Mbuelo dza muthelo dzo khwinifhadzeaho dzi tikedza mvusuludzo na nyaluwo

Hezwi zwi amba u khwinifhadzea nga 25% musi zwi tshi vhambedzwa na 15% ya ṅwaha wo fhelaho phanḓa ha musi hu tshi ṱaha dwadze ḽa COVID-19.
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi, vha SARS vho badela murahu masheleni manzhi vhukuma kha vhatheli ane a fhira a miṅwaha yoṱhe u bva tshe SARS ya vhumbiwa miṅwahani ya 25 yo fhelaho.
Zhendedzi ḽa u kuvhanganya mbuelo dza muthelo ḽine ḽa vha  na  vhukoni  ndi  ḽone thikho kha u fhaṱa shango ḽine ḽa vha na vhukoni. Masheleni e a kuvhanganywa nga vha SARS ndi one ane a ita uri hu kone u vha na nḓisedzo ya tshumelo khathihi na themamveledziso.
Nga  kha  masheleni  a linganaho R17.8 triḽioni e SARS ya a kuvhanganya u bva tshe ya vhumbwa nga ṅwaha wa 1997, ro no kona u  fhaṱa  themamveledziso nnzhi dza zwa matshilisano u fana na dzikiḽiniki, zwikolo, maongelo, u vusuludza na  u  fhaṱa  bada  ntswa  khathihi na u tikedza vhashai zwitshavhani zwashu nga  kha magavhelo a matshilisano na zwiṅwe.
Musi  sisṱeme  dza  u kuvhanganya mbuelo khathihi na milayo ya hone ya u dzi tikedza zwi tshi khou shuma  zwavhuḓi,  dzi  sa konḓi nahone dzi tshi pfala, zwi ṱuṱuwedza uri hu vhe na u tevhedza milayo yadzo nga vhunzhi.
Zwa u vhuedzedza vhudziki  na  u  fulufhedzea  ha tshi-imiswa tsha SARS zwo vha tshiṅwe tsha zwipikwa zwanga zwa u tou thoma musi ndi tshi nangwa sa Phresiden nde nga ṅwaha wa 2018.
U tou fana na zwiṅwe zwiimiswa zwinzhi zwa ndeme, tshiimiswa  tsha  SARS  na tshone tsho kwamea nga masi andaitwa ane a si vhe avhuḓi a zwiito zwa u dzhenelela  kha ndaulo ya muvhuso nga vhathu vha nnḓa, u dzhenelela ha polotiki, ndangulommbi na zwiṅwe zwiitisi zwe zwa khakhisa kushumele kwatsho. Hezwi zwo vha  na masiandaitwa a re khagala ane a sa tou vha fhedzi u nyadza vhatheli, fhedzi  ane a dovha hafhu a swikisa kha u shayea ha fulufhelo  nga vhabindudzi kha tshiimiswa itshi.
Nga ṅwaha wa 2018, ndo ta khomishini ya ṱhodisiso kha zwa ndaulo na mavhusele a  muthelo kha tshiimiswa tsha SARS ye mudzulatshidulo wayo a vha Muhaṱuli vho nothaho, Vho Robert Nugent.
Khomishini  yo  ṋetshedza muvhigo wayo wa u fhedza mafheloni a ṅwaha wonoyo wa 2018.
Nga murahu ha miṅwaha miṋa u swika zwino, tshiimiswa tsha SARS tsho no tevhedzela themendelo dza khomishini iyi dzi linganaho 16 khathihi na dziṅwe ṱhuku dza 27 u itela u vhuedzedza vhudziki kha tshiimiswa tsha SARS.
Tshiimiswa tsha SARS tsho kona u ḓa na pulane dzo livhiswaho kha u bveledza tshanduko u itela uri tshi kone u ḓivhea kha tshiimo tshavhuḓi tsha u bva phanḓa kha vhukoni na mashumele a maimo a nṱha. Tshiimiswa itshi tshi na mbekanyamushumo yo khwaṱhaho ine ya ṱuṱuwedza mikhwa kha zwa muthelo khathihi na u tevhed zwa ha milayo ya hone.
Mitengo i re nṱha zwazwino ya zwibveledzwa zwa mbam badzo, ye ya ita uri hu vhe na u engedzea ha mithelo ya mbuelo kha zwa mabindu, ndi yone yo shelaho mulenzhe kha uri hu vhe na u engedzea zwihulwane ha u kuvhanganywa ha mbuelo ya muthelo ha zwenezwino.
Zwiṅwe zwe na zwone zwa shela mulenzhe zwihulwane, ndi maga e a dzhiiwa nga vha SARS a u khwinifhadza sisṱeme yavho ya thekinoḽodzhi ya mafhungo khathihi na dziṅwe themamveledziso, u kwinifhadza maitele a zwithu, u thola vhathu vhane vha vha na vhukoni, u thivhela zwiito zwa u tinya u badela muthelo khathihi na zwiito zwa vhugevhenga.
Iṅwe ya themendelo dza Khomishini ya Nugent yo vha ya uri SARS i tea u dovha hafhu ya vusulusa vhukoni ha mashumele kha zwa u lavhe lesa na u ṱoḓisisa zwiito zwa mbambadzo dzi siho mulayoni.
Tshigwada tsha u lwa na Zwiito zwa Ikonomi i siho Mulayoni tshe tsha vhumbwa hafhu nga huswa nga ṅwaha wa 2018 tsho vha na u phuletshedza hunzhi kha zwa u thivhela zwiito zwa mbamba dzo dzi siho mulayoni.
Muthelo  wo  kuvhanganywaho u bva kha khamphani dzo  ṅwaliswaho  kha  JSE, khamphani dza dzitshaka khathihi na vhathu vhane vha vha na mbuelo nnzhi dza masheleni zwazwino u  khou  langwa  nga  nḓila yavhuḓi nga Yunithi ya Mab indu Mahulwane ya ha SARS ye ya rwelwa ṱari nga ṅwaha wa 2020.
Nga mulandu wa pulane idzi dza u shandukisa zwithu kha tshiimiswa itshi tsha SARS, ho no vha na u khwinifhadzea kha zwa u tevhedza milayo  ya muthelo wa mbuelo ya muthu zwawe, muthelo wa mbuelo  dza  mabindu  na muthelo wa mbuelo dza vhas humi vha wanaho muholo.
Vha ha SARS vha khou ita uri avho vhane vha dzulela u tinya muthelo, avho vhane vha  wana  masheleni  nga  nḓila ya vhugevhenga khathihi  na  avho  vhane  vha ḓidzhenisa kha zwiito zwa vhuaḓa,  vha  konḓelwe  u  bvela  phanḓa  na  zwiito zwenezwo. Zwi a ḓivhea uri tshiimiswa itshi tsha muthelo ndi tshiṅwe tsha zwiimiswa zwi  shumaho  zwavhuḓi  vhukuma  kha  u  thivhela zwiito zwa vhuaḓa.
Afho hune kutshilele kwa muthu kwa si anane na izwo zwe a zwi ḓivhadza sa mbuelo kana muholo wawe, vha ha SARS vha mbo ḓi ita odithi dza u sengulusa matshilele a tshi vhambedzwa na mbuelo dza muthu onoyo. Kha ṅwaha wo fhelaho, vha ha SARS vho kona u khunyeledza odithi dza matshilele dze dza ita uri hu kuvhanganywe maṅwe masheleni  a  linganaho  R474 miḽioni.
Zwenezwo musi ri tshi khou lingedza u bvela phanḓa na ndingedzo dza u khwaṱhisa vhukoni ha muvhuso khathihi na u fhaṱa hafhu nga huswa zwiimiswa izwi zwe zwa vha zwo ngwandamedzwa nga ṅwambo wa u dzhenelela ha vhathu vha nnḓa kha ndaulo ya muvhuso, hu na zwinzhi zwine ra nga guda u bva kha zwe vha SARS vha zwi swi-kela kha tshifhinga tshenetshi tshiṱukuṱuku.
Arali  zwiimiswa  zwa muvhuso  zwi  tshi  khou langwa nga nḓila yavhuḓi, musi zwi tshi sumbedza u fulufhedzea na u sa dzhia sia kha kushumele kwazwo, hezwi zwi shela mulenzhe kha u engedza fulufhelo ḽine vhathu vha vha naḽo kha muvhuso. Fulufhelo ḽa vhoramabindu na vhabindudzi na ḽone li a khwinifhadzea, zwa ṱuṱuwedza vhubindudzi nga vhunzhi khathihi na nyaluwo ya ikonomi.
Vharangaphanḓa na vha shumi vha tshiimiswa tsha SARS vha tea u fhululedzwa kha mushumo uyu wavhuḓi wa tshiimiswa itshi. Ndivhuwo dzi tea u livhiswa kha vhatheli vha muthelo vha fulufhedzeaho vha Afrika Tshipembe.  Nga  nnḓa  ha tshumisano yavho, mbuelo dza zwenezwino dzo vha  dzi sa ḓo konadzea. Izwo zwauri vha ha SARS vho enge dza tshivhalo tsha vhatheli nga u ṅwalisa vhaṅwe vhatheli vhaswa vha linganaho  1.8 miḽioni kha ṅwaha wo fhelaho, na zwone ndi iṅwe mvelaphanḓa khulwanesa.
Ri nga kona fhedzi u fhaṱa hafhu nga huswa shango ḽashu ḽa Afrika Tshipembe arali ri tshi nga bvela phanḓa na u swikela hovhu vhuḓifhinduleli hashu  roṱhe  nahone  arali  ri tshi nga khwaṱhisa mushumo  une  wa  vha  kati zwazwino  wa  u  vhona  uri  masheleni  aya  a  muthelo a khou shumiswa nga nḓila  ya  vhuṱali  nahone  yo teaho.