 पूर्वी अफ्रिकी देश सुडानमा शान्ति स्थापनार्थ तैनाथ हुन पुगें। सन् २०२० को जुलाईको मध्य दिनमा एक अफ्रिकी मुलकका प्रहरी अधिकृत मेरो अफिसमा धुलो धुलो भएर आइपुगे। बाहिर हबुब चल्न सुरु भइसकेको थियो। ‘नमस्ते, तपाईंलाई कस्तो छ ?’, उनले नेपालीमा सोधे। तमाम तमाम, मैले अरबी भाषामा उत्तर फर्काएँ। पछि राष्ट्रियता सोध्दा थाहा भयो, उनी रुवान्डाका अधिकृत रहेछन्। ‘बन्जो, कमे सावा ?’, फ्रान्सेली भाषामै अभिवादन गरें। ‘सावा वियाँ’, उनले फर्काए। विभिन्न देशका नागरिकसँग काम गर्दा रमाइलो लाग्ने कुरा, जानेजति शब्द उनीहरूको भाषामा बोल्ने, त्यो देशको भाषा सकिएपछि अंग्रेजी बोल्ने र गाली गर्नु परे आफ्नै नेपाली भाषा छँदैछ। एकपटक तरकारी किन्न जाँदा १४÷१५ वर्ष देखिने सुडानी भाइले ‘नमस्ते, भिनाजु। सालो केटोलाई पैसा दिनु न, नेपा पुलिस (सायद नेपाल पुलिस भनेका हुन्) राम्रो, दाह्रीजँुगा। २० रुपैयाँ (सुडानी पाउन्ड) दिनू’ भन्दै हाम्रो गाडीमा लागेको धुलो पुछ्न थाल्यो। कसले सिकाइदियो साइनो लगाउन ? त्यो पनि भिनाजु ? आपत् ! कसैले फोटो खिचेर बालबालिकालाई काम लगायो भन्यो भने हामीलाई अर्को अप्ठेरो पथ्र्याे। रुवान्डाका अधिकृतले नेपाली जान्नुको रहस्य त उनी अठार महिना अनमिनमा नेपाल बसेका रहेछन्। तत्कालीन द्वन्द्वरत पक्षका लडाकुहरू राखिएका सबै क्याम्प घुमेका रहेछन्। पोखरा, लुम्बिनी र धनकुटा पनि घुम्न भ्याएछन्। हबुब चलिरहेको र अफिसमा खासै काम नभएको, शान्ति मिसनमा नेपाल बसेको मान्छे भेट्दा नेपालबारे उनको अनुभव जान्न रहर लाग्यो। उनले देखेको नेपाल मलाई जान्नु थियो। नेपाल बसाइको सुरुआत नराम्रो रहेछ, नेपाल पुगेको दोस्रो दिनबाट लगातार एक हप्तासम्म उनलाई पखाला चलेछ। ठमेलबाट पुल्चोकसम्मको यात्राका सवारी जाम, सहरको प्रदूषित वातावरण, सडकमा झुन्डिएका तार, धुलोधुवाँ आदिले सुरुमा निकै अत्यास लागेछ। पछि पूर्व इलामबाट उदयपुर, चितवन, नवलपरासी हुँदै धनगढी अनि पोखरातिर गएपछि भने उनको नेपालप्रतिको धारणा परिवर्तन भएछ। हिजोआज पनि धेरै विदेशी एक हप्ताभन्दा कमका लागि काठमाडौं मात्रै आउँछन्। उनीहरूले नेपालबारे कस्तो अनुभव लिएर जाँदा हुन् ? प्रकृतिले धेरै कुरा दिएकोमा उनले मलाई बधाई दिए। अझ उनी नेपालका हिमशृंखलाहरूमा त पुगेकै थिएनन्। अन्य धेरै विदेशीले जस्तै उनले नेपालीको सरल स्वभाव, आतिथ्यता र हाँसेर बोल्ने बानीको प्रशंसा गर्न भ्याए। मम, समोसा, पानीपुरी, चटपटे आदि खानेकुरा पहिलोपटक नेपालमै खाएका रहेछन्। तर, सबैमा एउटै समस्या, पिरो अर्थात् खुर्सानी। दाल भात भने खुब खाएका रहेछन्। ‘तकाली फुड वाज गुड’ थकाली खानाको नाम सम्झिए। दसैंचाहिँ थाहा पाएनछन् तर बत्ती बालेको, रङ लगाएको चाड भने याद रहेछ। सायद तिहार र होली पर्वको कुरा गरेका होलान्। १८ महिना नेपाल बसेको एक विदेशीले नेपालको राष्ट्रिय पोसाक दौरा सुरुवाल हो भन्ने थाहा पाएनछ। हुन त त्यो अवधिमा दौरा सुरुवाल लगाएका मानिस कति नै भेटे होलान् र ? अभिवादनका लागि नमस्कार गरेकोचाहिँ खुब मन परेछ। नेपाली भाषा सिक्न उनलाई खुबै अप्ठ्यारो लागेछ, अरबीभन्दा पनि। पहाडभन्दा तराईको भूगोल र हावापानी उनलाई मन परेछ, सायद तराईको कुनै धान खेती देखे होलान् अथवा पहाडको बाटोमा गाडीहरू चढ्दा खुबै डर लाग्यो होला। हबुब चलिरहेको र अफिसमा खासै काम नभएको, शान्ति मिसनमा नेपाल बसेको मान्छे भेट्दा नेपालबारे उनको अनुभव जान्न रहर लाग्यो। उनले देखेको नेपाल मलाई जान्नु थियो। नेपाल बसाइको सुरुआत नराम्रो रहेछ, नेपाल पुगेको दोस्रो दिनबाट लगातार एक हप्तासम्म उनलाई पखाला चलेछ। ठमेलबाट पुल्चोकसम्मको यात्राका सवारी जाम, सहरको प्रदूषित वातावरण, सडकमा झुन्डिएका तार, धुलोधुवाँ आदिले सुरुमा निकै अत्यास लागेछ। नेपालबाट फर्कंदा धेरै खुकुरी उपहार पाएका रहेछन्। नेपालमा धेरै साथी बनाएछन्। सामाजिक सञ्जालले जोडिरहन्छ आखिर। सुडान बसाइकै बेला एक हप्ताका लागि नेपाल जाने योजना तयार गर्दै रहेछन् तर विश्वव्यापी कोरोना महामारीको प्रभावमा उनको योजना पनि प्रभावित भएको रहेछ। रुवान्डा भन्नासाथ अहिले पनि हामी धेरैको मनमा आन्तरिक द्वन्द्व र मानवीय क्षतिको विकराल चित्र देखा पर्छ। सन् १९७० मा जन्मिएका उनी रुवान्डामा जातीय नरसंहार भएको बेला २४ वर्षका रहेछन्। द्वन्द्वमा आक्रमण गरिएको अल्पसंख्यक तुत्सी जातिका उनी अहिले पनि शारीरिक रूपमा अपांग छन्। हाल सेना प्रहरीमा रहेका अधिकांश अधिकृत द्वन्द्व भोगेरै आएको पुस्ता छ र धेरैमा शारीरिक रूपमै द्वन्द्वका खतहरू देखिन्छन्। मानसिक रूपमा त झन् के होला ? एउटा शान्ति सैनिक आफ्नै देशमा द्वन्द्वको विकराल अवस्था भोगेको र अरू विभिन्न द्वन्द्वग्रस्त देशमा शान्ति स्थापनार्थ खटिएको द्वन्द्वका कारण र परिणामका बारेमा निकै जानकार थिए उनी। उनको विचारमा नेपालको द्वन्द्वका पछाडि विविध कारण भए पनि रुवान्डाको जातीय द्वन्द्व थियो। सन् १९९४ को त्यो घटना बुझाउन उनले रुवान्डाको इतिहास खोतल्न सुरु गरे। रुवान्डामा पहिले सन् १८९७ देखि पहिलो विश्वयुद्धसम्म जर्मनहरूले तुत्सी जातिका राजामार्फत शासन गरे। त्यो समयसम्म देशको आर्थिक अवस्था कमजोर भए पनि जातिबीच हिंसा थिएन। पहिलो विश्वयुद्धपछि रुवान्डा बेल्जियमको कब्जामा गएको रहेछ। सन् १९२६ पछि बेल्जियमवासीले रुवान्डामा झन् प्रत्यक्ष शासनको अभ्यास गर्न थालेछन्। सन् १९३५ पछि बेल्जियम जनताले जाति उल्लेख गरेर राष्ट्रिय परिचयपत्र बाँढेछन्। राज्यको पहुँच र अधिकारको प्रयोगमा पनि जातिलाई प्रमुख आधार बनाए। सन् १९६२ मा रुवान्डा स्वतन्त्र भएसँगै तुत्सी राजतन्त्रको पनि अन्त्य गराएर हुतुहरू सत्तामा पुगे। त्यसपछि तुत्सीहरू दमनमा परेछन्। अधिकांश तुत्सीलाई देश छाड्न बाध्य पारियो। बुरुन्डी, युगान्डा, तान्जानिया, कंगोजस्ता छिमेकी देशमा शरण लिन थाले। यसरी देश छाडेर भागेकामध्ये युगान्डामा भएका तुत्सीहरूले रुवान्डा पाट्रियोटिक फ्रन्ट गठन गरेर रुवान्डामा भएका हुतुहरूको शासनविरुद्ध आक्रमण गर्न सुरु गरे। हुतु शासकले त्यस विद्रोहलाई दबाउन चाहे पनि सन् १९९० देखि १९९३ सम्मको आक्रमणमा हुतु सरकार कमजोर भइसकेको रहेछ। सन् १९९३ मा युद्धविराम पनि भएको रहेछ। १९९४ अप्रिल ६ का दिन रुवान्डाका तत्कालीन राष्ट्रपति जुवेन हेविअरिमाना र बुरुन्डीका राष्ट्रपति सिप्रोननातार्यामिरा चढेको जहाजलाई राजधानी किगाली ओर्लन लाग्दै गर्दा आक्रमण गरेर ध्वस्त पारियो। घटना सुनाइरहँदा उनको अनुहार निकै मलिनो भइसकेको थियो। ‘रुवान्डालाई त अहिले अफ्रिकाको सिंगापुर पनि भनिन्छ नि ?’, सहज बनाउन खोजें। ‘हो’ जवाफ फर्काए। तर, सिंगापुर कस्तो छ, हामी दुवैले देखेका थिएनौं। हाल रुवान्डा अफ्रिकी महादेशको सबैभन्दा सुरक्षित र स्थिर देशमध्ये पर्छ। हालको अवस्थामा रुवान्डा आउनुमा राष्ट्रपति पाउल कागामेको भूमिकालाई सबैले मान्दा रहेछन्। सन् २००० मा अन्तरिम निर्वाचन र सन् २००३, २०१० र २०१७ मा निर्वाचित भई हाल चौथो कार्यकालका लागि राष्ट्रपति पदमा कार्यरत कागामेले सुशासन, प्रभावकारी राज्य, शिक्षा स्वास्थ्य, सूचना-प्रविधि, सीपमूलक जनशक्ति विकास, भौतिक संरचना विकास, आधुनिक कृषि आदि क्षेत्रलाई लक्ष्य बनाएर देश विकासको मार्गचित्र कोरे। सार्वजनिक क्षेत्रका सबै मन्त्रीदेखि कर्मचारीसम्म सबैको कार्य सम्पादन सम्झौता, योजना कार्यान्वयन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सामाजिक सद्भाव आदिले सेवाप्रवाहलाई प्रभाव भएको रहेछ। राष्ट्रपति कागामेले भष्ट्राचार नियन्त्रणमा निकै प्रभावकारी भूमिका खेलेका रहेछन्। ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलको सन् २०१६ को प्रतिवेदनमा रुवान्डा अफ्रिकाको सबैभन्दा कम भ्रष्टाचार भएको देशको सूचीमा छ। शान्तिसुरक्षा, वातावरण संरक्षण, लैंगिक समानता आदि क्षेत्रमा पनि रुवान्डा अफ्रिकाका देशहरूमा अगाडि नै रहेछ। सैनिक पृष्ठभूमिबाट आएको २० वर्षसम्म शासनमा रहेको भनेर कसैले राष्ट्रपति कागामेको आलोचना गरे। यति बेलासम्म हबुब केही कम भइसकेको थियो। आफ्नो देशको यति लामो कथा भनेपछि उनले नेपालको बारेमा वर्तमान अवस्था जान्न चाहे। शान्ति सम्झौता सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको, देशले निर्वाचनद्वारा दुई तिहाइको स्थायी सरकार पाएको, पूर्वाधार विकास विशेषतः सडक, विद्युत्, सञ्चार आदिमा उल्लेख्य प्रगति गरेको, आर्थिक वृद्धिदर उल्लेख्य रहेको, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, पर्यटन, कृषि, उद्योग आदि क्षेत्रमा नेपालले राम्रो प्रगति गरेको छ भन्दा उनले खुसी व्यक्त गरे। एकछिनमा उत्तरी डार्फरको राजधानी अल्फासेरस्थित अफ्रिकन युनियन र संयुक्त राष्ट्रसंघको संयुक्त मिसनको प्रधान कार्यालय क्षमता विकास तालिमका लागि सुडान देशका प्रहरी पनि हामी भएको ठाउँमै आइपुगे। हबुबका कारण सबैको दिनचर्या योजना मुताविक चलेको थिएन। ‘सलाम मलेकुम’ हामीले अरबी भाषामा अभिवादन गर्‍यौं। सुडान प्रहरी अवुबाकर (बाकरको बुबा) अरबी र अंग्रेजी मिसाएर कुरा गर्न थाले। मैले रुवान्डाका अधिकृत नेपाल शान्ति मिसनमा गएको, नेपाली सुडानमा आएर फेरि भेट भएको प्रसंग सुनाएँ। हामीले रुवान्डा र नेपालमा पनि द्वन्द्व रहेको र हाल शान्तिसुरक्षाको अवस्था सामान्य रहेको साथै दुवै देश विकासतर्फ अगाडि बढेको सुनायौं। सुडानमा पनि पूर्ण रूपमा शान्ति स्थापना होस् र देश विकासतर्फ अघि बढोस्। हामीले कामना गर्‍यौं। सुडानका प्रहरी अधिकृतले भने, ‘इन्सा अल्लाह’ (भगवान्को कृपा) ।
सुडानमा शान्ति स्थापनार्थ को तैनाथ हुन पुगे?
म