Afrika Tshipembe ḽi lwela u khunyeledza bono ḽa Ndayotewa

Musi ‘muvhuso’ u tshi ṱalutshedzwa sa tshiimo tshine maanḓa manzhi a fa rwa nga vhathu na vhaimeli vhavho vho khethwaho, izwi a zwongo vha fhungo Afrika Tshipembe.
Ndayotewa ya muvhuso wa tshiṱalula yo koloda u fhulufhedzea kha Mudzimu, “we a kuvhanganya vhoma khulukuku fhethu huthihi u bva kha mavu manzhi a vha ṋea shango iḽi sa ḽone ḽavho”.
Yo vha i Ndayotewa yo ṅwalwaho nga vha si vhanzhi nahone yo itelwaho vhenevho vha tshiṱalula vha si vhanzhi, yo shumisa thendo u sumbe dza u ṱalutshedza tshiṱuhu.
Yo sumbedza ndaulo ya muvhuso, i tshi tendela uri vhatshena ndi vhone fhedzi vho tendelwaho u khetha na u shuma sa vhaimeleli vha tshitshavha. Yo vha i si na Mulayotibe wa pfanelo.
Vhadzulapo vhanzhi vho tsitselwa kha vhuimo ha fhasifhasi u ya mafheleloni a ndugiselo dzawo dza 121, kha tshipiḓa tshine tsha vhidzwa ‘administration of bantu affa irs, na zwinwe’.
Kha mulaedza wo sumbe dzwaho kha theḽevishini, Minisṱa muhulwane Vho HF Verwoerd vho amba zwa uri ri khou ṱoḓa mveledziso nga zwiṱuku nga zwiṱuku ya tshigwada tshashu tshiṅwe na tshiṅwe kha sia ḽineḽo.
Hafha thandululo i kho ṱoḓea zwi khagala nga u isa phanḓa na u vhona uri tshanḓa tsha muthu mutshena tshi vha tshone sumbanḓila.
“Ro takalela vhukuma u vha vhathu vho faranaho,” vho zwi ḓivhadza ḽifhasi.
Fhedzi ngoho ndi ya uri ro vha ri si vhathu vho faranaho.
Ro vha ri vhadzulapo vha shango ḽine pfanelo dza muthu, zwilavhelelwa khathihi na ndavhelelo ya vhutshilo zwa vha zwi tshi bva kha muvhala wawe.
Lwa miṅwaha ya maḓana mavhili, Mulayo wa Mu vhuso wa Ndayotewa ya Afrika Tshipembe wa 1961 wo vha u tshiṱuṱuwedzi tshine tsha vha mulayoni tsha tsikeledzo ya vhadzulapo vha 90% vha Afrika Tshipembe.
Ḓuvha ḽa tshuhumbudzo ḽi sa takadzi ḽo itea nga ṅwedzi muthihi we ra pembelela ngawo ḓuvha ḽa tshihu mbudzo ḽa miṅwaha ya 25 ḽa u thomiwa ha Ndayotewa yashu ya demokirasi ntswa nga Buthano ḽa Ndayotewa, ye ya vha ḽiṅwalo ḽa u bebwa ha tshitshavha tsho faranaho.
Zwazwino ri na mulayo muthihi wa shango ḽithihi.
Ri roṱhe, ro ḓinangela sisiṱeme ya ndaulo ine ya ṋetshedza ṱhalutshedzo ya vhukuma ya muhumbulo wa muvhuso.
Ro zwi amba hezwi kha muvhuso wa demokirasi, uri vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo nahone vha na pfanelo ya tsireledzo na mbuelo ya mulayo zwi linganaho.
Afrika Tshipembe ṋamusi ndi shango ḽine ndangulo ya vhulamukanyi yo hweswa maanḓa kha khothe dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe na vhuhaṱuli ho lavhelesaho fhedzi kha Ndayotewa. Ri dzula kha shango ḽine vhathu vhoṱhe vha na pfanelo dza u livhana na khothe u itela u khunyeledzwa ha pfanelo dzavho.
Ri dzula kha shango ḽine zwitshavha zwi nga ita mbilo dzine dza vha mulayoni kha mavu e zwa kombetshedzwa u pfuluwa khao nga khani, na ḽine muthu muṅwe na muṅwe kana miṱa yo tsireledzwa kha u pandelwa mahayani avho hu songo ranga u ambiwa navho.
Ri dzula kha shango ḽine vhathu vhoṱhe vho tendelwa u tevhedza maitele a mvelele na sialala ḽavho vho vhofho lowa. Ndi shango ḽine vhathu vhoṱhe vha nga gwalaba vho vhofholowa huna thikhedzo kha zwivhangi zwa matshi lisano, poḽotiki na zwiṅwe zwivhangi huṅwe na huṅwe.
Ndayotewa yashu ya tshi fhinga tsha zwino yo ḓitika nga muvhuso une wa vha na vhuḓifhinduleli, hune Khorondanguli ya kona u fhindulea kha vhathu na hune Phalamennde ya vha muimeleli wa vhathu.
Ndi shango ḽine mulayo wa shuma u lingana kha vhadzu lapo vhoṱhe. Zwazwino ri na muvhuso wa vhathu, nga vhathu, hu tshi itelwa vhathu.
Musi muvhuso wa tsike ledzo wo ṱana ndayotewa ya tshiṱalula tshawo kha shango nga dakalo miṅwahani ya 60 yo fhelaho, wo vha u na fulufhelo ḽine ḽa sa vhe ḽone ḽa uri u ḓo vhusa u ya nga hu sa fheli.
Kha vhurifhi he ha sa fhi ndulwe he ha rumelwa kha Vho Verwoerd ṅwedzi wa phanḓa ha musi muvhuso u tshi khwaṱhisedzwa, Vho Nelson Mandela vho khwaṱhisedza khanedzo ya dzangano ḽa muvhuso wa mbofholowo ya muvhuso we wa tou kombetshedzwa wa vhatshena.
Vho amba zwa uri a hu na Ndayotewa kana zwine muvhuso wa vha zwone zwine ha dzhiiwa tsheo hu si na u shela mulenzhe ha vhathu vha Afrika zwi no ḓo ḓiphina nga vhuḓivhusi ho khwaṱhisedzwaho.
Zwavhukuma a hu na sisiṱeme ine ya thoma kha nedzo ya sisiṱeme ya pfa nelo dza vhathu ine ya ḓo bvelela. Naho zwi tshi nga vha zwa miṅwaha i fhiraho maḓana mararu ṱhoḓea dza dzangano ḽa mbofholowo dzo swikelelwa, ro fhedzisela ro wana mbofholowo yashu.
Kha u bvisa Ndayotewa ya tshiṱalula ra i isa kha ḓivhazwakale ya malaṱwa, ro ḓikumedzela kha Ndayotewa ntswa khathihi na maitele maswa a vhuḓifari havhuḓi.
Musi ndi tshi ḓivhadza Buthano ḽa Ndayotewa miṅwahani ya 25 yo fhelaho, ndo ri Ndayotewa i fanela u vha zwi fhiraho maipfi o ṅwalwaho fhasi; i fanela u vha zwa ngoho kha matshilo a vhathu vhashu.
Nga nnḓa ha musi ro ita nga u ralo, mvelaphanḓa iyi na ḽiṅwalo ḽa mvutshelano zwi ḓo ṋetshedzelwa mahala na hone zwi ḓo vha zwi sa ambi tshithu.
Ro dzhia tsheo kale ya uri ri khou ṱoḓa u vha tshitshavha tsha hani. Ndi tshitshavha tsho tikwaho nga ṱhonifho ya vhathu, ndingano, mbo fholowo na u sa vha hone ha tshiṱalula.
Lwa kotara ya miṅwaha ya ḓana ro shuma kha u fhaṱa tshitshavha tshenetsho. Ro ita mvelaphanḓa i sa hane dzeiho, fhedzi ri kha ḓi vha na khaedu nnzhi nahone hu na mushumo munzhi une wa kha ḓi fanela u itwa.
Musi ri tshi khou sumbedza miṅwaha ya ḓana ya u tho miwa ha Ndayotewa yashu ya demokirasi, kha ri zwi humbule uri ho vha u awela ha tsheo yavhuḓi kha sisiṱeme ya muvhuso i tikedzwaho nga khethululo nga muvhala, u sa farwa zwavhuḓi, u pa ndelwa na u tsikeledzwa zwe zwa itea phanḓa.
Kha ri zwi humbule uri zwi kha riṋe u ita uri bono ḽine ḽa vha kha Ndayotewa yashu ḽi vhe zwa ngoho.
Ngauri ndi nga kha u khwaṱhisedza fhedzi uri Maafrika Tshipembe vha a kona u shumisa pfanelo dza ndayotewa vho vhofholowa nahone lwo fhelelaho, uri ri ḓo vha vhathu vho faranaho nangoho.