b'\n_START_ARTICLE_\nTimbuktu\n_START_SECTION_\nPrehistorya\n_START_PARAGRAPH_\nTulad ng iba pang mga mahalagang medyebal na bayan sa Kanlurang Aprika tulad ng Djenn\xc3\xa9 (Jenn\xc3\xa9-Jeno), Gao, at Dia, nadiskubre ang mga paninirahan mula sa Panahon ng Bakal malapit sa Timbuktu na nauna ang tradisyonal na petsang pagtatatag ng bayan. Kahit na hinadlang ng akumulasyon ng makakapal na buhangin ang arkeolohikong paghuhukay sa bayan mismo, umiimpis ang ilan sa mga nakapalibot na paysahe at naglalantad ng mga piraso ng palayukan sa ibabaw. Nagpakilala ang isang pagsisiyasat sa lugar nina Susan at Roderick McIntosh noong 1984 sa ilang mga lugar ng Panahong Bakal sa kahabaan ng el-Ahmar, isang sistemang wadi na nasa ilang kilometro sa silangan ng modernong bayan. _NEWLINE_Hinukay ang isang Panahong Bakal na tell complex na natagpuan 9 kilometrong (6 milya) timog-silangan ng Timbuktu malapit sa Wadi el-Ahmar noong pagitan ng 2008 at 2010 ng mga arkeologo mula sa Pamantasang Yale at ng Mission Culturelle de Tombouctou. Nagpapahiwatig ang mga resulta na unang inookupahan ang lugar sa panahon ng ika-5 siglo BK, lumago sa buong ikalawang kalahati ng ika-1 milyeno PK at sa huli ay bumagsak sa mga huli ng ika-10 o unang bahagi ng ika-11 siglo PK.\n_START_SECTION_\nKasaysayan\n_START_PARAGRAPH_\nNaging isang rehiyonal na sentro ng kalakalan ang Timbuktu noong mga panahong medyebal, kung saan nagkasalubong ang mga karaban upang makipagpalitan ng asin mula sa Ilang Sahara para sa ginto, garing, at mga alipin mula sa Sahel, na maaaring naabutan sa pamamagitan ng malapit na Ilog Niger. Dumami ang populasyon (populasyon noong 2018: 32,460) mula sa 10,000 sa ika-13 siglo hanggang sa halos 50,000 sa ika-16 na siglo pagkatapos ng pagtatayo ng isang pangunahing unibersidad ng Islam, na umakit sa mga iskolar mula sa buong mundong Muslim. Noong siglong 1600, ang isang kombinasyon ng pagpurga ng isang monarkang inakusahan ang mga iskolar ng "pagtataksil" at paghina sa pangangalakal na dulot ng mas mataas na kumpetisyon mula sa mga bagong mga ruta sa paglayag sa Atlantiko ay naging sanhi ng dalisdis ng lungsod. Hindi dumating ang unang Europeong umabot sa Timbuktu, si Alexander Gordon Laing, hanggang 1826, at noong dekada 1890 lamang isinama nang pormal ang Timbuktu sa kolonyang Pranses ng Mali. Ngayon, nananatili pa rin ang lungsod, ngunit hindi ganoong mahalaga sa heopolitikal na aspeto tulad ng dati.\n_START_SECTION_\nHeograpiya\n_START_PARAGRAPH_\nAng Timbuktu ay matatagpuan sa timog gilid ng Sahara 15 kilometro (9 milya) sa hilaga ng pangunahing kanal ng Ilog Niger. Napapalibutan ang bayan ng burol ng buhangin at tinatakpan ang mga kalye ng buhangin. Ang daungan ng Kabara ay 8 kilometro (5 milya) mula sa timog ng bayan at konektado sa isang braso ng ilog sa pamamagitan ng isang kanal na 3 kilometro (2 milya). Lubhang nabanlikan ang kanal ngunit noong 2007 dinagrahan ito bilang bahagi ng isang proyektong pinondohan ng Libyano. _NEWLINE_Ang taunang baha ng Ilog Niger ay bunga ng mabigat na pag-uulan sa mga pinanggaling ng mga ilog Niger at Bani sa Ginea at sa hilagang C\xc3\xb4te d\'Ivoire. Inaabot ang tugatog ng dami ng ulan sa mga lugar na ito sa Agosto ngunit nangangailangan ng oras ang tubig-baha upang makapasa sa sistema ng ilog at sa pamamagitan ng Panloob na Delta ng Niger. Sa Koulikoro, 60 kilometro (37 milya) ilawod mula sa Bamako, inaabot ang taluktok ng baha sa Setyembre,  habang sa Timbuktu mas tumatagal ang baha at karaniwan ay umaabot sa rurok sa katapusan ng Disyembre. _NEWLINE_Dati, mas malawak ang lugar na lubog sa tubig ng ilog at sa mga taon na may mataas na pag-ulan, umaabot ang tubig-baha sa kanluran ng labas ng Timbuktu mismo. Ipinapakita ang isang maliit na sapa sa kanluran ng bayan sa mga mapa na inilathala ni Heinrich Barth noong 1857 at F\xc3\xa9lix Dubois noong 1896. Sa kalagitnaan ng 1917 at 1921, sa panahong kolonyal, ipinanghukay ng Pranses ang mga alipin sa paggawa ng makitid na kanal na nag-uugnay sa Timbuktu at Kabara. Sa paglipas ng mga sumusunod na dekada, nabanlikan ito at napuno ng buhangin, ngunit noong 2007 bilang bahagi ng proyekto ng pagdraga, muling hinukay ang kanal upang maging konektado muli sa Kabara ang Timbuktu kapag bumaha ang Ilog Niger.  Ipinangako ng Malyanong gobyerno na matutugunan ang mga problema sa disenyo ng kanal dahil kulang sa kasalukuyan ang mga tulay at pinapahirapan ang pagpunta sa tubig ng matarik at di-matatag na pampang. _NEWLINE_Maaari lamang gumana ang Kabara bilang isang daungan mula Disyembre hanggang Enero kung puno sa baha ang ilog. Kapag mas mababa ang lebel ng tubig, dumadaong ang mga bangka sa Korioum\xc3\xa9 na nakaugnay sa Timbuktu sa pamamagitan ng 18 kilometrong (11 milyang) kalsadang aspaltado.\n_START_SECTION_\nPangangalakal ng asin\n_START_PARAGRAPH_\nNakasalalay ang kayamanan at pag-iral ng Timbuktu sa posisyon nito bilang katimugang dulo ng isang mahalagang trans-Saharanong ruta ng kalakalan; sa kasalukuyan, ang tanging mga kalakal na karaniwang indinadaan sa disyerto ay mga tilad ng asing bato na dinala mula sa sentrong minahan ng Taoudenni sa kalagitnaang Sahara 664 kilometro (413 milya) hilaga ng Timbuktu. Hanggang sa ikalawang kalahati ng ika-20 siglo karamihan ng mga tilad ay idinala sa pamamagitan ng mga malalaking karaban ng asin o azalai, na umaalis ng Timbuktu sa unang bahagi ng Nobyembre at ang iba pa sa mga katapusan ng Marso. _NEWLINE_Umabot ng tatlong linggo ang mga karaban ng ilang libong mga kamelyo sa bawat daan, na nagdadala ng pagkain sa mga minero at nagbabalik na may apat o lima na 30 kilogramong (66 Ib) tilad ng asin sa bawat kamelyo.  Halos kontrolado ang transportasyon ng asin ng mga taong pagala-gala sa ilang ng tribong Berabich (o Barabish) na nagsasalita ng Arabe.  Bagaman walang mga kalsada, kadalasang inihahatid mula sa Taoudenni ang mga tilad ng asin sa pamamagitan ng trak.  Mula sa Timbuktu inihahatid ang asin sa pamamagitan ng bangka patungo sa ibang mga bayan ng Mali. _NEWLINE_Sa kalagitnaan ng ika-12 at ika-14 na siglo, lumaki ang populasyon ng Timbuktu dahil sa pag-agos ng mga Tuareg, Fulani, at Songhai na naghahanap ng kalakalan, seguridad, o edukasyon. Noong 1300, naging 10,000 ang populasyon at tumaas nang tumaas ito hanggang sa inabutan nito ang halos 50,000 sa siglong 1500.\n_START_SECTION_\nAgrikultura\n_START_PARAGRAPH_\nHindi sapat ang pag-ulan sa rehiyon ng Timbuktu para sa agrikulturang nakadepende sa ulan at samakatuwid  iniiriga ang mga pananim gamit ang tubig mula sa Ilog Niger. Bigas ang pangunahing pananim. Ayon sa kaugalian, itinatanim ang Aprikanong bigas na lumulutang (Oryza glaberrima) sa mga rehiyon na malapit sa ilog na nababaha sa panahon ng taunang baha. Naihahasik ang buto sa simula ng tag-ulan (Hunyo-Hulyo) upang nasa 30 hanggang 40 sentimentro (12 hanggang 16 na pulgada) na ang mga halaman kapag dumating ang tubig mula sa baha. _NEWLINE_Lumalaki ang mga halaman hanggang 3 metro (9.8 feet) habang tumataas ang antas ng tubig. Ipinang-ani ng bigas ang kanue sa Disyembre. Alanganin ang pamamaraan at mababa ang mga ani ngunit may kalamangan ang paraan sa liit na kinakailangang puhunan. Nakadepende ang matagumpay na pananim sa dami at oras ng pag-ulan sa tag-ulan at sa taas ng baha. Sa limitadong saklaw maaaring kontrolin ang pagdating ng tubig sa baha ng pagtatayo ng mga maliliit na dike na gawa sa putik na nagiging lubog habang tumataas ang antas ng tubig. _NEWLINE_Kahit na nilinang pa rin ang oryza glaberrima sa Timbuktu Cercle, itinatanim ngayon ang karamihan ng bigas sa tatlong malalaking lugar na medyo irigado na  patimog ng bayan: Daye (392 ha), Koriom\xc3\xa9 (550 ha) at Hamadja (623 ha). Iniigib ang tubig mula sa ilog gamit ang sampung malalaking tornilyong Archimedes na kinabit noong dekada 1990. Pinapatakbo ang mga irigado na lugar bilang mga kooperatiba na may humigit-kumulang na 2,100 pamilya na nagsasaka ng maliliit na kapirasong lupa. Kinakain ang halos lahat ng bigas na ginawa ng mga pamilya mismo.  Medyo mababa pa rin ang mga ani at hinihikayat ang mga magsasaka na baguhin ang kanilang mga kasanayan sa agrikultura.\n_START_SECTION_\nTurismo\n_START_PARAGRAPH_\nBinibisitahan ang Timbuktu ng karamihan ng mga turista sa gitna ng Nobyembre at Pebrero kung kailan mas mababa ang temperatura ng hangin. Noong dekada 1980, naglaan ng tuluyan para sa konting turista ang dalawang maliit na hotel: Hotel Bouctou at Hotel Azala\xc3\xaf. Sa paglipas ng mga sumusunod na dekada tumaas ang mga numero ng turista kaya noong 2006 may pitong maliliit na hotel at bahay-panuluyan. Nakinabang ang bayan sa kita mula sa CFA 5000 na buwis sa turista, pamamagitan ng pagbebenta ng mga gamlang at sa pamamagitan ng pagtatrabaho para sa mga gabay.\n_START_SECTION_\nMga atake\n_START_PARAGRAPH_\nSimula noong 2008,  nagsimulang dumukot ang Samahang Al-Qaeda sa Islamikong Magreb ng mga grupo ng mga turista sa rehiyong Sahel. Noong Enero 2009, apat na mga turista ang dinukot malapit sa hangganan ng Mali at Niger matapos silang dumalo sa kultural na pagdiriwang sa Anderamboukane.  Pinatay ang isa sa mga turista. Bilang resulta nito at iba\'t iba pang mga insidente, nagsimulang magpayo ang ilang mga estado kabilang ang Pransya, Bretanya  at ang US,  sa kanilang mga mamamayan na iwasan ang paglalakbay malayo sa Bamako. Bumaba bigla ang bilang ng mga turista na bumibisita sa Timbuktu mula sa 6000 sa 2009 hanggang naging 492 lamang sa unang apat na buwan ng 2011. _NEWLINE_Dahil sa mga kinatatakutan sa seguridad, inilipat ng gobyernong Mali ang 2010 Pista sa Ilang mula sa Essakane papunta sa labas ng Timbuktu. Noong Nobyembre 2011, sinalakay ng mga mamamaril ang mga turista na naninirahan sa isang otel sa Timbuktu, kung saan pinatay ang isa sa kanila at dinukot ang iba pang tatlo. Ito ang unang insidente ng terorista sa Timbuktu mismo. _NEWLINE_Noong Abril 1, 2012, isang araw pagkatapos ng pagbihag ng Gao, nabihag ang Timbuktu mula sa militar ng Mali ng mga rebeldeng Tuareg ng MNLA at Ansar Dine. Pagkalipas ng limang araw, idineklara ng MNLA ang rehiyon na magkahiwalay sa Mali bilang bansa ng Azawad. Hindi kinikilala ang ipinahayag na pampulitikang entidad ng anumang mga rehiyonal na nasyon o ng internasyonal na komunidad at bumagsak ito pagkatapos ng tatlong buwan sa Hulyo 12.  _NEWLINE_Noong Enero 28, 2013, nagsimulang bawian ang Timbuktu ng mga kawal ng gobyerno ng Pransya at Mali mula sa mga rebeldeng Islamista. Binawi ng puwersa ng 1,000 Pransyang sundalo na may kasamang 200 sundalong taga-Mali ang Timbuktu nang walang labanan. Tumakas na ang mga grupo ng Islamista sa hilaga nang ilang araw bago nito, habang sinunog ang Suriang Ahmed Baba, na nagtataglay ng maraming mahahalagang manuskrito. Pinondohan ng Timog Aprika ang gusaling nagtaglay ng Suriang Ahmed Baba, at nagtaglay ng 30,000 manuskrito. IIniulat ng BBC World Service radio news noong ika-29 ng Enero 2013 na inalis ang humigit-kumulang 28,000 ng mga manuskrito para sa kaligtasan mula sa lugar bago ang pag-atake ng mga grupong Islamista, at hindi alam ang kinaroroonan ng mga 2,000 manuskrito. Nilayon ito upang maging mapagkukunan para sa pananaliksik sa Islam. _NEWLINE_Noong 30 Marso 2013, sumalingit ang mga rebeldeng jihadista sa Timbuktu siyam na araw bago ang isang pagbombang pagpapatiwakal sa isang tsekpoint ng hukbong Mali sa internasyonal na paliparan na nagpatay sa isang kawal. Tumagal ang pakikipaglaban hanggang Abril 1, nang tulungan ng mga Pransyang eroplano ang mga pwersang lupa ng Mali sa paghahabol ng mga natitirang rebelde sa sentro ng lungsod.\n_START_SECTION_\nMga maagang salaysay\n_START_PARAGRAPH_\nTumulong ang mga kwento ng katangi-tanging kayamanan ng Timbuktu sa paggalaw ng Europang paggalugad sa kanlurang baybayin ng Aprika. Kabilang sa mga pinakasikat na paglalarawan ng Timbuktu ay ang mga paglalarawan ni Leo Africanus at Shabeni.\n_START_SECTION_\nLeo Africanus\n_START_PARAGRAPH_\nMarahil na ang pinakasikat sa mga salaysay na nakasulat tungkol sa Timbuktu ay ang ginawa ni Leo Africanus. Ipinanganak bilang si El Hasan ben Muhammed el-Wazzan-ez-Zayyati sa Granada noong 1485, kabilang ang kanyang pamilya sa libu-libong Muslim na pinalayas ni Haring Ferdinand at Reyna Isabella matapos ang kanilang muling pagsakop ng Espanya noong 1492. Nanirahan sila sa Moroko, kung saan nag-aral siya sa Fes at sinamahan ang kanyang tiyuhin sa diplomatikong misyon sa buong Hilagang Aprika. Sa mga paglalakbay na ito, binisita niya ang Timbuktu. Bilang isang kabataang lalaki, nahuli siya ng mga pirata at ipinakilala bilang isang napakatalisik na alipin kay Papa Leo X, na nagpalaya sa kanya, bininyagan siya sa ilalim ng pangalang "Johannis Leo de Medici", at inatasan siya na magsulat, sa Italyano, isang detalyadong pagsuri ng Aprika. Nagbigay ang kayang mga salaysay ng karamihan ng kaalaman ng mga taga-Europa tungkol sa kontinente sa ilan ng mga sumunod na siglo. Naglalarawan ng Timbuktu nang nasa taas ang Imperyong Songhai, kinabibilangan sa Ingles na edisyon ng kanyang aklat ang paglalarawang: _NEWLINE_The rich king of Tombuto hath many plates and sceptres of gold, some whereof weigh 1300 pounds. ... He hath always 3000 horsemen ... (and) a great store of doctors, judges, priests, and other learned men, that are bountifully maintained at the king\'s cost and charges. [Mayroong mararaming gintong plato at setro ang mayamang hari ng Tombuto, iilan ay may timbang na 1300 libra. ...Palagi siyang mayroong 3000 na mangagabayo ... (at) labis na reserba ng doktor, hukom, pari, at iba pang dalubhasang tao, na saganang pinapanatili sa gastos at gulgol ng hari.]_NEWLINE_\xe2\x80\x94\xe2\x80\x89 _NEWLINE_  Leo Africanus, Descrittione dell\' Africa_NEWLINE__NEWLINE_ _NEWLINE_Ayon kay Leo Africanus, mayroong maraming panustos ng lokal na mais, baka, gatas at mantikilya, bagama\'t walang mga hardin ni mga lagwerta na pumalibot sa lungsod. Sa isa pang sipi na nakatuon sa paglalarawan ng kayamanan ng kapaligiran at ng hari, binanggit ni Africanus ang pagkapambihira ng isa sa mga kalakal ng Timbuktu: asin._NEWLINE__NEWLINE_ _NEWLINE_The inhabitants are very rich, especially the strangers who have settled in the country [..] But salt is in very short supply because it is carried here from Tegaza, some 500 mile (805\xc2\xa0km) from Timbuktu. I happened to be in this city at a time when a load of salt sold for eighty ducats. The king has a rich treasure of coins and gold ingots. [Mayayaman ang mga nakatira, lalo na ang mga estranghero na tumira sa bansa [..] Ngunit napakakaunti ang panustos ng asin dahil binubuhat ito mula sa Tegaza, mga 500 milya (805 km) mula sa Timbuktu. Nasa lungsod ako noong panahon na ibinebenta ang kargada ng asin para sa walumpung ducat. Mayroong kayamanan ng barya at ingot ang hari.]_NEWLINE_\xe2\x80\x94\xe2\x80\x89 _NEWLINE_  Leo Africanus, Descrittione dell\' Africa in Paul Brians\' Reading About the World, Volume 2_NEWLINE__NEWLINE_ _NEWLINE_Nag-akit ang mga paglalarawan at mga sipi ng mga taga-Europang manggagalugad. Gayunpaman, inilarawan din ng Africanus ang mas maraming mga makalupang aspeto ng lungsod, tulad ng "mga kubo na gawa sa tisa, at tinakpan ng atip" \xe2\x80\x93 bagaman halos hindi pinansin ang mga ito.\n_START_SECTION_\nShabeni\n_START_PARAGRAPH_\nHalos 250 taon pagkatapos ng pagbisita ni Leo Africanus sa Timbuktu, marami ang namuno sa lungsod. Sa katapusan ng ika-18 siglo humina ang mahigpit na pagkakahawak ng Morokanong pinuno sa lungsod, na nagbunga sa panahon ng mabuway na pamahalaan sa mabilis na pagbabago ng mga tribo. Sa panahon ng pamamahala ng isa sa mga tribo, ang Hausa, sinamahan ng isang 14-taong-gulang na bata na nagngangalang Shabeni (o Shabeeny) mula sa Tetuan sa hilagang baybayin ng Morocco ang kanyang ama sa pagbisita sa Timbuktu. _NEWLINE_Nanatili si Shabeni sa Timbuktu nang tatlong taon bago lumipat sa isang mahalagang lungsod na tinatawag na Housa na ilang araw na paglalakbay sa timog-silangan. Pagkalipas ng dalawang taon, bumalik siya sa Timbuktu upang manirahan doon nang pitong taon pa \xe2\x80\x93 kung saan doble ang laki ng populasyon kaysa sa bayan ng ika-21 siglo, kahit na lumipas na ang iilang siglo pagkatapos ang tugatog at hindi kasama ang mga alipin. _NEWLINE_Noong 27 taong-gulang na si Shabeni, isang beteranong mangangalakal siya sa kanyang bayan ng Tetuan. Gumawa siya ng dalawang taong peregrinasyon sa Mecca at sa gayon ay naging isang hajji, Asseed El Hage Abd Salam Shabeeny. Mula sa isang paglalayag sa kalakalan sa Hamburg, nabihag siya ng isang barko na pinangangasiwaan ng mga Ingles ngunit naglayag sa ilalim ng bandilang Ruso, na  nagpahayag ang kapitan na ang kanyang Imperyal na amo (Catherine ang Dakila) ay "nakikipagdigma sa lahat ng Muselmen" (tingnan ang Digmaang Ruso-Turko (1787-1792)). Dinala siya at ang barkong pinaglayagan niya sa Ostend sa Belgium noong Disyembre 1789 ngunit nakakuha sa kanya ang konsul Briton at inilabas ang barko. Nagtungo siya muli sa parehong barko, ngunit ang kapitan, na nagpahayag na takot siya na mabihag muli ang kanyang barko, ay nagbaba sa kanya sa pampang sa Dover. Sa Inglatera naitala ang kanyang kwento. Ibinigay ni Shabeeni ang laki ng lungsod sa ikalawang kalahati ng ika-18 siglo. Sa isang naunang sapi, inilarawan niya ang isang magubat na kapaligiran, kumpara sa mga tuyong kapaligiran sa ngayon.\n_START_SECTION_\nMga pagdiriwang pang-kultura\n_START_PARAGRAPH_\nAng pinakakilalang pagdiriwang pang-kultura ay ang Festival au D\xc3\xa9sert. Nang matapos ang paghihimagsik ng Tuareg noong 1996 sa ilalim ng pamamahala ng Konar\xc3\xa9, sinunog ang 3,000 armas sa isang seremonya na tinatawag na Flame of Peace (Apoy ng Kapayapaan) noong Marso 29, 2007 \xe2\x80\x93 upang gunitain ang seremonya, itinayo ang isang monumento. Upang ipagdiwang ang kasunduang pangkapayapaan, ginanap ang Festival au D\xc3\xa9sert tuwing Enero sa disyerto, 75 km mula sa lungsod hanggang 2010.\n_START_SECTION_\nPaglusob ng mga pundamentalistang Muslim\n_START_PARAGRAPH_\nNoong Mayo 2012, niwasak ng Ansar Dine ang isang dambana sa lungsod  at noong Hunyo 2012, sa resulta ng Laban ng Gao at Timbuktu, nawasak ang iba pang mga dambana, kabilang ang mosoliem ng Sidi Mahmoud, noong inaatake gamit ang mga pala, at piko ng mga miyembro ng parehong pangkat. Sinabi ng isang tagapagsalita ng Ansar Dine na pupuksain ang lahat ng mga dambana sa lungsod, kabilang ang 13 na natitirang mga Pandaigdigang Pamanang Pook, dahil itinuturing nila ang mga ito bilang mga halimbawa ng idolatrya, isang kasalanan sa Islam. Inilarawan ang mga kilos na ito bilang mga krimen sa sangkatauhan at mga krimeng digmaan. Matapos ang pagkawasak ng mga libingan, bumuo ang UNESCO ng isang espesyal na pondo upang pangalagaan ang mga Pandaigdigang Pamanang Pook ng Mali, at nangako na isakatuparan ang mga proyektong pagmumuling-tatag at rehabilitasyon kapag pinayagan ng sitwasyon ng seguridad.\n_START_SECTION_\nSentro ng kaalaman\n_START_PARAGRAPH_\nNaging sentro ang Timbuktu ng Islamikong pag-aaral mula ika-13 hanggang ika-17 siglo, lalo na sa ilalim ng Imperyong Mali at pamamahala ni Askia Mohammad I. Nagtatrabaho ang pamahalaang Mali at mga NGO upang talaan at maibalik ang mga labi nitong pamantayang isklor: Mga manuskrito ng Timbuktu. _NEWLINE_Umakit ang mabilis na paglago ng ekonomiya ng Timbuktu noong ika-13 at ika-14 na siglo sa maraming iskolar mula sa kalapit na Walata (ngayon sa Mauretania), na nagtungo sa ginintuang edad ng lungsod sa ika-15 at ika-16 na siglo na nagpatunay na malagong lokasyon para sa karunungan ng mga relihiyon, sining at agham. Sa mga tao ng Timbuktu, ang kanulatan at mga aklat ay simbolo ng kayamanan, kapangyarihan, at mga pagpapala at ang pagtamo ng mga libro ay naging pangunahing tungkulin ng mga iskolar. Humantong ang aktibong kalakalan sa mga aklat ng Timbuktu at iba pang bahagi ng Islamikong mundo at ang malakas na suporta ni emperador Askia Mohammed sa pagsulat ng libu-libong mga manuskrito. _NEWLINE_Natipon ang kaalaman sa paraang katulad ng maaga\'t impormal na modelo ng Europeong Medyebal na unibersidad. Ipinahayag ang mga lektura sa pamamagitan ng tanghal ng mga impormal na institusyon na tinatawag na madrasa. Sa kasalukuyan kilala bilang Pamantasan ng Timbuktu, tatlong madrasa ang nangasiwa ng 25,000 mag-aaral: Djinguereber, Sidi Yahya at Sankore. _NEWLINE_Tahasang relihiyoso ang mga institusyong ito, kumpara sa mas sekular na talaaralan ng moderno\'t Europong unibersidad at mas katulad sa modelong medyebal sa Europa. Gayunpaman, kung saan nagsimula ang mga Europeong unibersidad bilang mga kapisanan ng mga mag-aaral at mga guro, itinangkilik ang Kanlurang-Aprikanong edukasyon ng mga pamilya o mga angkan, kasama ang mga pamilya ng Aqit at Bunu al-Qadi al-Hajj na dalawa sa pinakakilala sa Timbuktu \xe2\x80\x93 pinangasiwaan din ng mga pamilyang ito ang mga mag-aaral sa mga natabing kwarto sa kanilang pabahay. Kahit na dinala sa Timbuktu ang batayan ng batas-Islam at pagtuturo nito mula sa Hilagang Aprika noong pagkalat ng Islam, umunlad ang karunungan sa Kanlurang Aprika: itinuturing si Ahmad Baba al Massufi bilang pinakadakilang iskolar ng lungsod. _NEWLINE_Nagsilbi ang Timbuktu sa prosesong ito bilang sentro ng pamamahagi ng mga iskolar at karunungan. Nangahulugan ang dependensya nito sa kalakalan ng masinsinang pagkilos ng mga iskolar mula sa lungsod papunta sa malawak na kalambatan ng mga kasosyo sa kalakalan nito (at pabalik). Gayunpaman, noong 1468-1469, umalis ang maraming iskolar para sa Walata noong sinakop ng Imperyong Songhay ni Sunni Ali ang Timbuktu at muli noong 1591 sa Morokanong pananakop. _NEWLINE_Nananatili ang sistema ng edukasyon nito hanggang sa huling bahagi ng ika-19 na siglo, samantala noong ika-18 siglo, nakaranas ang pagtatatag ng naglilibot na Quranikong paaralan bilang isang anyo ng unibersal na edukasyon, kung saan naglalakbay ang mga iskolar sa buong rehiyon kasama ang kanilang mga mag-aaral, nagpapalimos para sa pagkain sa isang bahagi ng araw. Napailalim sa presyon ang Islamikong edukasyon pagkatapos ng pananakop ng Pranses, tagtuyot sa 70s at 80s at sa pamamagitan ng digmaang sibil ng Mali noong unang bahagi ng 90s.\n_START_SECTION_\nWika\n_START_PARAGRAPH_\nKahit na Pranses ang opisyal na wika ng Mali, nagsasalita ang karamihan sa mga naninirahan sa Timbuktu ngayon ng Koyra Chiini, isang wikang Songhay na nagsisilbi rin bilang karaniwang wika. Bago ang paghihimagsik ng Tuareg noong 1990-1994, kinakatawan ang Arabeng Hassaniya at Tamashek ng 10% bawat isa sa 80% na dominasyon ng wikang Koyra Chiini. Dahil sinasalita ang Tamashek ng Ikelano at etnikong Tuaregs, humina ang paggamit nito ng pagpapatalsik ng maraming mga Tuareg kasunod ng paghihimagsik, na nagtataas ng pangingibabaw ng Koyra Chiini. _NEWLINE_Ang Wikang Arabe, na ipinakilala kasama ng Islam noong ika-11 siglo, ay higit sa lahat ang wika ng mga iskolar at relihiyon, katulad sa Latin sa Kristiyanismong Kanluranin. Bagaman snasalitaa ng Bambara ng grupong etniko na pinakamarami sa Mali, nakakulong ang mga taong Bambara sa timog ng bansa. Sa pamamagitan ng pagpapabuti ng suludkayarian na nagbibigay ng daan sa Timbuktu sa mas malalaking lungsod sa Timuging Mali, dumami ang paggamit ng Bambara sa lungsod hanggang sa kalayaan ng Azawad.\n_START_SECTION_\nSuludkayarian\n_START_PARAGRAPH_\nNang walang mga riles sa Mali bukod sa Daambakal ng Dakar-Niger hanggang sa Koulikoro, ang daan sa Timbuktu ay sa pamamagitan ng kalsada, bangka o, mula noong 1961, sasakyang panghimpapawid. Tuwing nagkaroon ng mataas na lebel ng tubig sa Niger mula Agosto hanggang Disyembre, nagpapatakbo nang lingguhan ang mga lantsang pantawid ng Compagnie Malienne de Navigation (COMANAV) ng isang bahagi mula sa Koulikoro hanggang ilawod ng Gao. Kinakailangan din ang mataas na tubig ng mga pinasse (malaking motorisadong piraguwa), na nakatsarter o pampubliko, na maglakbay pataas at pababa sa ilog. _NEWLINE_Dumadating ang kapwang lantsang pantawid at pinasse sa Korioum\xc3\xa9, daungan ng Timbuktu, na konektado sa sentro ng lungsod sa pamamagitan ng 18 kilometrong (11 milya) aspaltadong daan na bumabagtas sa Kabara. Noong 2007, naibalik sa dating kalagayan ang daan sa tradisyunal na daungan ng Timbuktu, Kabara, ng isang proyekto na pinondohan ng Libya na nagdraga ng 3 kilometrong (2 milya) mabanlikang kanal na kumukonekta sa Kabara at sa isang braso ng Ilog Niger. Nakakaabot na ngayon ang mga lantsang pantawid at pinasse ng COMANAV sa daungan kapag bumabaha ang ilog. _NEWLINE_Salat ang koneksyon ng Timbuktu sa kalambatang kalsada ng Mali kung saan kalsadang dumi lang ang mayroon sa mga kapitbahayan. Kahit na maaaring tawiran ang Ilog Niger sa pamamagitan ng lantsa sa Korioum\xc3\xa9, hindi mas mabuti ang mga kalsada sa timog ng ilog. Gayunpaman, itinatayo ang isang bagong aspaltado na daan mula sa Niono patungo sa Timbuktu na tumatakbo sa hilaga ng Delta ng Panloob na Niger. Bumabagtas ang 565 kilometrong (353 mi) daan sa Nampala, L\xc3\xa9r\xc3\xa9, Niafunk\xc3\xa9, Tonka, Dir\xc3\xa9 at Goundam. Tinustusan ang nakumpletong 81 kilometrong (50 mi) seksyon mula sa Niono patungo sa maliit na nayon ng Goma Coura ng Millennium Challenge Corporation. Maglilingkod ang bagong seksyong ito sa pag-unlad ng sistemang irigasyon ng Alatona ng Office du Niger. Ang 484 kilometre (301\xc2\xa0mi)     seksyon sa pagitan ng Goma Coura at Timbuktu ay Pinopondohan ng Pondo ng Pagpapaunlad ng Europa. _NEWLINE_Pinaglilingkuran ang Paliparang Timbuktu sa pamamagitan ng kapwang Air Mali at Mali Air Express, na naglalaan ng mga lipad papunta at mula sa Bamako, Gao at Mopti. Ang kanyang 6,923 talampakang (2,110 m) patakbuhan sa 07/25 patakbuhang satungo ay maliwanag at aspaltado.\n_START_SECTION_\nSa kalinangang tanyag\n_START_PARAGRAPH_\nSa imahinasyon ng mga Europeo at Hilagang Amerikano, isang mahiwagang lugar ang Timbuktu: natuklasan ng isang 2006 na survey ng 150 mga batang Briton na hindi naniniwala ang 34% na mayroong bayang ganoon, habang itinuturing ng natitirang 66% na "isang lugar ng kathang-isip" ito.  Inaamin ang pag-iisip na ito sa panitikan na naglalarawan ng kasaysayan ng Aprika at mga relasyon ng Aprikano at Europeo. Madalas na itinuturing ang Timbuktu bilang isang napakalayong lugar, sa kanluraning kalinagang tanyag. _NEWLINE_Nakasalalay ang pinagmulan ng mistipikasyong ito sa kagalakan na dinala sa Europa sa pamamagitan ng mga maalamat na kwento, lalo na ang mga kwento ni Leo Africanus: nakatuon lamang ang mga sangguniang Arabe sa mga mas mayamang lungsod sa rehiyon ng Timbuktu, tulad ng Gao at Walata. Sa Kanlurang Aprika ang lungsod ay may imahe na inihambing sa pananaw ng Europa sa Atenas. Samakatuwid, Europeong larawan ang larawan ng lungsod bilang ang ehemplo ng distansya at misteryo. _NEWLINE_Hindi pinansin ang mga makalupang paglalarawan ni Africanus at nagsilbing katalista ang mga kwento ng magagandang kayamanan para sa mga manlalakbay upang bisitahin ang hindi maaabot na lunsod \xe2\x80\x93 na may kilalang Pranses na explorer na si Ren\xc3\xa9 Cailli\xc3\xa9 na naglalarawan sa Timbuktu bilang "isang tumpok ng hindi kaakit-akit na bahay na gawa sa lupa". Nang binuksan, inamin ng maraming mga manlalakbay na ang hindi tamang paglalarawan ng "Aprikanong El Dorado". Nagbago ang kaganapang ito sa reputasyon ng lungsod \xe2\x80\x93 mula sa pagiging tanyag dahil sa ginto nito sa pagiging tanyag dahil sa lokasyon at misteryo nito: ang paggamit sa ganitong kahulugan mula noong 1863, binabanggit ngayon ang Timbuktu ng mga diksyunaryong Ingles bilang isang talinghaga para sa anumang malayong lugar. _NEWLINE_Sa "Scales of Gold" (1991), ang ikaapat na aklat sa serye ng House of Niccolo ni Dorothy Dunnett, pumunta ang mga pangunahing tauhan sa Aprika noong 1464-1467 para maghanap ng ginto. Makikita nila ang intelektwal at espirituwal na kayamanan ng Timbuktu na magbabago sa kanila. _NEWLINE_Sa orihinal na 1932 na rekord ng sikat na kantang tabing-dagat na "The Sun Has Got His Hat On", naglalaman ang pangalawang taludtod ng mga linyang: "[The Sun\'s] been tanning niggers out in Timbuktu / Now he\'s coming back to do the same to you! [Nagpapaitim (ang araw) ng mga negro sa labas sa Timbuktu / Babalik siya ngayon para gawin din \'to sa\'yo] Dahil sa kontrobersyal na kalagayan ng lahing palayaw na "nigger", lumitaw ang kontrobersya kapag tinutugtog ang awit na ito at iminungkahi ang iba\'t ibang kapalit, kabilang ang "negroes" at "nilutong mani" _NEWLINE_Matatagpuan ang katulad na mga paggamit ng lungsod sa mga pelikula, kung saan ginamit ito upang ipahiwatig na hindi matatagpuan ang isang lugar, isang tao o isang kalakal  \xe2\x80\x93 sa isang Olandeng komikong subseye ng Donald Duck na nakatagpo sa Timbuktu, ginagamit ni Donald Duck ang lungsod bilang kanlungan, at sa 1970 animadong feature ng Disney na The Aristocats, mananakot si Edgar, ang mayordomong kontrabida ng kwento, kay Thomas O\'Malley, Duchess, Marie, Toulouse, at Berlioz na ipapadala sila sa Timbuktu pero ililigtas sila ng kaibigan ni Thomas O\'Malley at ipapadala doon si Edgar mismo. Maling ibinanggit na nasa Pransesang Aprikang Ekwatoryal, sa halip ng Pransesang Aprikang Kanluranin. _NEWLINE_Binaliktad ni Ali Farka Tour\xc3\xa9 ang estereotipo: "For some people, when you say \'Timbuktu\' it is like the end of the world, but that is not true. I am from Timbuktu, and I can tell you that we are right at the heart of the world. [Para sa ilang mga tao, kapag sinabi mo na \'Timbuktu\' tulad ito ng dulo ng mundo, ngunit hindi totoo \'yan. Ako\'y mula sa Timbuktu, at masasabi ko sa\'yo na tayo\'y nasa gitna ng mundo.]"'