Vhaiti vha milandu ya zwiito zwa vhuaḓa zwi kwamanaho na COVID-19 vho dzhielwa vhukando ha mulayo

Muvhigo wa Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso tsha Tshipentshala (SIU) malugana na milandu i elanaho na u shumisa masheleni a COVID-19 nga nḓila i si yavhuḓi, kha masia oṱhe a muvhuso na nḓowetshumo ya phuraivethe wo tendelwa uri u bviswe u ye vhathuni nga Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa.
Muvhigo uyu ndi ḽiga ḽa ndeme kha nndwa ya u lwa na zwiito zwa vhuaḓa na vhushayandangulo kha sekhithara dza muvhuso na phuraivethe, vho ralo.
Nga Fulwana 2020, Muphure sidennde Vho Cyril Ramaphosa vho ṋea thendelo ya u ita ṱhoḓisiso nga vha SIU.
Nga itsho tshifhinga, vho ḓo fulufhedzisa uri arali SIU ya nga wana vhuṱanzi ha uri ho itwa vhutshinyi ha vhugevhenga, i ḓo tea u fhirisela vhuṱanzi uvho kha vha Maanḓalanga  a Vhutshutshisi ha Lushaka (NPA).
Vha SIU vho dovha vha ṋewa thendelo ya u vula milandu hu u itela u wana murahu tshinyalelo kana ndozwo yo iteaho kha muvhuso.
Mawanwa a muvhigo
Vha SIU vho ita ṱhoḓisiso kha khonṱhiraka dza 5 467 dze dza pfufhiwa vhaṋetshedzi vha tshumelo vha 3 066, dzine dza lingana masheleni a R14.3 biḽioni.
Ṱhoḓisiso kha khonthiraka dza 4 549 dzo khunyeledzwa, nahone dza 2 803 ho waniwa uri a dzo ngo tshimbidzwa zwavhuḓi. Hezwi zwi ri swikisa kha 62% ya ṱhoḓisiso dzo khunyeledzwaho.
“Ṱhoḓisiso hedzi dzo vha dzo livhiswa kha vhathu khathihi na zwiimiswa vhe zwa wanala uri vha nga vho ita vhukhuyekhuye nga tshifhinga tsha musi shango ḽi dziedzini vha tshi itela u ḓipfumisa khathihi na avho vhe vha vha vha khou shumisana navho u phusukanya zwiko zwa muvhuso,” vho ralo Muphuresi dennde.
Vho ḓadzisa ngauri a zwo ṱanganedzea uri khonṱhiraka nnzhi nga u ralo dzi shumaho u tsireledza vhutshilo ha vhathu khathihi na u vhulunga nḓila dzine vhathu vha ḓitshidza ngadzo a dzo ngo ḓa nga nḓila yone, i siho mulayoni nahone dza vhufhura.
“Ṱhoḓisiso hedzi dzi sumbedza vhuḓiimiseli hashu kha u lwa na zwiito zwa vhuaḓa khathihi na u dzhiela vhukando vhaiti vha milandu iyi,” vho ralo Muphure sidennde Vho Ramaphosa.
Muvhigo wa u fhedzisela u dodombedza vhuṱanzi he vha SIU vha vhu fhirisela kha NPA, mihasho na zwiimiswa zwa kha sekhithara ya muvhuso khathihi na zwiṅwe zwiimiswa.
Vha NPA vha ḓo khunyeledza maitele a  u dzhiela vhukando  ha mulayo vhatshinyi khathihi na u sumbedzisa vhuṱudzeṱudze ho topolwaho  kha ṱhoḓisiso dza SIU, vho ṱalutshedza nga u ralo Muphuresidennde.
Vhukando ho dzhiiwaho 
U bva tshe ha thoma ṱhoḓisiso, vha SIU, vha tshi khou shumisana na maṅwe mazhendedzi, vho no swikelela zwi tevhelaho:
• Mawanwa  a  zwiteṅwa zwa 45, zwi linganaho R2.1 biḽioni, zwo ḓo ṅwaliswa na Khothe ya Tshipentshala ya zwa Zwiito zwa Vhuaḓa, Vhufhura khathihi na Kutshimbidzelwe kwa Mashele ni ku siho Mulayoni (Fraud and Illicit Money Flows).
Khothe ya tshipentshala yo ṋewa mushumo lwa mulayo u wana murahu masheleni a muvhuso e a tswiwa nga kha  zwiito  zwa  vhuaḓa, vhufhura na kutshimbidzele kwa masheleni ku siho mulayoni, hune vha tea u dzhia vhukando ha mulayo kha vhaiti vha milandu iyo.
• Milandu ya 224 yo fhiriselwa kha vhane vha tea u dzhiela vhukando ha ndaṱiso vhaofi siri vha mihasho ya muvhu so kana zwiimiswa.
• Milandu  ya  386  yone  yo fhiriselwa  kha  vha  NPA, ngeno miraru yone yo livhis wa kha khorondangi uri i dzhie vhukando.
• Milandu  ya  330  yone  yo fhiriselwa kha ofisi ya zwa ndaulo i dzhiaho vhukando ha mulayo, vhune ha katela u swifhadzwa dzina (uri vha si tsha kona u shumisana na muvhuso) U ya nga muvhigo, masheleni a linganaho R551.5 miḽioni (masheleni na ndaka) zwi ḓo dzhiululwa murahu, ngeno a R34.2 miḽioni one o no waniwa murahu u swika zwino.
Ṱhoḓisiso dzo thivhela u lozwea ha R114.2 miḽioni, nahone dza thudzela kule khonṱhiraka dza mutengo wa R170.4 miḽioni.
Vha SIU vha khou lavhelela uri ṱhoḓisiso hedzi dzi vhe dzo fhela vhukati ha Ṱhafamuhwe na Lambamai 2022, phanḓa ha musi vha tshi swikisa muṅwe muvhigothevheli kha Muphuresidennde mafheloni a Fulwi.
Muvhigo a u kateli zwidodombedzwa zwa muvhigo wa ṱhoḓisiso dzine dza khou bvela phanḓa dza milandu ye ya waniwa nga vha SIU nga murahu ha datumu ya u fhedza yo vhetshelwaho muvhigo wa u fhedzisela.
Hezwi zwi katela ṱhoḓisiso kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vha linganaho 476, vha no khou ṱumanywa na khonṱhiraka dza 964, dzi fhiraho R961.6 miḽioni.
Mawanwa a ṱhoḓisiso hedzi na one a ḓo ṋetshedzwa kha muvhigo wa Fulwi, Ofisi ya Muphuresidennde yo amba nga u ralo.
Muphuresidennde vho livhuwa vha SIU kha mushumo we vha ita wone kha miṅwedzi ya 18, khathihi na avho vho vha lumaho nḓevhe khathihi na dziṅwe ṱhanzi dzo ṋetshedzaho vhuṱanzi kha vhaṱoḓisisi.