b'\n_START_ARTICLE_\nKaharian ng Judah\n_START_PARAGRAPH_\nAng Kaharian ng Judah (Ebreo: \xd7\x9e\xd6\xb7\xd7\x9e\xd6\xb0\xd7\x9c\xd6\xb6\xd7\x9b\xd6\xb6\xd7\xaa \xd7\x99\xd6\xb0\xd7\x94\xd7\x95\xd6\xbc\xd7\x93\xd6\xb8\xd7\x94\xe2\x80\x8e, Mamlekhet Yehuda) ay isang estado na itinatag sa Katimugang Levant noong panahon ng bakal. Ito ay kadalsang tumutukoy sa "Katimugang Kaharian" upang itangi it mula sa hilagang Kaharian ng Israel (Samaria). Ang Judah ay lumitaw bilang isang estado na malamang na hindi mas maaga sa ika-9 siglo BCE ngunit ito ay paksa ng labis na kontrobersiya sa mga skolar. Noong ika-7 siglo BCE, ang kabisera ng Kaharian na Herusalem ay naging isang siyudad na may populasyon na maraming beses na mas malaki bago nito at may maliwanag na pananaig sa mga kapitbahay nitong bansa na malamang bilang resulta ng kaayusang pakikipagtulungan sa mga Assyrian na nagnais na magtatag ng isang pro-Assyrian na estadong basalyo na kumokontrol ng isang mahalagang industriya. Ang Judah ay lumago sa ilalim ng pagkabasalyo ng Assyria sa kabila ng nakapipinsalang paghihimagsik laban sa haring Assyrian na si Sennacherib. Sa huli ng kalahataing ika-7 siglo BCE, ang Assyria ay biglaang gumuho at ang kinalabasang alitan sa pagitan ng mga Ehipsiyo at imperyong Neo-Babylonian para sa kontrol sa Levant ay tumungo sa pagkakawasak ng kaharian sa sunod sunod na mga kampanya sa pagitan ng 597 at 582 BCE, ang pagpapatapon sa mga elitista ng pamayanang Hudyo at ang pagsasama ng Lupain ng Israel bilang isang probinsiya ng imperyong Neo-Babylonian.\n_START_SECTION_\nSalaysay sa Bibliya\n_START_PARAGRAPH_\nAyon sa Bibliya, ang kaharian ng Judah ay nagresulta mula sa paghahati ng Kaharian ng Israel (Nagkakaisang Kaharian) (1020 hanggang sa mga 930 BCE) na nilikha nina David, Saul, at Solomon na unyon ng 12 lipi ng Israel. Matapos na tanggihan ng mga hilagaang lipi ng Israel si Rehoboam na anak ni Solomon, si Rehoboam ay naging hari ng kaharian ng Judah. Sa simula, ang tanging lipi ni Judah ang nanatiling tapat sa bahay ni David ngunit sandaling pagkatapos nito, ang lipi ni Benjamin ay sumali sa Judah. Ang dalawang mga kaharian na Judah sa katimugan at Israel sa hilagaan ay nagkaroon ng hindi madaling pamumuhay sa bawat isa pagkatapos ng pagkakahating ito hanggang sa pagkakawasak ng hilagaang Israel ng mga Assyrian noong c.722/721 BCE na nag-iwan sa Judah bilang natatanging kaharian. Ang pangunahing tema ng salaysay ng Bibliya ang katapatan ng Judah lalo na ng mga hari nito kay Yahweh na diyos ng Israel. Ayon sa Bibliya, ang lahat ng mga hari ng Israel at halos lahat ng mga hari ng Judah ay "masama" na sa termino ng salaysay ng Bibliya ay nangangahulugang ang mga ito ay nabigong tanging sumamba sa diyos na si Yahweh. Sa mga mabuting hari, si Hezekias (727\xe2\x80\x93698 BCE) ay binigyang pansin para sa kanyang mga pagsusumikap na burahin ang pagsamba sa diyos diyosan sa kasong ito sa mga diyos na sina Baal at Asherah kasama ng mga Manasseh ng Judah (698\xe2\x80\x93642 BCE) at Amon (642\xe2\x80\x93640 BCE) ay bumuhay sa pagsamba sa diyos diyosan nagdulot sa poot ni Yahweh sa kaharian. si haring Josiah (640\xe2\x80\x93609 BCE) ay nagbalik ng tanging pagsamba kay Yahweh ngunit ang kanyang mga pagsusumikap ay huli na at ang kawalang katapatan ng Israel sa tanging pagsamba kay Yahweh ang nagdulot kay Yahweh upang pahintulutan ang pagkakawasak ng kaharian ng Judah ng mga Babylonian noong c.587/586 BCE.\n_START_SECTION_\nRelasyon sa hilagaang kaharian\n_START_PARAGRAPH_\nSa unang animnapung mga taon, ang mga hari ng Judah ay sumubok na muling itatag ang kanilang autoridad sa hilagang kaharian at may patuloy na digmaan sa pagitan ng dalawang kahariang ito. Ang Israel at Judah ay nasa estado ng digmaan sa buoong 17 taong paghahari ni Rehoboam. Si Rehoboam ay nagtayo ng komplikadong mga pagtatangol at muog kasama ng mga pinagtibay na siyudad. Sa ika-5 taon ng paghahari ni Rehoboam, ang faraon ng Ehiptong si Shishaq ay nagdala ng isang malaking hukbo at sinunggaban ang maraming mga siyudad. Nang salakaying ng Ehipto ang Herusalem, ibinigay ni Rehoboam ang lahat ng mga kayaman ng templo bilang regalo at ang Judah ay naging isang estadong basalyo ng Ehipto. Ipinagpatuloy ni Abijah na anak at kahalili ni Rehoboam ang mga pagsusumikap ng kanyang ama na dalhin ang Israel sa kanyang kontrol. Siya ay naglunsad ng isang malaking labanan laban kay Jeroboam ng Israel at nagwagi nang may mabigat na pagkawala ng buhay sa panig ng Israel. Tinalo ni Abijah at ng kanyang mga tao ang mga ito nang may dakilang pagpaslang upang 500,000 mga piniling lalake ng Israel ay napaslang . Pagkatapos nito, si Jeroboam ay nagdulot ng kaunting banta sa Judah sa natitira ng kanyang paghahari at ang hangganan ng lipi ni Benjamin ay naipanumbalik sa orihinal na hanggang pang-lipi._NEWLINE_Nagpanatili ng kapayapaan ang anak at kahalili ni Abijah na si Asa ng Judah sa unang 35 taon ng kanyang paghahari kung saan kanyang muling itinayo at ipinatupad ang mga muog na orihinal na ipinatayo ng kanyang lolong si Rehoboam. Sa pananakop na sinuportahan ng Ehipto, ang Etiopianong hepeng si Zerah at ng milyong mga lalake nito at 300 kalesa ay natalo ng 580,000 mga lalake ni Asa sa lambak ng Zephath malapit sa Mareshah. Hindi tinutukoy ng Bibliya kung si Zerah ay isang faraon ay isang heneral ng hukbo. Ang mga Etiopiano ay hinaboy hanggang sa Gerar sa baybaying kapatagan kung saan ang mga ito ay huminto dahil sa buong kapaguran. Ang nagresultang kapayapaan ang nagpanatili sa Judah na malaya mula sa mga panghihimasok ng Ehitpo hanggang sa panahon ni Josiah mga ilang siglong pagkatapos nito. Sa kanyang ika-36 paghahari, si Asa ay kinumpronta ni Baasha ng Israel, na nagtayo ng isang muog sa Ramah sa hangganan hihindi lalagpas ang 10 milya mula sa Herusalem. Ang resulta ay ang kabisera ay nasa ilalim ng pamimilit at ang sitwasyon ay hindi matatag. Kumuha si Asa ng ginto at pilak mula sa Templo at kanya itong ipinadala kay Ben-Hadad I na hari ng Aram Damascus kapalit ng pagkakanseala ng kasunduang kapayapaan ng haring Damascene kay Baasha. Inatake ni Ben-Hada ang Ijon, Dan, at marami pang mga mahalagang siyudad ng lipi ni Naphthali at si Baasha ay pwersang umurong mula sa Ramah. Binuwag ni Asa ang mga hindi pa tapos na muog at ginamit nito ang mga hilaw na materyal upang pagtibayin ang Geba at Mizpah sa kanyang panig ng hangganan._NEWLINE_Pinalitan ng kahalili ni Asa na si Jehoshaphat ang patakaran tungo sa Israel at bagkus ay nagpursigi ng mga kasunduan at pakikipagtulugan sa hilagaang kaharian. Ang alyansa kay Ahab ay batay sa kasal. Ang alyansang ito ay tumungo sa kapahamakan para sa kaharaian sa Labanan ng Ramoth Gilead. Pagkatapos nito, siya ay nakipagkasunduan kay Ahaziah ng Israel sa layunin ng pagpapatuloy ng kalakalang pandagat sa Ophira. Gayunpaman, ang armada na binigyan ng kasangkapan sa Ezion Gever ay mabilis na nawasak. Ang isang bagong armada ay itinayo nang walang tulon ng hari ng Israel at bagaman ito ay matagumpay, ang kalakalan ay hindi isinakdal. Kalaunan ay sumali ito kay Jehoram ng Israel sa isang digmaan laban sa mga Moabita na nasa ilalim ng tribute sa Israel. Ang digmaang ito ay matagumpay kung saan ang mga Moabita ay nasupil. Gayunpaman, sa pagkita ng akto ni Mesha ng paghahando ng kanyang sariling anak sa isang paghahandog ng tao sa mga dingding ng Kir-haresheth ay nagpuno kay Jehoshaphat ng takot at ito ay umurong at bumalik sa sarili nitong lupain._NEWLINE_Ang kahalili ni Jehoshaphat na si Jehoram ng Judah ay bumuo ng alyansa sa Israel sa pamamagitan ng pagpapaksal kay Athaliah na anak ni Ahab. Sa kabila ng alyansang ito sa mas malakas na hilagaang kaharian, ang pamumuno ni Jehoram ay hindi matatag. Ang Edom ay naghimagsik at napilitang kilalanin ang kanilang independiyensiya. Ang pananalakay ng mga filisteo at Etiopiano ang nagnakaw ng bahay ng hari at tinangay ang pamilya nito maliban sa pinakabata nitong anak na lalakeng si Ahaziah ng Judah.\n_START_SECTION_\nAwayan ng mga imperyo\n_START_PARAGRAPH_\nBukod sa pagsaksi ng pagkawasak ng Israel at pagkakatapon ng populasyon nito, si Ahaz at kapwa hari nitong si Hezekiah ay mga basalyo ng Assyria at pinwersang magbigay ng taunang tribute. Matapos na maging tanging pinuno si Hezekiah noong c. 715 BCE, kanyang muling nabihag ang nasakop na lupain ng mga filisteo, bumuo ng mga alyansa sa Ashkelon at Ehipto at sumalungat sa Assyrian sa pamamagitan ng pagbabayad ng tribute. (Isaiah 30-31; 36:6-9) Bilang tugon, inatake ni Sennacherib ng Assyria ang pinagtibay na mga siyudad ng Judah (2\xc2\xa0Kings 18:13). Si Hezekiah ay nagbayad ng 300 mga talento ng pilak at 30 talento ng ginto sa Assyria \xe2\x80\x94 na nangailangan sa kanyang ubusin ang templo at kayamanang pang haring pilak at ginto mula sa mga poste ng pinto ng templo ni Solomon(2\xc2\xa0Kings 18:14-16). Gayunpaman, sinalakay ni Sennacherib ang Herusalem (2\xc2\xa0Kings 18:17) noong 701 BCE bagaman ang siyudad ay hindi kailanman nakuha. Sa panahon ng mahabang pamumuno ni Mannaseh, (c. 687/686 - 643/642 BCE), ang Judah ay isang basalyo ng mga pinunong Assyrian na sina Sennacherib at mga kahalili nitong sina Esarhaddon at Ashurbanipal pagkatapos ng 669 BCE. Si Manasseh ay itinala bilang nangangailangang magbigay ng mga materyal para sa mga proyektong pang gusali ni Essarhaddon at bilang isa sa mga basalyo na tumulong sa kampanya ni Ashurbanipal laban sa Ehipto._NEWLINE_Nang maging hari si Josiah noong Judah noong c. 641/640 BCE, ang sitwasyong internasonal ay palaging nagbabago. Sa silangan, ang imperyong Assyrian ay nagsisimulang gumuho, ang imperyong Babilonian ay hindi pa umaakyat upang palitan ito at ang Ehipto sa kanluran ay nagpapagaling pa rin sa pamumuno ng Assyria. Sa kapanyarihang vacuum na ito, nagawa ng Judah na pamahalaan ang sarili nito sa puntong ito nang walang panghihimasok ng dayuhan. Gayunpaman, sa tagsibol nang 609 BCE, ang faraon na si Necho II ay personal na namuno sa isang malaking hukbo hanggang sa Euphrates upang tulungan ang mga Assyrian. Sa pagkuha ng rutang baybaying Via Maris tungo sa Syria, dumaan si Necho sa mamabang mga trakto ng Philistia at Sharon. Gayunpaman, ang daan sa ibabaw ng tagaytay ng mga kabundukan na nagsasara sa timog ng dakilang lambak Jezreel ay hinarang ng hukbong Judean na pinamunuan ni Josiah na maaring tumuring sa mga Assryain at Ehipsiyo na humina dahil sa kamatayan ng faraon na si Psamtik I isang taon lamang mas maaga(610 BCE). Sa pagpapalagay na pagtatangka na tulungan ang mga Babylonian, tinangka ni Josiah na harangin ang pagsulong sa Megiddo kung saan ang isang mabangis na labanan ay nangyari at kung saan si Josiah ay napatay. Pagkatapos nito ay sumali si Necho sa mga pwersa ng Assryian na si Ashur-uballit II at pareho nilang tinawid ang Euphrates at sinalakay ang Harran. Ang pinagsamang mga pwersa ay nabigo na mabihay ang siyudad at si Necho ay umurong pabalik sa hilagaang Syria. Ang pangyayaring ito ay nagmarka rin sa pagkaguho ng imperyong Assyrian. Sa kanyang martsang pagbabalik sa Ehipto noong 608 BCE, nalaman ni Necho na si Jehoahaz ay napili na humalili sa kanyang amang si Josiah. Ipinatapon ni Necho si Jehoahaz na hari sa loob pa lamang ng 3 buwan at siya ay pinalitan ni Necho ng kanyang mas nakatatandang kapatid na si Jehoiakim. Nagpatupad si Necho ng levy sa Judah ng 100 talentong mga pilak (mga 3\xc2\xbe tonelada o mga 3.4 metrikong tonelada) at isang talento ng ginto (mga 34 kilograms (75\xc2\xa0lb)). Pagkatapos nito ay muling dinala ni Necho si Jehoahaz pabalik sa Ehipto bilang bilanggo na hindi na kailanman nagbalik. Si Jehoiakim ay orihinal na namuno bilang isang basalyo ng mga Ehipsiyo na nagbabayad ng isang mabigat na tribute. Gayunpaman, nang ang mga Ehipsiyo ay natalo ng mga Babylonian sa Carcemish noong 605 BCE, Jehoiakim ay nagpalit ng mga katapatan na nagbayad ng tribute kay Nebuchadnezzar II ng Babilonia. Noong 601 BCE sa kanyang ika-4 na paghahari, hindi matagumpay na nagtangka si Nebuchadnezzar na sakupin ang Ehitpo at umurong nang may mabigat na pagkamatay ng mga tauhan. Ang pagkabigong ito ay nagtulak sa maraming mga paghihimagsik sa mga estado ng Levant na may utang ng katapatan sa Babilonia. Si Jehoiakim ay huminto rin sa pagbabayad ng tribute kay Nebuchadnezzar at kumuha ng isang posisyong pro-Ehipsiyo. Sa sandali nito ay pinakitunguhan ni Nebuchadnezzar ang mga paghihimagsik. Si Jehoiakim ay namatay noong 598 BCE sa panahon ng pagsalakay at sinundan ng kanyang anak na si Jeconiah sa edad na walo o labingwalo. Ang siyudad ay bumagsak mga tatlong buwan pagkatapos nito, noong 2 Adar (Maso 16) 597 BCE. Ninakawan ni Nebuchadnezzar ang parehong Herusalem at ang Templo at dinala ang kanyang mga nakuha sa Babilonia. Si Jeconiah at ang kanyang korte at iba pang mga kilalang mamamayan at trabahador kasama ng malaking bahagi ng populasyong Hudyo sa Judah na mga 10,000 ay pinatapon mula sa lupain at nagkawatak watak sa buong imperyong Babylonian. (2\xc2\xa0Kings 24:14) Kasama sa mga ito si Ezekiel. Hinirang ni Nebuchadnezzar si Zedekiah na kapatid ni Jehoiakim na hari ng lumiit na kaharian na ginawang tributaryo ng Babilonia.\n_START_SECTION_\nPagkawasak at pagkawatak watak\n_START_PARAGRAPH_\nSa kabila ng malakas na pagtutol nina Jeremias at iba pa, si Zedekiah ay naghimagsik laban kay Nebuchadnezzar na huminto sa pagbabayad ng tribute dito at pumasok sa isang alyansa kay faraon Hophra ng Ehipto. Noong 589 BCE, si Nebuchadnezzar II ay bumalik sa Judah at muli ay sinalakay ang Herusalem. Sa panahong ito, maraming mga Hudyo ang tumakas sa mga katabing Moab, Ammon, Edom at iba pang mga bansa upang maghanap ng mapagtataguan. Ang siyudad ay bumagsak pagkatapos ng 18 buwang pananalakay at muling ninakawan ni Nebuchadnezzar ang parehong Herusalem at ang templo  at pagkatapos ay pareho itong winasak Pagkatapos patayin ang lahat ng mga anak na lalake ni Zedekiah, kinuha ni Nebuchadnezzar si Zedekiah patungo sa Babilonia  na nagwawakas sa independiyentend Kaharian ng Judah. Sa karagdagan ng mga namatay sa pananakop sa mahabang panahon, ang ilang mga 4,600 Hudyo ay ipinatapon pagkatapos ng pagbagsak ng Judah. Noong mga 586 BCE, ang karamihan ng Judah ay nawasak at ang dating kaharian ay dumanas ng mabilis na pagguho sa parehong ekonomiya at populasyon._NEWLINE_Maliwanag na ang Herusalem ay nanatiling hindi tinatahan sa halos lahat ng ika-6 siglo BCE  at ang pinakamahalagang siyudad ay nalipat sa Benjamin na isang hindi napinsalang hilagaang seksiyon ng kaharian kung saan ang bayan ng Mizpah ay naging kabisera ng bagong probinsiyang Babilonian na Yehud medinata para sa mga natitirang populasyong Hudyo sa isang bahagi ng dating kaharian. Ito ang pamantayang pagsasanay Babilonia: nang ang siyudad na filisteong Ashkalon ay sinakop noong 604 BCE, ang pampolitika, relihiyoso at ekonomikong elitista(ngunit hindi ang malaking bahagi ng populason) ay ipinatapon at ang sentrong administratibo ay inilipat sa bagong lokasyon._NEWLINE_Si Gedaliah ay hinirang na gobernador ng probinsiyang Yehud na suportado ng isang guwardiyang Chaldean. Ang sentrong administratibo ng probinsiya ang Mizpah, at hindi ang Herusalem. Sa pagkakarinig ng pagkakahirang na ito, ang mga Hudyo na nagtago sa mga kalapit na bansa ay bumalik sa Judah. (Jeremiah 40:11-12) Gayunpaman, sa sandaling pagkatapos nito, si Gedaliah ay pinaslang ng isang kasapi ng bahay ng hari at ang mga sundalong Chaldean ay pinatay. Ang populasyon na natira sa lupa at ang mga bumalik ay tumakas sa Ehitpo dahil sa takot sa paghihiganti ng Babilonia sa ilalim ni Johanan na anak ni Kareah na hindi pinansin ang paghimok ni Jeremias laban sa pagkilos na ito.(2\xc2\xa0Kings 25:26, Jeremiah 43:5-7) Sa Ehitp, ang mga takas ay tumira sa Migdol, Tahpanhes, Noph, at Pathros, (Jeremiah 44:1) at si Jeremias ay sumama sa kanilang bilang guwardiyang moral._NEWLINE_Ang bilang ng mga ipinatapon sa Babilonia at ang mga tumungo sa Ehitp at mga natira sa lupain at kalapit na bansa ay paksa pa rin ng debateng akademiko. Ang Aklat ni Jeremias ay na ang kabuuan ng mga ipinatapon sa Babilonia ay 4,600 tao. Ang Mga Aklat ng mga Hari ay nagmungkahing 10,000 tao at pagktapos ay 8,000 tao. Ang arkeolong Israeli na si Israel Finkelstein ay nagmungkahing ang 4,600 ay kumakatawan sa mga hulo ng sambahayan at 8,000 ang kabuuan samantalang ang 10,000 ay isang pagpapaikot ng bilang pataas ng ikalawang bilang. Nagpahiwatig rin si Jeremias na ang katumbas na bilang ay maaaring tumakas sa Ehipto. Sa mga ibinigay na pigurang ito, si Finkelstein ay nagmungkahing ang 3/4\xc2\xa0ng populasyon ay natira.\n_START_SECTION_\nMuling pagtatayo\n_START_PARAGRAPH_\nNoong 539 BCE, sinakop ng imperyong Persia ang Babilonia at pinayagan nito ang mga ipinatapong Hudyo na bumali sa Yehud at muling itayo ang kanilang templo na nakumpleto sa ika-6 taon ni Darius ayon (Ezra 6:15) sa ilalim ni Zerubbabel na apo ng ikalawa sa huling haring si Jehoiachin. Ang probinsiyang Yehud ay isang mapayapang bahagi ng imperyong Achaemenid Persian hanggang sa pagbagsak ng imperyong ito noong 333 BCE kay Alexander the Great. Ang yugto ng pamumunong Persian pagkatapos ng pagtatayo ng ikalawang templo bagaman tinulungan ng mga hari nito at nagpahintulot sa Hudaismo, ito ay itinuturing na Panahong Madilim ng Hudyo(Jewish dark age) dahil walang kakontemporaryong(parehong panahon) na materyal historiko para sa yugtong ito. Ang Panahong Madilim ng Hudyo ay nagwakas noong 164 BCE nang ang mga Macabeo ay naghimagsik laban sa imperyong Seleucid at nagtagumpay sa muling pagtatag ng independiyenteng kahariang Hudyo sa lupain ng Israel.\n_START_SECTION_\nArkeolohiya\n_START_PARAGRAPH_\nKaunting ebidensiyang arkeolohiyang ng isang malawak at makapangyarihang Kaharian ng Judah bago ang huli nang ika-8 siglo BCE ang natagpuan na nagtulak sa ilang mga arkeologo na pagdudahan ang sakop nito gaya ng inilalarawan sa Bibliya. Mula 1990 hanggang sa kasalukuyan, ang isang mahalagang pangkat ng mga arkeologo at skolar ng bibliya ay bumuo ng pananaw na ang aktuwal na Kaharian ng Judah ay may kaunting pagkakatulad sa larawan ng bibliya ng isang makapangyarihang kaharian. Ayon sa mga skolar na ito, ang kaharian ay hindi higit sa isang maliit na entidad na pang tribo. Ang ilan ay nagdududa kung ang kahariang ito gaya ng binabanggit sa bibliya ay umiral. Si Yosef Garfinkel  ay nag-aangking ang Khirbet Qeiyafa ay sumusuporta sa nosyon ng isang lipunang urbano na umiral na sa Judah sa huli ng ika-11 siglo BCE. Gayunpaman, ang ibang mga arkeologo ay nagsasabing ang identipikasyon ng Khirbet Qeiyafa bilang tirahang Hudyo ay hindi matiyak.'