Is deze recensie positief of negatief?

Het meesterwerk Slagschip Potemkin (1925) kreeg van de Sovjet-regering de opdracht om de 20e verjaardag van de opstand van 1905 te vieren en de gebeurtenis te presenteren als een heroïsche voorbode van de Oktoberrevolutie van 1917. Ironisch genoeg was de regisseur van de film, Sergei Eisenstein, een van de eerste en invloedrijkste voorstanders van een formalistische benadering van de filmkunst. Eisensteins formalisme en verdachte politiek zouden vervolgens talloze conflicten veroorzaken met overheidsinstanties die vasthielden aan'socialistisch realisme'. Eisenstein, beïnvloed door de Russische filmtheoreticus Lev Kuleshov en via hem door D.W. Griffiths Intolerance (in 1919 naar Rusland gesmokkeld), maakte zijn films uit een 'collisie' van snel bewerkte beelden, een montage van opnamen die in lengte, beweging, inhoud, belichting en camerahoek varieerden. De meest memorabele illustratie van Eisensteins stilistische benadering - en waarschijnlijk de meest geciteerde en bestudeerde sequentie in de wereldgeschiedenis van de cinema - is zonder enige twijfel de 'Odessa Steps'-sequentie in Potemkin.<br />In structuur is Potemkin een 'vijf-reeler', verdeeld in vijf verhalende delen, een organisatie die duidelijk is afgeleid van de vijf-aktiviteitenverdeling in het westerse drama. In 'Men and Maggots' dramatiseert Eisenstein de pre-revolutionaire onderdrukking en ontevredenheid van de arbeidersklasse op het slagschip, terwijl de situatie onvermijdelijk uitloopt op muiterij. Nog voordat de zeelieden en hun hogere officieren/meesters visueel worden geïntroduceerd, legt Eisenstein symbolisch de revolutionaire omstandigheden vast door de botsing van golven die op zee woest en onheilspellend breken. Aan boord van het schip zien we overvolle, onhygiënische omstandigheden. De scheepsarts wordt door de andere officieren naar voren geroepen om te verklaren dat het vlees volmaakt geschikt is om bij de donkere soep te worden opgediend, die kookt als de woede van de zeelieden. In overeenstemming met de marxistische beginselen laat de kerk ook de mannen in de steek, en we zien hoe een van hen een bord met woorden uit het Onzevader vermorzelt, vanuit twee verschillende camerastandpunten gefilmd (misschien wel de eerste keer in de geschiedenis van de cinema dat er met opzet in wordt geknipt).<br />Geidentificeerd met tussentitels als 'Drama op het Halfdek' en 'Een beroep op de Doden'. In het tweede en derde deel worden de werkelijke muiterij en de begrafenis van de leider en eerste held van de revolutie, Vakulinchuk, beschreven. Verenigd door Vakulinchuks oproep tot broederschap, sluiten de eerste muiters zich aan bij de hele bemanning voor een aanval op de officieren. Er volgt een chaotische scène waarin de gewelddadige hartstocht van Eisenstein goed tot zijn recht komt. De officiersverblijven worden vertrapt en symbolen van hun voorrecht worden vernietigd. De scheepsarts wordt overboord gesmeten, vergezeld van dramatische doorsneden naar het door maden aangevreten vlees, terwijl zijn bril metonymisch in het want bungelt. Tragisch genoeg is de dood van Vakulinchuk de prijs die voor de opstand moet worden betaald (geen omelet zonder eieren te breken) en wordt hij waardig op een pier van Odessa gelegd. Honderden gewone inwoners van Odessa verzamelen zich bij de zeelieden om hem te eren en om hem 'de dood van de onderdrukkers' toe te vertrouwen. Gebalde en ontspannen vuisten zijn het teken voor de geboorte van een revolutionair bewustzijn.<br />De complexe en onvergetelijke scène op de Odessa Steps vormt het vierde bedrijf van de film. Hij begint met opzwepende muziek en een reeks close-ups en middenshots van de opgetogen gezichten van verschillende mensen op het strand en van geselecteerde voorwerpen (parasol, bril, kinderwagen). Plotseling (zoals een titelkaart met enorme letters uitroept) houdt de muziek op en verschijnen er rijen soldaten met getrokken geweren en bajonetten boven aan de trap. Hier geeft Eisenstein de botsingen weer in hun volle omvang weer, terwijl bijna honderd schoten aan elkaar worden gevoegd om de paniek en de slachting onder de burgers te vergelijken met de meedogenloze aanval van de soldaten die de burgers naar beneden drijven, naar de vertrapte paarden en de rondvliegende sabels van de wachtende kozakken beneden. De mise-en-scène wordt omlijst door een standbeeld van Caesar boven aan de trap en een kerk onder aan de trap, symbolische afkortingen voor Ruslands onderdrukkende instituties: de tsaristische monarchie en de orthodoxe christelijke kerk.<br />De volgorde wordt geaccentueerd door twee scènes waarin moeders en kinderen een rol spelen. In de eerste scène zijn een moeder en een jongen die aan de vreugdevolle gezichten in de menigte zijn voorgesteld de eerste slachtoffers van de slachting. De jongen wordt neergeschoten, maar de moeder rent door tot close-ups van haar gezicht haar ontzette blik op het door de menigte vertrapte lichaam van haar zoon vestigen. Met een veel tragere montagesnelheid volgt de camera de moeder die het levenloze lichaam van haar kind de trap op draagt naar de soldaten (die alleen in een diagonale schaduwlijn te zien zijn). Ze schieten haar zonder omhaal dood. Na deze onderbreking gaat het bloedbad nog enkele tientallen keren door tot er een tweede moeder door de buik (de baarmoeder van Moedertje Rusland?) wordt geschoten terwijl ze haar baby in zijn wagentje probeert af te schermen. In een scène die beroemd is geworden door de imitatie in The Untouchables glipt het wagentje uit de toon vallend de trap af. Verschrikte gezichten van ineengedoken burgers kijken toe hoe het rijtuig langzaam zijn ondergang tegemoet rijdt. Als het rijtuig de bodem bereikt, zien we een houw naar een kozak die met een zwaard zwaait, en een klassiek Kuleshov-effect suggereert wat we niet echt zien: het afslachten van dit zuivere en symbolische onschuldig. De laatste reeks opnamen van Odessa bestaat uit drie stenen leeuwen, een in rust, een die rechtop zit en een die brult. De montage bewerkstelligt ze tot een visuele metafoor van de ontwaakte woede van het volk.<br />Enigszins anticlimax brengt het vijfde bedrijf ons terug naar het slagschip terwijl de muitende zeelieden op volle zee op de vlucht slaan en wachten op een ontmoeting met andere schepen van de vloot. Zij en de kijker verwachten vergelding, maar als de ontmoeting plaatsvindt, worden er geen schoten gelost en in plaats daarvan zwaaien alle zeelieden en gooien ze hun hoed in de lucht als teken van kameraadschap. Eisenstein was op dit punt bezig de geschiedenis te herschrijven, aangezien de revolutie pas twaalf jaar later met succes werd gelanceerd. Maar afgezien van dat geharrewar geldt Slagschip Potemkin als een van de belangrijkste werken uit het tijdperk van de stomme film, en het bezit een buitengewone filmische kracht.