Is deze recensie positief of negatief?

Eisenstein beschrijft zijn samenwerking met Prokeviev als een gelijkwaardig partnerschap, waarbij ze samenwerkten om het beeld en de muziek te combineren, scène voor scène. Helaas was de geluidsopname een ramp, zodat de toewijding aan de authenticiteit van de Criterion-dvd voor één keer zijn tol eiste. Gelukkig is er op VHS minstens één gerestaureerde versie van de film (BMG Classics) met een uitstekende reconstructie van de muziek (door het St. Petersburg Philharmonic Orchestra en koor).<br />Het is interessant om deze film te vergelijken met hedendaagse propagandafilms in Engeland, Duitsland en de Verenigde Staten. Eisensteins film werd gemaakt in 1938, als reactie op de angst voor een Duitse invasie, en die van Olivier in 1943, toen er nog steeds een Duitse invasie van Engeland werd verwacht. Beide films zijn toneelmatig, maar op verschillende manieren. Olivier begint met een geënsceneerde voorstelling van het stuk in het Globe Theater door Shakespeares eigen gezelschap, en neemt ons dan mee naar een meer filmische (hoewel nog steeds gestileerde) omgeving. Eisensteins film is vanaf het begin filmisch, maar de dialogen en toespraken zijn nog steeds beïnvloed door de melodramatische acteerconventies van het oude Russische theater. Dit werkt heel goed voor Cerkassovs toespraken als Alexander, omdat het een deel van zijn werk als prins en militair leider was om een rol in het openbaar te spelen.<br />In nazi-Duitsland was de eerste grote propagandafilm Leni Riefenstahls langdradige Triomf van de Wil, die een enorm politiek spektakel opleverde: een grote menigte die Hitlers tirades toejuichte. De propaganda in haar meesterwerk, de film van de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn, is veel subtieler, en de verering van het atletische mannelijke lichaam heeft een verontrustende ondertoon van de Arische superioriteitsmythe. Maar Duitse oorlogspropagandafilms kunnen ook subtiel zijn. Het Urlaub auf Ehrenwort van Karl Ritter is typerend. Hij laat een jonge luitenant zien die de mannen in zijn compagnie een verlof van 24 uur gunt alvorens terug te keren naar de loopgraven van de oorlog (en een bijna zekere dood). Tegen het advies van de veteranen in, aanvaardt hij hun erewoord om terug te keren, hoewel hij voor de krijgsraad gesleept en doodgeschoten zal worden als ze dat niet doen. Natuurlijk komen ze allemaal terug (hoewel sommigen zichzelf erom berispen), waarschijnlijk om het publiek te inspireren tot soortgelijke vertoningen van plicht jegens hun land.<br />In de Verenigde Staten was een van de betere propagandafilms uit de Tweede Wereldoorlog Howard Hawks' Air Force. Daarin volgen we de niet bij elkaar passende bemanning van een bommenwerper terwijl ze een band met elkaar krijgen door de ervaring van de strijd en obstakels overwinnen om hun rol in de oorlog voort te zetten. Maar kenmerkend voor Hawks' films is dat hun ware loyaliteit meer bij elkaar ligt dan bij hun land.<br />Eisenstein moet ver terug in de geschiedenis reiken om Russische militaire triomfen te vinden. Ironisch genoeg stamt Alexander (net als de andere Russische prinsen) af van de Vikingen die de Russische rivieren opvoeren om hun eigen rijken te veroveren en te regeren. Dus is hij een veroveraar die een andere veroveraar afweert. Lichamelijk verschillen ze niet zoveel (hoewel de acteurs die de Duitse prinsen speelden duidelijk gekozen waren vanwege hun lelijkheid en meesmuilende domheid). Maar het echte contrast is tussen de gewone soldaten. De Russische boeren zijn even groot en sterk als de edelen, terwijl de Duitse boeren die uit de schildmuur tevoorschijn komen om gewonde Russen te doden een voet kleiner zijn dan hun meesters. Er schuilt enige historische waarheid in dit contrast. Russische lijfeigenen waren in de middeleeuwen veel beter af dan hun Europese tegenhangers, omdat ze altijd konden ontsnappen naar de wildernis om hun eigen land te ontginnen.<br />De film van Eisenstein geeft ons ook heel slim een eerste blik op Alexander als visser. In de strijd tegen de Duitsers gebruikt hij zijn visserskennis van het ijs en zijn kennis van hun militaire tactieken om hen te verslaan. Als Gavrilo de schildmuur doorbreekt, zijn ze gedwongen zich te hergroeperen en samen te komen aan de westkant van het meer, waar het ijs dunner is.<br />Een van de andere genoegens van Eisensteins film (die de meeste mensen ontgaan) is de historisch accurate manier waarop hij de politiek van het middeleeuwse Rusland weergeeft. Steden als Pskov en Novgorod dankten hun toenemende rijkdom en voorspoed grotendeels aan de handel, die de kooplieden aan de macht bracht en de prinsen op een zijspoor zette tot hun militaire deskundigheid en feodale rekruten nodig waren om indringers af te weren. In de film wordt Alexander niet alleen als militair leider getoond, maar ook als een meesterlijk politicus, die weet hoe hij zijn tijd moet uitzitten en hoe hij na de overwinning zijn populariteit moet uitbuiten.