title: Wayang purwa
text: Wayang Purwa iku sajinising wayang saka Jawa. Para ahli ngira yèn ukara purwa dijupuk saka parwa, utawa péranganing kitab-kitab kakawin kaya ta Mahabharata utawa Ramayana. Ing bausastra Jawa anyar, ukara purwa uga bisa ngandhut pangerten jaman purba utawa jaman wiwitan. Yèn ing versi asliné, kitab loro iki ora ana sesambungané. Ing Jawa, ana sesambungan antarané rong jaman iki kang banjur dirunut dadi silsilah dhéwé.
  
  Pangowahan
  Ing tangan para pujangga Jawa, wiracarita loro iku diowahi lan ditambahi manèh. Ing padhalangan, dhalang nduwé kuwasa improvisasi carita-carita cilik, kang banjur kondhang dadi ‘’carita carangan’’.
  
  Wayang purwa ngalami owahan kang akèh nalika ing jaman Wali Sanga. Para ulama Islam iki nyoba ngilangi ajaran Hindhu ing Mahabharata lan Ramayana kang asliné saka India. Ing wayang kulit, gambar-gambar wayang iki banjur dientha-entha karebèn ora kaya manungsa. Jimat Kalimasada duwèké  Puntadewa  saka tambahané para wali uga. Semono uga paraga wayang kaya Sang Hyang Giri Nata kang dianggep ngrujuk marang Sunan Giri, salah sijiné Wali Sanga.
  
  Ing jaman Mataram Anyar, Walanda nyoba ngrungkebi pulitik lan panguwasa. Nanging amarga saka iku banjur pujangga-pujangga kraton olèh kawigaten. Para pujangga kaya Yasadipura I, Yasadipura II, utawa Ranggawarsita nyoba nguripaké manèh kasusastran kang magepokan kalawan Mahabharata lan Ramayana iku.
  
  Lakon-Lakon
  Yèn dideleng kanthi prasaja, lakon wayang kapérang dadi loro: pakem lan carangan.
  
  Pakem
  Lakon pakem dijupuk saka carita-carita kang ana ing kitab-kitab kuna, kaya ta: Kakawin Mahabharata, Kakawin Ramayana, Pustaka Raja Purwa lan Purwakandha. Ing antarané carita-carita pakem iku antarané:
  Bale Sigala-gala
  Pandhawa Dhadhu
  Bharatayudha
  Rama Gandrung
  Subali Lena
  Anoman Dhuta
  Brubuh Ngalengka
  
  Lakon Carangan
  Lakon carangan iku njupuké saka carita pakem kang dikantheni tambahan carita liyané. Saka carita carangan iki banjur akèh gagrag-gagrag kang tansah béda. Paraga-paraga ing wayang uga dadi tambah akèh. Nanging ana kalané  gawé bingung, amarga bisa baé lakoné padha nanging caritané dadi béda. Carita-carita carangan iku antarané:
  Babad Alas Mertani
  Partakrama
  Aji Narantaka
  Abimanyu Lair
   Peksi Dewata
  Gambiranom
  Semar Mantu
  Bambang Sitijaya
  Aswatama Maling
  Thongthongborong
  Srikandhi Mandung
  Danasalira
  Laire Pandhu
  Laire Dasamuka
  Laire Indrajit
  Bedhah Lokapala
  Tutugipun Lampahan Wilugangga
  Gathotkaca Gandrung
  Antasena Rabi
  Ugrasena Tapa
  Sembadra Larung
  Kresna Kembang
  Narayana Maling Putri
   Sri Boyong
   Bandung Naga Sewu
   Pandhawa Maneges
   Semar Maneges
   Parta Déwa
   Wahyu Topeng Waja
   Wahyu Widayat
   Semar Kuning
   Rama Tambak
   Semar mBarang Jantur
   Anoman Swarga
   Déwa Ruci
   Bima Bungkus
   Gatutkaca Sungging
   Sudamala
   Sumantri Ngenger
   Wahyu Makutharama
  Sawetara lakon ing dhuwur kanthi format MP3 bisa kaundhuh ing situs internèt.
  
  Sempalan
  Lakon sempalan iku lakon kang wis dadi lakon gubahan, béda karo asliné amarga disaluyokaké déning gagrag anyar kaya lakon-lakon Wayang mbeling utawa lakonet anggitan Ki Harsono Siswocarita. 
  Nurkala Kalimantra Gawe Geger Suralaya
  Prof Dr Bimatanayatatwa
  Gitadarma Dr Mintaraga
  
  Banjaran
  Lakon BANJARAN iku jinising lakon wayang purwa sinng nyaritakaké 
  éning Alm Ki Nartosabdo.  
  Sebadyan lakon iku dawa lan ginelar sewengi natas, nanging ora nara, Jejer III, perang brubuh nganti tancep kayon.
  Sawetara lakon Banjaran kanthi format MP3 uga bisa diundhuh lan dipirengake ing internèt. 
   Banjaran Karna
   Banjaran Abimanyu
   Banjaran Gatutkaca
   Narasoma (Banjaran Salya)
   Banjaran Karna
   Banjaran Bisma
  
  Rujukan
  
  Uga delengen
  Wayang
  Wayang Kulit
  
  Lakon Wayang
  Wayang