b'\n_START_ARTICLE_\nKritisismong historikal\n_START_PARAGRAPH_\nAng Kritisismong historikal (Ingles: Historical criticism, the historical-critical method o higher criticism) ay isang sangay ng kritisismong pampanitikan na sumisiyasat sa mga pinagmulan ng sinaunang panitikan o teksto upang maunawaan "ang daigdig sa likod ng tekstong ito". Ang pangunahing layunin ng kritisismong historikal ay tiyakin ang pangunahin o orihinal na kahulugan ng teksto sa orihinal na kontekstong historikal nito at sa literal na kahulugan o sensus literalis historicus nito.  Ang ikalawang layunin nito ay hangarin na buuin ang rekonstruksiyon ng historikal na sitwasyon ng may akda at sinusulatan ng tekstong ito. Ito ay maaaring maisakatuparan sa pamamagitan ng muling paglikha ng tunay na kaliksan ng mga pangyayari na inilalarawan ng teksto. Ang sinaunang teksto ay maaari ring magsilbing isang dokumento, rekord, o pinagkukunan sa muling paglikha ng sinaunang nakaraan na maaari ring magsilbi bilang pangunahing interes sa kritikong historikal. Tungkol sa Semitikong interpretasyong Biblikal, ang kritikong historikal ay magagawang bigyang pakahulugan ang Panitikan ng Israel gayundin ang Kasaysayan ng Israel. Sa ika-18 siglo CE kritisismong biblikal, ang terminong "mas mataas na kritisismo" (higher criticism) ay karaniwang ginagamit sa nananaig na skolarsiyip bilang pagsalungat sa mas mababang kritisismo. Sa ika-21 siglo, ang krtisismong historikal ay ang mas karaniwang ginagamit na termino para sa mas mataas na kritisismo samantalang ang kritisismong tekstuwal ay mas karaniwang ginagamit kesa sa maluwag na ekspresyong mas mababang kritisismo. Ang kritisismong historikal ay nagsimula noong ika-17 siglo CE at nagkamit ng sikat na pagkilala noong ika-19 at ika-20 siglo CE. Ang perspektibo ng sinaunang kritikong historikal ay nakaugat sa ideolohiyang Protestanteng Repormasyon kung paanong ang kanilang pakikitungo sa mga pag-aaral biblikal ay malaya mula sa impluwensiya ng interpretasyong tradisyonal. Kung ang imbestigasyong historikal ay hindi magagamit, ang kritisismong historikal ay nakasalig sa interpretasyong pilosopikal at teolohikal. Sa paglipas ng mga siglo, ang kritisismong historikal ay pinino sa iba\'t ibang mga pamamamaraang ginagamit sa kasalukuyan: kritisismo ng pinagkunan, kritisismo ng anyo, kritisismong redaksiyon, kritisismong tradisyon, kritisismong kanonikal at mga kaugnay na pamamaraan.\n_START_SECTION_\nMga pamamaraan\n_START_PARAGRAPH_\nAng mga pamamaraang historikal-kritikal ang mga spesipikong pamamaraan  na ginagamit upang siyasatin ang mga pinagmulang historikal ng teksto gaya ng: panahon ng pagkakasulat nito, lugar kung saan ito isinulat, mga pinagkunan nito, mga pangyayaring nakapaligid dito, mga petsa nito, mga taong sangkot dito, bagay, kustombre na binabanggit o pinahihiwatig sa teksto._NEWLINE_Ang pakikitungo sa mga pamamaraang historikal-kritikal ay kinakatawan ng sumusunod: (1) ang realidad ay pantay at pangkalahatan, (2) ang realidad ay malalapitan ng katwiran at imbestigasyon ng tao (3) na ang lahat ng mga  pangyayari na historikal at natural ay magkakaugnay at maikukumpara sa analohiya, (4) na ang kontemporaryong karanasan ng sangkatauhan ng realidad ay maaaring magbigay ng obhektibong kriterya sa maaari o hindi maaaring nangyari sa mga nakaraang pangyayari.\n_START_SECTION_\nAplikasyon\n_START_PARAGRAPH_\nAng aplikasyon ng paraang historikal-kritikal sa pag-aaral biblikal ay sumisiyasat sa mga aklat ng Tanakh gayundin din sa Bagong Tipan. Kinukumpara ng mga kritikong historikal ang mga teksto sa iba pang mga tekstong isinulat sa parehong panahon. Ang isang halimbawa nito ay nang tangkain ng modernong biblikal na skolarsiyip na unawaain ang Aklat ng Pahayag sa ika-1 siglong kontekstong historikal nito sa pamamagitan ng pagtukoy ng genreng pampanitikan nito sa panitikang apokaliptikong Hudyo at Kristiyano. Tungkol sa mga ebanghelyo, ang mas mataas na kritisismo ay nakikitungo sa problemang sinoptiko na ugnayan ng mga apat na kanonikal na ebanghelyong Ebanghelyo ni Marcos, Ebanghelyo ni Mateo, Ebanghelyo ni Lucas at Ebanghelyo ni Juan. Sa ilang mga kaso, gaya ng sa ilang mga Sulat ni Pablo, ang mas mataas na kritisismo\' ay maaaring kumumpirma ng tradisyonal na pagkaunawa ng may-akda o sumalungat sa tradisyonal na paniniwala ng simbahan tungkol sa may akda nito gaya ng sa mga ebanghelyo at sa Ikalawang Sulat ni Pedro. Sa mga pag-aaral klasiko, ang pakikitungong ika-19 siglo sa mas mataas na kritisismo ay nagsasantabi ng "mga paghahangad na pununin ang sinaunang relihiyon ng direktang kahulugan at kahalagahan at naglalalaan ng sarili nito bagkus sa kritikal na koleksiyon at kronolohikal na pagsasaayos ng pinagkunang materyal". Kaya ang mas mataas na kritisismo, kahit pa ito ay biblikal, klasiko, Byzantine, o medibeal ay nakatuon sa mga pinagkunang dokumento upang tukuyin kung sino ang sumulat nito, kailan ito isinulat o saan ito isinulat. Ang kritisismong historikal-kritikal ay nilalapat rin sa iba pang mga kasulatang relihiyoso gaya ng Quran at iba pa.\n_START_SECTION_\nKritisismo ng pinagkunan\n_START_PARAGRAPH_\nAng kritisismo ng pinagkunan ang paghahanap sa mga orihinal na pinagkunan na nasa likod ng isang tekstong biblikal. Ito ay maaaring bakasin pabalik sa ika-17 siglong paring Pranses na si Richard Simon at ang pinakamaimpluwensiyang produkto nito ang Prolegomena zur Geschichte Israels (1878) ni Julius Wellhausen na ang "kabatiran at klaridad ng ekspresyon ay nag-iwan ng hindi mabuburang marka sa modernong mga pag-aaaral biblikal".\n_START_SECTION_\nKritisismo ng anyo\n_START_PARAGRAPH_\nHinahati ng kritisismo ng anyo ang Bibliya sa mga seksiyon (pericopes, mga kuwento) na sinisiyasat at inuuri sa genres (prose o talata, sulat, arkibo ng korte, himno ng digmaan, tula etc). Ang kritiko ng anyo ay nagbibigay teoriya naman sa Sitz im Leben ("setting in life") ng pericope na kinalalagyan ng paglikha at pinaggamitan. Ang kasaysayang tradisyon ay isang spesipikong aspeto ng kritisismo ng anyo na naglalayon bakasin ang paraan kung saan ang mga pericope ay pumasok sa mas malaking mga unit ng kanon na Biblikal at lalo na sa paraan kung saan ito lumipat mula sa anyong pambibig tungo sa anyong isinulat. Ang paniniwala sa prioridad, stabilidad at pagiging matutukoy ng mga tradisyong pambibig ay nakikilala ngayon na malalim na kaduda duda upang gawin ang kasaysayang tradisyon na hindi magagamit ngunit ang mismong kritisismo ng anyo ay patuloy na nabubuo bilang nagpapatuloy na pamamaraan sa mga pag-aaral biblikal.\n_START_SECTION_\nKristisismong redaksiyon\n_START_PARAGRAPH_\nAng kritisismong redaksiyon ay nag-aaral ng "koleksiyon, kaayusan, pag-eedit, at pagbabago ng may akda o mga may akda sa teksto".\n_START_SECTION_\nKritisismong radikal\n_START_PARAGRAPH_\nSa huli nang ika-19 siglo, may mga tagapagtaguyod ng mas mataas na kritisismo na walang tigil sa pagsubok na iwasan ang anumang bakas ng dogma o pagkiling teolohikal sa muling paglilikha ng nakaraang realidad. Ito ay nagresulta sa sangay ng kritisismong radikal na pinursige ng mga kritikong historikal na ang karamihan ay skeptiko sa tradisyon ng simbahan at nagsasantabi ng simpatetikong skolarsiyip. Ang kritisismong radikal ay nagtaguyod ng konseptong si Hesus ay hindi kailanman umiral o ang kanyang mga apostol. Nagtangka rin ang mga kritikong radikal na ipakitang wala sa mga Sulat ni Pablo ang autentiko o tunay na isinulat ni Pablo.'