b'\n_START_ARTICLE_\nHimagsikang Rumano ng 1989\n_START_PARAGRAPH_\nAng Himagsikang Rumano ng 1989 ay isang pagkakasunud-sunod ng mga kaguluhan at labanan sa Rumanya noong Disyembre 1989. Ito ay bahagi ng ang mga Himagsikan ng 1989 na naganap sa karamihan ng mga bansang miyembro ng Kasunduan ng Varsovia. Nag-iisa lamang ang Himagsikang Rumano na sapilitang ibinagsak ang isang pamahalaang Komunista at ibinitay ang sarili nitong pinuno ng estado._NEWLINE_Tinapos ng himagsikan ang rehimeng Komunista ni Nicolae Ceau\xc8\x99escu. Mga protesta at karahasan sa karamihan ng mga lungsod sa Rumanya sa loob ng halos isang linggo ang nag-udyok sa Rumanong diktador na iabandona ang kapangyarihan at tumakas palayo ng Bukarest kasama ang kanyang asawa, si Elena Ceau\xc8\x99escu. Nahuli sa T\xc3\xa2rgovi\xc8\x99te, sila ay nilitis sa isang pakitang paglilitis ng isang hukumang pangmilitar sa mga akusasyon ng pagpatay ng lahi, pinsala sa pambansang ekonomya, at pag-abuso ng kapangyarihan upang isakatuparan ang mga pangmilitar na pagkilos laban sa mga mamamayan ng Rumanya._NEWLINE_Ang Himagsikang Rumano ay nagdulot ng kamatayan ng 1,104 na katao, 162 sa mga ito naganap sa mga protesta mula Disyembre 16 hanggang 22 Disyembre 1989 at nagtapos sa pagbagsak ng rehimeng Ceau\xc8\x99escu at ang natitirang 942 naman ay naganap sa mga protesta bago ang pag-agaw sa kapangyarihan ng isang bagong istrukturang pampolitika, ang National Salvation Front. Karamihan sa mga kamatayan ay naitala sa mga lungsod ng Timi\xc8\x99oara, Bukarest, Sibiu, at Arad. Ang mga sugatan naman ay naitala sa 3,352, sa mga ito, 1,107 ay sa panahong ang mga Ceau\xc8\x99escu pa ang nasa kapangyarihan at ang natitirang 2,245 ay sa panahong matapos agawin ng National Salvation Front ang kapangyarihan.\n_START_SECTION_\nKaguluhan sa Bra\xc8\x99ov\n_START_PARAGRAPH_\nDisyembre 1989 ang huli sa sunud-sunod na mga pangyayari na nagsimula sa isang anti-Ceau\xc5\x9fista na demonstrasyon sa Bra\xc8\x99ov noong 15 Nobyembre 1987. Nagsimula ang rebelyon sa negosyo ng taga-gawa ng trak na si Steagul Ro\xc8\x99u, kung saan nagsmula ang welga noong gabi ng 14 Nobyembre, sa panggabing paghahalili, at nagpatuloy sa sumunod na umaga sa isang martsa sa kabayanan. Nalaman ng mga Rumano ang pangyayari sa pamamagitan ng Radio Free Europe. Isinasalaysay ni Emil Hurezeanu, Naaalala ko kung paano sinimulan ni Neculai Constantin Munteanu, ang tagapamagitan ng palabas, ang palatuntunan sa radyo: \'Bra\xc8\x99ov! Kaya\'t Bra\xc8\x99ov! Ngayon ay nagsimula ito!\' Ito ang tono ng buong palatuntunan. Nagkaroon kami ng mga pakikipanayam, impormasyon, pagpapakahulugan ng mga interpretador pampampolitika. Mas malumang mga artikulo hinahayag ang mga bukas na protesta sa kalye laban kay Ceau\xc8\x99escu."_NEWLINE_Ang pagganti laban sa mga welgista ay mabilis. Sila ay inaresto at pinakulong at ang kanilang mga pamilya ay tinakot, ngunit itong kilos ng katapangan sa panig ng mga manggagawa ng Bra\xc8\x99ov ang nagbigay daan sa iba pang mga malawakang pag-aalsa. Sa ganitong diwa, mula sa Radio Free Europe, sinabi ni Emil Hurezeanu, "Lahat ng ito ay naging isang opensibo. Inaasahan ang reaksiyon ng rehimen... Sa lalong madaling panahon, makikita na gusto itong itago ng rehimen, alisin ito, sadyang di pagtugon sa mga paghabol, di paggawa ng mga hakbang, baguhin ang anuman, di pagbago sa protestang ito papunta sa isang pampublikong debate o kahit sa loob ng Partido, sa Pampolitikang Komiteng Tagapagpaganap (Political Executive Committee). At pagkatapos ay, ang paraan ng mga konprontasyon sa kalye kasama ang rehimen ang tanging posibleng... [pagtugon]. Ito naging ang leitmotif ng lahat ng pagsusuri ng media. Ito ay ang simula ng isang aksiyon laban sa sistema na bumubuo ng iba pang mga bagay. Ito ay isang protestang paggawa sa isang kuta ng Ceau\xc5\x9fescu, ito ay isang mensaheng na laban sa diktador, ito ay isang malinaw na pampolitika na konteksto: ang panggigipit ng Mosku, ang pagtanggi ni Ceau\xc8\x99escu na tanggapin ang mga hinihingi ni Gorbachev, ang hampol kasama ang Kanluran na siyang nagbago sa pananaw patungo sa rehimen - lahat ay isinagawa sa amin upang maniwala na ang simula ng pagtatapos ay darating "._NEWLINE_Noong Marso 1989, karamihan sa mga pangunahing aktibista ng Partido Komunista ng Rumanya ay nagprotesta sa isang liham na bumabatikos sa mga patakrang pang-ekonomiya ni Nicolae Ceau\xc8\x99escu, ngunit makalipas ang ilang oras, nakamit ni Ceau\xc5\x9fescu ang isang makabuluhang tagumpay pampolitika: tuluyang nabayaran ng Rumanya ang mga utang panlabas nito, ilang buwan bago sa inaasahan ng Rumanong diktador._NEWLINE_Pormal na muling inihalal ng Partido Komunista ng Rumanya - ang nag-iisang partido pampolitika sa Republikang Sosyalista ng Rumanya - si Ceau\xc8\x99escu, sa ika-labing apat na Kongreso noong Nobyembre 24. Noong 11 Nobyembre 1989, bago magsimula ang pagpupulong sa Kongreso ng partido, sa Kalye Brezoianu at Kalye Kog\xc4\x83lniceanu ng Bukarest, mga estudyante mula sa Cluj-Napoca at Bukarest ang nagrotesta na may mga placard na nakasulat, "Gusto namin ng reporma sa pamahalaang Ceau\xc8\x99escu."_NEWLINE_Ang mga estudyante - kabilang sina Paraschivescu Mihnea, Vulpe Gratian, at ang anarkistang si Dan Caprariu-Schlachter mula sa Cluj, ay idinetina at inimbestigahan ng Securitate sa Penitensiyaryong Rahova, sa paghihinala ng propaganda laban sa lipunang sosyalista. Sila ay pinalaya noong 22 Disyembre 1989, 2PM._NEWLINE_May iba pang mga liham at iba pang pagtangka upang mabigyang pansin ang pang-aaping pang-ekonomiya, kultural, at espiritual ng mga Rumano, ngunit pinatindi lamang nito ang kilos ng Securitate at ng kapulisang Komunista.\n_START_SECTION_\nMga protesta sa Timi\xc8\x99oara\n_START_PARAGRAPH_\nNoong 16 Disyembre, sumiklab ang mga protesta sa Timi\xc8\x99oara bilang tugon sa pagtangka ng pamahalaan na palayasin ang isang disidente, si L\xc3\xa1szl\xc3\xb3 T\xc5\x91k\xc3\xa9s, isang pastor ng Simbahang Repormadong Unggaro (Hungarian Reformed Church). Si T\xc5\x91k\xc3\xa9s ay nagbigay ng mga kumentong kritikal sa rehimen sa telebisyong Unggaryan at nagreklamo, na hindi alam ng mga Rumano ang kanilang mga karapatang pantao. Sa paglalarawan ni T\xc5\x91k\xc3\xa9s sa paglaon, ang pakikipanayam, na napanood ng mga Rumano na nakatira sa hangganan ng Rumanya, na kumalat sa buong Rumanya, ay bumigla sa mga Rumano, gayundin sa Securitate. Ngunit, hindi inaasahan ang epekto sa pampublikong kapaligiran sa Rumanya._NEWLINE_Nanindigan ang pamahalaan na si T\xc5\x91k\xc3\xa9s ay nagpapaabong ng ethnikong pagkamuhi. At sa utos ng pamahalaan, inalis siya ng kanyang obispo sa kanyang puwesto. Sa gayon, ay binawian siya ng karapatang gamitin ang apartamento na kung saan, siya ay nararapatan bilang isang pastor - at itinalaga siya para maging pastor sa kabukiran. Sa ilang oras, ang kanyang mga parokyano ay nagtitipon sa paligid ng kanyang tahanan upang protektahan siya mula sa panliligalig at pagpalayas. Maraming nagdadaan, kabilang ang mga relihiyosong mga mag-aaral na Rumano, ay kusang sumali._NEWLINE_Nang maging malinaw na ang mga tao ay hindi maghihiwa-hiwalay, ang alkalde, si Petre Mo\xc8\x9b, ay nagsalita na nagmumungkahing baligtarin ang desisyon na paalisin si T\xc5\x91k\xc3\xa9s. Samantala, ang mga tao ay naiinip, at nang tumanggi si Mo\xc8\x9b na kumpirmahin ang kanyang pahayag laban sa pinaplanong pagpapaalis ng pormal, nagsimulang umawit ang mga tao ng mga pamansag laban sa mga Komunista. Pagkatapos, dumating ang mga pulis at ang Securitate. Nang sumapit ang 7:30 n.g., kumalat ang protesta, at ang orihinal na layunin ay naging, sa kalakhan, walang kaugnayan sa paksa._NEWLINE_Ang ilan sa mga nagpoprotesta ay tinangkang sunugin ang Gusali ng Komiteng Pandistrito ng Partido Komunista ng Rumanya. Tumugon ang Securitate ng tirgas at mga diyet ng tubig, samantala naman ay binugbog at inaresto ng mga pulis ang karamihan sa mga nagpoprotesta. Nang sumapit ang 9:00 n.g., umalis ang mga nagpoprotesta. Sila ay muling nagpangkat sa paligid ng Katedral ng Simbahang Ortodokso ng Rumanya at nagsimula ng isang martsang protesta palibot ng lungsod, ngunit sila ay muling kinonpronta ng mga puwersang seguridad.\n_START_SECTION_\nOpensibang militar\n_START_PARAGRAPH_\nNagsimula mula ang mga kaguluhan at protesta sa sumunod na araw, 17 Disyembre. Sinugod ng mga raliyista ang District Central Committee Building at nagtapon ng mga dokumento ng Partido, pulyetong propaganda, akda ni Ceau\xc8\x99escu, at iba pang mga sagisag ng kapangyarihang Komunista, sa labas ng mga bintana. Muli, sinubukan nilang sunugin ang gusali, ngunit pinipigilan sila ng hukbo._NEWLINE_Sa kadahilanang walang pulis laban sa mga raliyista ang Rumanya (sapagkat pinaniniwalaan ni Ceau\xc8\x99escu na mahal siya ng mga mamamayang Rumano, kung kaya\'t hindi ito kinakailangan), ang hukbo ang ipinadala upang makontrol ang kaguluhan, sapagkat hindi kaya ito pigilan ng Securitate at ng maginoong pulisya. Ang kahalagahan ng pagpapalabas sa hukbo sa mga lansangan ay isang pagbabanta; ibig nitong sabihin na ito ay nakatanggap ng pag-uutos mula sa pinakamataas na antas sa hukbo, maaaring mula kay Ceau\xc5\x9fescu mismo. Ngunit nabigo silang panatilihin ang kaayusan, bagkus lumalala ang kaguluhan. Kung kaya\'t ipinadala na ang mga tanke at mga Transportor Amfibiu Blindat._NEWLINE_Bandang alas-otso ng gabi, naganap ang mga putukan sa buong lungsod. Hinarang ng mga tangke, mga trak, at mga TAB ang mga daanan papasok at palabas ng lungsod, gayundin sa himpapawid kung saan nakabantay ang mga helikopter. Pagkaraan ng hatinggabi, tumahimik ang mga protesta. Siniyasat nina Ion Coman, Ilie Matei, at \xc8\x98tefan Gu\xc8\x99\xc4\x83, ang Hepe ng Heneral na Estapa ng Rumanya, ang lungsod, kung saan ang ilang mga lugar ay parang mga kinahinatnan ng isang digmaan: pagkawasak, abo, at dugo._NEWLINE_Kinabukasan, noong ika-18\xc2\xa0ng Disyembre, ang sentro ng lungsod ay binabantayan ng mga sundalo at mga ahente ng Securitate na nakasuot ng pan-sibilyang mga pananamit. Nag-utos ng isang pagtitipon ng Partido si Mayor Mo\xc8\x9b na gaganapin sa Pamantasan, na may hangarin na ikundena ang mga katampalasan noong mga nakaraang araw. Nagdeklara rin siya ng Batas Militar, na nagbabawal sa mga mamamayan na umalis bilang mga grupo na mas marami sa dalawang tao._NEWLINE_Bilang pagsasalungat sa kurpyo, isang grupo ng 30 kalalakihan ang nagtungo sa Katedral ng Simbahang Ortodokso ng Rumanya, kung saan sila ay tumigil at iwinagayway ang isang watawat ng Rumanya na inalisan nila ng eskudo ng Partido Komunista. Inaasahan na sila ay papuputukan ng mga baril, nagsimula silang kumanta ng De\xc8\x99teapt\xc4\x83-te, rom\xc3\xa2ne!, ang dating pambansang awit ng bansa na ipinagbawal noong 1947. Sila nga ay pinaputukan ng mga baril kung saan may ilang namatay, sugatan, at gayundin ang mga mapapalad na nakaligtas._NEWLINE_Nang sumunod na araw, binisita nina Radu B\xc4\x83lan at \xc5\x9etefan Gu\xc5\x9f\xc4\x83 ang mga manggagawa sa mga pabrika ng lungsod, ngunit nabigo silang pabalikin sa pagtatrabaho ang mga ito. Aabot sa 100, 000 mga demonstrador ang umokupa sa Pia\xc8\x9ba Operei at nagsimulang umawit ng mga protestang laban sa pamahalaan tulad ng: "Noi suntem poporul!" ("Kami ang taumbayan!"), "Armata e cu noi!" ("Ang hukbo ay nasa aming panig!"), at "Nu v\xc4\x83 fie fric\xc4\x83, Ceau\xc8\x99escu pic\xc4\x83!" ("Huwag nang masindak, pabagsak na si Ceau\xc8\x99escu!")._NEWLINE_Samantala, ipinadala naman ni Elena Ceau\xc5\x9fescu (sapagkat si Nicolae Ceau\xc5\x9fescu ay nasa Iran noong panahong ito) sina Emil Bobu, ang Kalihim ng Komiteng Sentral, at Constantin D\xc4\x83sc\xc4\x83lescu, ang Punong Ministro, upang malutas ang kalagayang ito. Nakipagpulong sila sa isang delegasyon ng mga demonstrador at pumayag sa pagpapalaya sa karamihan ng mga inaresto, ngunit tumanggi sila sa pangunahing paghahabol ng mga ito, ang pagbaba ni Ceau\xc5\x9fescu sa pwesto, na siyang hindi nakapag-paayos sa kalagayang ito._NEWLINE_Kinabukasan, dumating ang mga tren sa Timi\xc8\x99oara na nagmula sa Oltenia, dala-dala ang mga manggagawa mula sa mga pabrika nito, upang masupil ang mga malawakang protesta, ngunit sila rin sa huli, ay sumali sa mga protesta. Sabi nga ng isang manggagawa, "Kahapon, pinagsama-sama kami sa bakuran ng aming tagapangasiwa at ng isang opisyal ng partido, at binigyan kami ng mga kahoy na pambambo at sinabi sa amin na niluluray ng mga Unggaro at mga siga-siga ang Timi\xc8\x99oara at tungkulin namin na pumunta doon at supilin ang kaguluhan. Ngunit napagtanto ko na hindi ito ang katotohanan."_NEWLINE_Noong 18 Disyembre 1989, umalis si Ceau\xc8\x99escu patungong Iran, na siyang naglalarga sa gawain na supilin ang pag-aalsa sa Timi\xc8\x99oara sa kanyang asawa at mga opisyal. Pagkabalik niya noong 20 Disyembre, mas lumala ang kalagayan, at nagbigay siya ng isang talumpating nakunan ng telebisyon mulsa sa isang estudyo ng telebisyon sa loob ng Gusali ng Komiteng Sentral, kung saan sinabi niya ang mga nangyari sa Timi\xc8\x99oara ay "isang panghihimasok ng mga dayuhan sa mga panloob na kapakanan ng Rumanya" at "isang panlabas na agresyon sa kapangyarihan ng Rumanya"._NEWLINE_Ang taumbayan, kung saan ay hindi nila nababatid ang mga pangyayari sa Timi\xc5\x9foara mula sa pambansang media, ay nalaman ito mula sa mga Kanluraning estasyon ng radyo, tulad ng Voice of America at Radio Free Europe, at sa pakikibalita sa pamamagitan ng pagkukwentuhano pakikipagtalastasan. Isang malawakang pagpupulong ay inihanda para sa susunod na araw, 21 Disyembre, na ayon sa pambansang media, ay isang pagpapakita ng kusang-loob na kilusan ng suporta para kay Ceau\xc5\x9fescu, katulad ng sa pulong noong 1968 kung saan kinondena ni Ceau\xc5\x9fescu ang pagsakop sa Tsekoslobakya ng mga miyembro ng Kasunduang Varsovia makatapos ng Tagsibol ng Praga.\n_START_SECTION_\nAng Talumpati ni Ceau\xc8\x99escu\n_START_PARAGRAPH_\nUmaga ng 21 Disyembre, nagtalumpati si Ceau\xc5\x9fescu sa isang pagpupulong na binubuo ng halos 100, 000 katao, upang ikondena ang pag-aalsa sa Timi\xc5\x9foara. Nahirapan ang mga opisyal ng Partido na ipakita na nananatiling popular sa bansa si Ceau\xc5\x9fescu. Maraming mga manggagawa, na binantaang papuputukan ng baril, ay dumating sa Pia\xc5\xa3a Palatului (o ang Plaza ng Palasyo) at binigyan ng mga pulang watawat, banner, at mga malaking larawan ni Ceau\xc5\x9fescu. Nadagdagan pa sila ng mga miron na itinipon sa Calea Victoriei._NEWLINE_Sa isang talumpati na may bahid ng karaniwang Marxistang-Leninistang wikang kahoy, na naglalabas ng mga maka-sosyalista at Partido Komunista na sayusay, nagbigay si Ceau\xc5\x9fescu ng isang litanya ng mga tagumpay ng Himagsikang Sosyalista at ng nabuong multi-lateral na lipunang sosyalista ng Rumanya. Isinisi niya ang pag-aalsa sa Timi\xc5\x9foara sa mga "dayuhang manunulsol".'