Rawa Mazowiecka – miasto w województwie łódzkim, siedziba powiatu rawskiego, położone nad Rawką i jej dopływem Rylką. Była stolicą ziemi rawskiej, województwa rawskiego oraz miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego w starostwie rawskim w 1792 roku.

Miejsce obrad sejmików ziemskich ziemi rawskiej od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wieku.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. miasto miało 17 324 mieszkańców.

Położenie 
Według danych z roku 2006 Rawa Mazowiecka ma obszar 13,69 km², w tym:
 użytki rolne: 62%
 użytki leśne: 6%

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 14,28 km². Miasto stanowi 2,14% powierzchni powiatu.

Rawa Mazowiecka jako miasto stanowiące wydzieloną gminę miejską jest w całości otoczona przez gminę wiejską Rawa Mazowiecka.

Pod względem historycznym Rawa Mazowiecka leży na Mazowszu, w dawnej ziemi rawskiej, której była stolicą. W latach 1462–1793 Rawa była stolicą województwa rawskiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa skierniewickiego.

Rezerwaty przyrody 
Na terenie miasta częściowo znajduje się rezerwat przyrody Rawka chroniący koryto rzeki Rawki z rozgałęzieniami od źródeł do ujścia.

Ochrona środowiska 
Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Rawa Mazowiecka została sklasyfikowana jako trzydzieste czwarte najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej.

Historia 
Rawa Mazowiecka pierwszy raz pojawia się w źródłach historycznych w 1228, lecz prawdopodobnie jeszcze wtedy nie posiadała praw miejskich. W 1313 powstała kasztelania rawska. W 1321 Rawa uzyskała prawa miejskie (łac. Rava oppidum), stając się stolicą księstwa rawskiego. W latach 1355–1370 książę mazowiecki Siemowit III wybudował tu murowany zamek, który stanowił część systemu umocnień państwa Kazimierza Wielkiego, równocześnie obwiedziono miasto murami. W 1462 król Polski Kazimierz IV Jagiellończyk dokonał inkorporacji tutejszego księstwa do Korony, tworząc województwo rawskie, którego stolicą uczynił Rawę, miało to wpływ na rozkwit miasta. Z 1507 roku pochodzi pierwsze świadectwo istnienia osiedla żydowskiego w Rawie. Od 1562 przechowywany był na tutejszym zamku tzw. skarb rawski, pieniądze na utrzymanie wojska kwarcianego. Podczas wojen szwedzkich w XVII wieku miasto poważnie ucierpiało i podupadło gospodarczo.

21 sierpnia 1698 w Rawie Mazowieckiej zmarła przedstawicielka rodu Kostków, herbu Dąbrowa, Zofia Domicela (ur. 1628, córka Macieja i Anny Czapskiej). Była wychowywana na dworze księżnej Ostrogskiej wojewodziny wołyńskiej, siostry Anny Alojzyny, a po jej śmierci na dworze księżnej Wiśniowieckiej, matki Michała, przyszłego króla Polski. Była hojną donatorką kościoła w Rawie, została pochowana w grobach nowego kościoła w Rawie.

Ożywienie gospodarcze i nieznaczny rozwój pod koniec XVIII w. W 1795 Rawa została włączona do Królestwa Prus, a od 1807 stała się stolicą powiatu rawskiego departamentu warszawskiego w Księstwie Warszawskim. Od 1815 znalazła się w Królestwie Polskim. W 1827 powstała pierwsza fabryka sukna.

4 lutego 1863 Antoni Jeziorański, naczelnik wojenny województwa rawskiego w powstaniu styczniowym, wspólnie z Aleksandrem Sokołowskim i Franciszkiem Sokołowskim wykonał udane uderzenie na Rawę Mazowiecką, zdobywając rosyjskie koszary, pozyskując broń i biorąc jeńców. W latach 1905–1907 liczne wystąpienia chłopskie i robotnicze. Istotną grupę wśród mieszkańców miasta stanowili Żydzi (w 1921 3018 osób, czyli ok. 1/3 ludności). W okresie międzywojennym w mieście działała Komunistyczna Partia Polski i lewicowe organizacje chłopskie, które w 1931 zorganizowały tzw. marsz głodnych. W chwili wybuchu II wojny światowej miasto liczyło 9 tysięcy mieszkańców, 10 września 1939 miała miejsce pierwsza egzekucja 40 mieszkańców.

W 1941 Niemcy utworzyli getto, gromadząc w nim ponad 4 tys. Żydów. W 1942 wszyscy zostali wywiezieni do obozu zagłady w Treblince i tam zamordowani. W styczniu 1945 miasto zostało zbombardowane, a następnie zdobyte przez Armię Czerwoną.

Po wojnie miasto zostało odbudowane, powstały Zakłady Przyrządów Pomiarowych, będące filią VIS Warszawa.

Zabytki 

Znajdują się tu ruiny zamku książąt mazowieckich. Zachowaną basztę, którą opiekuje się Muzeum Ziemi Rawskiej można zwiedzać w sezonie letnim. W Rawie Mazowieckiej znajduje się też jedna z największych stacji zabytkowej Kolei Wąskotorowej Rogów – Rawa – Biała łączącej Rawę z Rogowem oraz Białą Rawską. Do zabytków można zaliczyć również dom przy ulicy Słowackiego, w którym niegdyś zatrzymał się Napoleon Bonaparte w trakcie jednej ze swych podróży. W Rawie znajdują się również 3 zabytkowe kościoły.

Według rejestru zabytków NID na listę zabytków wpisane są obiekty:
 strefa ścisłej ochrony konserwatorskiej Starego Miasta, nr rej.: 800-A z 4.10.1991
 zespół klasztorny augustianów, ob. pasjonistów, 1790:
 kościół pw. Wniebowzięcia NMP, nr rej.: 781 z 27.12.1967
 klasztor, nr rej.: 782 z 27.12.1967
 zespół klasztorny jezuitów, XVII-XVIII w.:
 kościół, obecnie parafialny pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, nr rej.: 777 z 27.12.1967
 dzwonnica, nr rej.: 779 z 27.12.1967
 kolegium, obecnie plebania, nr rej.: 780 z 27.12.1967
 kościół szpitalny pw. św. Ducha, obecnie ewangelicko-augsburski, XVI w., XIX w., nr rej.: 783 z 27.12.1967
 cmentarz żydowski, ul. Żydomicka, 1 poł. XVIII w., nr rej.: 872 A z 20.03.1992
 park miejski, 1 poł. XIX w., nr rej.: A 478 z 16.09.1978
 zamek książąt mazowieckich (ruina), XIV w., XVIII-XX w., obecnie Muzeum Ziemi Rawskiej nr rej.: 784 z 27.12.1967
 ratusz, ul. Piłsudskiego 5, 1822, nr rej.: 785 z 27.12.1967
 jatki miejskie, ul. Mickiewicza 11, 1820-30, nr rej.: 602-XI-389 z 29.06.1954 oraz 270 z 27.12.1967
 dworzec kolejki wąskotorowej, 1922, nr rej.: 1000 A z 31.12.1996 (dec. – Rogowska Kolej Dojazdowa).
 układ torowy kolejki wąskotorowej, nr rej.: 1000 A z 31.12.1996 (dec. – Rogowska Kolej Dojazdowa).
 kolejowy most stalowy na rzece Rawce, 1928, nr rej.: 1000 A z 31.12.1996 (dec. – Rogowska Kolej Dojazdowa).
 dom, ul. Armii Krajowej 1, 1 poł. XIX w., nr rej.: 600-XI-37 z 29.06.1953 oraz 272 z 27.12.1967
 szkoła podstawowa, ul. Kościuszki 19, 1922, nr rej.: 916 A z 22.12.1992
 dom, ul. Łowicka 26, 1930, nr rej.: 631 z 29.09.1984
 dom (dworek), ul. 1 Maja 55, 2 poł. XIX w., nr rej.: 789 z 7.02.1982
 zespół willowy, ul. Miła 4, 1 ćw. XX w., nr rej.: 913 A z 4.12.1992:
 willa
 dom ogrodnika
 brama wjazdowa
 ogród
 dom, pl. Piłsudskiego 4 (siedziba niektórych wydziałów Urzędu Miasta), 1 poł. XIX w., nr rej.: 786 z 27.12.1967
 dom, pl. Piłsudskiego 4 a, poł. XIX w., nr rej.: 787 z 27.12.1967
 dom, pl. Piłsudskiego 4 b, poł. XIX w., nr rej.: 788 z 27.12.1967
 dom, pl. Piłsudskiego 10, XVIII/XIX w., nr rej.: 789 z 27.12.1967
 dom, pl. Piłsudskiego 11, poł. XIX w., nr rej.: 790 z 27.12.1967
 dom, pl. Piłsudskiego 12, poł. XIX w., nr rej.: 791 z 27.12.1967
 dom, pl. Piłsudskiego 14, 1824-25, nr rej.: 792 z 27.12.1967
 dom, pl. Piłsudskiego 15 (d.16), poł. XIX w., nr rej.: 793 z 27.12.1967
 dom, pl. Piłsudskiego 16 (d.17), poł. XIX w., nr rej.: 271 z 27.12.1967
 dom, ul. Słowackiego 44 (d.14), nr rej.: 601-XI-38 z 29.06.1954
 dom, ul. Warszawska 8, nr rej.: 769 z 25.08.1986
 dom, pl. Wolności 6, 1 poł. XIX w., nr rej.: 795 z 27.12.1967
 młyn gospodarczy, ul. Słowackiego 31, 1918/19, nr rej.: 886 A z 4.12.1992

Legenda 
Władający księstwem rawskim Siemowit III po śmierci pierwszej żony Eufemii ożenił się powtórnie. Początkowo małżeństwo układało się szczęśliwie, jednak później Siemowit III zaczął podejrzewać, że żona go zdradza. Mimo że była w ciąży, kazał zamknąć ją w zamkowej wieży. Chociaż torturowana służąca nic złego na swoją panią nie powiedziała, książę rozkazał domniemanego kochanka księżnej powlec końmi, a żonę po porodzie zgładzić. Nowo narodzonego chłopca oddał zaś na wychowanie ubogiej kobiecie w okolicach Rawy. Kiedy dowiedziała się o tym córka księcia z pierwszego małżeństwa, Małgorzata, żona Kaźka, księcia słupskiego, zabrała potajemnie dziecko na swój dwór na Pomorze. Wychowała brata jak należało na księcia. Kiedy chłopiec dorósł, był tak podobny do Siemowita III, że nikt nie mógł wątpić, że jest synem księcia mazowieckiego. Zrozpaczony władca, gdy go ujrzał, zrozumiał jak strasznie się pomylił podejrzewając żonę o zdradę i skazując ją na śmierć. Duch księżnej powraca podobno na rawski zamek.

Wspólnoty wyznaniowe 
Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:
 Kościół rzymskokatolicki:
 parafia św. Pawła od Krzyża
 parafia Jezusa Chrystusa Króla Wszechświata
 parafia Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny
 Kościół Ewangelicko-Augsburski:
 parafia w Rawie Mazowieckiej
 Świadkowie Jehowy:
 zbór Rawa Mazowiecka (Sala Królestwa ul. Orzeszkowej 46)

Demografia 
Dane z 30 czerwca 2004:

 Piramida wieku mieszkańców Rawy Mazowieckiej w 2014 roku.

Transport 

Przez miasto przebiegają drogi krajowe i wojewódzkie:
 droga krajowa nr S8 (E67)
 droga krajowa nr 72
 droga wojewódzka nr 707
 droga wojewódzka nr 725
 droga wojewódzka nr 726

Przez miasto przebiega linia Kolei Wąskotorowej Rogów – Rawa – Biała. Znajduje się tu stacja Rawa Mazowiecka, oraz przystanek Zamkowa Wola. Obecnie na trasie kolejki odbywa się sezonowy ruch turystyczny.

Współpraca międzynarodowa 
Miasta i gminy partnerskie:
 Nyírbátor 
 Boskovice

Honorowi obywatele Rawy Mazowieckiej 
 Józef Piłsudski – Marszałek Polski
 Eugeniusz Walczuk – profesor Politechniki Łódzkiej
 Sławek Wierzcholski – muzyk, dziennikarz radiowy i prasowy, założyciel grupy Nocna Zmiana Bluesa
 Józef Zawitkowski – biskup pomocniczy diecezji łowickiej
 Mieczysław Iwanicki – dziekan dekanatu rawskiego
 Elżbieta Dedek – pianistka
 Jan Koziatek – były przełożony domu zakonnego Zgromadzenia Męki Jezusa Chrystusa w Rawie Mazowieckiej.

Zobacz też 
 Cmentarz żydowski w Rawie Mazowieckiej

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona Urzędu Miasta
 Rawa Mazowiecka w Regionalnym Katalogu Zabytków
 

 
Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo rawskie)
Miasta w województwie łódzkim
Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku
Miasta wojewódzkie I Rzeczypospolitej
Miejsca obrad sejmików I Rzeczypospolitej
Starostwo rawskie