title: Serat Kalatidha
text: Serat Kalatidha iku sawijining tembang anggitané Ranggawarsita. Isiné prakara pasambatané yèn ing jaman samono wong kudu mèlu-mèlu prakara kang kalebu ala supaya bisa 'maju'. Tembang macapat iki kabèh ing pupuh Sinom lan ana 12 pada gunggungé. Karya sastra iki ditulis kurang luwih taun 1860 Masehi. Kalatidha iku salah siji karya sastra Jawa kang kawentar. Malah nganti saiki isih akèh wong Jawa, mligi kalangan tuwa kang isih apal paling ora sapada tembang iki, yaiku pada kapitu.
  
  Latar wuri 
  Kalatidha iku dudu karya Rangga Warsita kang paling dawa. Tembang iki mung ana 12 sajeroning metrum Sinom. Kala tidha kanthi barès tegesé "jaman édan", kaya kang ditulis déning Rangga Warsita dhéwé. Kocap kacarita, Rangga Warsita nulis syair iki nalika pangkaté ora diundhakaké kaya kang dikarepaké. Banjur panjenengané gawé generalisasi saka kahanan iki, lan nganggep kanthi umum yèn jaman nalika semana minangka jaman édan lan krisis. Wektu iku Rangga Warsita minangka pujangga karajan ing Kraton Kasunanan Surakarta. Panjenengané iku pujangga panutup utawa "pujangga pungkasan", awit sawisé iku ora ana "pujangga kraton" manèh.
  
  Makna 
  Tembang Kalatidha bisa dipérang dadi telung pérangan, yaiku: pérangan kapisan wujud pada 1 nganti 6, pérangan kaloro wujud pada 7, lan pérangan katelu wujud pada 8 nganti 12. Pérangan pisanan yaiku mangsa kang miturut Rangga Warsita wujud kaanan tanpa adeg-adeging bebener. Pérangan kaloro isiné katekadan lan mawas dhiri. Pérangan katelu isiné sikap kang tangat marang agama sajeroning masarakat.
  
  Tèks
  Pupuh Sinom
  
  Pada 1-6
  Mangkya darajating praja
  Kawuryan wus sunyaturi
  Rurah pangrehing ukara
  Karana tanpa palupi
  Atilar silastuti
  Sujana sarjana kelu
  Kalulun kala tidha
  Tidhem tandhaning dumadi
  Ardayengrat déné karoban rubeda
  
  Ratune ratu utama
  Patihe patih linuwih
  Pra nayaka tyas raharja
  Panekare becik-becik
  Paranedene tan dadi
  Paliyasing Kala Bendu
  Mandar mangkin andadra
  Rubeda angrebedi
  Béda-béda ardaning wong saknagara
  
  Katetangi tangisira
  Sira sang paramengkawi
  Kawileting tyas duhkita
  Katamen ing ren wirangi
  Déning upaya sandi
  Sumaruna angrawung
  Mangimur manuhara
  Met pamrih melik pakolih
  Temah suka ing karsa tanpa wiweka
  
  Dasar karoban pawarta
  Bebaratun ujar lamis
  Pinudya dadya pangarsa
  Wekasan malah kawuri
  Yan pinikir sayekti
  Mundhak apa aneng ngayun
  Andhedher kaluputan
  Siniraman banyu lali
  Lamun tuwuh dadi kekembanging beka
  
  Ujaring panitisastra
  Awewarah asung peling
  Ing jaman keneng musibat
  Wong ambeg jatmika kontit
  Mengkono yèn niteni
  Pedah apa amituhu
  Pawarta lolawara
  Mundhuk angreranta ati
  Angurbaya angiket cariteng kuna
  
  Keni kinarta darsana
  Panglimbang ala lan becik
  Sayekti akèh kewala
  Lelakon kang dadi tamsil
  Masalahing ngaurip
  Wahaninira tinemu
  Temahan anarima
  Mupus pepesthening takdir
  Puluh-Puluh anglakoni kaelokan
  
  Pada 7
  Amenangi jaman edan
  Ewuh aya ing pambudi
  Milu edan nora tahan
  Yèn tan milu anglakoni
  Boya kaduman melik
  Kaliren wekasanipun
  Ndilalah karsa Allah
  Begja-begjane kang lali
  Luwih begja kang eling lawan waspada
  
  Pada 8-12
  Semono iku bebasan
  Padu-padune kepéngin
  Enggih mekoten man Doblang
  Bener ingkang angarani
  Nanging sajeroning batin
  Sajatiné nyamut-nyamut
  Wis tuwa arep apa
  Muhung mahas ing asepi
  Supayantuk pangaksamaning Hyang Suksma
  
  Béda lan kang wus santosa
  Kinarilah ing Hyang Widhi
  Satiba malanganeya
  Tan susah ngupaya kasil
  Saking mangunah prapti
  Pangeran paring pitulung
  Marga samaning titah
  Rupa sabarang pakolih
  Parandene maksih taberi ikhtiyar
  
  Sakadare linakonan
  Mung tumindak mara ati
  Angger tan dadi prakara
  Karana riwayat muni
  Ikhtiyar iku yekti
  Pamilihing reh rahayu
  Sinambi budidaya
  Kanthi awas lawan eling
  Kanti kaesthi antuka parmaning Suksma
  
  Ya Allah ya Rasulullah
  Kang sipat murah lan asih
  Mugi-mugi aparinga
  Pitulung ingkang martani
  Ing alam awal akir
  Dumununging gesang ulun
  Mangkya sampun awredha
  Ing wekasan kadi pundi
  Mula mugi wontena pitulung Tuwan
  
  Sageda sabar santosa
  Mati sajeroning ngaurip
  Kalis ing reh aruraha
  Murka angkara sumingkir
  Tarlen meleng malat sih
  Sanityaseng tyas mematuh
  Badharing sapudhendha
  Antuk mayar sawatawis
  Borong angga sawarga mesi martaya
  
  Serat Kalatidha ing Leiden 
  Serat Kalatidha misuwur banget nganti tekan kutha Leiden, Walanda. Ing kéné pethikan saka Serat Kalatidha sinurat ing sawijining témbok omah.
  
  Uga pirsanana
   Zaman Édan buku anggitan Kamadjaja kang isiné sawijining analisis tèks iki.
  
  Pranala njaba 
  
   Situs resmi Serat Kalatidha ing kutha Leiden 
  
  Sastra Jawa Anyar