b'\n_START_ARTICLE_\nKretaseyoso\n_START_SECTION_\nKasaysayang pagsasaliksik\n_START_PARAGRAPH_\nAng Kretaseyoso bilang isang hiwalay na panahon ay unang inilarawan ng heologong Belhiyanong si Jean d\'Omalius d\'Halloy noong 1822 gamit ang strata sa Paris Basin at ipinangalan ito para sa ekstensibong mga kama ng chalk(kalsiyum karbonata) na idineposito ng mga shell ng mga marinong inbertebrata na pangunahin ang mga coccolith na natagpuan sa Itaas na Kretasyeso ng kanluraning Europa. Ang pangalang "Cretaceous" ay hango sa Latin na creta na nangangahulugang chalk. Ang pangalan ng island Creta ay may parehong pinagmulan.\n_START_SECTION_\nMga subdibisyong stratigrapiko\n_START_PARAGRAPH_\nAng panahong Kretaseyoso ay nahahati sa Simulang Kretaseyoso at Huling Kretaseyoso o Mababa at Itaas na Kretaseyosong serye. Sa mga mas matandang literatura, ang Kretaseyoso ay minsang hinahati sa tatlong mga serye: Neocomian (maababa/simula), Gallic (gitna) and Senonian (itaas/huli). Ang isang labingisang mga yugto na lahat ay nagmumula sa stratigrapiyang Europea ay ginagamit na ngayon sa buong mundo. Sa maraming mga bahagi ng mundo, ang alternatibong mga lokal na subdibisyon ay ginagamit pa rin. Gaya ng ibang mga mas matandang panahon, ang mga kamang bato ng Kretaseyoso ay mahusay na natukoy ngunit ang mga eksaktong edad ng tuktok at base nito ay hindi matiyak ng ilang mga milyong taon. Walang malaking enkstinksiyon o putok ng dibersidad ang naghihiwalay sa Kretaseyoso mula sa panahong Jurassic. Gayunpaman, ang tuktok ng sistemang ito ay matalas na inilarawan na inilagay sa mayaman sa iridium na patong na natagpuan sa buong mundo at pinaniniwalaang nauugnay sa banggang krater na Chicxlub sa Yucatan at Golpo ng Mehiko. Ang patong na ito ay mahigpit na pinetsaha ng 65.5 milyong taon ang nakalilipas.\n_START_SECTION_\nMga pagkakabuo ng bato\n_START_PARAGRAPH_\nAng mataas na eustatikong lebel ng dagat at katamtamang init na klima ng Kretasyoso ay nangangahulugang ang isang malaking sakop ng mga kontinente ay natatakpan ng isang katamtamang init na mga mabababaw na dagat. Ang Kretasyoso ay ipinangalan sa ekstensibong mga deposito ng chalk ng panahong ito sa Europa ngunit sa maraming mga bahagi ng mundo, ang sistemang Kretaseyoso ay binubuo sa karamihang bahagi ng mga marinong batong apog na isang uri ng bato na nabubuo sa katamtamang init at mga sirkunstansiyang mababaw na marino. Sanhi ng mataas na lebel ng dagat, may isang ekstensibong espasyong akomodasyon para sa sedimentasyon upang ang mga makakapal na deposito ay mabuo. Dahil sa relatibong batang edad at malaking kakapalan ng sistema, ang mga batong Kretaseyoso ay nakausli sa maraming mga lugar sa buong mundo. Ang chalk ay isang uri ng bato na karakterisiko ng(ngunit hindi limitado sa) Kretaseyoso. Ito ay binubuo ng mga coccolith at mikroskopikong maliit na mga kalansay na kalsito ng mga coccolithophore na isang uri ng algae na yumabong sa mga dagat na Kretaseyoso. Sa hilagang kanluranin ng Europa, ang mga depositong chalk mula sa Itaas na Kretaseyoso ay karakteristiko ng pangkat Chalk na bumubuo ng mga puting talampas ng Dover sa timog baybayin ng Inglater at mga katulad na talampas sa baybayin ng Normandy sa Pransiya. Ang pangkat ay matatagpuan sa Inglater, hilagaang Pransiya at mga mababang ansa, hilagaang Alemanya, Denmark at sa subsurpasiyo ng katimugang bahai ng Dagat Hilaga. Ang chalk ay madaling makokonsolida at ang pangkat Chalk ay binubuo ng mga maluwag na sedimento sa maraming mga lugar. Ang pangkat ay may mga ibang batong apog at mga arenita. Kabilang sa mga fossil na nilalaman nito ang mga dagat urchin, mga belemnita, mga ammonita at mga reptilya ng dagat gaya ng Mosasaurus. Sa katimugang Europa, ang Kretaseyoso ay karaniwang isang sistemang marino na binubuo ng kompetenteng mga kama ng batong apog o mga inkompetenteng mga marl. Dahil ang mga kadenang bundok na Alpine ay hindi pa umiiral sa panahong Kretaseyoso, ang mga depositong ito ay nabuo sa katimugang gilid ng shelf na kontinental ng Europa sa marhin ng Karagatang Tethys. Ang stagnasyon ng mga kuryente malalalim na mga dagat sa Gitnang Kretaseyoso ay nagsanhi ng anoksikong kondisyon sa katubigan ng dagat. Sa maraming mga lugar sa buong mundo, ang isang maitim na anoksikong mga shale ay nabuo sa interbal na ito. Ang mga shale na ito ay mahalagang pinagkukunang bato para sa langis at gaas halimbawa sa subsurpasiyo ng Dagat Hilaga.\n_START_SECTION_\nPaleoheograpiya\n_START_PARAGRAPH_\nSa panahong Kretaseyoso, ang huling Paleozoic hanggang simulang Mesosoiko, kinumpleto ng superkontinente na Pangaea ang tektonikang paghahati nito sa kasalukuyang panahong mga kontinente bagaman ang mga posisyon nito ay malaking iba sa panahong ito. Habang ang Karagatang Atlantiko ay lumalapad, ang konberhenteng marhin na mga oroheniya na nagsimula noong panahong Jurassic ay nagptuloy sa Kordilyerang Hilagang Amerika dahil ang oreheniyang Nevadan ay sinundan ng mga oroheniyang Sevier at Laramide. Bagaman ang Gondwana ay buo pa rin pagsisimula ng Kretaseyoso, ito ay nahati habang ang Timog Amerika, Antarctica at Australia ay nahating papalayo sa Aprika bagaman ang India at Madagascar ay nanatiling magkakabit sa bawat isa. Dahil dito, ang mga karagatang Timog Atlantiko at Karagatang Indiyano ay bagong nabuo. Ang gayong aktibong paghahati ay nagtaas ng malalaking kadeng pang-ilalim na dagat na mga kabundukuan sa kahabaan ng mga welt na nagtataas ng eustatikong mga lebel ng dagat sa buong mundo. Ang mga malalawak na mga mababaw na mga dagat ay sumulong papatawid sa sentral Hilagang Amerika(ang Kanluraning Panloob na daangdagat) at Europa at pagkatapos ay umurong sa huli ng panahon na nag-iiwan ng makapal na mga depositong marino sa pagitan ng mga kamang coal. Sa rurok ng transgresyon sa panahong Kretaseyoso, isang tatlo ng kasalukuyang sakop ng lupain ng mundo ay lumubog. Ang Kretaseyoso ay makatwirang sikat sa batong chalk nito. Ang katunayan, ang mas maraming chalk ay nabuo sa panahong Kretaseyoso kesa sa anumang panahon ng epoch na Phanerozoic._NEWLINE_ Ang gawaing ridge na Gitnang Karagatan o ang sirkulasyon ng alat tubig hanggang sa mga lumaking ridge ay nagpayam ng karagatan sa kalsiyum. Ito ay gumawa sa mga karagatan na mas saturado gayundin ay nagpataas ng pagiging makakuha nang biolohiko ng mga elemento para sa kalkareyosong nanoplankton. ANg mga malawakang karbonatang ito at iba pang mga depositong sedimentaryo ay gumagawa sa rekord ng batong Kretaseyoso na lalong mahusay. Ang sikat na mga pormasyon mula sa Hilagang Amerika ay kinabibilangan ng mayamang mga marinong fossil ng Chalk na Mausok na Bundo ng Kansa at mga faunang pang-luapin ng Pormasyong Hell Creek sa Huling Kretaseyoso. Ang ibang mga mahahalagang pagkakalantad ng Huling Kretaseyoso ay nangyari sa Europa (halimabawa ang Weald, Tsina). Sa area ng ngayong India, ang mga malalaknig kamang lava ng mga Trap na Deccan ay sumabog sa Huling Kretaseyoso at Simulang Paleoseno.\n_START_SECTION_\nKlima\n_START_PARAGRAPH_\nAng epoch na Berriasian ay nagpapakita ng kagawiang paglalamig na nakita sa huling epoch na Jurassic. May ebidensiya na ang mga pagbagsak ng niyebe ay karanian sa mga mas mataas na latitudo at ang mga tropiko ay naging mas basa kesa sa mga panahong Triassic at Jurassic. Gayunpaman, ang glasiasyon(pagyeyelp) ay limitado sa mga glasyer na alipin sa ilang mga matataas na latitudo bagaman ang mga pang-panahong niyebe ay maaaring umiral sa mas malayong timog. Ang pagrarapto ng yelo ng mga bato sa mga kapaligirang marino ay nangyari sa halos panahon ng Kretaseyoso ngunit ang ebidensiya ng deposisyon ng direkta mula sa mga glasyer ay limitado sa Simulang Kretaseyoso ng Basin na Eromanga sa katimugang Australia. Gayunpaman, pagkatapos ng wakas ng Berriasian, ang mga temperatura ay muling tumaas at ang mga kondisyong ito ay halos hindi nagbabago hanggang sa wakas ng panahong ito. Ang kagawiang ito ay sanhi ng masidhing gawaing pang-bulkano na lumikha ng malalaking mga kantidad ng karbon dioksido. Ang produksiyon ng malalaking mga kantidad ng magma na iba\'t ibang itinuro sa mga plumang mantel o sa mga ekstensiyal na plato  ay karagdagang nagpataas ng mga lebel ng dagat upang ang mga malalaking area ng mga krustong kontinental ay natatakpan ng mababaw na mga dagat. Ang Karagatang Tethys na nagdudugtong sa mga dagat tropiko mula sa silangan hanggang kanluran ay tumulong rin sa katamtamang pag-iinit ng klimang pandaigdigan. Ang umangko sa katamtamang init na mga fossil na halaman ay alam mula sa mga lokalidad na kasinglayo ng Alaska at Greendland samantalang ang mga fossil ng mga dinosauro ay natagpuan sa loob ng 15 digri ng timog polo sa panahong Kretaseyoso. Ang isang napakamahinahong gradientong temperatura mula sa ekwador hanggang sa mga polo ay nangangahulugang mas mahinang mga hanging pandaigdigan na nag-aambag sa kaunting pag-uupwell at mas stagnanteng mga karagatan kesa sa kasalukuyan. Ito ay binibigyang ebidensiya ng malawakang itim na pagdedeposito ng shale at kadalasang mga pangyayaring anoksiko. Ang mga core na sedimento ay nagpapakita ang tropikong temperatura ng surpasiyo ng dagat ay maaaring maikling katamtamang init bilang 42\xc2\xa0\xc2\xb0C (107\xc2\xa0\xc2\xb0F), 17\xc2\xa0\xc2\xb0C ( 31\xc2\xa0\xc2\xb0F) na mas katamtamang init kesa sa kasalukuyan at ang mga ito ay may aberaheng mga 37\xc2\xa0\xc2\xb0C (99\xc2\xa0\xc2\xb0F). Samantala, ang mga temperatura ng malalalim na karagatan ay mga 15 hanggang 20\xc2\xa0\xc2\xb0C (27 to 36\xc2\xa0\xc2\xb0F) na mas mataas kesa temperatura sa kasalukuyan.\n_START_SECTION_\nFlora\n_START_PARAGRAPH_\nAng mga namumulaklak na mga halaman(mga angiosperma) ay kumalat sa panahogn ito bagaman ang mga ito ay hindi naging nananaig hanggang sa yugtong Campanian na malapit sa wakas ng epoch. Ang ebolusyon ng mga ito ay tinulungan ng paglitaw ng mga unang bubuyog. Ang katunayan, ang mga angiosperma at mga insekto ay isang mahusay na halimbaw ng kapwa ebolusyon. Ang unang mga kinatawan ng maraming mga madahong puno kabilang ang mga igos, platanus at mga magnolia ay lumitaw sa panahong Kretaseyoso. Sa parehong panahon, ang ilang mas naunang mga Mesosoikong mga gymnsperm tulad ng mga konipero ay patuloy na yumabong. Ang mga pehu\xc3\xa9n (monkey puzzle trees na Araucaria) at iba pang mga konipero ay kilalang sagana at malaganap. Ang ilang mga order ng fern gaya ng Gleicheniales ay lumitaw sa fossil rekord sa Kretaseyoso at nagkamit ng simulang malawakang distribusyon. Ang taksang Gymnosperm tulad ng Bennettitales ay namatay bago ang wakas ng panahong ito.\n_START_SECTION_\nFaunang pang-lupain\n_START_PARAGRAPH_\nSa lupain, ang mga mamalya ay isang maliit at relatibo pa ring maliit na bahagi ng fauna. Ang sinaunang mga mamalyang marsupyal ay nag-ebolb sa Simulang Kretaseyoso na ang mga tunay na placental ay lumitaw sa Huling Kretaseyoso. Ang fauna ay pinananaigan ng mga reptilyang arkosauro lalo na ang mga dinosauro na nasa pinaka dibersong yugto nito. Ang mga pterosaur ay karaniwan sa simula at gitnang Kretaseyoso ngunit habang ang Kretaseyoso ay nagpapatuloy, ang mga ito ay naharap sa papalagong kompetisyon mula sa radiasyong pag-aangkop ng mga ibon at sa wakas ng panahong ito, ang tanging dalawang mataas na espesyalisadong mga pamilya nito ang nanatili. Ang lagerst\xc3\xa4tte na Liaoning (Chaomidianzi formation) sa Tsina ay nagbibigay ng isang sulyap ng buhay sa Simulang Kretaseyoso kung saan ang mga naingatang labi ng maraming mga uri ng maliliit na mga dinosauro, mga ibon at mga mamalya ay natagapuan. Ang mga dinosaurong coelurosauro na natagpuan doon ay kumakatawan sa mga uri ng pangkat ng Maniraptora na fossil na transisyonal sa pagitan ng mga dinosauro at ibon at kilala sa pagkakaron ng mga tulad ng buhok na mga balahibo. Ang mga insekto ay nagdibersipika sa panahong Kretaseyoso at ang pinakamatandang alam na mga langgam, mga anay at ilang mga lepidoptera na katulad ng mga paru-paro at mga mariposa ay lumitaw. Ang mga aphid, mga tipaklong at mga gall wasp ay lumitaw.\n_START_SECTION_\nMarinong fauna\n_START_PARAGRAPH_\nSa mga dagat, ang mga ray, mga modernong pating at mga teleosta ay naging karaniwan. Ang mga marinong reptilya ay kinabibilangan ng mga ichthyosauro sa simula at gitnang Kretaseyoso(na naging ekstinkt sa pangyayaring ekstinksiyon gna Cenomanian-Turonina sa huli ng Kretaseyoso), mga plesiosauro sa buong panahong Kretaseyoso at mga mosasauro na lumitaw sa Huling Kretaseyoso. Ang Baculite na isang henus ng ammonita na may tuwid na shell ay yumabong sa mga dagat kasama ng mga nagtatayo ng reef na mga rudistang tulya. Ang mga Hesperornithiformes ay hindi nakakalipad na sumisid sa dagat na mga ibon na lumangoy ng tulad ng mga grebe. Ang Globotruncanid Foraminifera at mga echinoderma gaya ng mga dagat urchin atdagat bituin ay yumabong. Ang unang radiasyong pag-aangkop ng mga diatoma(na pangkalahatang siliseyoso kesa sa kalkareyoso) sa mga karagatan ay lumitaw sa Kretaseyoso. Ang mga sariwang tubig na diatoma ay hindi lumitaw hanggang sa Mioseno lamang. Ang panahong Kretaseyoso ay mahalaga ring interbal sa ebolusyon ng bioerosyon na produksiyon ng mga pagbubutas at pagkakaskas sa mga bato, matigas na lupain at mga shell. (Taylor and Wilson, 2003).\n_START_SECTION_\nPangyayaring ekstinksiyong sa Wakas ng Kretaseyoso\n_START_PARAGRAPH_\nMay isang patuloy na pagbagsak ng biodibersidad sa yugtong Maastrichtian ng panahong Kretaseyoso bago ang iminungkahing krisis ekolohikal na pinukaw ng mga pangyayari sa hangganan K-Pg. Sa karagdagan, ang biodibersidad ay nangangailangan ng malaking halaga ng panahon upang makaahon mula sa pangyayaring K-T sa kabilang ng malamang pag-iral ng kasagaanan ng bakanteng mga niche na ekolohikal. Sa kabila ng pagiging malala ng pangyayaring hangganang ito, may isang malaking pagkakaiba sa rate ng eksinksiyon sa pagitan at loob ng iba\'t ibang mga klaso. Ang mga espesyeng nakasalalay sa potosinteiss ay bumagsak ay naging ekstinkt dahil sa pagbabawas ng enerhiyang pang-araw na umaabot sa mundo sanhi ng mga partikulong atmosperiko na humaharang sa liwanag ng araw. Gaya ng sa kaso ngayon, ang mga organismong nagpoposintesis gaya ng mga phytoplankton at mga halamang pang-lupain ay bumuo ng pangunahing bahagi ng kadena ng pagkain sa Huling Kretaseyoso. Ang ebidensiya ay nagmumungkahi na ang mga hayop na herbiboros na nakasalalay sa mga halaman at plankton sa pagkain ng mga ito ay namatay dahil ang mga pinagkukunang pagkain ng mga ito ay nagkulang. Dahil dito, ang mga mataas na maninila gaya ng Tyrannosaurus rex ay napahamak rin. Ang mga Coccolithophorid at mga molluska kabilang ang mga ammonita, mga rudista at mga sariwang tubig na mga suso at tahong gayundin ang mga organismo na ang kadenang pagkain ay kinabibilangan ng mga nagbubuo ng mga shell na ito ay naging ekstinkt o dumanas ng mabigat na mga kawalan. Halimbawa, inakalang ang mga ammonita ang mga pangunahing pagkain ng mga mosasauro na isang pangkat ng mga marinong reptilya na naging ekstinkt sa hangganan._NEWLINE_Ang mga ombinora, insektibora at mga kumakain ng bangkay ay nakaligtas sa pangyayaring ekstinksiyon na marahil ay dahil sa tumaas na pagiging makukuha ng mga mapagkukunang pagkain. Sa wakas ng Kretaseyoso, tila walang purong mga herbiboros o karniborosong mga mamalya. Ang mga mamalya at mga ibon na nakaligtas sa ekstinksiyon ay kumakain ng mga insekto, larva, mga uod, mga suso na ang mga ito ay kumakain naman ng mga patay na halaman at materya ng hayop. Tineorisa ng mga siyentipiko na ang mga organismong ito ay nakaligtas sa pagguho ng nakabatay sa halamang mga kadena ng pagkain dahil ang mga ito ay kumakain ng detritus._NEWLINE_Sa mga pamayanang batis, ang ilang mga pangkat ng hayop ay naging ekstinkt. Ang mga pamayanang batis ay mas kaunting umaasa sa pagkain mula sa mga buhay na halaman at mas marami sa detritus na natatangay mula sa lupain. Ang mga katulad ngunit mas komplikadong mga paterno ay natagpuoan sa mga karagatan. Ang ekstinksiyon ay mas malala sa mga hayop na namumuhay sa sonang Pelahiko kesa sa mga hayop na namumuhay sa sahig ng dagat. Ang mga sa kolumn ng tubig ay halos buong nakasalalay sa pangunahing produksiyon mula sa mga nabubuhay na phytoplankton samantalang ang mga hayop na nabubuhay sa sahig ng karagatan ay kumkain ng detritus o maaaring lumipat pagkain ng detritus. Ang pinakamalaking humihinga ng hanging mga nakaligtas sa pangyayaring ekstinksiyon na mga crocodilian at mga champsosauro ay mga semi-akwatiko at may paglapit sa detritus. Ang mga modernong crocodilian ay maaaring mamuhay bilang mga naghahanap ng mga itinapong materya at maaaring magpatuloy ng mga buwan nang walang pagkain o pumasok sa hibernasyon nang ang mga kondisyon ay hindi kanais nais. Ang mga batang supling nito ay maliit, mabagal na lumalaki at malaking kumakain sa mga inbertebrata at mga patay na organismo o pragmento ng mga organismo para sa unang mga ilang taon nito. Ang mga katangiang ito ay nauugnay sa pagpapatuloy ng mga crocodilian sa wakas ng Kretaseyoso.'