b'\n_START_ARTICLE_\nIkalawang Digmaang Pandaigdig\n_START_SECTION_\nMga dahilan\n_START_PARAGRAPH_\nAng Unang Digmaang Pandaigdig ay nagtapos sa pagkatalo ng Alemanya at ng kaniyang mga kaalyado noong 1918. Nabago ang mapa ng Europa, at b\xc3\xadlang resulta nito, nagsipagsulutan ang mga bagong bansa, kas\xc3\xa1ma na ang bagong nabuong Republika ng Weimar na kumakatawan sa nasabing bansa, dulot nito. Naniwala ang mga Aleman na sila ay hindi makatarungang sinisi sa digmaan; sila ay ginamit b\xc3\xadlang pambayad ng pera sa Britanya at Pransiya na nagwagi sa digmaan. Binigyan ang naunang nasabing bansa ng mga pagbabawal at sangksiyon, kab\xc3\xadlang na rito ang Kasunduan sa Versailles na nagbabawal sa bansa na magsanay ng hukbong katihan na umabot sa mahigit sa sandaanlibong kawal, para maiwas ang karagdagang gulo sa Europa at upang hindi na maulit ang pagkawasak at kapighatiang dulot ng nasabing digmaan.\n_START_SECTION_\nMga pagbabago sa mga bansa\n_START_PARAGRAPH_\nNaglunsad si Adolf Hitler ng isang himagsikan noong 1923 sa lungsod ng Munich sa Alemanya kas\xc3\xa1ma ng kaniyang mga kapartidong Nazi upang tangkaing ipalawak ang kanilang kapangyarihan. Pero ang himagsikang ito ay pumalpak, at marami sa kaniyang mga kasamahan ay nabihag ng mga awtoridad. Aabutin ang partido ng sampung taon bago sila ang magiging pin\xc3\xban\xc3\xb2 ng bansa._NEWLINE_Pagkatapos ng mga tagumpay laban sa iba\'t ibang imperyo kamakailan bago at pagkatapos ng digmaan, naramdaman ng mga Hap\xc3\xb3n ang ginigiit nilang karapatang magpalawak ng kanilang kapangyarihan sa Asya. Sinimulan nila ito, noong ta\xc3\xb3ng 1931, sa pamamagitan ng paglusob ng Manchuria na sakop ng Tsina noon. Sapagkat nasa digmaang sibil ang bansa roon, mga nasyunalistang Kuomintang na lumalaban sa mga Komunista na dati nilang kapanalig, lubos na mahina ang Tsina upang ipagtanggol nito ang mga teritoryong sakop nito; ang kinalabasan ay ang mabilisang pagkaagaw ng mga territoryo sa kamay ng mga Hap\xc3\xb3n. Nang mal\xc3\xa1man ito ng League of Nations at kinondena pagkatapos, umalis ang Hap\xc3\xb3n sa samah\xc3\xa1n at pinalawak nito ang imperyo sa iba\'t ibang ibayo ng Tsina.\n_START_SECTION_\nPagsikat ng mga diktador\n_START_PARAGRAPH_\nGanap na naitatag ang Unyong Sobyet noong 1922 mula sa mga lupaing d\xc3\xa1ting sakop ng mga Ruso at nawala nila pagkatapos ng mga himagsikan sa bansa noong ta\xc3\xb3ng 1917. Humalili si Joseph Stalin b\xc3\xadlang pin\xc3\xban\xc3\xb2 ng bagong bansa pagkatapos ang pagpanaw ni Vladimir Lenin noong 1924. Sinimulan niya ang malawakang industriyalisasyon at pagpapalakas ng pambansang hukbong katihan, tinawag na "Hukbong Pula ng mga Manggagawa at Magsasak\xc3\xa1" o kilal\xc3\xa1 l\xc3\xa1mang b\xc3\xadlang Hukbong Pula, habang kumikitil ng b\xc3\xbahay ng mga pinagkakamalang mga traydor at rebisyonista sa Partido at ng bansa._NEWLINE_Sa Italya naman, naglunsad ng kudeta si Benito Mussolini kas\xc3\xa1ma ang mga kaniyang mga kapartidong pasista sa Roma. B\xc3\xadlang resulta, ibinigay ng haring si Vittorio Emanuele III ang mga ehekutibo at mga pangmilitar na kapangyarihan kay Mussolini. Ganap na siyang naging diktador ng bansa._NEWLINE_Samantala, sa Alemanya, napasakamay na rin ng Partidong Nazi sa pamumuno ni Adolf Hitler sa wakas ang pamum\xc3\xban\xc3\xb2 ng bansa noong 1933. Sinisi niya ang mga suliranin ng Alemanya sa mga Hudyo. Sunod-sunod ang mga pakikipag-ugnayan niya sa mga karatig bansa, partikular na ang bansang Italya na naging unang bansang yumayakap sa ideolohiyang pasismo._NEWLINE_Sanhi ng Masidhing Panlulumo na nagsimula noong 1929 na sumira sa mga ekonomiya ng iba\'t ibang bansang industriyalisado sa daigdig, ipinangatwiran ng mga ibang diktador na kailangan nilang palakasin at palawakin ang kani-kanilang mga bansa. Lumusob ang mga Italyano sa Etiyopiya na matagal na nilang balak gawing kolonya nila noong 1936, at naging matagumpay sila._NEWLINE_B\xc3\xadlang paghihiganti sa pakikipagdigma laban sa Tsina, tinigilan ng Estados Unidos ang pagsusuplay ng langis sa mga Hap\xc3\xb3n. Dahil dito, nalilimita ang mga militar na kapabilidad ng mga Hap\xc3\xb3n, at ito rin ang dahilan kung bakit pagulat na inatake nila ang base-militar ng Pearl Harbor noong 1941.\n_START_SECTION_\nSimula ng pananakop\n_START_PARAGRAPH_\nIdinagdag ni Adolf Hitler sa Alemanyang Nazi ang mga bahagi ng Awstriya at Sudetenland, isang lugar na pinamumugaran ng mga Tseka. Nakipagsunduan rin siya sa pin\xc3\xban\xc3\xb2 ng Unyong Sobyet na si Joseph Stalin para magtulungan at \'di magdeklara ng digmaan sa bawat isa. Madal\xc3\xadng sinakop ng Alemanya ang Polonya, sa tulong ng Unyong Sobyet noong 1 Setyembre 1939, dahilan upang magdeklara ng digmaan ang Britanya at Pransiya sa unang nabanggit; dalawang araw ang makalipas ay opisyal nang nagsimula ang digmaan. Gumagamit ang mga heneral ng Alemanya ng taktikang blitzkrieg o digmaang kidlat na malugod na ginagamitan ng bilis ng paglusob ng mga iba\'t ibang yunit ng Wehrmacht, ang hukbong katihan ng Alemanya noong panahong iyon. Ang Dinamarka, Noruwega, Belhika, Olanda, at Pransiya ay mabilis na napabagsak ng blitzkrieg, habang dumadanas ng mga maliliit na mga kawalan sa tauhan at materyales._NEWLINE_Sa kabila ng pagkawala ng Pransiya sa kamay ng mga Aleman, tanging ang bansang Britanya na lang ang nanatiling malaya at kung saan ay nasa digmaan pa laban sa kanila. Gusto ni Hitler na wasakin muna ang hukbong panghimpapawid ng Britanya bago sakupin ang bansa. Noong 12 Agosto 1940, binomba ng Alemanya ang katimugang bayb\xc3\xa1yin ng Inglatera. Pinagsama-sama ni Punong Ministro Winston Churchill ang kaniyang hukbo para lumaban. Ang mga Briton ay tinulungan ng lihim na imbensiyon, ang radar, na ginamit para mal\xc3\xa1man kung may hukbong panghimpapawid papunta sa bansa, at sa tulong nito natablahan ng mga eroplanong panlaban ng bansa ang mga napakaraming eroplanong pambomba at panlaban ng Alemanya. Ipinatigil ni Hitler ang panghimpapawid na pananakop sa Britanya sanhi ng malaking kawalan sa mga eroplano, at hindi nasakop ng Alemanya ang pulo b\xc3\xadlang kinalabasan.\n_START_SECTION_\nPaglawak ng digmaan\n_START_PARAGRAPH_\nAng paglawak ng digmaan noong Hunyo 1941 ay sinimulan na ni Hitler at ng kaniyang mga heneral ang pananakop sa Unyong Sobyet, ang pinakamalaking bansa sa mundo. Ayon sa mga mananaysay at iskolar, ito ang pinakamalaking pagkakamali ni Hitler. Gusto niya ng bakanteng lugar para sa kaniyang lahi at makontrol ang kayamanan ng rehiyon. Gusto rin niyang pabagsakin ang komunismo at talunin ang pinakamakapangyarihang karibal niya na si Joseph Stalin. Umaabot sa apat na milyong sundalo ang pinasugod ni Hitler sa Rusya. Dahil dito, nagkasundo ang Unyong Sobyet at Britanya na magtulungan sa digmaan. Hindi nakapaghanda si Stalin sa pagsugod ng Germany. Higit sa dalawang milyong sundalo at sibilyan ang namatay sa kamay ng mga Aleman, pero sa kabila nito, walang balak na sumuko ang mga Ruso sa pagtatanggol ng kanilang bansa. Muntikan nang naagaw ng Wehrmacht ang Moscow na nagsisilbing kabisera ng bansa, ngunit sa pagsapit ng taglamigang Ruso, naglunsad ang mga Sobyet ng isang malawakang pag-atake laban sa kanila, at lubos na napaatras ang kanilang mga kawal mula sa mga tarangkahan ng lungsod.\n_START_SECTION_\nPagbago ng takbo ng digmaan para sa mga Alyado\n_START_PARAGRAPH_\nSa unang bahagi ng taong 1942, naging matagumpay ang mga hukbong Axis sa Europa sa iba\'t ibang larangan sa digmaan. Napasakamay ng mga Aleman at Italyano ang kut\xc3\xa0 ng mga Briton sa Tobruk sa Libya, at pagkatapos ng pagpapangkatang-muli ng mga Aleman mula sa pagkatalo nila sa Moscow mga ilang linggo ang lumipas ay bumalik sila sa paglulusob. Naagaw nila ang tangway ng Kerch at ang lungsod ng Kharkov, at ipinagpatuloy nila ang pangunahing misyon nila\xe2\x80\x94ang maagaw ang mga masaganang kalangisan sa Caucasus at ang lungsod ng Stalingrad. Dito nagsimula ang madugong Labanan sa Stalingrad. Isang malaking insulto at kawalan para kay Stalin ang pagkawala ng lungsod lalo na\'t pangalan niya ang nakaukit sa lungsod, kay\xc3\xa2 ang utos niya sa kaniyang mga kasundaluhan na tumatanggol sa lungsod ay bawal umatras nang walang utos sa kataas-taasan o kundi\'y sila ay patayin. Habang nahihirapan ang hukbong Axis sa pag-agaw sa lungsod dahil sa mga mamamaril na nakatago sa mga gusaling nasira ng mga kanyon at eroplano at kagitingan ng mga lokal nitong mamamayan, lumusob naman ang mga Sobyet sa mga giliran ng hanay ng hukbo at napakaraming yunit ng hukbo, kab\xc3\xadlang na iyong mga Rumaniyano, Italiyano, Unggaryano at iba pang kaalyado ng Alemanya, ang nawasak; napaligiran ang mahigit 300,000 Aleman sa lungsod. Pebrero 1943, sanhi ng pagkaubos ng kanilang tauhan, materyales at pagkain kas\xc3\xa1ma na ang napakamapinsalang taglamigang Ruso, napilitan sil\xc3\xa1ng sumuko sa mga Sobyet; ito ang hudyat ng simula ng pagbagsak ng hukbong Axis sa digmaan. Bagaman may kalakasan pa ang Wehrmacht sa labanan, hindi na nito naibawing muli ang dati nitong sigla; pagkatapos ng Labanan sa Kursk na siyang pinakamalaking laban\xc3\xa1n ng mga tangke sa kasaysayan na napagwagian ng mga Sobyet, napatunayan nang wala nang kakayahan ang Alemanya na magsagawa pa ng mga panlulusob sa mga teritoryo ng Rusya.\n_START_SECTION_\nPagkawagi ng mga Alyado\n_START_PARAGRAPH_\nNoong ika-6\xc2\xa0ng Hunyo 1944, naglunsad ang mga sundalong Amerikano, Briton at Kanadyano ng pagsakalay sa mga baybaying-dagat ng Normandy, Pransiya na sakop noon ng mga sundalong Aleman. Ito ay bahagi ng operasyong itinawag na D-Day o Operasyong Overlord na siyang pinakamalaking paglusob mula dagat sa kasaysayan; mahigit 175,000 Alyadong sundalo ang lumapag sa mga baybaying-dagat ng Normandy sa mga unang araw nito, at lumagpas sa mahigit sa isang milyon pagkatapos ng ilang araw. Makalipas ang mga ilang buwan, sa tulong ng mga Pranses, matagumpay na napalaya ng hukbong Alyado ang Pransya. Makalipas ang ilang buwan, nagsagawa ang mga Aleman ng isang paglusob laban sa mga hukbong Alyado sa mga kagubatan ng Ardennes, subalit pumalya ito at dahil nito ay halos matalo na ang bansa sa digmaan._NEWLINE_Noong 16 Abril 1945, pumasok ang Hukbong Pula ng Unyong Sobyet sa lungsod ng Berlin, ang kabisera ng Nasyunalistang Alemanya, at nilabanan nito ang mga kahuli-hulihang mga yunit ng mga sundalong Aleman. Nawasak ang kabiserang lungsod at may hihigit sa 700,000 sundalong Aleman at mga sibilyan ang namatay, nasugatan at nabihag sa kamay ng mga Sobyet. Noong 8 Mayo 1945, sumuko ang Alemanya at nagwagi ang mga puwersang Alyado at ang Unyong Sobyet sa digmaan.\n_START_SECTION_\nSimula ng pananakop\n_START_PARAGRAPH_\nTa\xc3\xb3ng 1937 nang sumiklab ang Digmaang Tsino-Hapones, at 1940 nang napasakamay na ng mga Hap\xc3\xb3n ang 40% ng lupain ng Tsina. Subalit, nahirapan silang igapi ang mga sundalong Intsik na labis na napakarami sa b\xc3\xadlang at ang mga kut\xc3\xa0 ng mga Komunista na patagong lumalaban sa gerilyang paraan. Ang nakapagpalala pa ay tinigil ng Estados Unidos ang pagsusuplay ng langis na labis na kinakailangan sa mga makineryang pandigma, at nagsanhi ito ng mas malala pang sitwasyon sa mga Hap\xc3\xb3n na humahanap ng mabilis at pangwakas na tagumpay sa digmaan at hindi pa handa sa pinatagal na digmaang atrisyon o pampaminsala._NEWLINE_Sinubukan ring lusubin ng mga Hapones ang Mongolya, pero halos nawasak ang kanilang hukbo sa kamay ng mga sundalong Sobyet at Mongol sa laban\xc3\xa1n sa Khalkin Gol noong Setyembre 1939. Dahil dito, nagkaroon ng usapang pangkapayapaan ang Unyong Sobyet at Imperyong Hap\xc3\xb3n, at mananatili ang kapayapaan hanggang Agusto 1945.\n_START_SECTION_\nPaglawak ng digmaan\n_START_PARAGRAPH_\nUpang makahanap ng mga bagong mapagkukunan ng langis para sa digmaan, pinaplano ng mga Hap\xc3\xb3n ang pagsakop sa mga bansa sa timog-silangang Asya. Sinimulan nila ito sa pagsakop sa Indotsinang Pranses noong 1940 na nagawa nag walang hirap at wala gaanong pandadanak ng dugo. Ginamit nila ang lugar na ito upang lumikha ng mga baseng panghimpapawid na sa hinaharap ay gagamitin sa paglusob sa Malaya at sa iba\'t iba pang mga lugar sa timog-silangang Asya._NEWLINE_Mas lalo pang lumala ang pakikipagtungo sa pagitan ng Imperyong Hapones at ng Estados Unidos sa paglipas ng mga panahon. Sinubukan ng mga diplomatikong Hapones na maibsan ang masam\xc3\xa1ng pakikitungo ng dalawang bansa, ngunit noong ika-7\xc2\xa0ng Disyembre 1941 ay nilusob at binomba nila ang kutang pandagat at mga barkong pandigma ng mga Amerikano sa Pearl Harbor sa Hawaii, na nagsisimula sa digmaan sa pagitan ng dalawang bansa. Inutos ni Franklin D. Roosevelt ang pagdedeklara ng digmaan sa bansang Hap\xc3\xb3n, ngunit nagdeklara din ang Alemanya at Italya ng digmaan laban sa Estados Unidos. Sa kaparehong petsa ay nilusob din nila ang Pilipinas. Pagkalipas ng ilang araw ay nilusob din nila ang Indonesyang Olandes, Malaya at Singapore._NEWLINE_Huling araw ng Enero 1942 nang tuluyang nawasak ng 36,000 sundalong Hapones ang hukbo ng Imperyong Briton na may 150,000 katao ang lakas sa Malaya at Singapore. Kaparehong buwan din nang idineklara ni Hen. McArthur bilang Open City ang Maynila ngunit hindi ito isinunod ng Hapon at itinuloy pa rin nila ang pag-atake. Dahil sa palala na ang kundisyon ng Pilipinas, ang Pamahalaang Komonwelt ni Manuel L. Quezon ay inilikas mula Malinta Tunnel sa Corregidor patungo sa Washington D.C., Estados Unidos at iniwan ang pamamahala kay Jose P. Laurel at Jorge Vargas. Humirap ang kondisyon ng bansa, malakas na umatake ang mga Hapones sa pamumuno ni Masaharu Homma, dahil dito humina ang puwersang USAFFE at tuluyang isinuko ang Corregidor at Bataan na pinamumunuan nina Hen. King at Hen. Wainwright. Bago pa man nito ay naagaw na din ng mga Hap\xc3\xb3n ang Indonesya._NEWLINE_Kahit saan ay malakas ang mga hukb\xc3\xb4 ng mga Hap\xc3\xb3n sa mga panahong ito. Patuloy sila sa panlulusob sa Tsina, Burma at sa mga maliliit na kapuluan ng Pasipiko na tila walang pumipigil sa kanila.\n_START_SECTION_\nDigmaan sa Pasipiko\n_START_PARAGRAPH_\nIka-4\xc2\xa0ng Mayo 1942, noong tinangkang lusubin ng mga Hapones ang Australia, nagkaroon ng isang mapaminsalang laban\xc3\xa1n sa mga karagatan ng Coral Sea na sa kauna-unahang pagkakataon sa kasaysayan ay hindi lumaban nang magkaharapan ang mga barkong pandigma kundi ang mga eroplano na mula sa mga barkong tagadala ng eroplano o mga aircraft carrier ang lumalaban sa laban\xc3\xa1n. Mas mapaminsala man ang laban\xc3\xa1n sa mga Amerikano, nagawa nila ang pagtigil sa mga Hapones sa paglusob sa Australia at sa daungan ng Port Moresby sa isla ng New Guinea._NEWLINE_Sa sumunod na buwan na Hunyo, pagkatapos ng laban\xc3\xa1n sa Coral Sea ay tinangk\xc3\xa2 namang lusubin ng mga Hapones ang mga kapuluan ng Hawaii g\xc3\xa1mit ang kanilang 200 samo\'t saring barkong pandigma. Ngunit sa pamamagitan ng paggamit sa mga codebreaker, nalaman ng mga Amerikano ang mga layunin ng mga Hapones. Matapos ang ilang araw ay sumiklab ang laban\xc3\xa1n sa Midway, kung saan 4 aircraft carrier ng mga Hapones ay napalubog ng mga Amerikanong eroplanong pandigma. Nagwagi ang mga Amerikano sa laban\xc3\xa1n at umatras ang mga Hapones patungo sa kanilang sariling kapuluan._NEWLINE_Buwan ng Agusto nang nagsimulang maglusob ang mga Amerikano sa pulo ng Guadalcanal, at Pebrero nang sumunod na taon umatras ang hukbong Hapones mula sa pulo. Dito nagsimula ang walang humpay na paglusob ng mga Alyado sa pamumuno ni heneral Douglas MacArthur sa Pasipiko._NEWLINE_Noong 20 Oktubre 1944, Bumalik si heneral MacArthur at mga kasamahan ni d\xc3\xa1ting pangulong Sergio Osmena, heneral Basilio J. Valdes, brigidyer heneral Carlos P. Romulo ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas at si heneral Richard H. Sutherland ng Hukbong Katihan ng Estados Unidos ay ang dumaong ng puwersang Amerikano sa Palo, Leyte. At nagsimula ng Pagpapalaya ng bansang Pilipinas sa pagitan ng pagsamahin na mga tropang Pilipino at Amerikano kab\xc3\xadlang ang mga kumilalang pangkat ng mga gerilya noong 1944 hanggang 1945 at ang pagsalakay ng puwersang Hapones. Nagsimula ang Labanan ng Pagpapalaya sa Maynila noong Pebrero 3, hanggang 3 Marso 1945 ay nilusob ng magkakasanib na hukbong Pilipino at Amerikano na isinalakay at pagwasak ng pagbobomba sa ibabaw ng kabiserang lungsod laban sa hukbong sandatahan ng Imperyong Hapones, at mahigit sa 100,000 mga Pilipinong sibilyan ang napatay sa kamay ng mga hukbong Hapones. Noong 2 Setyembre 1945, sumuko si heneral Tomoyuki Yamashita sa mga tropang Pilipino at Amerikano sa Kiangan, Lalawigang Bulubundukin (ngayon Ifugao) sa Hilagang Luzon. Nagsimula ang mga sundalong Pilipino at Amerikano ay naghahanda ng pagsalakay at pagpapalaya sa Hilagang Luzon ay lumaban sa mga hukbong Imperyong Hapones noong 1945.\n_START_SECTION_\nDigmaan sa Asya\n_START_PARAGRAPH_\nTaong 1943 nang sinubukan ng mga Briton at Tsino na muling lusubin ang Myanmar mula sa mga Hapones, pero pumalya sila. Nilusob din ng mga Hapones ang India, pero halos walang natir\xc3\xa1 sa kanilang hukbo sanhi ng pagkawasak ng iyon sa kamay ng mga Indiyano at Briton sa labanan sa Kohima at Imphal noong 1944. Mula nito, nagsiatrasan na ang mga hukbong Hapones mula sa kanlurang Myanmar hanggang sa Ilog Irrawaddy sa gitnang Myanmar._NEWLINE_Sa Tsina naman, bagaman nagtagumpay ang mga Hapones sa Operasyong Ten-Go laban sa mga Intsik noong 1944, patuloy silang nababawasan sa mga b\xc3\xadlang.\n_START_SECTION_\nPagkatapos ng digmaan\n_START_PARAGRAPH_\nNilusob ng mga Amerikano ang mga pulo ng Iwo Jima at Okinawa noong 1945, ngunit nakaranas sila ng napakatinding kawalan sa tauhan sanhi ng mga labanang ito. Dahil dito, para sa mga heneral ng mga Alyado, nagpasya sila na lubhang napakahirap lusubin ang mismong kapuluan ng Hapon. Nagpasya ang Amerikanong pangulong si Harry Truman na gamitin ang bomba atomika sa Hiroshima noong ika-6\xc2\xa0ng Agusto 1945. Dalawang araw matapos ang pambobomba, nilusob ng mga hukbong Sobyet ang Manchuria, katimugang bahagi ng isla ng Sakhalin at mga kapuluan ng Kuril at Shumshu. Binomba na naman ang Nagasaki noong ika-9\xc2\xa0ng Agosto 1945. Matapos nito ay nagpasya na sumuko ang pamahalaang Hapones sa mga Alyado, noong ika-2 ng Setyembre 1945.\n_START_SECTION_\nRochus Misch\xc2\xa0: Ang Pinakahuling Saksi sa Pagkamatay ni Hitler\n_START_PARAGRAPH_\nSi Rochus Misch ay naging guwardiya ni Hitler sa panahon ng digmaan. Noong Agosto 30, 1945, siya ang unang taong nakakita sa patay na katawan ni Hitler at ng kanyang asawa. Ipinahayag niya ang kanyang mga nakita bago at pagkatapos ng kamatayan ni Hitler. Si Misch ay namatay noong 2013 sa taong 96.'