Faik Konica
Vepra mÃ« e rÃ«ndÃ«sishme letrare e KonicÃ«s Ã«shtÃ« padyshim proza e gjatÃ« satirike "Doktor GjilpÃ«ra zbulon rrÃ«njÃ«t e dramÃ«s sÃ« Mamurasit". NdonÃ«se e pakryer, ajo pÃ«rfaqÃ«son tiparet mÃ« karakteristike dhe vlerat e tij si shkrimtar nÃ« pÃ«rmasa tÃ« gjera.,"Doktor GjipÃ«ra" u shkrua dhe u botua nÃ« gazetÃ«n "Dielli" nÃ« vitin 1924. Ishte koha kur kish triumfuar Revolucioni i Qershorit dhe nÃ« gjirin e shoqÃ«risÃ« shqiptare zhvillohej njÃ« luftÃ« e ashpÃ«r politike, para saj shtroheshin probleme jetike si: zgjidhja e formÃ«s sÃ« regjimit, reforma agrare, demokratizimi dhe modernizimi i aparatit shtetÃ«ror, emancipimi kulturor kombÃ«tar etj. Vepra e KonicÃ«s Ã«shtÃ« pjellÃ« e kÃ«saj kthese socialhistorike qÃ« sapo niste nÃ« jetÃ«n e popullit tonÃ«. Autori mori shkas nga vrasja e dy qytetarÃ«ve amerikanÃ« nÃ« Mamuras, qÃ« organizoi reaksioni feudal. Konica krimin e Mamurasit nuk do ta vÃ«shtronte si njÃ« rast tÃ« veÃ§uar, po si njÃ« ngjarje me kuptim tÃ« gjerÃ« shoqÃ«ror, ku mplekseshin interesa e synime tÃ« qarqeve tÃ« caktuara dhe shfaqej lufta politike e kohÃ«s. Kjo ngjarje do tÃ« zgjonte idealet liridashÃ«se dhe iluministe tÃ« shkrimtarit dhe do ta frymÃ«zonte krijimin e njÃ« vepre, qÃ« do tÃ« hidhte dritÃ« dhe do tÃ« pÃ«rgjithÃ«sonte realitetin shqiptar bashkÃ«kohor.,Heroi i veprÃ«s Ã«shtÃ« Doktor GjilpÃ«ra, njÃ« intelektual i ri shqiptar qÃ« kryen studimet pÃ«r mjekÃ«si nÃ« Rusi e Suedi dhe ndodhet para alternativÃ«s: tÃ« qÃ«ndronte jashtÃ«, ku e priste njÃ« karrierÃ« plot prespektivÃ« apo tÃ« kthehej nÃ« atdhe e tÃ« ndihmonte nÃ« mÃ«kÃ«mbjen e tj, veÃ§anÃ«risht nÃ« pÃ«rmirÃ«simin e shÃ«ndetit tÃ« popullit. Ai vendos tÃ« kthehet nÃ« ShqipÃ«ri, atdhedashuria triumfon mbi interesat vetjake.,Autori duke ndjekur vijÃ«n e jetÃ«s sÃ« heroit do ta pÃ«rshkruajÃ« atÃ« nÃ« dy etapat kryesore: koha e qÃ«ndrimit jashtÃ« atdheut dhe koha e ardhjes nÃ« ShqipÃ«ri. NÃ« qoftÃ« se etapa e parÃ« Ã«shtÃ« njohja me doktor GjipÃ«rÃ«n, etapa e dytÃ«, qÃ« pÃ«rbÃ«n trungun e veprÃ«s Ã«shtÃ« pjesa mÃ« e rÃ«ndÃ«sishme, qÃ« bart dhe mishÃ«ron idetÃ« e shkrimtarit. Jeta e heroit larg atdheut Ã«shtÃ« dhÃ«nÃ« nÃ« plan pÃ«rshkrues, duke evokuar episode dhe gjendje tÃ« ndryshme shpirtÃ«rore, qÃ« nxjerrin nÃ« pah natyrÃ«n, interesat dhe karakterin e intelektualit shqiptar. Ai Ã«shtÃ« nÃ« radhÃ« tÃ« parÃ«, atdhetar i bindur, njeri me kulturÃ« tÃ« gjerÃ«, mjek i pregatitur dhe human, i zgjuar dhe plot vullnet e vendosmÃ«ri. JanÃ« kÃ«to cilÃ«si, qÃ« e bÃ«jnÃ« atÃ« tÃ« kthehet nÃ« atdhe.,Kthimi nÃ« ShqipÃ«ri e ve doktor GjilpÃ«rÃ«n pÃ«rballÃ« njÃ« realiteti tronditÃ«s dhe shtron para tij probleme qÃ« pÃ«rfshijnÃ« pamje tÃ« ndryshme tÃ« jetÃ«s shqiptare. Brenda njÃ« kohe tÃ« shkurtÃ«r, ai njihet me gjendjen e mjeruar tÃ« popullit, me padrejtÃ«sitÃ« qÃ« bÃ«hen nÃ« kurriz tÃ« tij, me aparatin shtetÃ«ror, ku mbizotÃ«rojnÃ« arbitrariteti, drama, intrigat, me nÃ«punÃ«s injorantÃ« e anadollakÃ«. NÃ« kÃ«tÃ« shtet tragjiko-komik, opozitÃ«n e pÃ«rbÃ«jnÃ« njerÃ«z qÃ« s'kanÃ« asgjÃ« tÃ« pÃ«rbashkÃ«t me ligjin dhe moralin.,Vendin kryesor e nÃ« vepÃ«r e zÃ«nÃ« raportet qÃ« vendos doktor GjÃ«lpÃ«ra me kategori tÃ« ndryshme tÃ« shoqÃ«risÃ« shqiptare, me pÃ«rfaqÃ«suesit e tyre mÃ« tipikÃ«. NÃ« kÃ«to marrdhÃ«nie zbulimi social-psikologjik qÃ« bÃ«n autori, Ã«shtÃ« i ndÃ«rsjelltÃ«, nga njÃ« anÃ« pÃ«rvijohet gjithnjÃ« e mÃ« qartÃ« karakteri dhe botkuptimi i doktor GjÃ«lpÃ«rÃ«s, ideali i njÃ« njeriu evropian, atdhetarizmi dhe humanizmi i njÃ« njeriu tÃ« emancipuar, ndÃ«rsa nga ana tjetÃ«r, vizatohen figura tÃ« ndryshme tÃ« qarqeve zyrtare tÃ« parisÃ« tÃ« rretheve intelektuale. VeÃ§anÃ«risht figura e doktor GjÃ«lpÃ«rÃ«s del mjaft e qartÃ« pÃ«rballÃ« dy kolegÃ«ve tÃ« tij, dr.Embrullahut dhe dr.Protogor DhallÃ«s. MÃ« shumÃ«, se nÃ« rethana pune, ata i njohim nÃ« biseda e debate, si tipa shoqÃ«rorÃ« tÃ« kundÃ«rt me heroin, me koncepte dhe praktika tÃ« ndryshme mjekÃ«sore. NdÃ«rsa doktor GjÃ«lpÃ«ra Ã«shtÃ« njeriu i mjekÃ«sisÃ« moderne, partizan i natyrÃ«s, i helioterapisÃ« (dielli, uji, ajri) qÃ« mendon se natyra Ã«shtÃ« mjeku i parÃ« i njeriut, dy mjekÃ«t e tjerÃ« paraqiten anakronikÃ«, janÃ« mishÃ«rim i dogmÃ«s mjeksore tÃ« shkÃ«putur nha jeta e parimet e shkencÃ«s. Bota e vjetÃ«r nÃ« kÃ«tÃ« vepÃ«r pÃ«rbÃ«het jo vetÃ«m nga dy mjekÃ«, por dhe nga figura tÃ« tjera negative. I tillÃ« Ã«shtÃ« ministri Salemboza, pÃ«rfaqÃ«sues tipik i forcave tÃ« prapambetura e antikombÃ«tare, tipi i tiranit anadollak, intrigant e dinak, i zgjuar e i shkathÃ«t. Kurse mjedisi dhe mendÃ«sia orientale e parisÃ« sÃ« kryeqytetit gjejnÃ« shprehjen e tyre nÃ« figurat e agallarÃ«ve tiranas siÃ§ janÃ« Muhedin Agai e Zylfikar Agai.,NÃ« atmosferÃ«n e zymtÃ« tÃ« jetÃ«s shqiptare tÃ« kohÃ«s autori ndesh dhe njerÃ«z tÃ« mirÃ«, tÃ« dalÃ« nga populli, qÃ« ngjallin simpati e nderim. Mbeten tÃ« paharruara nÃ« mendjet e lexuesit dy vajzat fshatare, plaku martaneshas, polici i doganÃ«s, Arifeja, Ali Bibi. MegjithÃ« njÃ« lloj skepticizmi qÃ« ndihet nÃ« paraqitjen e tyre, ata dalin nÃ« njÃ« dritÃ« tÃ« ngrohtÃ«, me vlera tÃ« vÃ«rteta njerÃ«zore, me bukuri e pastÃ«rti shpirtÃ«rore, me zakone fisnike. Mendimi i shkrimtarit Ã«shtÃ« se populli, duke qenÃ« i paditur dhe i papÃ«rpunuar, ka nÃ«vojÃ« tÃ« stÃ«rvisÃ« shpirtin dhe mendjen.,"Doktor GjÃ«lpÃ«ra" Ã«shtÃ« njÃ« vepÃ«r e fuqishme satitike. Duke pasur parasysh realitetin e rÃ«ndÃ« shqiptar, mendÃ«sitÃ« e anakronike e jetÃ«n e prapambetur, autori u kundÃ«rvihet atyre, i tall dhe i godet pa mÃ«shirÃ«. QÃ«ndrimi ideoemocional mohues bÃ«n qÃ« nÃ« faqet e veprÃ«s tÃ« ndihet qesÃ«ndia dhe ironia, satira dhe sarkazma. Ata shfaqen e mishÃ«rohen me forcÃ« artistike nÃ« skena dhe personazhe, nÃ« situata dhe portrete tepÃ«r tÃ« goditura. PÃ«rdorimi mjeshtÃ«ror i detajit, plasticiteti i gjuhÃ«s, ngjyrimet qÃ« merr fjala, e bÃ«jnÃ« satirÃ«n e KonicÃ«s, origjinale e tÃ« natyrshme.,Tema dhe problematika e mprehtÃ« shoqÃ«rore, fryma mohuese e disa prej dukurive shoqÃ«rore dhe notat e fuqishme satirike e bÃ«jnÃ« "Doktor GjÃ«lpÃ«rÃ«n" njÃ« vepÃ«r me tipare tÃ« shquara realiste. Konica sjell kÃ«shtu njÃ« ndihmesÃ« tÃ« rÃ«ndÃ«sishme nÃ« pasurimin dhe forcimin e realizmit nÃ« letÃ«rsinÃ« shqiptare.,Nga pikpamja kompozicionale, edhe pse vepra Ã«shtÃ« e papÃ«rfunduar, janÃ« hedhur linjat kryesore dhe Ã«shtÃ« pÃ«rcaktuar edhe thelbi i figurÃ«s sÃ« heroit. Mund tÃ« themi se ajo pÃ«rbÃ«n hyrjen e njÃ« romani qÃ« Konica pÃ«r arsye tÃ« ndryshme nuk e Ã§oi deri nÃ« fund. Vepra Ã«shtÃ« e pasur me lÃ«ndÃ« jetÃ«sore, e ngarkuar me ngjarje e biseda, me detaje tÃ« shumta. KÃ«to kanÃ« sjellÃ« ngathÃ«simin e aksioneve dhe njÃ«farÃ« proleksiteti.,Te "Doktor GjÃ«lpÃ«ra" Konica provon edhe njÃ«herÃ« atÃ« qÃ« ka thÃ«nÃ« Noli pÃ«r tÃ« se ai Ã«shtÃ« krijues i prozÃ«s moderne shqiptare. Kjo duket si nÃ« konceptimin e veprÃ«s edhe nÃ« mjeshtÃ«rinÃ« e rrallÃ«, tÃ« pÃ«rdorimit tÃ« gjuhÃ«s. Gjuha e KonicÃ«s Ã«shtÃ« e pasur, e bukur, e fuqishme, me ndÃ«rtime e struktura sintaksore thjesht shqipe. NÃ« prozÃ«n e gjatÃ« ajo shÃ«rben pÃ«r individualizimin dhe zbulimin e karaktereve tÃ« personazheve.,F.Konica Ã«shtÃ« njÃ« nga stilistÃ«t e rrallÃ« tÃ« gjuhÃ«s shqipe. Ai zbatoi parimin se ekonomizimit tÃ« fjalÃ«s, tÃ« lakonizimit tÃ« saj, duke synuar hijeshinÃ«, saktÃ«sinÃ«, thjeshtÃ«sinÃ« dhe elegancÃ«n.,Ndikimi i personalitetit tÃ« KonicÃ«s si artist dhe erudit Ã«shtÃ« i ndjeshÃ«m nÃ« letÃ«rsinÃ« dhe kulturÃ«n shqiptare.
Fiction,European Literature,Albanian Literature
Doktor GjilpÃ«ra