Kha ri lwe na zwiito zwa vhugevhenga, hu si vhafhalali

Heyi yo vha i yone nḓila ye vhatsikeledzi vha muvhuso wa tshiṱalula vha vha vha tshi shumisa yone.
Vho vha vhe vhone vhane vha ta uri ndi vhathu vhafhio vhane vha tea u dzula hugede, vha vhe na mabindu a lushaka lwo tou tiwaho kana vha ṋewe mishumo ye na yone vha tou tetshelwa yone fhedzi. Nga fhasi ha muvhuso wa tshiṱalula, vharema vho vha vha tshi dzhiiwa sa vhahumbulelwa nga mvelo, vha tshi sokou imiswa nga mapholisa arali vho wanala vhe kha vhupo he ha vha hu tshi dzhiiwa sa vhupo ha vhatshena fhedzi. Vharema vho vha vha tshi kombetshedzwa u sumbedza mapholisa basa yavho ye ya vha i tshi ḓivhiwa sa dompas na uri arali vha tshi nga kundelwa u ita zwenezwo, vho vha vha tshi farwa vha valelwa dzhele.
Ri nga si tendele zwiito zwi vhavhaho zwine zwa fana na zwenezwo zwi tshi bvelela hafhu.
Zwiwo zwine zwa kha ḓi tou bva u bvelela fhaḽa tshikolobulasi tsha Diepsloot tshi wanalaho kha vunḓu ḽa Gauteng, zwi tou vha makhaulambilu. Kha tshifhinga tsha mafhelo a vhege nthihi fhedzi, ho vhulawa vhathu vha sumbe, zwe hezwi zwa ita uri hu  vhe  na  migwalabo.  Izwi zwa u lozwea  ha matshilo a vhathu nga nḓila yo raloho a zwi ṱanganedzei, u fana na zwa u vhulawa ha muṅwe Muafrika sa riṋe a bvaho kha ḽa Zimbambwe nga avho vhane vha ḓiṋea maanḓa a zwa mulayo nga nḓila i songo teaho. Vhugevhenga ndi thaidzo khulwane  kha  ḽino  shango.
Vhu kwama zwitshavha zwoṱhe nahone zwi a pfala uri vhathu vho  neta nga u tshila nga nyofho dza u ofha zwigevhenga.  Zwi tshi fhambana na zwine zwa  dzulela  u  ambiwa  nga zwiṅwe zwigwada zwa vhathu vha  hanedzanaho  na  zwa vhufhalali khathihi na vhathuzwavho, vhaiti vha zwiito izwi zwa  vhugevhenga  ndi  vharema na vhatshena, vhanna na vhafumakadzi, vhabvannḓa na vhadzulapo vha ḽino.  Vhugevhenga, hu si  vhafhalali, ndi ḽone swina ḽi ḓivheaho ḽine ra tea u shumisana kha u lwa naḽo  uri ri kone u ḽi kunda.  Ri nga si kunde vhugevhenga nga u ṱuṱuwedzana u ita zwithu zwo  bvaho,  dzikhakhathi,  u  shushedzana khathihi na zwiito zwa u dzhia mulayo ra u vhea zwanḓani zwashu, nga maanḓa zwi tshi livhiswa kha vhadzulapo vha bvaho kha maṅwe mashango a Afrika.  Ri khou pfesesa uri vhunzhi ha zwitshavha zwi khou ḓiwana zwo hanganea nga u vhona u kundelwa ha mapholisa kha u lwa na zwigevhenga. Maṅwe a maga ane ra khou a dzhia u itela u khwaṱhisa tshumelo ya mapholisa ndi u tholwa ha vhaṅwe vhaofisiri vha mapholisa vha linganaho 12 000.
Ri khou dovha hafhu ra vusu ludza foramu dza vhupholisa ha zwitshavha u mona na shango ḽoṱhe. Foramu idzi dzi ṱanganya zwitshavha na vhaimeli vha mapholisa u itela u kwinifhadza tsireledzo yapo khathihi na u vhona uri mapholisa vha khou vha na vhuḓifhinduleli kha mushumo wavho.
Naho ri tshi khou khwaṱhisa nndwa ya u lwa na zwiito zwa vhugevhenga, a zwi ambi uri vhathu vha tea u dzhia mulayo vha u vhea zwanḓani zwavho.  Nga  tshenetsho  tshifhinga tshithihi, ri khou ḓi zwi dzhiela nṱha uri zwa vhufhalali vhu siho mulayoni zwi ḓisa khombo kha tsireledzo ya shango ḽashu ḽa Afrika Tshipembe, vhudziki na  mvelaphanḓa ya ikonomi.
Zwa  vhufhalali  vhu  siho mulayoni zwi kwama nḓisedzo ya tshumelo zwa dovha hafhu zwa engedza mutsiko munzhi kha tshumelo dza ndeme u fana na ndondolamutakalo na pfunzo.  U tou fana na maṅwe mashango ane a ḓilanga, ri na pfanelo ya u shumisa mbekanyamaitele na maga o teaho ane a ḓisa fulufhelo kha mikaṋo yashu, u tsireledza pfanelo dza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe khathihi na  u  vhona  uri  vhathu  vhoṱhe  vhane vha dzula nga ngomu  ha  mikaṋo  yashu  vha  na  pfanelo u ya nga milayo ya u vha fhano.
U langa zwa vhufhalali ndi vhuḓifhinduleli ha muvhuso.
A hu na mudzulapo zwawe ane a tea u ḓiṋea vhuḓifhinduleli ha u vha muofiisiri wa zwa vhufhalali kana maanḓalanga a khombetshedzo ya mulayo  nga u ṱoḓa nga khani uri vhafhalali vha mu sumbedze maṅwalo avho a vhuṋe.
Nga fhasi ha Khethekanyo 41 ya Mulayo wa zwa Vhufhalali, ndi muraḓo wa mapholisa fhedzi kana muofisiri wa zwa vhufha-lali ane a nga humbela muṅwe muthu uri a ḓiṱaluse sa mudzulapo, muthu a re na tshidzulapo tsha tshoṱhe kana mudzulapo wa shango ḽa nnḓa.
Arali avha vhaofisiri vha tshi tenda, nga fhasi ha zwiitisi zwi pfalaho, uri uyo muthu u fhano shangoni nga nḓila ine ya si vhe mulayoni, muthu uyo a nga farwa nga thungo hu tshi khou itwa  thoḓisiso nga ha tshiimo tshawe. Musi hu tshi khou itwa ngauralo, vha maanḓalanga a khombetshedzo ya mulayo vha tea u ṱhonifha pfanelo dza uyo muthu khathihi na tshirunzi tshawe.
Zwa  u  kombetshedza  u shumiswa ha milayo wa zwa vhufhalali ndi tshipikwa tshihulwane kha muvhuso.
Ri khou shuma vhukuma u itela u vhona uri zwigwada zwa vhathu vhane vha khou ita vhukwila ha zwa vhufhalali nga tshumisano na vhaofisiri vho ḓalaho zwiito zwa vhuaḓa, vha khou farwa vha sengiswa.  U ḓi tou fana na maṅwe mabindu oṱhe, mabindu a vhadzulapo vha mashango a nnḓa na one a tea u tevhela milayo yo teaho, hu tshi katelwa na milayo ya mutakalo na tsiredzo, a vhe na phumethe dzoṱhe dzo teaho kha thihi na ṱhanziela hu tshi katelwa na u badela mithelo yo teaho.
Ri shango ḽa demokirasi ḽo vhumbwaho nga fhasi ha mulayo.
Zwiito zwa u sa tevhedza mulayo zwo livhiswaho kha vhadzulapo vha mashango a nnḓa, vha nga vha vhe na maṅwalo o teaho kana vha si na, a zwi nga ḓo konḓelelwa.  Ṋamusi, u sinyuwa hashu hu nga vha ho livhiswa kha vhadzulapo vha shango ḽa Zimbambwe, Mozambique, Nigeria kana Paki stan. Matshelo, u sinyuwa hashu hu nga fhedza ho no vha vhukati hashu nga tshashu. Kha ri sedzese kha u fhelisa vhugevhenga, hu sa sedzwi uri vhu khou itwa nga vhonnyi.