisa mushumoni ma tshudeni vhane vha kha ḓi bva u khunyeledza pfunzo dzavho dza kha magudedzi a zwa thekiniki na mishumo ya zwanḓa vha linganaho 10 000 vhane a vha athu wana mishumo.  Puḽatifomo ya SAYouth.
mobi ine ya thusa vhaṱoḓi vha mushumo vhane vha kha ḓi vha vhaswa uri vha kone u swikela zwikhala na thikhedzo zwazwino i na vhaswa vho redzhisiṱaraho vha fhiraho  2.3 miḽioni. Kha havha, vha fhiraho 600 000 vho dzheniswa kha zwikhala zwa mishumo.
Tshumelo ya Vhaswa ya Lus haka yo vusuluswaho i ḓo thola tshigwada tshayo tsha u thoma tsha vhaswa vha  50 000 kha ṅwaha u tevhelaho wa (2003), zwine hezwi zwa ḓo sikela vhathu vhaswa zwi khala zwauri vha kone u shela mulenzhe kha zwitshavha zwa havho, u bveledza vhukoni havho na u engedza khonadzeo ya u tholwa havho.
Magavhelo a SRD a khou bvela phanḓa
Magavhelo a Ndiliso ya zwa Matshilisano kha Thambulo yo vhangwaho nga ṅwambo wa COVID-19 e a thusa vhathu vha sa shumi vha fhiraho 10 miḽioni, o engedzwa nga muṅwe ṅwaha – u swika ma fheloni a Ṱhafamuhwe 2023.
Nga nṱha ha izwo, muvhuso na vhashumisani nawo u ḓo sedza kha nḓila dza u bvela phanḓa na u tikedza vhathu vha re na thaidzo ya zwa masheleni nga nḓila ine shango ḽa nga kona u zwi ita ngayo lwa tshifhinga tshilapfu.
Tswikelo ya mavu
Muvhuso u khou bvela phanḓa na mbuyedzedzo ya mavu nahone wo lavhelela zwa u ṱanganedzwa ha Mulayotibe wa u Dzhiululwa ha Mavu ṋaṅwaha. U thomiwa ha Zhendedzi ḽa Vhulimi na Mbuyedzedzo ya Mavu na zwone zwi ḓo khunyeledzwa ṋaṅwaha.
“Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso na Themamvele dziso u ḓo khunyeledza zwa phiriso ya hekithara dza 14 000 dza mavu a muvhuso dza u ya kha Zhendedzi ḽa Mveledziso ya zwa Dzinnḓu”, Phresidennde vha amba ngauralo.
Vho ḓadzisa nga ḽa uri hu na mavu manzhi a zwa vhulimi ane a nga thusa dzimiḽioni dza vhalimi vhaṱuku vhane vha khou bvelela kha zwa vhufuwa khuhu, vhufuwazwifuwo, miroho na mitshelo.
U swika zwino, vhalimi vha fhiraho 100 000 vho no ṱanganedza voutshara dza u renga zwishumiswa zwa vhulimi u itela u engedza mveledziso dzavho nahone mbekanyamushumo i ḓo engedzwa u itela uri i kone u swikela vhalimi vhanzhi.
Zwiito zwa Vhuaḓa na vhugevhenga U bva tshe ha vhumbiwa Khomishini ya Ṱhoḓisiso nga ha u Dzhenelela ha Vhathu vha Nnḓa kha Muvhuso, u ya kha zwa u itwa ha ṱhoḓisiso kha khonṱhiraka dza thendara dza u rengiselana zwishumiswa zwi elanaho na COVID-19, Phresidennde Vho Ramaphosa a vha khou sia tombo nṱha ha ḽiṅwe musi zwi tshi ḓa kha u fhelisa zwiito zwa vhuaḓa.
“A hu na ndingedzo na nthihi ya u vusulusa ikonomi ine ya ḓo bvelela arali ra sa lwa tshoṱhe na samba ḽa zwiito zwa vhuaḓa”, Phresidennde vha amba ngauralo.
Hu sa athu swika ḽa 30 Fulwi, vha ḓo ṋetshedza pulane ya nyito ine ya ḓo vha i phindulo kha themendelo dza Khomishini.
Vho ṱalutshedza zwauri mazhendedzi o vhalaho a muvhuso a khou shumisana u itela u ṱalusa vhatshinyi, u vha laṱisa, khathihi na u vhona uri masheleni a muvhuso o tswiwaho a vhuye murahu.
Zwa tsireledzo na vhutsi-reledzi zwi ḓo khwaṱhiswa nga u tholwa ha mapholisa maswa vha linganaho 12 000 khathihi na nga u vusuluswa hafhu ha foramu dza vhu pholisa ha zwitshavha.
U lwa na zwiito zwa GBV
Muvhuso u ḓo dovha hafhu wa bvela phanḓa na u khwaṱhisa zwa nndwa ya u lwa na zwiito zwa Kha khathi dzo Ḓisendekaho nga Mbeu na Mabulayo a Vhathu vha Vhafumakadzi (GBVF) kha uno ṅwaha nga kha u shumiswa ha Pulane ya Maga a Lushaka nga ha GBVF.
Milayo miraru miswa yo no thoma u shumiswa u itela u khwaṱhisa sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhuge vhenga khathihi na u tikedza avho vho ponyaho. U shu miswa ha iyo milayo hu ḓo ita zwinzhi kha u vhona uri milandu i khou sengiswa zwavhuḓi, uri avho vho ponyaho vho tsireledzwa khathihi na u vhona uri hu vhe na zwikaidzavhutshinyi zwinzhi.
Muṅwe wa milayo miswa we Phresidennde Vho Ramaphosa vha vha vha tshi khou sumba khawo, ndi Criminal and Related Matters Amendment Act une wa tsireledza avho vha songo tsireledzeaho kha u nga tambudzwa hafhu lwa vhuvhili. Mulayo hoyu u tendela khothe u thola vhalamuli vhane nga khavho, muthu muṱuku, muholefhali kana mualuwa a nga ṱolwa zwenezwo musi mafhungo a tshi khou tshimbidzwa.
Phresidennde vho vha vha tshi khou amba hafhu na nga Mulayo wa Khwiniso ya Mulayo wa zwa Vhutshinyi une wa kha ḓi vha muswa (Milandu ya zwa Vhudzekani na Mafhungo a Elanaho) une wa dzhia zwiito zwa u ta mbudzwa lwa vhudzekani na u lugiselwa ha vhathu vha re na vhulwadze ha muhumbulo hu tshi itelwa zwa vhudzekani sa zwiito zwi siho mulayoni. Mulayo uyu u dovha hafhu wa bula uri milandu ya zwa vhu dzekani kha vhathu vha re na vhulwadze ha muhumbu lo i tea u rekhodiwa kha Redzhisiṱara ya Lushaka ya Vhatshinyi kha milandu ya zwa Vhudzekani (NRSO).
Mulayo wa Khwiniso ya Khakhathi dza Muṱani u dzhiela nṱha zwiṅwe zwithu zwi konḓaho kha vhushaka ha muṱani ho ḓalaho dzi khakhathi. Mulayo u tendela maitele a u wana ndaela ya tsireledzo ya mulayo khathihi na u engedza nyimele dzine khadzo hu nga itwa khu mbelo ya u wana ndaela ya tsireledzo ya mulayo.
Phresidennde Vho Rama phosa vho amba uri Mulayo uyu u dovha hafhu wa tsireledza na vhaaluwa kha masia oṱhe a khakhathi dza muṱani, wa dovha hafhu wa tendela vhahweleli vha tshi ita khu mbelo ya ndaela ya tsireledzo ya mulayo nga inthanethe, u itela u vha vhulungela tshifhinga na mbadelo dza u tshimbila.
