title: Serat Wédhatama
text: Serat Wédhatama iku karya susastra Jawa gagrag anyar kang ngamot filsafat Jawa mligi bab kawruh manunggaling kawula gusti. Teks iki ditulis déning Kanjeng Gusti Pangéran Adipati Arya (KGPAA) Mangkunagara IV kang lair kanthi asma Radèn Mas Sudira ing dina Senin Paing, tanggal 8 Sapar, taun Jimakir, windu Sancaya, taun Jawa 1738, utawa taun Masehi 3 Maret 1811. Tembung Serat Wédhatama dumadi saka telung wanda, ya iku: serat, wédha lan tama. Serat, tegesé tulisan utawa kasusastran, wédha, tegesé kawruh utawa ajaran, lan tama, dumadi saka tembung utama kang tegesé apik, dhuwur utawa luhur. Dadi Serat Wedhatama duwèni pangertèn: siji susastra kang ngemot kawruh ajaran kautaman uga kaluhuran uripé manungsa. Serat Wédhatama kalebu salah siji susastra Jawa kang banget misuwur lan unggul mligi ing babagan reroncèning tembung uga kawruh kautaman uripé manungsa. Miturut babon kang tinemu ana ing Ngayogyakarta, Serat iki kaya-kaya isih cedhak karo babone kang asli Pangkur..
  
  Serat Wédhatama gadhah 14 pada (Tembang Pangkur), 18 pada (Tembang Sinom), 15 pada (Tembang Pucung), 35 pada (Tembang Gambuh), lan 18 pada (Tembang Kinanthi).
  
  Tèks tembang
  
  TEMBANG PANGKUR 
   Mingkar mingkuring angkara 
   Akarana karenan mardi siwi 
   Sinawung resmining kidung 
   Sinuba sinukarta 
   Mrih kretarta pakartining ngèlmu luhung 
   Kang tumrap nèng tanah Jawa 
   Agama ageming aji
  
   Jinèjèr nèng Wédhatama 
   Mrih tan kemba kembénganing pambudi 
   Mangka nadyan tuwa pikun 
   Yèn tan mikani rasa 
   Yekti sepi asepa lir sepah samun 
   Samangsané pakumpulan 
   Gonyak-ganyik nglilingsemi
  
   Nggugu karsané priyangga 
   Nora nganggo paparah lamung angling 
   Lumuh ingaran balilu 
   Uger guru aleman 
   Nanging janma ingkang wus waspadèng semu 
   Sinamun ing samudana 
   Sesadon ingadu manis
  
   Si pengung ora nglegéwa 
   Sangsayarda dènira cacariwis 
   Ngandhar-andhar angendhukur 
   Kandhané nora kaprah 
   Saya elok alangka longkanganipun 
   Si wasis waskitha ngalah 
   Ngalingi marang si pingging
  
   Mangkono ngèlmu kang nyata 
   Sanyatané mung wèh reseping ati 
   Bungah ingaran cubluk 
   Sukeng tyas yèn dèn ina 
   Nora kaya si punggu anggung gumunggung 
   Agungan sadina-dina 
   Aja mangkono wong urip
  
   Uripé sapisan rusak 
   Nora mulur nalaré ing saluwir 
   Kadi ta guwa kang sirung 
   Sinerang ing maruta 
   Gumarenggeng anggereng anggung gumrunggung 
   Pindha padhané si mudha 
   Prandéné paksa kumaki
  
   Kikisané mung sapala 
   Palayuné ngendelken yayah-wibi 
   Bangkit tur bangsaning luhur 
   Lah iya ingkang rama 
   Balik sira sasrawungan baé durung 
   Mring atining tata krama 
   Ngon-anggo agama suci
  
   Socaning jiwangganira 
   Jer katara lamun pocapan pasthi 
   Lumuh asor kudu unggul 
   Sumengah sosongaran 
   Yén mangkono kena ingaran katungkul 
   Karem ing rèh kaprawiran 
   Nora énak iku kaki
  
   Kekerané ngèlmu karang 
   Kakarangan saking bangsaning gaib 
   Iku borèh paminipun 
   Tan rumasuk ing jisim 
   Amung anèng sajabaning daging kulup 
   Yèn kapengkok pancabaya 
   Ubayané mbalènjani
  
   Marma ing sabisa-bisa 
   Babasané muriha tyas basuki 
   Puruita kang patut 
   Lan traping angganira 
   Ana uga angger-ugering keprabun 
   Abon-aboning panembah 
   Kang kambah ing siyang ratri
  
   Iku kaki takokena 
   Marang para sarjana kang martapi 
   Mring tapaking tepa tulus 
   Kawawa naheb hawa 
   Wruhanira mungguh sanyataning ngèlmu 
   Tan mesthi nèng janma wredha 
   Tuwin mudha sudra kaki
  
   Sapa ntuk wahyuning Allah 
   Gya dumilah mangulah ngèlmu bangkit 
   Bangkit mikat rèh mangukut 
   Kukutaning jiwangga 
   Yèn mangkono kena sinebut wong sepuh 
   Liring sepuh sepi hawa 
   Awas roroning atunggal
  
   Tan samar pamoring sukma 
   Sinukmanya winahya ing ngasepi 
   Sinimpen telenging kalbu 
   Pambukaning wanara 
   Tarlèn saking liyep layaping ngaluyup 
   Pindha sesating supena 
   Sumusiping rasa jati
  
   Sajatiné kang mangkono 
   Wus kakénan nugrahaning Hyang Widhi 
   Bali alaming asuwung 
   Tan karem karaméyan 
   Ingkang sipat wisésa-winisésa wus 
   Milih mula-mulanira 
   Mulané wong anom sami. 
  
  Jarwa
   Ngéndhani saka angkara 
   Yàn arep gulawentah putra 
   Diwadhahi kaéndahan geguritan 
   Dipaès supaya katon éndah 
   Supaya kagayuh èlmu luhur iki 
   Kanyatané, ing tanah Jawa 
   Agama dianut ratu
  
   Dijlèntrèhaké sajeroning Wedhatama 
   Supaya ora kendho budi daya 
   Sanadyan wis tuwa 
   Yèn ora mangertèni rasa ati
   Babar pisan ora migunani 
   Upamané sajeroning patemon 
   Kikuk ngisin-isini
  
   Mituruti kepinginan pribadi 
   Yèn wicara tanpa dipikir luwih dhisik 
   Ora gelem diarani bodho 
   Asal dipuji lan diugung 
   Nanging manungsa wis paham ing tandha-tandha 
   Kang ditutupi nganggo imba-imba 
   Ditampilaké kanthi alus
  
   Wong bodho ora rumangsa 
   Wicarané tansaya ndadra 
   Nglantur tansaya adoh 
   Ucapané ora kalebu ing akal 
   Tansaya anèh lan adoh saka kasunyatan 
   Wong pinter lan waspada ngalah 
   Nutupi kakurangan wong bodho
  
   Kaya mangkono mau èlmu kang nyata 
   Sakbeneré mung mènèhi rasa adhem 
   Bangga diarani bodho 
   Seneng atiné yèn dinistha 
   Ora kaya wong bodho kang gedhé endhasé 
   Njaluk dialembana saben dina 
   Wong urip aja kaya mangkono
  
   Uripé tansaya rusak 
   Nalaré ora tuwuh lan morak-marik 
   Kaya guwa kang peteng 
   Ditabrak angin ribut 
   Nggerem, nggereng, gumuruh 
   Padha karo wong anom 
   Sanadyan mangkono tetep kemaki
  
   Kasaguhané mung sethithik 
   Polahé gumantung wong tuwa 
   Pinunjul lan luhur 
   Itu rak wong tuwané 
   Kamangka durung ngertèni
   Tegesé subasita 
   Minangka ajaran agama
  
      
    Sipat-sipat awakmu 
    Katon sajeroning tutur-wicara 
    Ora gelem ngalah, kudu tansah menang 
    Kebak kasombongan 
    Sikap kaya ngono iku salah
    Édan kamenangan 
    Iku ora apik, anakku
  
      
    Kang kalebu èlmu takhayul 
    Pesona kang asalé saka bab kang gaib 
    Ibarat wedhak 
    Ora ngresep sajeroning awak 
    Mung ana ing sajabaning daging, anakku 
    Yèn kena bebaya 
    Mesthi bakal nginggati
  
      
    Mula sabisa-bisa 
    Duwé ati kang apik 
    Ngabdi kanthi apik 
    Miturut kasaguhanmu 
    Uga tata-cara kanagaran 
    Tata-cara bekti 
    Kang lumaku sadawaning wektu
  
      
    Takonan anakku 
    Marang para pandhita kang tirakat 
    Marang tuladha kang apik 
    Sanggup nahan hawa nepsu 
    Kawruhmu bakal kasunyataan èlmu 
    Ora mung tumrap wong tuwa-tuwa 
    Lan wong anom lan nistha anakkku
  
      
    Sing sapa éntuk wahyu Pangéran 
    Bakal rikat nguwasani èlmu
    Bangkit ngrebut kakuwasan 
    Awit kasampurnan dhiri 
    Yèn mangkono, bisa ingaran wong tuwa 
    Tegesé sepi saka murka 
    Paham marang dwi-tunggal
  
      
    Ora bingung marang nyawijining sukma 
    Dihayati rikala sepi 
    Disimpen sajeroning ati 
    Pambuka tabir iku 
    Ora liya antara sadhar lan ora 
    Kaya kilasan impèn 
    Mlebuné rasa kang sajati 
      
      
    Sejatiné kang mangkono iku 
    Wis éntuk kanugrahan 
    Bali menyang alam kothong 
    Ora seneng marang karaméan 
    Kang sipaté kuwasa-nguwasani 
    Wis milih bali menyang asalé 
    Kaya mangkono, bocah enom 
  
  TEMBANG SINOM (18 pada)
   Nulada laku utama
   Tumraping wong tanah Jawi
   Priyagung ing Ngeksiganda
   Panembahan Senapati
   Kapati amarsudi
   Sudaning hawa lan napsu
   Pinesu tanpa brata
   Tanapi ing siyang ratri
   Amemangun karyenak tyasing sasama.
  
  ...
  
  Ing jaman mengko pan ora
   Arahe para taruni
   Yen olèh tuduh kang nyata
   Nora pisan den lakuni
   Banjur njujurken pakti
   Kakekne arsa winuruk
   Ngandelken gurunira
   pendhitaning projo sidik
   Tur wus manggon mring mari'fat.
  
  TEMBANG PUCUNG  (15 pada)
  ...
  
  TEMBANG GAMBUH (35 pada)
  ...
  
  TEMBANG KINANTHI (18 pada)
  ...
  
  Réferènsi
  
  Uga delengen 
   Serat Wulangrèh
   Serat Wulangsunu
   Serat Centhini
   Serat Kalatidha
  
  Pranala njaba 
  
   Serat Wédhatama ing Sastra.org
  
  Sastra Jawa Anyar
  Budaya Jawa