DritÃ«ro Agolli
NdonÃ«se vetÃ« shkrimtari Ã«shtÃ« shprehur se me "ArkÃ«n e Djallit" do tÃ« ndryshojÃ« pÃ«rfytyrimin e letÃ«rsisÃ« shqipe, pÃ«r njÃ« shumicÃ« lexuesish kontributi mÃ« i rÃ«ndÃ«sishÃ«m letrar i tij nÃ« prozÃ« Ã«shtÃ« "ShkÃ«lqimi dhe rÃ«nia e shokut Zylo" (1973). KronikÃ« e karrierÃ«s sÃ« palavdishme tÃ« njÃ« zyrtari "nÃ« vijÃ«", romani Ã«shtÃ« nÃ« tÃ« njÃ«jtÃ«n kohÃ« pasqyrÃ« e pozitÃ«s sÃ« mjerÃ« tÃ« vartÃ«sit tÃ« tij, DemkÃ«s, njÃ« kalemxhi i stÃ«rvitur, qÃ« pak nga pak Ã«shtÃ« ndarÃ« me talentin.,Vitet e fundit, veÃ§anÃ«risht pas botimit nÃ« FrancÃ«, kÃ«tij romani i Ã«shtÃ« rikthyer vÃ«mendja. Rreth tij Ã«shtÃ« debatuar shumÃ«. JanÃ« hequr paralele dhe janÃ« bÃ«rÃ« analogji me vepra tÃ« ngjashme qÃ« nuk gjetÃ«n tribunÃ« botimi nÃ« vende tÃ« Lindjes ish - komuniste. Me kÃ«tÃ« rast Ã«shtÃ« pÃ«rmendur, jo pa njÃ«farÃ« Ã§udie, shkalla e lirisÃ« sÃ« krijimtarisÃ« tek autorÃ«t mÃ« tÃ« talentuar nÃ« ShqipÃ«ri. PÃ«r njÃ« gjykim mÃ« pranÃ« sÃ« vÃ«rtetÃ«s rreth kÃ«saj Ã§Ã«shtjeje, ndoshta duhej vÃ«nÃ« nÃ« dukje fakti qÃ« ky roman u paraqit fillimisht si pronÃ« letrare e sÃ« vetmes revistÃ« humoristike tÃ« vendit - "Hosteni" - si dhe fakti tjetÃ«r i njohur, qÃ« e qeshura mundÃ«son gjithÃ§ka. PÃ«rmbysjet e mÃ«dha fillojnÃ« me humorin. Kur njÃ« periudhÃ« historike mbÃ«rrin kohÃ«n e humorit, kjo do tÃ« thotÃ« se ajo ka trokitur nÃ« Ã§astin e zbaticÃ«s. "Ushtari i mirÃ« Shvejk shembi lavdinÃ« e perandorisÃ«", thotÃ« Hasheku.,PÃ«r burokratÃ«t dhe servilÃ«t Ã«shtÃ« shkruajtur jo pak, por faji pÃ«rgjithÃ«sisht i Ã«shtÃ« hedhur njÃ«rÃ«s palÃ«: ose eprorit arrogant, ose vartÃ«sit tÃ« pÃ«rulur. Kurse nÃ« romanin humoristik tÃ« D.Agollit, Zyloja dhe Demka, shkurtime tÃ« emrave tradicionalÃ« "Zylyftar" dhe "Demir", ku nuk merret vesh ku fillon "modernizimi" dhe ku mbarojnÃ« "pÃ«rkÃ«dhelja dhe pÃ«rqeshja", e meritojnÃ« plotÃ«sisht njÃ«ri - tjetrin. TÃ« dy janÃ« shkaktarÃ« situatash qÃ« e bÃ«jnÃ« lexuesin tÃ« shkulet gazit, por edhe tÃ« pezmatohet disi. Produkt i njÃ«ri-tjetrit, ata janÃ« njÃ«herÃ«sh bashkÃ«fajtorÃ« pÃ«r lÃ«ngatÃ«n qÃ« e vetÃ«vuajnÃ«.,PÃ«r artin e humorit paraqitja e dy personazheve nÃ« bashkÃ«fajÃ«si Ã«shtÃ« njÃ« zgjedhje e njohur. Mjafton tÃ« kujtojmÃ«, bie fjala, lidhjet midis Don Kishotit e SanÃ§o PanÃ§Ã«s nÃ« veprÃ«n e mirÃ«njohur tÃ« Servantesit, Oliver Hardin dhe Sten Laurelin. Edhe Zyloja me DemkÃ«n tÃ« tillÃ« janÃ«, njÃ« nÃ« dy apo dy nÃ« njÃ«. Ata ushqejnÃ« njÃ«ri--tjetrin dhe nuk mund tÃ« ndahen.,Zylo pa DemkÃ« dhe DemkÃ« pa Zylo nuk mund tÃ« ketÃ«. Cili prej tyre Ã«shtÃ« mÃ« shumÃ« fajtor? Kjo nuk Ã«shtÃ« njÃ« gjÃ« qÃ« zgjidhet lehtÃ«.,Komizmi i figurÃ«s sÃ« Zylos buron nga kontradikta themelore e karakterit tÃ« tij: ai i jep vetes tÃ« tjera vlera nga ato qÃ« i takojnÃ«, duke menduar se hierarkia shtetÃ«rore Ã«shtÃ« edhe hierarki meritash. Shoku Zylo Ã«shtÃ« njÃ« nga qindra e qindra nÃ«punÃ«sit e mesÃ«m tÃ« njÃ« aparati shtetÃ«ror me shumÃ« instrumente. Ai nuk Ã«shtÃ« pa merita pune, diÃ§ka ka bÃ«rÃ« pÃ«r tÃ« mirÃ«n e saj, por kÃ«to merita nÃ« peshoren e shoqÃ«risÃ« kanÃ« rÃ«ndesÃ« shumÃ« mÃ« tÃ« vogÃ«l se nÃ« mendjen e Zylos.,NÃ« tÃ« vÃ«rtetÃ« Zylo Kamberi Ã«shtÃ« njÃ« figurÃ« tragji - komike. Veprimet e tij tÃ« bÃ«jnÃ« tÃ« qeshÃ«sh, po aq sa edhe tÃ« ndiesh keqardhje. Zyloja nuk Ã«shtÃ« njÃ« burokrat poterexhi, bujÃ«madh, i zhurmshÃ«m. Arroganca e tij Ã«shtÃ« e heshtur. Prepotenca e tij Ã«shtÃ« me zÃ« tÃ« ulÃ«t. Veprimet e tij pÃ«rherÃ« priren nga qÃ«llime tÃ« mbara, por Ã§ojnÃ« nÃ« gabime trashanike.,Zyloja nuk Ã«shtÃ« i vetÃ«dijshÃ«m pÃ«r sÃ«mundjen qÃ« e mundon. Ai nuk Ã«shtÃ« njÃ« burokrat skematik, qÃ« shquhet qÃ« atje tej. PÃ«rkundrazi, lexuesi e mbyll librin i bindur se, po tÃ« mund tÃ« bÃ«hej i ndÃ«rgjegjshÃ«m pÃ«r dobÃ«sinÃ«, shokut Zylo ndoshta do t'i vinin mendtÃ« dhe do tÃ« gjente forcÃ« pÃ«r tÃ« ndrequr veten. Prandaj ai Ã«shtÃ« njÃ« figurÃ« fatkeqe, ku bÃ«hen bashkÃ« mirÃ«sia e qÃ«llimit me padijen, me humbjen e ndjenjÃ«s sÃ« realitetit, tÃ« masÃ«s pÃ«r tÃ« vÃ«rtetÃ«n. NÃ« kÃ«tÃ« kuptim, Zyloja i shfaqet lexuesit nÃ« njÃ« pamje sa tÃ« rrezikshme, aq edhe pÃ«r t'i qarÃ« hallin.,Zyloja nuk i beson faktit, por imazhit qÃ« ka nÃ« mendje, iluzionit. PÃ«rmasa e jetÃ«s nÃ« mÃ«nyrÃ«n e tÃ« menduarit tÃ« tij Ã«shtÃ« zÃ«vendÃ«suar nga idetÃ« format. Subjektivisht Zyloja e konsideron veten nÃ« pararojÃ« tÃ« shoqÃ«risÃ«, kurse objektivisht e kufizon atÃ«. KÃ«tu ndahet edhe qÃ«ndrimi emocional i autorit. Ai e pÃ«rqesh, e satirizon, e vÃ« nÃ« pozitÃ« tÃ« vÃ«shtirÃ« personazhin e vet, por edhe i dhimbset, e justifikon disi, madje, nÃ« njÃ« farÃ« mÃ«nyre, ka raste kur duket qartÃ« se e merr nÃ« mbrojtje, duke mos e zhveshur nga Ã§do vlerÃ«. Situatat qÃ« kalon Zyloja i jeton me seriozitetin mÃ« tÃ« madh, kur tÃ« tjerÃ«t mezi e mbajnÃ« tÃ« qeshurÃ«n. Duke ngatÃ«rruar forcÃ«n e ligjit, tÃ« kompetencÃ«s, tÃ« tÃ« drejtave si epror, me forcÃ«n e argumentit, qÃ« Ã«shtÃ« autoriteti mÃ« i lartÃ«, ai i mvesh vetes atribute tÃ« pamerituara, beson verbÃ«risht nÃ« forcÃ«n Ã§udibÃ«rÃ«se tÃ« urdhrit, tÃ« fjalÃ«s. Duke imituar modelin qÃ« ka zgjedhur si shpresÃ« pÃ«r "nÃ«punÃ«sin nÃ« ngjitje", ai shmanget nga vetja.,Burokrat i Ã§uditshÃ«m, nÃ« tÃ« shumtÃ«n e herÃ«s i dehur nga njÃ« realitet qÃ« nuk ekziston, i mÃ«rguar nga jeta e vÃ«rtetÃ«, megjithatÃ«, here - herÃ« Zyloja thotÃ« disa tÃ« vÃ«rteta lakonike dhe tÃ« befta, qÃ« ai i quan "ese". NÃ« kÃ«to raste Ã«shtÃ« shumÃ« e vÃ«shtirÃ« tÃ« pÃ«rdoret pÃ«r tÃ« emÃ«rtimi burokrat. Madje thua: "sa mirÃ« do tÃ« ishte tÃ« mos e pushtonte ajo sÃ«mundje e mallkuar, ajo marramendje, ajo dehje qÃ« vjen nga iluzionet, ai dyzim i realitetit".,Hasheku, nÃ« parathÃ«nien e romanit tÃ« tij tÃ« njohur "Ushtari i mirÃ« Shvejk", thotÃ« se kÃ«naqÃ«sia dhe vlerÃ«simi mÃ« i madh pÃ«r tÃ« ka qenÃ« kur dÃ«gjoi njÃ« ushtar t'i drejtohej me emrin e personazhit tÃ« tij shokut tÃ« vet. KÃ«tÃ« kÃ«naqÃ«si duhet ta ketÃ« ndier edhe autori i romanit "ShkÃ«lqimi dhe rÃ«nia e shokut Zylo". Zyloja dhe Demka janÃ« bÃ«rÃ« shenjime kategorish tÃ« shoqÃ«risÃ«. Edhe si burokrat, Zyloja Ã«shtÃ« i veÃ§antÃ«, disi kapriÃ§ioz, kontradiktor, krejt i pangjashÃ«m me njÃ« galeri tÃ« tÃ«rÃ« personazhesh tÃ« kÃ«tij lloji, qÃ« gjenden nÃ« letÃ«rsinÃ« humoristike apo johumoristike. Zyloja Ã«shtÃ« njÃ« burokrat me dramÃ«, burokracia e tij nuk Ã«shtÃ« butaforike dhe estradeske. Natyra e dyfishtÃ«, mospÃ«rputhja ndÃ«rmjet qÃ«llimit dhe pÃ«rfundimit, i provokon lexuesit emocione tejet tÃ« kundÃ«rta. E rÃ«ndÃ«sishme Ã«shtÃ« se cilido qÃ« tÃ« jetÃ« emocioni: dhimbje, keqardhje, pÃ«rqeshje, lexuesit i shkakton ndjenjÃ«n e refuzimit ndaj pozitÃ«s sÃ« personazhit.,Zyloja dhe komisari Memo janÃ« dy prej personazheve qÃ« e kanÃ« vÃ«nÃ« autorin nÃ« provÃ«n e skemÃ«s. NjÃ« burokrat dhe njÃ« komisar, nÃ« njÃ« letÃ«rsi tÃ« mbushur me burokratÃ« dhe komisarÃ«, ishte e vÃ«shtirÃ« tÃ« kishin individualitetin e tyre. NÃ«se D.Agolli edhe nÃ« kÃ«to dy raste e tejkalon skemÃ«n, duke krijuar njÃ« burokrat tÃ« vÃ«rtetÃ« dhe njÃ« komisar tÃ« vÃ«rtetÃ«, kjo do tÃ« thotÃ« se ai e ka mundur skemÃ«n.,Demka, nga ana e tij, gjlthashtu Ã«shtÃ« sa qesharak, aq edhe i mjerÃ«. Dikur njeri me talent, me kohÃ« ai e ka lÃ«nÃ« rrugÃ«s individualitetin dhe dhuntinÃ« e vet, pÃ«r t'iu nÃ«nshtruar "vullnetit tÃ« detyrÃ«s", njÃ« eufemizÃ«m pÃ«r vullnetin e eprorit. Ai nuk e ka zotÃ«sinÃ« magjike tÃ« kundÃ«rshtimit dhe lexuesi thotÃ« "mirÃ« t'i bÃ«het", por prapÃ« sÃ« prapÃ« ndjen keqardhje pÃ«r tÃ«.,Me DemkÃ«n, autori paralajmÃ«ron se njeriu i zakonshÃ«m mund ta shpÃ«rngulÃ« fajin nga vetja dhe tÃ« gjejÃ« njÃ« alibi, por ai qÃ« ka hyrÃ« nÃ« botÃ«n e mediumeve publike nuk ka alibi. Individi fiton aq liri sa meriton. PÃ«r skllavin e bindur mÃ« e mira Ã«shtÃ« skllavÃ«ria.,Ku mund tÃ« jenÃ« sot, pas dy dekadave jete si personazhe ndÃ«rmjet lexuesve, Zyloja dhe Demka? NjÃ« gjÃ« mund tÃ« thuhet me siguri: ata pÃ«rsÃ«ri janÃ« bashkÃ«. Ndoshta mund tÃ« kenÃ« ndÃ«rruar rolet. Kjo ndodh shpesh me Ã§ifte tÃ« tillÃ« personazhesh. NÃ« romanin e njohur tÃ« Servantesit nÃ« fillim Don Kishoti Ã«shtÃ« krejt jashtÃ« realitetit, nÃ« botÃ«n e iluzioneve, kurse SanÃ§o PanÃ§o habitet me lajthitjet e tÃ« zotit. Por nÃ« fund tÃ« romanit Ã«shtÃ« SanÃ§o PanÃ§o qÃ« e humbet sensin e realitetit, duke besuar se Ã«shtÃ« emÃ«ruar guvernator i njÃ« shteti, ndÃ«rsa Don Kishoti habitet me naivitetin e shqytarit tÃ« tij.
European Literature,Albanian Literature
ShkÃ«lqimi dhe rÃ«nia e shokut Zylo