text:
Συνταγματικότητα νομοθετικών ρυθμίσεων που καταλαμβάνουν εκκρεμείς δίκες (ΣτΕ Ολ 167/2016 – Διοικητικό Οικονομικό Δίκαιο, 21-12-2016) - Ευγενία Πρεβεδούρου Ευγενία Πρεβεδούρου
Με την απόφαση της Ολομέλειας ΣτΕ Ολ 167/2016 έκλεισε μια μακρά σειρά δικαστικών διενέξεων τις οποίες προκάλεσε ο Ν. 1386/1983 –με τον οποίο ιδρύθηκε ο Οργανισμός Ανασυγκρότησης Επιχειρήσεων (ΟΑΕ) και καταστρώθηκε ειδική διοικητική διαδικασία για την εξυγίανση προβληματικών επιχειρήσεων– και στο πλαίσιο των οποίων ανέκυψαν πλείονα νομικά ζητήματα διακλαδικού χαρακτήρα, ενώ των σχετικών διαφορών επελήφθησαν τόσον εθνικά δικαστήρια και των δύο δικαιοδοτικών κλάδων (ενδεικτικά αποφάσεις ΣτΕ Ολ 1093/1987, ΑΠ Ολ 13/2001), ακόμη δε και το ΑΕΔ, όσο και το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Τα ζητήματα αυτά αφορούσαν, αφενός, τη συμβατότητα προς το κοινοτικό δίκαιο της επιβαλλόμενης με διοικητική πράξη αύξησης του μετοχικού κεφαλαίου προβληματικών ΑΕ και, αφετέρου, την παρέμβαση του νομοθέτη στά έργα της δικαστικής εξουσίας με την αναδρομική ρύθμιση, δια του άρθρου 28 του Ν. 2685/1999, εννόμων σχέσεων (εν προκειμένω αυξήσεων μετοχικού κεφαλαίου ΑΕ που πραγματοποιήθηκαν με διοικητικές πράξεις) οι οποίες είχαν ήδη κριθεί με αμετάκλητες δικαστικές αποφάσεις [“Θεωρούνται έγκυρες και δεν θίγονται τα πάσης φύσεως δικαιώματα των κυρίων τους, μετοχές οι οποίες προήλθαν από αύξηση μετοχικού κεφαλαίου ΑΕ, οι οποίες είχαν υπαχθεί στις ρυθμίσεις του ν.1386/1983, δυνάμει υπουργικών αποφάσεων, κατ’εφαρμογή των διατάξεων των άρθρων 8 παρ. 8 και 10 παρ. 1 του ν. 1386/1983, όπωςίσχυαν πριν την αντικατάστασή τους από τα άρθρα 47 και 49 του ν.1882/1990 και οι οποίες αποφάσεις κηρύχθηκαν ή αναγνωρίσθηκαν με αμετάκλητη δικαστική απόφαση άκυρες”]. Το πρώτο θέμα, της συμβατότητας προς το κοινοτικό δίκαιο, επιλύθηκε με αποφάσεις του ΔΕΚ που εκδόθηκαν κατόπιν προδικαστικών ερωτημάτων των εθνικών (διοικητικών και πολιτικών) δικαστηρίων [ΔΕΚ της 30ης Μαΐου 1991, C–19/90 και C-19/91, Καρέλλας και Καρέλλα, ECLI:EU:C:1991:229˙ ΔΕΚ της 12ης Νοεμβρίου 1992, C-134/91 και C-135/91, Κεραφίνα κ.λπ., ECLI:EU:C:1992:434˙ ΔΕΚ της 12ης Μαρτίου 1996, C-441/93, Παφίτης κ.λπ., ECLI:EU:C:1996:92˙ ΔΕΚ της 23ης Μαρτίου 2000, C–373/97, Διαμαντής, ECLI:EU:C:2000:150], ενώ το δεύτερο ζήτημα, αυτό της συνταγματικότητας του άρθρου 28 του Ν. 2685/1999, επιλύθηκε από το ΑΕΔ, λόγω αντιφατικών αποφάσεων του Αρείου Πάγου (ΑΠ Ολ 13/2001, στο πλαίσιο αίτησης αναίρεσης κατά αποφάσεων των πολιτικών δικαστηρίων ενώπιον των οποίων είχε ασκηθεί αγωγή με αντικείμενο την αναγνώριση της ακυρότητας της αύξησης μετοχικού κεφαλαίου ΑΕ η οποία αποφασίσθηκε από το ΔΣ του ΟΑΕ και εγκρίθηκε με απόφαση του καθ’ύλην αρμοδίου Υφυπουργού) και του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ Ολ 161/2010, στο πλαίσιο αίτησης αναίρεσης κατά απόφασης ΔΕφ με την οποία απορρίφθηκε προσφυγή κατά της υπουργικής απόφασης που επέβαλε αναγκαστική αύξηση κεφαλαίου ή μετοχοποίηση των οφειλών). Μετά την έκδοση της απόφασης του ΑΕΔ 14/2013 που κατέληξε στη συνταγματικότητα της σχετικής διάταξης, το Συμβούλιο της Επικρατείας απέρριψε την αίτηση αναίρεσης με την απόφαση ΣτΕ Ολ 167/2016.
Διάγραμμα της απόφασης ΣτΕ Ολ 167/2016 … Αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση
2… με την κρινόμενη αίτηση ζητείται η αναίρεση της αποφάσεως ΔΕφΑθ 3533/2000. Με την αναιρεσιβαλλομένη απόφαση απορρίφθηκε η από 16.6.1987 προσφυγή μετόχων της ανώνυμης εταιρείας «Αθηναϊκή Χαρτοποιία Α.Ε.» κατά της αποφάσεως 360/9.6.1987 του Υφυπουργού Βιομηχανίας, Έρευνας και Τεχνολογίας (Β ́ 294), με την οποία αποφασίσθηκε η αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου της εταιρείας αυτής αφ’ ενός μεν με κεφαλαιοποίηση μέρους των οφειλών της προς την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος Α.Ε. και της συνολικής οφειλής της προς την Εμπορική Τράπεζα Α.Ε., την Ε.Τ.Β.Α. Α.Ε., το Ελληνικό Δημόσιο, τον Οργανισμό Ανασυγκρότησης Επιχειρήσεων (Ο.Α.Ε.), οργανισμούς κοινωνικής ασφαλίσεως και ιδιώτες πιστωτές, αφ’ ετέρου δε με εισφορά χρημάτων από τον Ο.Α.Ε.
Νόμος 1386/1983
3. … με τον ν. 1386/1983 (Α ́ 107) ιδρύθηκε ο Οργανισμός Ανασυγκρότησης Επιχειρήσεων (Ο.Α.Ε.) με σκοπό, μεταξύ άλλων, την οικονομική εξυγίανση επιχειρήσεων (βλ. άρθρα 1 και 2 παρ. 2 περ. α ́). Ο νόμος αυτός προέβλεψε ότι στις διατάξεις του ήταν δυνατόν να υπαχθούν με απόφαση του Υπουργού Εθνικής Οικονομίας επιχειρήσεις, οι οποίες: «α. Έχουν αναστείλει ή διακόψει τη λειτουργία τους για οικονομικούς λόγους. β. Είναι σε κατάσταση παύσης των πληρωμών. γ. Έχουν πτωχεύσει ή τεθεί υπό τη διοίκηση και διαχείριση των πιστωτών ή υπό προσωρινή διαχείριση ή υπό εκκαθάριση οποιασδήποτε μορφής. δ. Το σύνολο των οφειλών τους είναι πενταπλάσιο από το άθροισμα του εταιρικού κεφαλαίου και των εμφανών αποθεματικών τους και παρουσιάζουν έκδηλη οικονομική αδυναμία πληρωμής των οφειλών τους... ε. Ενδιαφέρουν την εθνική άμυνα ή έχουν ζωτική σημασία για την αξιοποίηση των πηγών του εθνικού πλούτου ή έχουν ως κύριο σκοπό την παροχή υπηρεσιών προς το κοινωνικό σύνολο και παρουσιάζουν έκδηλη οικονομική αδυναμία πληρωμής των οφειλών τους. στ. Ζητούν την υπαγωγή τους» (βλ. άρθρο 5 παρ. 1). ε την απόφαση του Υπουργού Εθνικής Οικονομίας ήταν δυνατόν να προβλεφθεί: «1. Η ανάληψη της διοίκησης της επιχείρησης από το Ο.Α.Ε. ... 2. Η ρύθμιση των υποχρεώσεων της επιχείρησης κατά τρόπο που να εξασφαλίζει την βιωσιμότητά της, δηλαδή α. Αναγκαστική αύξηση κεφαλαίου με νέες εισφορές ή και με μετοχοποίηση υφιστάμενων υποχρεώσεων... β. Αναδιάρθρωση υφιστάμενων υποχρεώσεων... 3. Η εκκαθάριση...» (βλ. άρθρο 7). Περαιτέρω, ο ίδιος ν. 1386 / 1983 όρισε στο άρθρο 8 τα εξής: «Ανάληψη διοίκησης. 1. Σε περίπτωση που αποφασίζεται η ανάληψη της διοίκησης της επιχείρησης από τον Οργανισμό για ορισμένο χρόνο, η διοίκηση γίνεται κατά περίπτωση από ένα ή περισσότερα πρόσωπα που διορίζονται από αυτόν... ε τη δημοσίευση της υπουργικής απόφασης παύει η εξουσία των οργάνων διοίκησης της επιχείρησης. Η γενική συνέλευση των μετόχων ή η συνέλευση των εταίρων διατηρείται, αλλά δεν μπορεί να αποφασίζει την ανάκληση της διοίκησης που γίνεται από τα πρόσωπα που διορίζει ο Ο.Α.Ε. ... 2. ... 3. ... 4. Η διοίκηση, που ορίζεται από τον Οργανισμό, ενεργεί όλες τις διαχειριστικές πράξεις, συνεχίζει τη λειτουργία της επιχείρησης ... προβαίνει σε απογραφή, σύνταξη ισολογισμού και διαπιστώνει την καθαρή θέση της επιχείρησης. ατά το χρονικό διάστημα της παραπάνω διοίκησης και διαχείρισης μπορεί, με απόφαση του Υπουργού Εθνικής Οικονομίας, να ορίζεται ότι αναστέλλονται η πληρωμή των ληξιπρόθεσμων χρεών της επιχείρησης έναντι οποιουδήποτε τρίτου και του Δημοσίου, τα μέτρα ατομικής ή συλλογικής αναγκαστικής εκτέλεσης κατά της επιχείρησης και το τοκοφόρο των κάθε είδους απαιτήσεων. Το ίδιο ισχύει και για τις εκκρεμείς διαδικασίες ατομικής ή συλλογικής αναγκαστικής εκτέλεσης. 5. ατά τη διάρκεια της προσωρινής διοίκησης ο Ο.Α.Ε. καταρτίζει μελέτη βιωσιμότητας για την επιχείρηση και διαπραγματεύεται με τους μετόχους και τους πιστωτές για την επίτευξη συμφωνίας σχετικά με την επιβίωση της επιχείρησης. Για την επίτευξη μιας τέτοιας συμφωνίας απαιτείται η έγγραφος σύμφωνη γνώμη α) των πιστωτών... β) των μετόχων ή εταίρων της επιχείρησης ... και γ) του Ο.Α.Ε. Η συμφωνία έχει ισχύ από την έγκρισή της με απόφαση του Υπουργού Εθνικής Οικονομίας που δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της υβερνήσεως. 6. ε τη δημοσίευση της υπουργικής απόφασης που εγκρίνει τη σχετική συμφωνία παύει η προσωρινή διοίκηση του Ο.Α.Ε. και αίρεται η τυχόν διαταχθείσα αναστολή ατομικών διώξεων ή τα επιβληθέντα μέτρα κατά την παρ. 4 του άρθρου αυτού... Η παραπάνω συμφωνία δεσμεύει όλους τους πιστωτές της επιχείρησης... 7. Εάν εντός ορισμένης προθεσμίας, κατά την κρίση του Ο.Α.Ε., δεν επιτευχθεί συμφωνία, ακολουθεί η κατά τις διατάξεις αυτού του νόμου διαδικασία εκκαθάρισης. 8. Κατά τη διάρκεια της προσωρινής διοίκησης ο Ο.Α.Ε. μπορεί με απόφασή του, που εγκρίνεται με απόφαση του Υπουργού Εθνικής Οικονομίας και δημοσιεύεται στην ΕτΚ, κατά παρέκκλιση από τις ισχύουσες για την ανώνυμη εταιρεία διατάξεις, να αυξάνει το κεφάλαιο της εταιρείας. Η αύξηση του κεφαλαίου μπορεί να γίνει είτε μετρητοίς είτε με εισφορές σε είδος. Η καταβολή της εισφοράς επιτρέπεται να γίνει και με συμψηφισμό. άθε σχετική λεπτομέρεια με την αύξηση του κεφαλαίου καθορίζεται με την παραπάνω υπουργική απόφαση. Οι παλαιοί μέτοχοι διατηρούν το δικαίωμα προτιμήσεως που ασκείται μέσα σε προθεσμία και καθορίζεται με την υπουργική απόφαση...». Το άρθρο 9 του ν. 1386/1983 ρύθμισε τα σχετικά με την ειδική εκκαθάριση των προβληματικών επιχειρήσεων, ορίζοντας στην παρ. 1 ότι «εφόσον δεν επιτευχθεί η κατά το άρθρο 8 συμφωνία ή δεν εκπληρωθούν οι όροι της, με αίτηση του Ο.Α.Ε. ή καθενός που έχει έννομο συμφέρον ζητείται από το Εφετείο ... ο διορισμός εκκαθαριστή που προβαίνει σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου αυτού στην εκκαθάριση της περιουσίας της επιχείρησης...». Τέλος, στο άρθρο 10 του ν. 1386/1983 ορίσθηκαν τα εξής: «1. Η αύξηση του εταιρικού κεφαλαίου ή η κεφαλαιοποίηση των οφειλών της επιχείρησης προς τράπεζες ή πιστωτικούς οργανισμούς, ασφαλιστικούς οργανισμούς κύριας και επικουρικής ασφάλισης και των κάθε μορφής οφειλών της προς το Δημόσιο και τα νομικά πρόσωπα της παρ. 6 του άρθρου 1 του ν. 1256/1982 γίνεται με απόφαση του Υπουργού Εθνικής Οικονομίας, που εκδίδεται ύστερα από πρόταση του Οργανισμού στις περιπτώσεις του άρθρου 8 παρ. 5 και γνώμη της Γνωμοδοτικής Επιτροπής στις περιπτώσεις του άρθρου 7 παρ. 2 και δημοσιεύεται στην ΕτΚ. 2. Με την απόφαση του Υπουργού Εθνικής Οικονομίας ορίζεται ο αριθμός και η τιμή των νέων μετοχών που πρέπει να εκδοθούν για την αναγκαστική αύξηση κεφαλαίου ή την κεφαλαιοποίηση των οφειλών, με βάση την καθαρή θέση της επιχείρησης, όπως αυτή προσδιορίζεται στην πρόταση του Οργανισμού. ε την ίδια απόφαση μπορεί να προβλέπεται η δυνατότητα διάθεσης των νέων μετοχών στους παλαιούς μετόχους, στους πιστωτές, στον Οργανισμό, στους εργαζόμενους στην επιχείρηση και σε συνεταιριστικούς φορείς, οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης, καθώς και κάθε άλλη συναφής λεπτομέρεια. Με την ίδια απόφαση καθορίζεται η αναλογία και η μορφή της συμμετοχής των παραπάνω προσώπων, οργανισμών και φορέων στη διοίκηση των επιχειρήσεων. 3. Σε περίπτωση κεφαλαιοποίησης των απαιτήσεων των παραπάνω πιστωτών, με την απόφαση του Υπουργού Εθνικής Οικονομίας ορίζεται αν το σύνολο ή μέρος των μετοχών θα περιέλθει στους πιστωτές αυτούς ή στον Οργανισμό. Στην πρώτη περίπτωση οι απαιτήσεις αποσβέννυνται. Στη δεύτερη περίπτωση ο Οργανισμός εκδίδει και παραδίδει στους πιστωτές ομόλογο έναντι μέρους ή του συνόλου των απαιτήσεών τους... 4. κατά της υπουργικής απόφασης που επιβάλλει αναγκαστική αύξηση κεφαλαίου ή μετοχοποίηση των οφειλών οι παλαιοί μέτοχοι ... και τα μέλη του απερχόμενου διοικητικού συμβουλίου έχουν δικαίωμα αίτησης ακυρώσεως για λόγους ακυρότητας της απόφασης και δικαίωμα προσφυγής για λόγους ουσίας, αναφερόμενους στον καθορισμό του αριθμού και της τιμής των νέων μετοχών και γενικά στην κεφαλαιοποίηση των οφειλών της εταιρίας. Η αίτηση ακυρώσεως και η προσφυγή ασκούνται με το ίδιο δικόγραφο ... ενώπιον του Πενταμελούς Διοικητικού Εφετείου, το οποίο οφείλει να συζητήσει την υπόθεση κατά προτεραιότητα και να εκδώσει την απόφασή του σε ένα μήνα από την κατάθεσή της... Η απόφαση του δικαστηρίου είναι ανέκκλητη και υπόκειται μόνο στο ένδικο μέσο της αναίρεσης ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας...».
Ιστορικό της διαφοράς – Αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας
4. … από την αναιρεσιβαλλομένη απόφαση και τα λοιπά διαδικαστικά έγγραφα προκύπτουν τα εξής: ε την απόφαση 2544/1984 του Υπουργού Εθνικής Οικονομίας αποφασίσθηκε η υπαγωγή της ανώνυμης εταιρείας «Αθηναϊκή Χαρτοποιία Α.Ε.» στις διατάξεις του άρθρου 7 του ν. 1386/1983 με ανάθεση της προσωρινής διοικήσεώς της στον Οργανισμό Ανασυγκρότησης Επιχειρήσεων (Ο.Α.Ε.). Η εν λόγω υπουργική απόφαση ελήφθη κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 5 παρ. 1 περ. δ ́ του ν. 1386/1983, διότι, κατά την κρίση της Διοικήσεως, η «Αθηναϊκή Χαρτοποιία Α.Ε.» παρουσίαζε σύνολο οφειλών πενταπλάσιο του αθροίσματος του εταιρικού κεφαλαίου της και των εμφανών αποθεματικών της, καθώς και έκδηλη οικονομική αδυναμία πληρωμής των οφειλών της. Αίτηση ακυρώσεως μετόχων της «Αθηναϊκής Χαρτοποιίας Α.Ε.» κατά της αποφάσεως 2544/1984 του Υπουργού Εθνικής Οικονομίας απορρίφθηκε με την απόφαση ΣτΕ Ολ 1093/1987, με την οποία κρίθηκε ότι νομίμως η εταιρεία αυτή υπήχθη στις διατάξεις του ν. 1386/1983, ως επιχείρηση με ιδιαίτερη οικονομική και κοινωνική σημασία, με σκοπό την οικονομική εξυγίανση και επιβίωσή της χάριν του συμφέροντος της εθνικής οικονομίας. Ακολούθως, το έτος 1986 αποφασίσθηκε από τον Ο.Α.Ε. και εγκρίθηκε από τον Υφυπουργό Βιομηχανίας, Έρευνας και Τεχνολογίας αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου της «Αθηναϊκής Χαρτοποιίας Α.Ε.» κατά 940.000.000 δραχμές κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 8 παρ. 8 του ν. 1386/1983. Αίτηση ακυρώσεως μετόχων της εταιρείας κατά των σχετικών με αυτή την αύξηση κεφαλαίου αποφάσεων απορρίφθηκε με την απόφαση ΣτΕ 1398/1987, με την οποία κρίθηκε ότι η κατ’ άρθρο 8 παρ. 8 του ν. 1386/1983 αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου ανωνύμων εταιρειών (που εν προκειμένω είχε ως συνέπεια την αλλοίωση της θέσεως των παλαιών μετόχων λόγω μη ασκήσεως του εις αυτούς παρεχομένου δικαιώματος προτιμήσεως) αποσκοπεί στην επιβίωση επιχειρήσεων για λόγους προστασίας της εθνικής οικονομίας και δεν αντίκειται στο Σύνταγμα, το οποίο δεν εμποδίζει την για τους ως άνω λόγους λήψη γενικών νομοθετικών μέτρων που θίγουν τη θέση της πλειοψηφίας στη γενική συνέλευση των μετόχων. Μεταγενεστέρως, ο Υφυπουργός Βιομηχανίας, Ενέργειας και Τεχνολογίας ενέκρινε, με την απόφαση 360 / 9.6.1987, συμφωνία που επετεύχθη, κατά το άρθρο 8 παρ. 5 του ν. 1386 / 1983, μεταξύ του Ο.Α.Ε., πιστωτών και μετόχων της «Αθηναϊκής Χαρτοποιίας Α.Ε.» για την επιβίωση της εταιρείας και αποφάσισε, σε εκτέλεση συμφωνηθέντος όρου, την κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 10 του ν. 1386/1983 αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου της αφ’ ενός μεν με κεφαλαιοποίηση μέρους των οφειλών της προς την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος Α.Ε. και της συνολικής οφειλής της προς την Εμπορική Τράπεζα Α.Ε., την Ε.Τ.Β.Α. Α.Ε., το Ελληνικό Δημόσιο, τον Ο.Α.Ε., οργανισμούς κοινωνικής ασφαλίσεως και ιδιώτες πιστωτές, αφ’ ετέρου δε με εισφορά χρημάτων από τον Ο.Α.Ε. Συγκεκριμένα, όροι της συμφωνίας για την επιβίωση της «Αθηναϊκής Χαρτοποιίας Α.Ε.» και την επανένταξή της στην παραγωγική διαδικασία ήσαν: 1) η μείωση, με απόφαση της γενικής συνελεύσεως των μετόχων, του υφισταμένου κατά τον χρόνο εκείνο μετοχικού κεφαλαίου από 1.408.000.000 δραχμές σε 5.000.000 δραχμές λόγω του ότι η καθαρή θέση της εταιρείας ήταν αρνητική και το μετοχικό κεφάλαιό της είχε ουσιαστικώς εξανεμισθεί και 2) η αύξηση, στη συνέχεια, του μετοχικού κεφαλαίου κατά 30.900.000.000 δραχμές αφ’ ενός μεν με την κατά τα ανωτέρω κεφαλαιοποίηση οφειλών που ανέρχονταν σε 24.917.650.000 δραχμές, αφ’ ετέρου δε με εισφορά 5.982.350.000 δραχμών από τον Ο.Α.Ε. επί σκοπώ δημιουργίας κεφαλαίου κινήσεως και ιδίων κεφαλαίων, καταβολής αποζημιώσεων σε εργαζομένους και εξοφλήσεως διαφόρων άλλων οφειλών. ε την απόφαση ΣτΕ 1911/1995 κρίθηκε ότι ήταν νόμιμη η συμμετοχή του Ο.Α.Ε. και της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος Α.Ε. στη διαπραγμάτευση και σύναψη συμφωνίας για την επιβίωση της «Αθηναϊκής Χαρτοποιίας Α.Ε.» και ότι παρίστατο νομίμως αιτιολογημένη η μείωση του μετοχικού κεφαλαίου της εταιρείας, η οποία έγινε κατόπιν διαπιστώσεως (με προηγηθείσα μελέτη βιωσιμότητας) της αρνητικής καθαρής θέσεώς της και της ανυπαρξίας κεφαλαίου. Περαιτέρω, με την απόφαση ΣτΕ 1912/1995, η οποία εκδόθηκε επί αιτήσεως ακυρώσεως κατά της πράξεως 3849/1987 του νομάρχη Αθηνών περί εγκρίσεως τροποποιήσεως του καταστατικού της «Αθηναϊκής Χαρτοποιίας Α.Ε.», κρίθηκε νόμιμη η μετά την επίτευξη της συμφωνίας για την επιβίωση της εταιρείας σύγκληση της γενικής συνελεύσεως των μετόχων, η οποία έγινε προς λήψη αποφάσεως για τη μείωση του μετοχικού κεφαλαίου.
Το άρθρο 28 του Ν. 2685/1999
5. … οι παλαιοί μέτοχοι της «Αθηναϊκής Χαρτοποιίας Α.Ε.» … προσέβαλαν την απόφαση 360/9.6.1987 του Υφυπουργού Βιομηχανίας, Ενέργειας και Τεχνολογίας με προσφυγή του άρθρου 10 παρ. 4 του ν. 1386/1983, η οποία απορρίφθηκε με την απόφαση 3533/2000 του Διοικητικού Εφετείου Αθηνών. Με την απόφαση αυτή κρίθηκε ότι η εν λόγω προσφυγή, με την οποία αμφισβητήθηκε η νομιμότητα της αυξήσεως του μετοχικού κεφαλαίου της «Αθηναϊκής Χαρτοποιίας Α.Ε.» κατά 30.900.000.000 δραχμές, κατέστη απορριπτέα λόγω της θεσπίσεως των νεωτέρων διατάξεων του άρθρου 28 του Ν. 2685/1999 (Α ́ 35) που ορίζουν τα εξής: «1. Θεωρούνται έγκυρες και δεν θίγονται τα πάσης φύσεως δικαιώματα των κυρίων τους, μετοχές οι οποίες προήλθαν από αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου ανωνύμων εταιρειών, οι οποίες είχαν υπαχθεί στις ρυθμίσεις του ν. 1386/1983 δυνάμει υπουργικών αποφάσεων, κατ’ εφαρμογή των διατάξεων των άρθρων 8 παρ. 8 και 10 παρ. 1 του ν. 1386/1983, όπως ίσχυαν πριν την αντικατάστασή τους από τα άρθρα 47 και 48 του ν. 1882/1990 και οι οποίες αποφάσεις κηρύχθηκαν ή αναγνωρίσθηκαν με αμετάκλητη δικαστική απόφαση άκυρες, εφόσον: α) Οι σχετικές με τις ανωτέρω αυξήσεις, τροποποιήσεις του καταστατικού έχουν εγκριθεί από τις κατά περίπτωση αρμόδιες αρχές εποπτείας. β) Οι σχετικές εγκριτικές αποφάσεις του Υπουργού Εμπορίου ή του νομάρχη έχουν δημοσιευθεί, σύμφωνα με την τότε ισχύουσα νομοθεσία, στο τεύχος Α.Ε. και Ε.Π.Ε. της ΕτΚ και γ) Οι ανωτέρω δημοσιευθείσες εγκριτικές αποφάσεις παραμένουν σε ισχύ κατά την έναρξη ισχύος του παρόντος νόμου. Οι κατά το χρόνο αυξήσεως του κεφαλαίου μέτοχοι των ανωτέρω εταιρειών, καθώς και οι καθολικοί διάδοχοί τους, διατηρούν μόνον αξίωση πλήρους αποζημιώσεως κατά τις περί αδικοπραξιών διατάξεις για τις τυχόν ζημίες που υπέστησαν συνεπεία των ανωτέρω αυξήσεων. 2. Η αγωγή αποζημίωσης στρέφεται αποκλειστικά κατά του Ελληνικού Δημοσίου, αποκλειομένης οποιασδήποτε ευθύνης του νομικού προσώπου της εταιρείας την οποία αφορούν οι αυξήσεις κεφαλαίου, των μετόχων που απέκτησαν τις μετοχές, των φυσικών προσώπων που καθ’ οιονδήποτε τρόπο άσκησαν διοίκηση ή διαχείριση της εταιρείας μετά την υπαγωγή της στις ρυθμίσεις του ν. 1386/1983, καθώς και όσων απέκτησαν νομίμως περιουσιακά στοιχεία των ανωτέρω εταιρειών. Η αγωγή, εφόσον δεν έχει ήδη ασκηθεί, ασκείται μέσα σε αποκλειστική προθεσμία δεκαοκτώ (18) μηνών από την έναρξη ισχύος του παρόντος νόμου, υπό την προϋπόθεση ότι κατά την 31.12.1998 είτε εκκρεμούσε, ασκηθείσα από τα πρόσωπα του δευτέρου εδαφίου της προηγούμενης παραγράφου, αίτηση ή προσφυγή ακυρώσεως ή αγωγή αναγνωρίσεως της ακυρότητας της αυξήσεως κεφαλαίου, είτε είχε εκδοθεί αμετάκλητη απόφαση, με την οποία έγινε δεκτή τέτοια αίτηση ή προσφυγή ή αγωγή των ανωτέρω προσώπων. 3. ... 4. ... 5. ... 6. Η ισχύς του παρόντος άρθρου αρχίζει από τη δημοσίευση του παρόντος νόμου στην ΕτΚ. Από την έναρξη ισχύος του το άρθρο 54 του ν. 2000/1991 ... καταργείται αφότου ίσχυσε». Το καταργηθέν άρθρο 54 του ν. 2000/1991 (Α ́ 206) όριζε στις παραγράφους 1 και 3 τα εξής: «1. Όταν δυνάμει απόφασης του Συμβουλίου της Επικρατείας ή αμετάκλητης δικαστικής απόφασης άλλου δικαστηρίου κηρυχθεί ή κριθεί ως άκυρη αύξηση του εταιρικού κεφαλαίου ή κεφαλαιοποίηση οφειλών ανώνυμης εταιρείας προς δανειστές της του άρθρου 10 παρ. 1 του ν. 1386/1983 ... επανέρχεται αυτοδικαίως η κεφαλαιακή κατάσταση και μετοχική σύνθεση της εταιρείας που υφίστατο πριν από ... την αύξηση του κεφαλαίου ή κεφαλαιοποίηση των οφειλών ... οι απαιτήσεις που αποσβέσθηκαν με τη μετοχοποίησή τους αναβιώνουν και λογίζονται ως ουδέποτε αποσβεσθείσες ... η ατομική και συλλογική ευθύνη των πριν από την αύξηση του κεφαλαίου ή μετοχοποίηση απαιτήσεων μελών των διοικητικών συμβουλίων της εταιρείας για οφειλές έναντι του Δημοσίου και οργανισμών κοινωνικής ασφαλίσεως αναβιώνει. 3. Οι ... έννομες συνέπειες της επαναφοράς της κεφαλαιακής κατάστασης και μετοχικής σύνθεσης της εταιρείας στην πριν από την αύξηση του κεφαλαίου ή κεφαλαιοποίηση οφειλών κατάσταση προϋποθέτει ότι η γενική συνέλευση της εταιρείας ... θα αποφασίσει την παραπάνω επαναφορά...».
6. … οι παλαιοί μέτοχοι της «Αθηναϊκής Χαρτοποιίας Α.Ε.» … άσκησαν ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας την κρινόμενη αίτηση αναιρέσεως κατά της αποφάσεως ΔΕφΑθ 3533/2000…. Με το δικόγραφο της αιτήσεως αναιρέσεως προβάλλεται ότι η προσφυγή των αναιρεσειόντων κατά της αποφάσεως 360/9.6.2007 του Υφυπουργού Βιομηχανίας Ενέργειας και Τεχνολογίας έπρεπε να γίνει δεκτή, διότι δεν αποφασίσθηκε νομίμως η αύξηση κεφαλαίου της εταιρείας με διοικητική πράξη κατά το άρθρο 10 του ν. 1386/1983, το οποίο αντιβαίνει στην Οδηγία 77/91/ΕΟΚ του Συμβουλίου. Περαιτέρω, με το ίδιο δικόγραφο προβάλλεται ότι οι νεώτερες διατάξεις του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 δεν έπρεπε να εφαρμοσθούν από το Διοικητικό Εφετείο Αθηνών, διότι αντιβαίνουν στα άρθρα α) 4 παρ. 5, 5 παρ. 1, 20 παρ. 1 και 26 παρ. 1 του Συντάγματος, β) 6, 13 και 17 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών (ΕΣΔΑ), γ) 1 του Πρώτου Προσθέτου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ και δ) 86, 94 και 98 επ. της Συνθήκης των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Η αίτηση αναιρέσεως συμπληρώθηκε με το από 19.3.2003 δικόγραφο προσθέτων λόγων, με το οποίο προβάλλεται ότι οι διατάξεις του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 θεσπίσθηκαν κατά παράβαση: α) του άρθρου 74 παρ. 5 του Συντάγματος ως άσχετες με το κύριο αντικείμενο του νόμου, β) των συνταγματικών αρχών της ισότητας και της διακρίσεως των λειτουργιών λόγω του ότι είχαν ήδη αναγνωρισθεί με δικαστικές αποφάσεις δικαιώματα των αναιρεσειόντων ως παλαιών μέτοχων της «Αθηναϊκής Χαρτοποιίας Α.Ε.» και γ) του άρθρου 28 του Συντάγματος σε συνδυασμό με το άρθρο 25 παρ. 1 της Οδηγίας 77/91/ΕΟ του Συμβουλίου. Τέλος, οι αναιρεσείοντες ζητούν να υποβληθεί στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) το προδικαστικό ερώτημα αν οι διατάξεις του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 αντιβαίνουν στην Οδηγία 77/91/ΕΟ του Συμβουλίου και γενικότερα στο κοινοτικό δίκαιο.
Παραπομπή στο ΑΕΔ με την απόφαση ΣτΕ Ολ 161/2010
7. Επειδή, η υπόθεση συζητήθηκε κατά τη δικάσιμο της 8.4.2003 ενώπιον του Δ ́ Τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας, το οποίο με την απόφαση ΣτΕ 808/2006 παρέπεμψε στην Ολομέλεια, προς επίλυση, ζητήματα που αφορούν το συμβατό των διατάξεων του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 προς το Σύνταγμα, το κοινοτικό δίκαιο και την Ε.Σ.Δ.Α. Ακολούθως, η υπόθεση συζητήθηκε κατά τη δικάσιμο της 1.6.2007 ενώπιον της Ολομελείας του Συμβουλίου της Επικρατείας, η οποία με την απόφαση ΣτΕ Ολ 161/2010 έκρινε… τα εξής: α) Ότι είναι απαράδεκτος ο λόγος αναιρέσεως, σύμφωνα με τον οποίο το Διοικητικό Εφετείο Αθηνών όφειλε να μην εφαρμόσει το άρθρο 28 του ν. 2685/1999 ως κατά παράβαση του άρθρου 74 παρ. 5 του Συντάγματος περιληφθέν σε νόμο με άσχετο κύριο αντικείμενο. β) Ότι με το άρθρο 28 παρ. 1 του ν. 2685/1999 θεσπίσθηκαν διατάξεις που είναι ανεφάρμοστες, διότι αντιβαίνουν στα άρθρα 94 και 95 του Συντάγματος. Ήδη, όμως, η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου είχε κρίνει, με την απόφαση ΑΠ Ολ 13/2001, ότι οι διατάξεις του άρθρου 28 παρ. 1 του Ν. 2685/1999 δεν αντιβαίνουν στις συνταγματικές αρχές της διακρίσεως των λειτουργιών και της ίσης μεταχειρίσεως. Για τον λόγο αυτό η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας παρέπεμψε, με την ως άνω απόφαση ΣτΕ Ολ 161/2010, το ζήτημα αν οι διατάξεις του άρθρου 28 παρ. 1 του ν. 2685/1999 αντιβαίνουν στα άρθρα 94 και 95 του Συντάγματος, προς επίλυση, στο Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο (Α.Ε.Δ.) κατ’ εφαρμογήν των άρθρων 100 παρ. 1 περ. ε ́ του Συντάγματος και 6 περ. ε ́, 48 παρ. 2 του κυρωθέντος με τον ν. 345/1976 (Α ́ 141) Κώδικος περί Α.Ε.Δ.
Η απόφαση ΑΕΔ 14/2013
8. Επειδή, το Α.Ε.Δ., επιληφθέν του παραπεμφθέντος με την απόφαση ΣτΕ Ολ 161/2010 της Ολομελείας του Συμβουλίου της Επικρατείας ζητήματος, εξέδωσε την απόφαση ΑΕΔ 14/2013. Κατόπιν αυτού, με την από 23.10.2014 πράξη του Προέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας η υπόθεση εισήχθη στην Ολομέλεια προς περαιτέρω συζήτηση κατά την παρούσα δικάσιμο.
10. … με την απόφαση ΑΕΔ 14/2013 το Α.Ε.Δ. δέχθηκε τα εξής: Α) Ότι είναι συνταγματικώς επιτρεπτή η ρύθμιση από τον νομοθέτη, με νέους κανόνες δικαίου και κατά τρόπο διαφορετικό, εννόμων σχέσεων που έχουν γεννηθεί και δικαιωμάτων που έχουν αποκτηθεί βάσει προϊσχυσάντων κανόνων δικαίου, ακόμη και αν οι έννομες σχέσεις και τα δικαιώματα κρίνονται σε δίκες που είναι εκκρεμείς ενώπιον των δικαστηρίων ή έχουν ήδη αναγνωρισθεί με τελεσίδικες ή αμετάκλητες δικαστικές αποφάσεις, υπό την προϋπόθεση ότι οι εν λόγω νέοι κανόνες έχουν γενικό χαρακτήρα και δεν ρυθμίζουν μεμονωμένη σχέση. Δεν αποκλείεται δε και η θέσπιση νομοθετικών ρυθμίσεων που καταλαμβάνουν εκκρεμείς επί προσφυγών ουσίας ή αιτήσεων ακυρώσεως δίκες και επηρεάζουν την έκβαση τους, εφ’ όσον οι ρυθμίσεις αυτές είναι γενικής εφαρμογής, υπαγορεύονται από επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος και δεν προσβάλλουν τον πυρήνα και την ουσία του δικαιώματος της δικαστικής προστασίας, σεβόμενες και την αρχή της αναλογικότητας. Β) Ότι οι διατάξεις του ν. 1386/1983 θεσπίσθηκαν για επιτακτικό λόγο δημοσίου συμφέροντος, ήτοι με σκοπό την προστασία της εθνικής οικονομίας με την εξασφάλιση της συνεχίσεως της λειτουργίας κρισίμων γι’ αυτήν επιχειρήσεων χάριν της διατηρήσεως ενεργού του παραγωγικού δυναμικού της Χώρας και της απασχολήσεως μεγάλου αριθμού εργαζομένων. Γ) Ότι οι μεταγενέστερες διατάξεις του άρθρου 28 παρ. 1 και 2 του ν. 2685/1999 θεσπίσθηκαν για να καθορισθούν οι συνέπειες των κατά παράβαση των διατάξεων της Οδηγίας 77/91 ΕΟ του Συμβουλίου γενομένων αυξήσεων του μετοχικού κεφαλαίου των υπαχθεισών στον ν. 1386/1983 εταιρειών, οι οποίες (συνέπειες) συνίστανται, κατά τη ρύθμιση του νομοθέτη, αφ’ ενός μεν στη διατήρηση της εγκυρότητας των προελθουσών από τις ως άνω αυξήσεις μετοχικού κεφαλαίου μετοχών, αφ’ ετέρου δε στην αναγνώριση δικαιώματος πλήρους αποζημιώσεως στους τυχόν θιγομένους από τις αυξήσεις αυτές παλαιούς μετόχους των εν λόγω εταιρειών. Δ) Ότι με τις ως άνω διατάξεις του ν. 2685/1999 θεσπίσθηκε ρύθμιση γενική και αφηρημένη και δεν εσκοπήθη η επίλυση συγκεκριμένης διαφοράς, διότι η ρύθμιση αφορά αδιακρίτως όλες τις υποθέσεις με κοινό χαρακτηριστικό τις αυξήσεις του μετοχικού κεφαλαίου των υπαχθεισών στον ν. 1386/1983 εταιρειών (ήτοι αυξήσεις μετοχικού κεφαλαίου χωρίς σχετική απόφαση της γενικής συνελεύσεως των μετόχων) και οι προϋποθέσεις εφαρμογής της ρυθμίσεως καθορίζονται κατά τρόπο αντικειμενικό και απρόσωπο. Ε) Ότι η εν λόγω ρύθμιση του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 δικαιολογείται από εξαιρετικούς και επιτακτικούς λόγους υπέρτερου γενικού συμφέροντος συνισταμένους πρωτίστως στην προστασία της εθνικής οικονομίας με τη διασφάλιση της συνεχείας της λειτουργίας εταιρειών, των οποίων η μεγάλη οικονομική και κοινωνική σημασία έχει αναγνωρισθεί με σειρά αποφάσεων του Συμβουλίου της Επικρατείας και έχει επιβεβαιωθεί με την εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έγκριση – δια της αποφάσεώς της 88/167/7.10.1987 – των κρατικών ενισχύσεών τους μέσω του ν. 1386/1983. Τυχόν δε ακύρωση των αυξήσεων του μετοχικού κεφαλαίου των εταιρειών αυτών (αυξήσεων που επωμίσθηκαν αμέσως το Ελληνικό Δημόσιο μέσω του Ο.Α.Ε. και εμμέσως οι πιστωτές των εταιρειών με την κεφαλαιοποίηση οφειλών προς αυτούς) συνεπαγομένη την ακυρότητα και των προελθουσών από τις αυξήσεις αυτές μετοχών, θα οδηγούσε, δεδομένης της αρχικής αρνητικής κεφαλαιακής καταστάσεως των εταιρειών σε συνδυασμό με τα χρέη τους, με βεβαιότητα στην κατάρρευσή τους και στη συνεπεία αυτής πρόκληση δυσανάλογης βλάβης τόσο στην εθνική οικονομία όσο και στα έννομα συμφέροντα τρίτων (ήτοι των εργαζομένων, των προμηθευτών, των νέων μετόχων και των εν γένει συναλλαγέντων καλή τη πίστει με τις εταιρείες) κατά παράβαση των αρχών της ασφαλείας του δικαίου, της αναλογικότητας και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, η οποία ως προς την «Αθηναϊκή Χαρτοποιία Α.Ε.» δημιουργήθηκε και από απορριπτικές αιτήσεων ακυρώσεως αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας. ΣΤ) Ότι με τη ρύθμιση του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 δεν αναιρείται ο πυρήνας και η ουσία του δικαιώματος της δικαστικής προστασίας, καθ’ όσον στους τυχόν βλαπτομένους από τις κατά τα ανωτέρω αυξήσεις του μετοχικού κεφαλαίου παλαιούς μετόχους παρέχεται αποτελεσματική δικαστική προστασία, συνισταμένη στο δικαίωμα επιδικάσεως πλήρους αποζημιώσεως, αντί της επαναφοράς των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση με την αναγνώριση της ακυρότητας ή την αναδρομική ακύρωση των σχετικών με τις αυξήσεις του μετοχικού κεφαλαίου πράξεων και των προελθουσών από τις αυξήσεις αυτές μετοχών. Πρόκειται για περιορισμό του δικαιώματος δικαστικής προστασίας, ο οποίος, ένεκα των ως άνω εξαιρετικών και επιτακτικών λόγων γενικού συμφέροντος και της επί έτη μη εφαρμογής του άρθρου 54 του ν. 2000/1991 που παρείχε δυνατότητα επαναφοράς της κεφαλαιακής καταστάσεως και της μετοχικής συνθέσεως των εταιρειών στην πριν από τις ως άνω αυξήσεις κεφαλαίου θέση τους, παρίσταται απολύτως δικαιολογημένος και συνταγματικώς επιτρεπτός. Ζ) Ότι, συνεπώς, η διάταξη του άρθρου 28 παρ. 1 του ν. 2685/1999, κατά το εξεταζόμενο σύμφωνα με την παραπεμπτική απόφαση 161/2010 του Συμβουλίου της Επικρατείας μέρος της, δεν αντίκειται στις διατάξεις των άρθρων 4 παρ. 1, 20 παρ. 1, 26, 94 παρ. 1 και 95 του Συντάγματος, διότι με τη διάταξη αυτή διασφαλίζεται ο σεβασμός των συνταγματικών αρχών της ασφαλείας του δικαίου, της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης και της αναλογικότητας και επιτυγχάνεται μια δίκαιη ισορροπία μεταξύ του γενικού συμφέροντος, του οποίου η προστασία πρέπει κατά το Σύνταγμα να εξασφαλίζεται, και του ατομικού συμφέροντος των παλαιών μετόχων με το εις αυτούς παρεχόμενο δικαίωμα πλήρους αποζημιώσεως (αποκλειομένης της επαναφοράς των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση), το οποίο υπό τα ανωτέρω δεδομένα συνιστά αποτελεσματική και επαρκή δικαστική προστασία.
Αβάσιμοι οι λόγοι αναίρεσης που αντλούνται από την αντισυνταγματικότητα του ά. 28 του Ν. 2685/1999
11. … σύμφωνα με την ανωτέρω κρίση, την οποία εξέφερε το Α.Ε.Δ. και η οποία είναι δεσμευτική για το Συμβούλιο της Επικρατείας (άρθρο 48 παρ. 2 του κυρωθέντος με τον ν. 345/1976 Κώδικος περί Α.Ε.Δ.), πρέπει να απορριφθούν ως αβάσιμοι όλοι οι λόγοι αναιρέσεως, με τους οποίους προβάλλεται ότι οι διατάξεις του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 αντιβαίνουν στο Σύνταγμα και δεν έπρεπε να εφαρμοσθούν από το Διοικητικό Εφετείο Αθηνών.
Συμβατότητα της αύξησης μετοχικού κεφαλαίου ΑΕ με διοικητική πράξη προς την οδηγία 77/91/ΕΟΚ – Ανάλυση της σχετικής νομολογίας του ΔΕΚ
12. … όπως έχει ήδη εκτεθεί, ο Υφυπουργός Βιομηχανίας, Ενέργειας και Τεχνολογίας ενέκρινε με την απόφαση 360/9.6.1987 συμφωνία που επετεύχθη, κατά το άρθρο 8 παρ. 5 του ν. 1386/1983, μεταξύ του Ο.Α.Ε., πιστωτών και μετόχων της «Αθηναϊκής Χαρτοποιίας Α.Ε.» για την επιβίωση της επιχειρήσεως και αποφάσισε, σε εκτέλεση συμφωνηθέντος όρου, την κατ’ άρθρο 10 του ν. 1386/1983 αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου της εταιρείας κατά 30.900.000.000 δραχμές αφ’ ενός μεν με κεφαλαιοποίηση οφειλών της που ανέρχονταν σε 24.917.650.000 δραχμές, αφ’ ετέρου δε με εισφορά 5.982.350.000 δραχμών από τον Ο.Α.Ε. Αυτή η αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου της «Αθηναϊκής Χαρτοποιίας Α.Ε.» (γενομένη με διοικητική πράξη και όχι σύμφωνα με τις διατάξεις του κ.ν. 2190/1920 περί ανωνύμων εταιρειών) ήταν σύμφωνη με το άρθρο 10 του ν. 1386/1983, διότι με την απόφαση 2544/1984 του Υπουργού Εθνικής Οικονομίας είχε ήδη αποφασισθεί η υπαγωγή της επιχειρήσεως στις διατάξεις του άρθρου 7 του ίδιου νόμου με ανάθεση της προσωρινής διοικήσεώς της στον Ο.Α.Ε. Δεν ήταν, όμως, σύμφωνη με την Οδηγία 77/91/ΕΟΚ του Συμβουλίου και, ειδικότερα, με τη διάταξη του άρθρου 25 παρ. 1 της Οδηγίας, στην οποία ορίζεται ότι: « Κάθε αύξηση του κεφαλαίου πρέπει να αποφασίζεται από τη γενική συνέλευση...». Τούτο έγινε δεκτό το πρώτον με την απόφαση του ΔΕΚ της 30ης Μαΐου 1991, C–19/90 και C-19/91, Καρέλλα και Καρέλλας, την οποία ακολούθησαν και μεταγενέστερες αποφάσεις του ΔΕΚ. Ειδικότερα, το ΔΕΚ έκρινε ότι αντιβαίνει στην ως άνω διάταξη του άρθρου 25 παρ. 1 της Οδηγίας 77/91 ΕΟΚ του Συμβουλίου «εθνική ρύθμιση η οποία, προς εξασφάλιση της εξυγιάνσεως προβληματικών επιχειρήσεων που έχουν, από οικονομικής και κοινωνικής απόψεως, ιδιαίτερη σημασία για το κοινωνικό σύνολο και οι οποίες αντιμετωπίζουν, λόγω της υπερχρεώσεώς τους, εξαιρετική κατάσταση, προβλέπει ότι μπορεί να αποφασισθεί με διοικητική πράξη η αύξηση του εταιρικού κεφαλαίου τους υπό την επιφύλαξη της διατηρήσεως του δικαιώματος προτιμήσεως των παλαιών μετόχων κατά την έκδοση νέων μετοχών». Για να καθορισθούν οι έννομες συνέπειες αυτής της παραβάσεως του κοινοτικού δικαίου θεσπίσθηκαν, αρχικώς, οι διατάξεις του άρθρου 54 του ν. 2000/1991, οι οποίες παρείχαν δυνατότητα επαναφοράς της κεφαλαιακής καταστάσεως και της μετοχικής συνθέσεως των εταιρειών στην πριν από τις ως άνω αυξήσεις κεφαλαίου θέση τους. Οι διατάξεις αυτές δεν εφαρμόσθηκαν μέχρι την κατάργησή τους και τη θέσπιση των νεωτέρων διατάξεων του άρθρου 28 παρ. 1 και 2 του ν. 2685/1999, με τις οποίες αποκλείσθηκε η επαναφορά των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση και ορίσθηκε ότι οι παλαιοί μέτοχοι των εταιρειών, οι οποίοι τυχόν υπέστησαν ζημία από τις αυξήσεις κεφαλαίου, έχουν το δικαίωμα να ασκήσουν αγωγή κατά του Ελληνικού Δημοσίου για την πλήρη αποζημίωσή τους.
13. … το ΔΕΚ έχει δεχθεί ότι, όταν μια κοινοτική οδηγία δεν προβλέπει τις έννομες συνέπειες της παραβάσεως των διατάξεών της, εναπόκειται στον εθνικό νομοθέτη να επιλέξει μεταξύ διαφόρων λύσεων εκείνες, οι οποίες είναι κατάλληλες για την πραγματοποίηση του σκοπού της (βλ. ΔΕΚ της 2ας Αυγούστου 1993, C–271/91, Marshall). Περαιτέρω, με την απόφαση του ΔΕΚ της 23ης Μαρτίου 2000, C–373/97, Διαμαντής, κρίθηκε ότι η Οδηγία 77/91/ΕΟ του Συμβουλίου δεν προβλέπει ειδική κύρωση για την περίπτωση της παραβάσεως των διατάξεών της ούτε επιβάλλει στα κράτη – μέλη την υποχρέωση να θεσπίσουν ειδική κύρωση. Τέλος, το ΔΕΚ έχει δεχθεί ότι, ελλείψει κοινοτικής ρυθμίσεως, εναπόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους – μέλους να ορίσει τα αρμόδια δικαστήρια και να ρυθμίσει τις διαδικαστικές λεπτομέρειες ασκήσεως προσφυγών που αποσκοπούν στην κατοχύρωση της προστασίας δικαιωμάτων αντλουμένων από το άμεσο αποτέλεσμα του κοινοτικού δικαίου, τηρουμένης όμως της αρχής της ισοδυναμίας των ενδίκων μέσων, σύμφωνα με την οποία οι διαδικαστικές προϋποθέσεις προσφυγής στη Δικαιοσύνη και δικαστικής θεραπείας σε περίπτωση παραβάσεως των διατάξεων του κοινοτικού δικαίου δεν πρέπει να είναι ολιγότερο ευνοϊκές από εκείνες που αφορούν παρόμοιες προσφυγές της εσωτερικής εννόμου τάξεως (βλ. ΔΕΚ της 14ης Δεκεμβρίου 1995, C-312/93, Ρeterbroeck). Στην ελληνική έννομη τάξη, η παράβαση των διατάξεων περί αυξήσεως του μετοχικού κεφαλαίου ανώνυμης εταιρείας γεννά, κατά κανόνα, αξίωση επαναφοράς των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση. Ο κανόνας ισχύει ανεξαρτήτως του ζητήματος αν πρόκειται περί παραβάσεως διατάξεως της εθνικής ή της κοινοτικής νομοθεσίας. Εξαίρεση, όμως, από αυτόν τον κανόνα επέβαλαν, όπως έκρινε το ΑΕΔ, οι συνταγματικές αρχές της ασφαλείας του δικαίου, της αναλογικότητας και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης ειδικώς στην περίπτωση των κατά παράβαση της Οδηγίας 77/91/ΕΟK του Συμβουλίου γενομένων αυξήσεων μετοχικού κεφαλαίου των υπαχθεισών στον ν. 1386/1983 ανωνύμων εταιρειών, διότι η ακύρωση ή η αναγνώριση ακυρότητας των σχετικών διοικητικών πράξεων, συνεπαγομένη την ακυρότητα και των προελθουσών από τις αυξήσεις αυτές μετοχών, θα οδηγούσε, δεδομένης της αρχικής αρνητικής κεφαλαιακής καταστάσεως των εταιρειών σε συνδυασμό με τα χρέη τους, με βεβαιότητα στην κατάρρευσή τους και, κατ’ ακολουθίαν, στην πρόκληση δυσανάλογης βλάβης τόσο στην εθνική οικονομία όσο και στα έννομα συμφέροντα τρίτων (εργαζομένων, προμηθευτών, νέων μετόχων και εν γένει συναλλαγέντων καλή τη πίστει με τις εταιρείες). Όπως δε είχε ήδη κρίνει το ΔEK με την ανωτέρω αναφερομένη απόφαση της 23ης Μαρτίου 2000, C–373/97, Διαμαντής, η ανόρθωση καταστάσεως που έχει δημιουργηθεί λόγω παραβάσεως της Οδηγίας 77/91/ΕΟΚ του Συμβουλίου δεν απαγορεύεται, σύμφωνα με το κοινοτικό δίκαιο, να γίνει με άλλο μέσον από εκείνο, το οποίο προκαλεί στα συμφέροντα τρίτων τόσο σοβαρή βλάβη ώστε να κρίνεται προδήλως δυσανάλογο, όπως η επαναφορά των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση. Τέλος, σε περίπτωση αποκλεισμού της αξιώσεως επαναφοράς των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση για λόγους αναγομένους στις συνταγματικές αρχές της ασφαλείας του δικαίου, της αναλογικότητας και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, η αναγνώριση του δικαιώματος πλήρους αποζημιώσεως είναι, σύμφωνα με την ελληνική έννομη τάξη, το ευνοϊκότερο μέσον αποκαταστάσεως της σχετικής περιουσιακής βλάβης, ανεξαρτήτως του ζητήματος αν τη βλάβη αυτή προκάλεσε παράβαση διατάξεως της εθνικής ή της κοινοτικής νομοθεσίας. Συνεπώς, με την πρόβλεψη, στο άρθρο 28 του ν. 2685/1999, της πλήρους αποζημιώσεως ως μέσου αποκαταστάσεως της βλάβης, την οποία τυχόν υπέστησαν οι παλαιοί μέτοχοι των υπαχθεισών στον ν. 1386/1983 ανωνύμων εταιρειών λόγω των κατά παράβαση της Οδηγίας 77/91/ΕΟΚ του Συμβουλίου γενομένων αυξήσεων του μετοχικού κεφαλαίου των εταιρειών αυτών, δεν εθίγη η επιβαλλομένη από το κοινοτικό δίκαιο αρχή της ισοδυναμίας των ενδίκων μέσων. Υπό τα ανωτέρω δεδομένα, οι διατάξεις του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 δεν αντιβαίνουν στην Οδηγία 77/91 ΕΟ του Συμβουλίου και γενικότερα στο κοινοτικό δίκαιο, όπως έχει ήδη ερμηνευθεί από το ΔΕΚ. Δεν συντρέχει δε λόγος υποβολής σχετικού προδικαστικού ερωτήματος, όπως ζητούν οι αναιρεσείοντες.
Αβάσιμοι οι λόγοι αναίρεσης που αντλούνται από την αντίθεση του άρθρου 28 του Ν. 2685/1999 προς το κοινοτικό δίκαιο
14. … σύμφωνα με τα γενόμενα δεκτά στην προηγούμενη σκέψη, πρέπει να απορριφθούν ως αβάσιμοι όλοι οι λόγοι αναιρέσεως, με τους οποίους προβάλλεται ότι οι διατάξεις του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 αντιβαίνουν στο κοινοτικό δίκαιο και δεν έπρεπε να εφαρμοσθούν από το Διοικητικό Εφετείο Αθηνών.
Συμβατότητα του ά. 28 του Ν. 2865/1999 προς το άρθρο 6 παρ. 1 ΕΣΔΑ και προς το ά. 1 του ΠΠΠ – ανάλυση της σχετικής νομολογίας του ΕΔΔΑ
15. … η κυρωθείσα με το ν.δ. 53/1974 (Α ́ 256) Ευρωπαϊκή Σύμβαση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών (Ε.Σ.Δ.Α.) ορίζει στο άρθρο 6 παρ. 1 ότι «Παν πρόσωπο έχει δικαίωμα όπως η υπόθεσίς του δικασθή δικαίως ... υπό ανεξαρτήτου και αμερολήπτου δικαστηρίου, νομίμως λειτουργούντος...», στο άρθρο 13 ότι «Παν πρόσωπον, του οποίου τα αναγνωριζόμενα εν τη παρούση συμβάσει δικαιώματα και ελευθερίαι παρεβιάσθησαν, έχει το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής ενώπιον εθνικής αρχής...» και στο άρθρο 17 ότι «Ουδεμία διάταξις της παρούσης συμβάσεως δύναται να ερμηνευθή ως επαγομένη δι’ έν κράτος ... οιονδήποτε δικαίωμα όπως επιδοθή εις δραστηριότητα ή εκτελέση πράξεις σκοπούσας εις την καταστροφήν των δικαιωμάτων ή ελευθεριών, των αναγνωρισθέντων εν τη παρούση συμβάσει, ή εις περιορισμούς των δικαιωμάτων και ελευθεριών τούτων...». Περαιτέρω, το κυρωθέν με το ν.δ. 53/1974 Πρώτο Πρόσθετο Πρωτόκολλο της ΕΣΔΑ ορίζει στο άρθρο 1 ότι «Παν φυσικόν ή νομικόν πρόσωπον δικαιούται σεβασμού της περιουσίας του. Ουδείς δύναται να στερηθή της ιδιοκτησίας αυτού ειμή δια λόγους δημοσίας ωφελείας και υπό τους προβλεπομένους, υπό του νόμου και των γενικών αρχών του διεθνούς δικαίου όρους...». Στις διατάξεις αυτές δεν αντιβαίνει το άρθρο 28 του ν. 2865/1999 για τους εξής λόγους: Α) Όπως δέχεται το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), οι αρχές της νομιμότητας της κρατικής δράσεως και της «δίκαιης δίκης» που κατοχυρώνονται από την Ε.Σ.Δ.Α. δεν αποκλείουν τη θέσπιση κανόνων δικαίου εφαρμοστέων σε εκκρεμείς δίκες με διάδικο το Δημόσιο, ακόμη και αν η εφαρμογή τους έχει ως συνέπεια την έκβαση των εκκρεμών δικών υπέρ του Δημοσίου, αλλά επιβάλλουν την εξέταση του συνόλου των χαρακτηριστικών τους και, ιδίως, την τυχόν συνδρομή επιτακτικών λόγων δημοσίου συμφέροντος που υπαγόρευσαν τη θέσπισή τους. Εάν συντρέχουν τέτοιοι λόγοι, η θέσπιση των κανόνων αυτών δεν αντιβαίνει στις ως άνω αρχές της ΕΣΔΑ. (βλ. ΕΔΔΑ, αποφάσεις της 23ης Οκτωβρίου 1997 Building Societies και λοιποί κατά Ηνωμένου Βασιλείου, της 27ης Μαΐου 2004 ΟGIS – Institut Stanislas κατά Γαλλίας). Β) Όπως έκρινε το Α.Ε.Δ. με την απόφαση ΑΕΔ 14/2013, οι διατάξεις του άρθρου 28 του ν. 2685/1999, οι οποίες κατέλαβαν μια κατηγορία εκκρεμών ενώπιον της Διοικητικής Δικαιοσύνης διαφορών, υπαγορεύθηκαν από εξαιρετικούς και επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος συνισταμένους στην ανάγκη προστασίας αφ’ ενός μεν της εθνικής οικονομίας με τη διασφάλιση της συνεχείας της λειτουργίας απειλουμένων με κατάρρευση εταιρειών, των οποίων η μεγάλη οικονομική και κοινωνική σημασία έχει αναγνωρισθεί και με σειρά δικαστικών αποφάσεων, αφ’ ετέρου δε των εννόμων συμφερόντων τρίτων (εργαζομένων, προμηθευτών, νέων μετόχων και εν γένει συναλλαγέντων καλή τη πίστει με τις εταιρείες) χάριν ασφαλείας του δικαίου και προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης. Συνεπώς, συνέτρεξαν εν προκειμένω λόγοι, οι οποίοι καθιστούν συμβατή τη θέσπιση των διατάξεων του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 με τις αρχές της νομιμότητας της κρατικής δράσεως και της «δίκαιης δίκης», όπως κατοχυρώνονται από την ΕΣΔΑ. Γ) Εξ άλλου, η συνδρομή των λόγων αυτών καθιστά συμβατή τη θέσπιση των διατάξεων του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 και με το άρθρο 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ, το οποίο δεν αποκλείει ακόμη και μείωση περιουσίας κατά τους όρους που προβλέπονται στην εθνική νομοθεσία και στις γενικές αρχές του διεθνούς δικαίου, ιδιαιτέρως δε υπό εξαιρετικές περιστάσεις που επιβάλλουν τη λήψη γενικών μέτρων οικονομικής και κοινωνικής στρατηγικής κατά την εκτίμηση των κρατικών αρχών, οι οποίες είναι και οι κατ’ αρχήν αρμόδιες να εκτιμήσουν σε κάθε περίσταση σε τι συνίσταται το δημόσιο συμφέρον και ποια είναι τα αναγκαία και πρόσφορα μέτρα για την εξυπηρέτησή του έχοντας ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως. Υπό τις περιστάσεις αυτές, αρκεί να τηρείται η αρχή της «δίκαιης ισορροπίας» μεταξύ του γενικού συμφέροντος που αφορά το σύνολο και των απαιτήσεων για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ατόμου (βλ. ΕΔΔΑ, αποφάσεις της 21ης Φεβρουαρίου 1986 James και λοιποί κατά Ηνωμένου Βασιλείου, της 7ης Νοεμβρίου 2002 Olczak κατά Πολωνίας, της 10ης ουλίου 2012 Grainger και λοιποί κατά Ηνωμένου Βασιλείου). Στην προκειμένη δε περίπτωση η αρχή της «δίκαιης ισορροπίας» τηρήθηκε, διότι αναγνωρίσθηκε νομοθετικώς το δικαίωμα της πλήρους αποζημιώσεως των παλαιών μετόχων των υπαχθεισών στον ν. 1386/1983 ανωνύμων εταιρειών ως αντιστάθμισμα της περιουσιακής απώλειας, την οποία είναι ενδεχόμενο να έχουν υποστεί λόγω των (κατά τα εκτεθέντα) γενομένων αυξήσεων κεφαλαίου των εταιρειών αυτών.
Αβάσιμοι οι λόγοι αναίρεσης που αντλούνται από την αντίθεση του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 προς τα άρθρα 6 παρ. 1, 13 και 17 της ΕΣΔΑ και 1 του ΠΠΠ
16. …, σύμφωνα με τα γενόμενα δεκτά στην προηγούμενη σκέψη, πρέπει να απορριφθούν ως αβάσιμοι οι λόγοι αναιρέσεως, με τους οποίους προβάλλεται ότι οι διατάξεις του άρθρου 28 του ν. 2685/1999 αντιβαίνουν στα άρθρα 6 παρ. 1, 13 και 17 της ΕΣΔΑ και 1 του Πρώτου Προσθέτου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ και δεν έπρεπε να εφαρμοσθούν από το Διοικητικό Εφετείο Αθηνών.
Απαράδεκτοι οι λοιποί λόγοι αναίρεσης
17. …, τέλος, πρέπει να απορριφθούν ως απαράδεκτοι οι λόγοι αναιρέσεως, οι οποίοι: α) δεν πλήσσουν σκέψεις της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως και β) προβάλλονται με υπόμνημα.
Εκδίκαση της υπόθεσης από την Ολομέλεια του ΣτΕ και απόρριψη της αίτησης αναίρεσης
18. …, κατόπιν των ανωτέρω, η Ολομέλεια του Συμβουλίου Επικρατείας κρίνει ότι πρέπει να εκδικάσει εξ ολοκλήρου την υπόθεση (άρθρο 14 παρ. 3 του π.δ. 18/1989) και να απορρίψει την κρινόμενη αίτηση.

matches: ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ


text:
ΑΕΔ 25/2012 (Τόκος υπερημερίας οφειλών Δημοσίου) (με σχόλιο Χριστίνας Φατούρου) – constitutionalism.gr
Λέξεις-Κλειδιά: αρχή της ισότητας • Προνόμια Δημοσίου • τόκος υπερημερίας • δικαίωμα στην ιδιοκτησία
Ρ. Ασημακοπούλου, Πρόεδρος, Εισηγητής Κ.-Π. Ευστρατίου
1. Επειδή, με την 2812/2011 απόφαση της Ολομέλειας του Ελεγκτικού Συνεδρίου παραπέμφθηκε στο Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο, κατά τα άρθρα 100 παρ. 1 περ. ε΄ του Συντάγματος και 48 παρ. 2 του Κώδικα περί του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου, αμφισβήτηση ως προς την ουσιαστική συνταγματικότητα της διατάξεως του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου (κ.δ. της 26.6/10.7.1944), η οποία ανέκυψε με την έκδοση αντίθετων αποφάσεων της Ολομέλειας του Ελεγκτικού Συνεδρίου και του Αρείου Πάγου.
2. Επειδή, η υπόθεση νομίμως φέρεται προς συζήτηση, εφόσον, όπως προκύπτει από τα σχετικά αποδεικτικά επιδόσεως και έγγραφα, έχει τηρηθεί η νόμιμη προδικασία με τις δημοσιεύσεις και κοινοποιήσεις που προβλέπονται από τις διατάξεις των άρθρων 10 παρ. 2, 49 παρ. 2 και 50 παρ. 1 και 2 του κυρωθέντος με το άρθρο πρώτο του ν. 345/1976 Κώδικα περί του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου (ΦΕΚ Α΄ 141). 3. Επειδή, από τις διατάξεις των άρθρων 100 παρ. 1 περ. ε΄ του Συντάγματος και 48 παρ. 2 του Κώδικα περί του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου προκύπτει ότι το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο (Α.Ε.Δ.) έχει δικαιοδοσία προς άρση αμφισβητήσεως ως προς την έννοια ή την ουσιαστική συνταγματικότητα διατάξεως τυπικού νόμου, όταν υπάρχει αφενός μεν ταυτότητα της διατάξεως του τυπικού νόμου που ερμηνεύθηκε από τα ανώτατα δικαστήρια και αφετέρου αντίθεση στις ερμηνείες που δόθηκαν ή αντίθεση ως προς την κρίση ότι η νομοθετική αυτή διάταξη είναι ή όχι σύμφωνη προς συνταγματικές διατάξεις (βλ. Α.Ε.Δ. 25/1993, 34/1993, 29/1999, 10/2005, 3/2007, 9/2009, 1, 2/2012). Αντιθέτως, δεν υπάγεται στη δικαιοδοσία του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου, οι περιπτώσεις της οποίας ορίζονται περιοριστικά, η άρση της αμφισβητήσεως ως προς τη συμφωνία διατάξεως τυπικού νόμου με διατάξεις υπέρτερης ισχύος κατά το άρθρο 28 του Συντάγματος (βλ. Α.Ε.Δ. 1, 2/2012).
4. Επειδή, στην προκειμένη περίπτωση, το Ελεγκτικό Συνέδριο, με την 2812/2011 απόφαση της Ολομέλειάς του (παραπεμπτική), που εκδόθηκε επί αιτήσεως αναιρέσεως του …. κατά του Ελληνικού Δημοσίου, νομίμως εκπροσωπουμένου από τον Υπουργό των Οικονομικών, και της 469/2008 αποφάσεως του ΙΙ Τμήματος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, έκρινε ότι η διάταξη του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου (κ.δ. της 26.6/10.7.1944), καθ’ όσον αφορά στο θεσπιζόμενο ύψος 6% του επιτοκίου για οφειλές του Δημοσίου, αντίκειται στα άρθρα 4 παρ. 1, 20 παρ. 1 και 25 παρ. 1 του Συντάγματος και ότι, ως εκ τούτου, ισχύει και για τις οφειλές του Δημοσίου το εκάστοτε ισχύον, υψηλότερο του 6%, επιτόκιο υπερημερίας, όπως αυτό ορίζεται, σύμφωνα με το άρθρο 293 του Α.Κ. και το άρθρο 15 παρ. 5 του ν. 876/1979, με πράξη του Υπουργικού Συμβουλίου. Αντιθέτως, ο Άρειος Πάγος, με τις 1127/2010 και 1128/2010 αποφάσεις του, είχε κρίνει ότι η προαναφερθείσα διάταξη του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου δεν προσκρούει στα άρθρα 4 παρ. 1 και 20 παρ. 1 του Συντάγματος. Με τα δεδομένα αυτά, συντρέχει περίπτωση αμφισβητήσεως ως προς την ουσιαστική συνταγματικότητα διατάξεως τυπικού νόμου και συγκεκριμένα εκείνης του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου από την έκδοση αντίθετων αποφάσεων της Ολομέλειας του Ελεγκτικού Συνεδρίου και του Αρείου Πάγου, για την άρση της οποίας ιδρύεται δικαιοδοσία του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου, κατ’ εφαρμογή των άρθρων 100 παρ. 1 περ. ε΄ του Συντάγματος και 48 παρ. 2 του Κώδικα περί του Α.Ε.Δ..
5. Επειδή, με το άρθρο 1 του νόμου ΧΛ΄/1877 «περί υπερημερίας του Δημοσίου και παραγραφής των κατ’ αυτού αγωγών» (ΦΕΚ 47) ορίσθηκε ότι «Ο νόμιμος εξ υπερημερίας τόκος πάσης του Δημοσίου οφειλής ορίζεται εις 8%, πλην εάν άλλως ωρίσθη δια συμβάσεων ή ειδικών νόμων … Ο ειρημένος τόκος άρχεται από της επιδόσεως της αγωγής. …». Η πρώτη παράγραφος της ανωτέρω διατάξεως αντικαταστάθηκε με το άρθρο 1 του νόμου ΓΤΟΕ΄ (υπ’ αριθ. 3375)/1909 (ΦΕΚ 240/16.10.1909) ως εξής : «Ο νόμιμος και ο της υπερημερίας τόκος πάσης του Δημοσίου οφειλής ορίζεται εις 6% ετησίως, πλην αν άλλως ωρίσθη δια συμβάσεως ή ειδικού νόμου». Η διάταξη αυτή απετέλεσε το άρθρο 21 του κανονιστικού (κωδικοποιητικού) διατάγματος της 26.6/10.7.1944 «περί κώδικος των νόμων περί δικών του Δημοσίου» (ΦΕΚ 139), διατηρήθηκε δε σε ισχύ με τη διάταξη του τελευταίου εδαφίου του άρθρου 109 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικος, ο οποίος άρχισε να ισχύει από 23.2.1946 (βλ. άρθρο 1 παρ. 1 του ν.δ/τος της 7/10.5.1946 «περί αποκαταστάσεως του Αστικού Κώδικος και του Εισαγωγικού αυτού Νόμου», ΦΕΚ Α΄ 151). 6. Επειδή, εξάλλου, για τους ιδιώτες οφειλέτες, το επιτόκιο καθοριζόταν ως εξής : Με το άρθρο μόνο του από 21.8.1946 β.δ/τος (ΦΕΚ Α΄ 243) το ποσοστό του νομίμου ή εξ υπερημερίας οφειλομένου τόκου ορίσθηκε σε 12%. Στη συνέχεια με το άρθρο 15 παρ. 5 του ν. 876/1979 (ΦΕΚ Α΄ 48) ορίσθηκε ότι «… το ποσοστόν του νομίμου και εξ υπερημερίας οφειλομένου τόκου, … ορίζονται εκάστοτε δια πράξεως του Υπουργικού Συμβουλίου, μετά πρότασιν της Νομισματικής Επιτροπής, …». Η αρμοδιότητα αυτή καθορισμού του επιτοκίου μεταβιβάσθηκε στην Τράπεζα της Ελλάδος με το άρθρο 1 του ν. 1266/1982 (ΦΕΚ Α΄ 81) και ορίσθηκε ότι ασκείται με πράξεις του Διοικητή της ή οργάνων της εξουσιοδοτημένων από τον Διοικητή, στο πλαίσιο της κυβερνητικής πολιτικής. Τέλος, με το άρθρο 3 παρ. 2 του ν. 2842/2000 (ΦΕΚ Α΄ 207) ορίσθηκε ότι «Οι αναφορές σε θεσπιζόμενα από την Τράπεζα της Ελλάδος επιτόκια, που υπάρχουν σε νομοθετικές, διοικητικές, κανονιστικές διατάξεις … αντικαθίστανται από αναφορές στα αντίστοιχα επιτόκια της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. …». Το εκάστοτε ισχύον με βάση τις διατάξεις αυτές επιτόκιο ήταν ανώτερο του 6% (κυμανθέν ειδικότερα, από το έτος 1995 έως 31.12.2011, μεταξύ 32%, το έτος 1995, και 8,75%, στις 14.12.2011).
10. Επειδή, η θέσπιση και η διατήρηση σε ισχύ για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα (ουσιαστικά από το 1877) ρυθμίσεως, κατά την οποία το καταβαλλόμενο από το Δημόσιο, με την ιδιότητα του οφειλέτη, ποσοστό τόκου υπερημερίας είναι μικρότερο εκείνου που έχουν υποχρέωση να καταβάλλουν οι ιδιώτες οφειλέτες, δικαιολογείται από το γεγονός ότι, όπως προκύπτει από τα εκτεθέντα στην προηγούμενη σκέψη, καθ’ όλο το διάστημα αυτό το Ελληνικό Κράτος έχει διέλθει από διαδοχικές σοβαρές δημοσιονομικές κρίσεις, οι οποίες έχουν διαρκέσει για μεγάλα χρονικά διαστήματα, αλλά και των οποίων οι επιπτώσεις επεκτείνονται και σε περιόδους, κατά τις οποίες η οικονομική κατάσταση βελτιώνεται και οι συγκυρίες είναι ευνοϊκές για την ανάπτυξη της χώρας. Ενόψει τούτου, η κρινόμενη διάταξη του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου εισάγει επιτρεπτή υπέρ του Δημοσίου προνομιακή μεταχείριση, η οποία αποβλέπει στην ορθή άσκηση της δημοσίας εξουσίας μέσω της διαφυλάξεως της δημοσιονομικής ισορροπίας και της περιουσίας του Κράτους, με σκοπό την εκπλήρωση των, κατά το Σύνταγμα και τους νόμους, υποχρεώσεών του έναντι των πολιτών, και, ως εκ τούτου, δεν αντίκειται στο άρθρο 4 παρ. 1 του Συντάγματος, εφόσον, υπό τις ανωτέρω περιστάσεις, η συνταγματική αυτή διάταξη δεν έχει πεδίο εφαρμογής, σύμφωνα με τα εκτεθέντα στην όγδοη σκέψη. Ειδικότερα, η θεσπιζόμενη με την ανωτέρω διάταξη του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου ρύθμιση, η οποία αποβλέπει στον περιορισμό της αυξήσεως του κρατικού χρέους από τόκους για ληξιπρόθεσμες οφειλές, υπαγορεύεται από την ανάγκη προστασίας της δημοσιονομικής ισορροπίας και της περιουσίας του Κράτους, στην δημιουργία της οποίας συμβάλλουν με την καταβολή φόρων οι φορολογούμενοι πολίτες και στην εξυπηρέτηση των οποίων πρέπει, κατά το Σύνταγμα και τους νόμους, να αποβλέπει η διαχείριση της εν λόγω περιουσίας, δεδομένου και ότι σε περιόδους σοβαρών δημοσιονομικών κρίσεων, όπως οι προαναφερόμενες, καθίσταται αναγκαία η εξασφάλιση της δυνατότητας υπολογισμού εκ των προτέρων της επιβαρύνσεως του Δημοσίου από τόκους για τις οφειλές του, ώστε να είναι τούτο σε θέση να προβλέψει, με τη μεγαλύτερη, κατά το δυνατόν, ακρίβεια, τις επιπτώσεις από την καθυστέρηση εξοφλήσεως των οφειλών του και να προνοήσει για την εξασφάλιση των αναγκαίων εσόδων για την εξόφλησή τους κατά την κατ’ έτος κατάρτιση του κρατικού προϋπολογισμού. Ενόψει δε του σκοπού, στην εξυπηρέτηση του οποίου αποβλέπει η ανωτέρω διάταξη, και λαμβανομένων υπόψη και των συνθηκών που ίσχυσαν καθ’ όλη την διάρκεια ισχύος αυτής και εξακολουθούν να ισχύουν, η θέσπιση με αυτήν επιτοκίου 6% για τις οφειλές του Δημοσίου δεν αντίκειται ούτε και προς την κατοχυρωμένη με το άρθρο 25 παρ.1 εδ.δ’ του Συντάγματος αρχή της αναλογικότητας, εφόσον το μέτρο αυτό, που έχει ως σκοπό να περιορίσει τις οφειλές του Δημοσίου από τόκους και, επομένως, να αποτρέψει την αύξηση του κρατικού χρέους, είναι κατάλληλο και δεν υπερβαίνει το μέτρο που είναι αναγκαίο για την επίτευξη του εν λόγω σκοπού. Περαιτέρω, η επίμαχη ρύθμιση δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αντίκειται ούτε στην διάταξη της παρ. 5 του άρθρου 4 του Συντάγματος, κατά την οποία «οι Ελληνες πολίτες συνεισφέρουν χωρίς διακρίσεις στα δημόσια βάρη ανάλογα με τις δυνάμεις τους». Και τούτο ενόψει του γεγονότος ότι από τα ανωτέρω εκτεθέντα προκύπτει ότι, για την αντιμετώπιση των κατά καιρούς δημοσιονομικών προβλημάτων, έχουν ληφθεί διάφορα μέτρα, που επιβαρύνουν διάφορες και μεγάλες κατηγορίες πολιτών, όπως μειώσεις αποδοχών, σε ορισμένες, μάλιστα, περιπτώσεις ακόμη και αναδρομικές, και συντάξεων, αύξηση υφισταμένων φόρων, επιβολή νέων φόρων και εκτάκτων εισφορών, ο καθορισμός δε του επιμάχου ευνοϊκού για το Δημόσιο ποσοστού τόκου υπερημερίας δεν συνιστά, στο πλαίσιο πάντως των ανωτέρω ρυθμίσεων, παραβίαση της συνταγματικής αυτής διατάξεως.
12. [μειοψηφία] Επειδή, μειοψήφησαν τα μέλη του Δικαστηρίου Παναγιώτα Καρλή, και Θεόδωρος Φορτσάκης, τα οποία διετύπωσαν την ακόλουθη γνώμη : Με το άρθρο 4 παρ. 1 του Συντάγματος δεν καθιερώνεται, κατ’ αρχήν, ισότητα μεταξύ ιδιωτών και του Δημοσίου, όταν τα όργανα του τελευταίου εκδίδουν πράξεις κατ’ ενάσκηση δημοσίας εξουσίας. Η διάταξη, όμως, αυτή έχει πεδίο εφαρμογής και σε σχέσεις δημοσίου δικαίου, αν το Δημόσιο εξοπλίζεται αδικαιολόγητα, έναντι των ιδιωτών, με προνόμια δικονομικού περιεχομένου ή αν, με συγκεκριμένη ουσιαστικού περιεχομένου ρύθμιση, που δεν ανάγεται στην άσκηση δημοσίας εξουσίας από τα όργανα του Δημοσίου, θεσπίζεται υπέρ αυτού έναντι των ιδιωτών αδικαιολόγητη προνομιακή μεταχείριση, χωρίς να συντρέχει προς τούτο λόγος δημόσιου συμφέροντος. Τέτοια αδικαιολόγητη προνομιακή μεταχείριση συνιστά η διαφορετική, υπέρ του Δημοσίου, μεταχείριση ομοειδών απαιτήσεων με χρηματικό περιεχόμενο, όπως είναι η θεσπιζόμενη με το άρθρο 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου διαφοροποίηση μεταξύ του γενικώς ισχύοντος επιτοκίου, νόμιμου και υπερημερίας, και του αντίστοιχου επιτοκίου για τις οφειλές του Δημοσίου προς ιδιώτες, εφόσον δεν συντρέχει λόγος δημόσιου συμφέροντος που θα δικαιολογούσε τη διαφοροποίηση αυτή. Τέτοιο δε λόγο δεν συνιστά το ταμειακό απλώς συμφέρον του Δημοσίου ακόμη και αν συνδεθεί με τις δημοσιονομικές ανάγκες της Χώρας. Και τούτο διότι, ανεξαρτήτως αν τέτοια προνομιακή υπέρ του Δημοσίου ρύθμιση είναι συμβατή με την ανάγκη δημιουργίας συνθηκών εμπιστοσύνης για την οικονομική ανάπτυξη της Χώρας, πάντως, η εν λόγω διαφοροποίηση αντίκειται όχι μόνο στην παρ. 1 του άρθρου 4 του Συντάγματος, αλλά και στην ειδικότερη διάταξη της παρ. 5 του ίδιου άρθρου, με την οποία ορίζεται ότι «οι Έλληνες πολίτες συνεισφέρουν χωρίς διακρίσεις στα δημόσια βάρη ανάλογα με τις δυνάμεις τους». Η τελευταία αυτή συνταγματική διάταξη δεν επιτάσσει, μόνο, την αναλογική κατανομή των δημοσίων βαρών στο κοινωνικό σύνολο, αλλά και απαγορεύει στο νομοθέτη να προβαίνει, χωρίς αποχρώντα λόγο, σε ρυθμίσεις που έχουν ως αποτέλεσμα την επίρριψη ιδιαίτερων βαρών σε ορισμένα μέλη αυτού, όταν τα βάρη αυτά προέρχονται από την παράνομη και ζημιογόνο δράση οργάνων του Δημοσίου κατά την άσκηση της δημόσιας εξουσίας που τους έχει ανατεθεί. Θα παραβίαζε δε την εν λόγω συνταγματική διάταξη η, κατ’ επίκληση των εκτάκτων αναγκών διασφαλίσεως της δημοσιονομικής ισορροπίας του Κράτους, επίρριψη όχι σε βάρος του κοινωνικού συνόλου αλλά σε βάρος συγκεκριμένου προσώπου, προς το οποίο το Κράτος έχει οφειλές, της υποχρεώσεως να ανέχεται την εξόφληση των προς αυτό οφειλών του με επιτόκιο μικρότερο από το ισχύον στις λοιπές χρηματικού περιεχομένου συναλλαγές. Κατ’ ακολουθία των ανωτέρω, οι έκτακτες δημοσιονομικές ανάγκες μπορούν μεν να θεμελιώσουν την προσφυγή σε έκτακτα μέτρα δημοσιονομικής προσαρμογής, όχι όμως και να αποτελέσουν συνταγματικό έρεισμα για μια πάγια προνομιακή υπέρ του Δημοσίου ρύθμιση που επιρρίπτει σε συγκεκριμένο ιδιώτη τον κίνδυνο οικονομικής βλάβης από παράνομη δράση των οργάνων του Δημοσίου. Συνεπώς, η διάταξη του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου αντίκειται στις διατάξεις των παραγράφων 1 και 5 του άρθρου 4 του Συντάγματος.
13. Επειδή, μειοψήφησε, επίσης, το μέλος του Δικαστηρίου Γεώργιος Αρχανιωτάκης, ο οποίος διετύπωσε την ακόλουθη άποψη: Εν πρώτοις, η συνταγματικότητα διατάξεως ουσιαστικού ή δικονομικού νόμου αποτελεί εξ ορισμού έννοια ενιαία, αδιάσπαστη και διαχρονική, ώστε να μη νοείται η ίδια διάταξη νόμου να είναι κατά χρονικές περιόδους άλλοτε συνταγματική και άλλοτε αντισυνταγματική, ανάλογα με τις εναλλασσόμενες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, εννοείται εφόσον αυτές δεν οδήγησαν ήδη σε συνταγματική τροποποίηση και μεταβολή. Συνεπώς, θεμελίωση της συνταγματικότητας με επίκληση τέτοιων μεταβαλλόμενων συνθηκών, έστω και έκτακτων, δεν μπορεί να γίνει δεκτή. Περαιτέρω, κατά την άποψη που πλειοψήφησε, επιτρέπεται στον κοινό νομοθέτη να διασπά, κατ’ εξαίρεση, την αρχή της κατά το άρθρο 4 παρ. 1 του Συντάγματος ισότητας όταν αυτό επιβάλλεται από λόγους γενικότερου δημοσίου συμφέροντος, άποψη που θεμελιώνεται γενικώς με επίκληση της γενικής αρμοδιότητας της κατά το άρθρο 26 του Συντάγματος νομοθετικής λειτουργίας. Όμως, ο κατ’ εξαίρεση περιορισμός του αντίστοιχου προς την αρχή της ισότητας ατομικού δικαιώματος οριοθετείται μόνο από τη διάταξη του άρθρου 25 παρ. 1 εδ. δ΄ του Συντάγματος σύμφωνα με την οποία “οι κάθε είδους περιορισμοί που μπορούν κατά το Σύνταγμα να επιβληθούν στα δικαιώματα αυτά πρέπει να προβλέπονται είτε απευθείας από το Σύνταγμα είτε από νόμο, εφόσον υπάρχει επιφύλαξη υπέρ αυτού και να σέβονται την αρχή της αναλογικότητας”. Ούτε όμως οι διατάξεις των άρθρων 4 παρ. 1 και 2 του Συντάγματος ούτε άλλη γενική διάταξη αυτού εισάγουν περιορισμό της αρχής και του αντίστοιχου συνταγματικού δικαιώματος ούτε περιέχουν επιφύλαξη υπέρ του νόμου, η οποία θα καθιστούσε σύμφωνη με το Σύνταγμα την περιοριστική παρέμβαση του κοινού νομοθέτη. Επομένως, περιορισμός της αρχής της ισότητας και των ειδικότερων εκφάνσεών της και του αντίστοιχου περιεχομένου συνταγματικού δικαιώματος δεν είναι επιτρεπτός με διάταξη νόμου σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση και για οποιοδήποτε λόγο, συνεπώς ούτε με την επίκληση του «γενικότερου κοινωνικού ή δημόσιου συμφέροντος», το οποίο άλλωστε θεσμοθετείται από το ισχύον Σύνταγμα όχι ως γενικός λόγος περιορισμού ατομικών συνταγματικών δικαιωμάτων, αλλά μόνο ως ειδικός λόγος σε σχέση με συγκεκριμένα δικαιώματα ή την άσκησή τους. Θα ήταν άλλωστε και ερμηνευτικά ανακόλουθο, η αρχή της ισότητας και το αντίστοιχου περιεχομένου συνταγματικό δικαίωμα, ενώ παραμένουν αλώβητα στις περιοριστικά αναφερόμενες στο άρθρο 48 του Συντάγματος ακραίες συνθήκες (πόλεμος, επιστράτευση κλπ), να περιορίζονται από το ασαφούς περιεχομένου «γενικότερο κοινωνικό ή δημόσιο συμφέρον» σε ολιγότερο ακραίες συνθήκες. Η διάταξη του άρθρου 21 του κ.δ. 26.6/10.7.1944 με το ανωτέρω περιεχόμενό της έχει ευρύτατο πεδίο εφαρμογής, καταλαμβάνοντας προεχόντως κάθε χρηματική οφειλή από κάθε αδιακρίτως αμφοτεροβαρή σύμβαση, διοικητική ή ιδιωτικού δικαίου. Σε μια τέτοια σύμβαση, χαρακτηριστικά της οποίας είναι ως γνωστόν ο αιτιώδης χαρακτήρας της και η αλληλεξάρτηση παροχής και αντιπαροχής, η ανωτέρω διάταξη απολήγει στην αδικαιολόγητη άνιση αντιμετώπιση των συμβαλλομένων και στην ανατροπή των εν λόγω νομικών χαρακτηριστικών της σύμβασης, αφού, σε περίπτωση αθέτησης της ίδιας σύμβασης, παροχή και αντιπαροχή καταλήγει να διαφοροποιούνται κατά μέγεθος ανάλογα με το αν η αθέτηση γίνεται από το Δημόσιο ή τον αντισυμβαλλόμενό του ιδιώτη. Και τούτο, επειδή επί πρωτογενών χρηματικών απαιτήσεων ο κατ’ άρθρο 345 ΑΚ τόκος υπερημερίας, επερχόμενος με μόνη την υπερημερία (συνεπώς και χωρίς όχληση του οφειλέτη, ιδίως σε περίπτωση καθορισμού δήλης ημέρας προς εκπλήρωση), καλύπτει αφηρημένως την κατά τη γενικότερη διάταξη του άρθρου 343 § 1 ΑΚ ζημία από την καθυστερημένη εκπλήρωση. Ενώ, επί χρηματικών απαιτήσεων προς καταβολή δευτερογενούς αποζημίωσης (ΑΚ 382, 383), ο τόκος, συμπληρώνοντας και πάλι κατά τρόπο αφηρημένο το μέγεθος της αποζημίωσης-θετικού διαφέροντος (αντί της παροχής) κατά το διάστημα που μεσολαβεί από την άσκηση (ή έστω από τη συζήτηση) της αγωγής μέχρι την εξόφληση, επέχει τη θέση της παροχής, με συνέπεια και τότε να οφείλεται η ισόποση αντιπαροχή. Ενόψει τούτων, στο πλαίσιο της αμφοτεροβαρούς συμβάσεως σε περίπτωση αθέτησης συμβατικής υποχρέωσης τόσο από την πλευρά του Δημοσίου όσο και από την πλευρά του αντισυμβαλλόμενου ιδιώτη, εκείνο θα λάβει πλήρη την συμφωνημένη αντιπαροχή, ενώ θα καταβάλει παροχή μειωμένη κατά το ύψος της διαφοράς του τόκου, λόγω του υπολογισμού του με βάση το μειωμένο επιτόκιο, αποτέλεσμα που προσκρούει όχι μόνο στη συνταγματική αρχή της ισότητας των συμβαλλομένων, αλλά και στη συνταγματική αρχή της αυτονομίας της ιδιωτικής βούλησης. Κατά ακολουθία των ανωτέρω, η άνω διάταξη προσκρούει στην κατά το άρθρο 4 παρ. 1 και 2 του Συντάγματος αρχή της ισότητας, αφού διαφοροποιεί το ύψος της ελευθέρως συμφωνούμενης (κατά το άρθρο 5 § 1 του Συντ.) παροχής κάθε συμβαλλομένου, ανάλογα με το αν αυτός είναι το Δημόσιο ή ιδιώτης. Επομένως, η εν λόγω διάταξη είναι αντισυνταγματική ήδη από την έναρξη ισχύος του Συντάγματος και μάλιστα ανεξάρτητα από το αν η ρύθμισή της υπηρετεί ή όχι το γενικότερο δημόσιο συμφέρον, προδήλου όντος ότι κατά την αξιολόγηση του συνταγματικού νομοθέτη το δημόσιο συμφέρον δεν προάγεται παρά μόνο με την τήρηση της αρχής και τον απόλυτο σεβασμό του αντίστοιχου συνταγματικού δικαιώματος. Με την έννοια αυτή, η εξέταση της συνταγματικότητας και υπό το πρίσμα της συνδρομής ή μη γενικότερου δημόσιου συμφέροντος παρίσταται ως αλυσιτελής. Αλλά και υπό την εκδοχή ότι η κατά το άρθρο 4 παρ. 1 του Συντ. αρχή και το εντεύθεν συνταγματικό δικαίωμα μπορούν κατ’ εξαίρεση να περιορίζονται για λόγους δημόσιου συμφέροντος, η υπό κρίση διάταξη του άρθρου 21 παραμένει αντισυνταγματική, αφού λόγο δημόσιου συμφέροντος δεν συνιστά το ταμειακό συμφέρον του Δημοσίου, ακόμη και αν συνδεθεί με τις δημοσιονομικές ανάγκες της Χώρας. Πέραν τούτου, η ίδια διάταξη αντί να υπηρετεί απολήγει να μάχεται το γενικότερο δημόσιο συμφέρον. Πρώτον, επειδή ωθεί τους αντισυμβαλλομένους του Δημοσίου, ημεδαπούς και αλλοδαπούς, να καθορίζουν την αξία των προσφερόμενων αγαθών ή υπηρεσιών σε πολύ υψηλότερα επίπεδα απ’ ό,τι στις συναλλαγές τους με ιδιώτες ή με άλλες Χώρες, με συνέπεια αντί την προστασία ή την αύξηση της δημόσιας περιουσίας, τη μείωσή της, λόγω της ανάληψης αυξημένων συμβατικών υποχρεώσεων. Δεύτερον, επειδή, παρέχοντας το φαινομενικό οικονομικό κίνητρο των ελαφρότερων συνεπειών, ωθεί το Δημόσιο να μην τηρεί τις συμβατικές του υποχρεώσεις, με συνέπεια να πλήττεται καίρια το διεθνές κύρος της Χώρας, με περαιτέρω οδυνηρές οικονομικές επιπτώσεις. Τρίτον, επειδή όχι μόνο δεν ενισχύει αλλά αναιρεί την αναγκαία για την ύπαρξη κάθε κράτους δικαίου σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ του Δημοσίου και των πολιτών του. Σε κάθε περίπτωση, οι ειρημένες διαφοροποιήσεις του υπό κρίση άρθρου 21 αντίκεινται όχι μόνο στην παρ. 1 του άρθρου 4 του Συντάγματος, αλλά και στην ειδικότερη διάταξη της παρ. 5 του ίδιου άρθρου, σύμφωνα με τα εκτιθέμενα στην προηγούμενη σκέψη.
14. Επειδή, εξάλλου, η διάταξη του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου δεν αντίκειται αυτή καθ’ εαυτή στο άρθρο 17 του Συντάγματος, διότι – εκτός του ότι, κατά τα εκτεθέντα στην δέκατη σκέψη, αποβλέπει στην επίτευξη σκοπού δημοσίου συμφέροντος, συνισταμένου στην προστασία της δημοσιονομικής ισορροπίας και της περιουσίας του Κράτους – εν πάση περιπτώσει δεν επιφέρει περιορισμό, ούτε πολύ περισσότερο στέρηση περιουσιακού δικαιώματος, αφού μόνη η πρόβλεψη, με βάση τις μνημονευόμενες στην έκτη σκέψη διατάξεις, μεγαλύτερου επιτοκίου για τις οφειλές των ιδιωτών έναντι του επιτοκίου που ισχύει για τις οφειλές του Δημοσίου δεν ιδρύει περιουσιακό δικαίωμα των δανειστών του Δημοσίου για την καταβολή τόκων με βάση το μεγαλύτερο αυτό επιτόκιο, εφόσον το επιτόκιο αυτό δεν είναι εφαρμοστέο για τις οφειλές του Δημοσίου. Περιουσιακό δικαίωμα, προστατευτέο κατά το άρθρο 17 του Συντάγματος, θα εγεννάτο μόνον στην περίπτωση που είχε αναγνωρισθεί ότι ήταν εφαρμοστέο σε συγκεκριμένη απαίτηση το ανωτέρω, υψηλότερο, επιτόκιο. Ενόψει των ανωτέρω, είναι απορριπτέα ως αβάσιμα τα προβαλλόμενα με το από 29.5.2012 υπόμνημα της συνεχίζουσας την κύρια δίκη καθολικής διαδόχου του αναιρεσείοντος στην εν λόγω δίκη περί παραβάσεως του άρθρου 17 του Συντάγματος, ανεξαρτήτως του ότι η διάταξη του τελευταίου εδαφίου της παρ. 4 του εν λόγω άρθρου 17, της οποίας γίνεται ειδικότερα επίκληση με το ανωτέρω υπόμνημα (κατά το οποίο εδάφιο «Η αποζημίωση δεν υπόκειται, ως αποζημίωση, σε κανένα φόρο, κράτηση ή τέλος»), αφορά την αποζημίωση επί στερήσεως της ιδιοκτησίας, περίπτωση περί της οποίας δεν πρόκειται εν προκειμένω, κατά τα προεκτεθέντα.
Τα μέλη του Δικαστηρίου Αντώνιος Αθηναίος και Ευφημία Λαμπροπούλου διετύπωσαν την εξής συγκλίνουσα γνώμη: Η διάταξη του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου δεν αντίκειται στο άρθρο 17 του Συντάγματος, διότι αποβλέπει στην προστασία της περιουσίας του Δημοσίου, η οποία είναι αναγκαία, προκειμένου τούτο να είναι σε θέση να εκπληρώνει το έργο, που από την φύση του έχει και συνίσταται στην εξυπηρέτηση των πολιτών. Εξάλλου, ο από το νόμο προσδιορισμός μεγαλύτερου επιτοκίου στις οφειλές των ιδιωτών δεν ιδρύει «περιουσία» του δανειστή πριν από τη γέννηση των απαιτήσεών του.
Μειοψήφησαν τα μέλη του Δικαστηρίου Παναγιώτα Καρλή, Γεώργιος Αρχανιωτάκης και Θεόδωρος Φορτσάκης, τα οποία διετύπωσαν την ακόλουθη γνώμη : Ο νόμιμος τόκος επί του ποσού που επιδικάζεται στο νικήσαντα διάδικο με δικαστική απόφαση εμπίπτει στην έννοια της περιουσίας, η οποία προστατεύεται από το άρθρο 17 του Συντάγματος. Εξάλλου, το Δημόσιο είναι δυνατόν να διαθέτει, κατά την άσκηση των εξουσιών του, προνόμια που του επιτρέπουν να ασκεί αποτελεσματικά τις δημοσίου δικαίου αρμοδιότητές του. Μόνη, όμως, η ένταξη στην κρατική δομή δεν αρκεί, αυτή καθαυτή, να καταστήσει νόμιμη, σε κάθε περίπτωση, την εφαρμογή κρατικών προνομίων, αλλά πρέπει τούτο να είναι αναγκαίο για την καλή άσκηση των δημοσίων εξουσιών. Εξάλλου, το ταμειακό συμφέρον του Δημοσίου, ακόμη και αν συνδεθεί με τις δημοσιονομικές ανάγκες της Χώρας, δεν μπορεί, σε κάθε περίπτωση, να δικαιολογήσει την παραβίαση του δικαιώματος του ενδιαφερομένου για προστασία της περιουσίας του.
Η αρχή της ισότητας στα δημοσιονομικά βάρη και η διαφοροποίηση του επιτοκίου Δημοσίου κι ιδιωτών.
Σχολιασμός των ΟλΣτΕ 1620/2011 και ΑΕΔ 25/2012.
[Αναδημοσίευση από ΘΠΔΔ 1/2013, σελ.47 επ.]
της Χριστίνας Δ. Φατούρου, Διδάκτορος Συνταγματικού Δικαίου Παν/μίου Αθηνών, Δικηγόρου
Ι. Πρόλογος: Το νομολογιακό πλαίσιο της ΑΕΔ 25/2012.
Η ΑΕΔ 25/2012 προέκυψε από την αντίθεση των αποφάσεων ΟλΕΣ 2812/2011 και ΑΠ 1127-28/2010. Τα κριθέντα μ’ αυτήν, ωστόσο, αναδεικνύονται πληρέστερα μόνο εάν προσεγγισθούν με φόντο την πορεία της νομολογίας σχετικά με τη συνταγματικότητα της διαφοροποίησης του επιτοκίου που ισχύει αφενός για το Δημόσιο, αφετέρου για τους ιδιώτες. Για τις ανάγκες της εν προκειμένω παρουσίασης, λοιπόν, σκόπιμο είναι να εκτυλιχθεί η εν λόγω νομολογιακή πορεία από την παραπεμπτική στην Ολομέλεια απόφαση του Στ’ Τμήματος ΣτΕ 1620/2011 κι έπειτα.
ΙΙ. ΟλΣτΕ 1620/2011: Από το “ταμιευτικό” στο “μείζον εθνικό” δημόσιο συμφέρον.
Η σημασία της ΟλΣτΕ 1620/2011 έγκειται στην προσθήκη ενός καινούργιου κι επίκαιρου στοιχείου στην μέχρι πρότινος -κατά τα φαινόμενα- αποκρυσταλλωμένη νομολογία των διοικητικών δικαστηρίων σχετικά με το προνόμιο που απολαμβάνει το Δημόσιο βάσει του άρθρου 21 Κώδικα Νόμων περί Δικών Δημοσίου. Σύμφωνα με την τελευταία ρύθμιση, επί των οφειλών του Δημοσίου εφαρμόζεται ποσοστό επιτοκίου σημαντικά χαμηλότερο συγκριτικά με το γενικώς ισχύον για τις ιδιωτικές οφειλές. Το συνταγματικό ζήτημα της διαφοροποίησης των οικείων επιτοκίων είχε επιλυθεί, με τελευταίο σταθμό την ΟλΣτΕ 1663/2009, κατόπιν συναφούς απόφασης του ΕΔΔΑ [της 22ας Μαΐου 2008, υπόθεση “Μεϊδάνης κατά Ελλάδας”].
Κατά το ΕΔΔΑ, ναι μεν «τα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου μπορούν να χαίρουν, κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, προνομίων και ασυλιών που τους επιτρέπουν να εκτελούν αποτελεσματικά τις αποστολές τους δημοσίου δικαίου», ωστόσο «μόνο η υπαγωγή στη δομή του Δημοσίου δεν επαρκεί από μόνη της για να νομιμοποιήσει, υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, την εφαρμογή δημόσιων προνομίων, αλλά θα πρέπει αυτή να καθίσταται αναγκαία για την ορθή άσκηση των δημοσίων καθηκόντων» (σκ.30). Ενόψει τούτων διαπιστώνεται ότι «το απλό ταμειακό συμφέρον του νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου δεν μπορεί να εξομοιωθεί με το δημόσιο ή γενικό συμφέρον και δεν μπορεί να δικαιολογήσει την παραβίαση του δικαιώματος για σεβασμό της περιουσίας του δανειστή που επιφέρει η επίδικη ρύθμιση», δεδομένου μάλιστα ότι «η Κυβέρνηση δεν προβάλλει καμία άλλη εύλογη και αντικειμενική αιτία που θα μπορούσε να αιτιολογήσει τον διαχωρισμό ως προς τις απαιτήσεις του άρθρου 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1» (σκ.31). Η ΟλΣτΕ 1663/2009, κρίνοντας παρόμοια υπόθεση, αφενός υιοθετεί και παραπέμπει στην ως άνω διαπιστωθείσα εκ μέρους του ΕΔΔΑ παραβίαση του εκ του άρθρου 1 του ΠΠΠ ΕΣΔΑ δικαιώματος στην περιουσία, αφετέρου σωρεύει στην τελευταία κρίση υπέρ της παραβίασης το άρθρο 4 παρ.1 Συντ., προϋποθέτοντας ότι η αρχή της ισότητας εφαρμόζεται και επί του πεδίου σύγκρισης των ιδιωτικών με τις σχέσεις δημοσίου δικαίου που δεν ανάγονται σε άσκηση δημόσιας εξουσία.
Η ΟλΣτΕ 1620/2011 δεν ανατρέπει τα ως άνω κριθέντα, παρά έρχεται να προεκτείνει το νομολογιακό διάλογο ως προς τους λόγους δημοσίου συμφέροντος που είναι ικανοί να δικαιολογήσουν μία παραβίαση είτε του δικαιώματος στην περιουσία είτε της αρχής της ισότητας, προσθέτοντας δίπλα στο ανεπαρκές προς τούτο ταμιευτικό συμφέρον μία, κατά την ως άνω φρασεολογία του ΕΔΔΑ, «άλλη εύλογη και αντικειμενική αιτία». Πρόκειται για την αποκαλούμενη απ’ αυτό «δημοσιονομική ισορροπία του Κράτους», η οποία, ενόψει του εθνικού χαρακτήρα της δημοσιονομικής κρίσης και του εθνικού διακυβεύματος της μείωσης του δημοσίου χρέους, παύει να αποτελεί απλώς και μόνο ένα δημοσιονομικό στόχο. Όπως συγκεκριμένα επεξηγείται, «η διαφοροποίηση, μεταξύ του επιτοκίου που αφορά τις οφειλές του Δημοσίου και του υψηλότερου επιτοκίου που εφαρμόζεται στις οφειλές των ιδιωτών, συνεπαγόμενη τον περιορισμό του κρατικού χρέους, είναι, τουλάχιστον από το 2004, αφότου επισήμως το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο είχε διαπιστώσει την ύπαρξη υπερβολικού ελλείμματος που συνιστούσε απειλή για τη δημοσιονομική ισορροπία της Χώρας, πλήρως δικαιολογημένη. Και τούτο διότι συμβάλλει στην επίτευξη ενός μείζονος εθνικού συμφέροντος σκοπού, εκείνου της διασφάλισης της δημοσιονομικής ισορροπίας αρχικά, ήδη δε της αποτροπής της οικονομικής κατάρρευσης της Χώρας»[1].
ΙΙΙ. ΑΕΔ 25/2012: Από το “σύγχρονο” στο “διαχρονικό” δημόσιο συμφέρον.
Βάσει των ανωτέρων, παρατηρείται, λοιπόν, ότι η ΟλΣτΕ 1620/2011 διεύρυνε ποιοτικά το δημόσιο συμφέρον που απαιτείται, προκειμένου να δικαιολογηθεί η διαφοροποίηση των επιτοκίων μεταξύ Δημοσίου κι ιδιωτών. Στο σημείο αυτό ακριβώς προστίθεται η σχολιαζόμενη ΑΕΔ 25/2012, η οποία προεκτείνει τη θέση της ΟλΣτΕ στον χρόνο, προσδίδοντας ακόμη μία διάσταση στον χαρακτήρα του ως άνω δημοσίου συμφέροντος: τη χρονική. Η απόφαση αυτή του ανωτάτου Δικαστηρίου επιβεβαιώνει την ήδη διαπιστωμένη από την ΟλΣτΕ σημασία της αναγκαιότητας διασφάλισης της δημοσιονομικής ισορροπίας της χώρας, επεκτείνοντάς το πίσω στο χρόνο. Ουσιαστικά, κατά την πλειοψηφούσα άποψη στην απόφαση, η Ελλάδα, έως και σήμερα, δεν υπήρξε παρά μία χώρα των δημοσιονομικών και άλλων κρίσεων και δημοσίων χρεών, όπου οι δημοσιονομικά ανώμαλες περίοδοι, που κατονομάζονται μία προς μία, επηρέαζαν τις ομαλές, με άμεσο αντίκτυπο τη συνταγματικότητα δημοσιονομικού χαρακτήρα διαφοροποιήσεων υπέρ του Δημοσίου κι έναντι των ιδιωτών. Η κρισιμότητα του δημοσίου συμφέροντος για δημοσιονομική ισορροπία του Κράτους έγκειται στην, ακόμη και διαμέσου των κρίσεων, απαίτηση για συνεχή και απρόσκοπτη λειτουργία του Κράτους, η οποία, όπως επεξηγείται στο σκεπτικό της απόφασης, λόγω της συχνότητας εμφάνισης δημοσιονομικών κρίσεων, τίθεται σε σοβαρή διακινδύνευση. Κατά την πλειοψηφία, η επίμαχη διάταξη, που «αποβλέπει στον περιορισμό της αυξήσεως του κρατικού χρέους από τόκους για ληξιπρόθεσμες οφειλές, υπαγορεύεται από την ανάγκη προστασίας της δημοσιονομικής ισορροπίας» και, αναγόμενη στις υλικές προϋποθέσεις κρατικής λειτουργίας, υπαγορεύεται επιπλέον και από την ανάγκη προστασίας «και της περιουσίας του Κράτους, στην δημιουργία της οποίας συμβάλλουν με την καταβολή φόρων οι φορολογούμενοι πολίτες και στην εξυπηρέτηση των οποίων πρέπει, κατά το Σύνταγμα και τους νόμους, να αποβλέπει η διαχείριση της εν λόγω περιουσίας».
Την εν λόγω επιχειρηματολογία απορρίπτει η συγκλίνουσα με την πλειοψηφούσα άποψη, η οποία ακολουθεί το σκεπτικό της προηγούμενης ΟλΣτΕ 1620/2011, όπως και -ήδη- των ΑΕΔ 1-2/2012 σχετικά με το συγγενές ζήτημα της διαφοροποίησης του χρόνου παραγραφής των απαιτήσεων Δημοσίου και ιδιωτών. Κατ’ αυτό τον τρόπο, τάσσεται υπέρ της επιτακτικότητας του δημοσίου συμφέροντος με φόντο τη σύγχρονη δημοσιονομική κρίση, απορρίπτοντας το διαχρονικό σκέλος της.
ΙV. Το επιχείρημα της ισότητας στα δημοσιονομικά βάρη…
α.) Α’ μειοψηφούσα άποψη: …επί παράνομης δράσης των δημοσίων οργάνων.
Δραστικότατο αντεπιχείρημα στον ως άνω συλλογισμό της πλειοψηφίας των μελών του ΑΕΔ εισφέρει η πρώτη μειοψηφούσα άποψη κατ’ επίκληση της διάταξης του άρθρ.4 παρ. 5 Συντ., πέρα από τη διαφορετική ερμηνεία της παρ.1 του ιδίου άρθρου που αυτή επίσης ακολουθεί σε σχέση με την ερμηνεία της από την πλειοψηφία. Η αρχή της ισότητας στα δημοσιονομικά βάρη, όπως ορθώς τονίζεται, «δεν επιτάσσει, μόνο, την αναλογική κατανομή των δημοσίων βαρών στο κοινωνικό σύνολο», αλλά επιπλέον «απαγορεύει στο νομοθέτη να προβαίνει, χωρίς αποχρώντα λόγο, σε ρυθμίσεις που έχουν ως αποτέλεσμα την επίρριψη ιδιαίτερων βαρών σε ορισμένα μέλη αυτού, όταν τα βάρη αυτά προέρχονται από την παράνομη και ζημιογόνο δράση οργάνων του Δημοσίου κατά την άσκηση της δημόσιας εξουσίας που τους έχει ανατεθεί». Κατά τη λογική αυτή, «θα παραβίαζε δε την εν λόγω συνταγματική διάταξη η, κατ’ επίκληση των εκτάκτων αναγκών διασφαλίσεως της δημοσιονομικής ισορροπίας του Κράτους, επίρριψη όχι σε βάρος του κοινωνικού συνόλου αλλά σε βάρος συγκεκριμένου προσώπου, προς το οποίο το Κράτος έχει οφειλές, της υποχρεώσεως να ανέχεται την εξόφληση των προς αυτό οφειλών του με επιτόκιο μικρότερο από το ισχύον στις λοιπές χρηματικού περιεχομένου συναλλαγές». Αυτό συνεπάγεται ότι «οι έκτακτες δημοσιονομικές ανάγκες μπορούν μεν να θεμελιώσουν την προσφυγή σε έκτακτα μέτρα δημοσιονομικής προσαρμογής, όχι όμως και να αποτελέσουν συνταγματικό έρεισμα για μια πάγια προνομιακή υπέρ του Δημοσίου ρύθμιση που επιρρίπτει σε συγκεκριμένο ιδιώτη τον κίνδυνο οικονομικής βλάβης από παράνομη δράση των οργάνων του Δημοσίου». Η θέση αυτή, σε συμφωνία με τις προϋποθέσεις στοιχειοθέτησης ευθύνης του Κράτους βάσει του άρθρ.105 Εισ.Ν.ΑΚ., προϋποθέτει για την εφαρμογή της διάταξης του άρθρ.4§5 Συντ. τη συνδρομή του στοιχείου της παρανομίας από μέρους του Κράτους. Άρα, η εφαρμογή της προϋποθέτει την κρίση, που επίσης υιοθετείται από την εν λόγω μειοψηφία, ότι σε κάθε περίπτωση το δημόσιο συμφέρον ενόψει της δημοσιονομικής κρίσης παραμένει ταμιευτικό και άρα μη ικανό να δικαιολογήσει περιορισμούς της αρχής της ισότητας και του δικαιώματος στην περιουσία.
β.) …και επί σύννομης δράσης των δημοσίων οργάνων.
Η σκέψη αυτή, όμως, μπορεί να προεκταθεί και στην περίπτωση που η διαφοροποίηση των επιτοκίων θα κρινόταν συνταγματική, λόγω συνδρομής εθνικού δημόσιου συμφέροντος, λόγω της κρίσης. Ο ως άνω συλλογισμός φέρνει στο νου ορισμένες μελέτες[2], με τις οποίες ήδη προς δεκαετιών είχε αναλυθεί η ιδιαίτερη κι αυτόνομη θέση που κατέχει η αρχή της ισότητας των πολιτών στη σύγχρονη θεωρία του δικαίου της αστικής ευθύνης του Κράτους, υπό το φως της τότε πρωτοπόρου ακόμη νομολογίας του γαλλικού Conseil d’Etat. Ειδικότερα, στη βάση της διανεμητικής δικαιοσύνης, η αρχή της ισότητας των πολιτών στα δημόσια βάρη απαιτεί την αποκατάσταση των ασυνήθιστων ζημιών που αναγκαστικά, αλλά συμπτωματικά, υφίστανται μεμονωμένοι πολίτες λόγω συνδρομής λόγων δημοσίου συμφέροντος ακόμη κι από σύννομες πολιτειακές αποφάσεις. Η επίκληση αυτού του περιεχομένου του άρθρου 4 παρ. 5 Συντ. στο πλαίσιο της εξέτασης της συνταγματικότητας της διαφοροποίησης του επιτοκίου δεν μπορεί παρά να οδηγεί άμεσα στην κρίση υπέρ της αντισυνταγματικότητας της εν λόγω διαφοροποίησης κι όχι, φυσικά, στην έμμεση εφαρμογή του άρθρου 4 παρ. 5 Συντ., την οποία θα συνεπαγόταν η τυχόν πρακτικά και δογματικά άστοχη παραδοχή ότι ναι μεν είναι συνταγματική η εν προκειμένω διαφοροποίηση, αλλά ο θιγόμενος πολίτης δικαιούται να ασκήσει αγωγή βάσει του άρθρ.105 ΕισΝ.ΑΚ. προς αποκατάσταση της ζημίας στην οποία υπεβλήθη χάρη στην ανάγκη επίτευξης και διαφύλαξης της «δημοσιονομικής ισορροπίας της χώρας».
V. Β’ μειοψηφούσα άποψη: Η απάλειψη από την ισότητα της αναλογικότητας.
Εν συνεχεία κατά τον σχολιασμό της ΑΕΔ25/2012, πρέπει ακόμη να παρατηρηθεί η δογματική ανακολουθία στην οποία περιπίπτει η ερμηνεία της διάταξης του άρθρ.4 παρ.1 Συντ. που υιοθετείται από τη δεύτερη μειοψηφούσα άποψη. Η σκέψη ότι «θα ήταν […] ερμηνευτικά ανακόλουθο, η αρχή της ισότητας και το αντίστοιχου περιεχομένου συνταγματικό δικαίωμα» να «παραμένουν αλώβητα στις περιοριστικά αναφερόμενες στο άρθρο 48 του Συντάγματος ακραίες συνθήκες (πόλεμος, επιστράτευση κλπ.)», αλλά «να περιορίζονται από το ασαφούς περιεχομένου “γενικότερο κοινωνικό ή δημόσιο συμφέρον” σε ολιγότερο ακραίες συνθήκες» εμφανίζεται κατ’ αρχήν ως ενδιαφέρουσα. Εδράζεται επί της προϋπόθεσης ότι «ο κατ’ εξαίρεση περιορισμός του αντίστοιχου προς την αρχή της ισότητας ατομικού δικαιώματος οριοθετείται μόνο από τη διάταξη του άρθρ.25 παρ.1 εδ.δ’ Συντ.», τη στιγμή που ούτε «οι διατάξεις των άρθρ.4 παρ.1,2 Συντ. ούτε άλλη γενική διάταξη αυτού εισάγουν περιορισμό της αρχής και του αντίστοιχου συνταγματικού δικαιώματος ούτε περιέχουν επιφύλαξη υπέρ του νόμου, η οποία θα καθιστούσε σύμφωνη με το Σύνταγμα την περιοριστική παρέμβαση του κοινού νομοθέτη», με άμεση συνέπεια να μην είναι επιτρεπτός περιορισμός της αρχής της ισότητας με διάταξη νόμου «σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση και για οποιοδήποτε λόγο, συνεπώς ούτε με την επίκληση του “γενικότερου κοινωνικού ή δημόσιου συμφέροντος”». Η άποψη αυτή, όμως, παραγνωρίζει την αναλογική πρόσληψη της ισότητας υπό το άρθρ.4 Συντ., ότι δηλαδή η συνδρομή λόγων δημόσιου συμφέροντος δεν συνιστά ένα εξωγενές στοιχείο της αρχής της ισότητας που έρχεται να την περιορίσει εκ των έξω, αλλά εννοιολογικό γνώρισμα του ίδιου του περιεχομένου της. Υπ’ αυτή την έννοια, η συνδρομή λόγων δημοσίου συμφέροντος δύναται να καθιστά δύο συγκρινόμενες περιστάσεις ή καταστάσεις ανόμοιες, οπότε ακριβώς κατ’ επιταγή της ίδιας της αρχής της ισότητας απαιτείται η ανόμοια αντιμετώπισή τους.
VI. Πλειοψηφούσα άποψη: Η μέτρηση της αναλογικότητας με κριτήριο τα ανά καιρούς λαμβανόμενα δημοσιονομικά μέτρα.
Η τελευταία παρατήρηση, όμως, πόρρω απέχει από τη διαπίστωση της πλειοψηφίας, ότι «ενόψει δε του σκοπού, στην εξυπηρέτηση του οποίου αποβλέπει η ανωτέρω διάταξη, και λαμβανομένων υπόψη και των συνθηκών που ίσχυσαν καθ’ όλη την διάρκεια ισχύος αυτής και εξακολουθούν να ισχύουν, η θέσπιση με αυτήν επιτοκίου 6% για τις οφειλές του Δημοσίου δεν αντίκειται ούτε και προς την κατοχυρωμένη με το άρθρ.25 παρ.1 εδ.δ’ Συντ. αρχή της αναλογικότητας, […] ούτε στην διάταξη του άρθρ.4 παρ.5 Συντ. […]. Και τούτο ενόψει του γεγονότος ότι […] για την αντιμετώπιση των κατά καιρούς δημοσιονομικών προβλημάτων, έχουν ληφθεί διάφορα μέτρα, που επιβαρύνουν διάφορες και μεγάλες κατηγορίες πολιτών, όπως μειώσεις αποδοχών, σε ορισμένες, μάλιστα, περιπτώσεις ακόμη και αναδρομικές, και συντάξεων, αύξηση υφισταμένων φόρων, επιβολή νέων φόρων και εκτάκτων εισφορών, ο καθορισμός δε του επιμάχου ευνοϊκού για το Δημόσιο ποσοστού τόκου υπερημερίας δεν συνιστά, στο πλαίσιο πάντως των ανωτέρω ρυθμίσεων, παραβίαση της συνταγματικής αυτής διατάξεως». Η επίκληση δυσμενέστερων μέτρων, η κρίση της συνταγματικότητας πολλών εκ των οποίων σημειωτέον εκκρεμούσε ενώπιον των Δικαστηρίων κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασης, κι ακόμη εκκρεμεί, δεν συνιστά νομικό επιχείρημα υπέρ της συνταγματικότητας του κρινόμενου μέτρου, ούτε μπορεί να ενταχθεί στα πλαίσια του ελέγχου της αρχής της αναλογικότητας. Κι αυτό διότι με το νομικό εργαλείο της εν λόγω αρχής μετρώνται συγκριτικά το εκάστοτε εξεταζόμενο μέτρο με το δημόσιο συμφέρον που το επιβάλλει. Δεν μπορούν, αντίθετα, να μετρηθούν μεταξύ τους ένα υπό κρίση μέτρο με άλλα μέτρα που τυχόν έχουν ληφθεί προς τον ίδιο δημόσιο σκοπό, πολύ περισσότερο με μέτρα που λήφθηκαν στο παρελθόν ενόψει της τότε ανά περίπτωση συνδρομής δημοσίου συμφέροντος παρόμοιου περιεχομένου. Στην τελευταία περίπτωση, ένα μέτρο καταλήγει έμμεσα να συγκρίνεται με ένα δημόσιο συμφέρον διαφορετικό από εκείνο που επέβαλε τη θέσπισή του, το οποίο εκ των πραγμάτων, εξαιτίας της μεταξύ τους χρονικής τους απόστασης, δεν συνδέεται με κανένα τρόπο με το σήμερα λαμβανόμενο μέτρο.
Στην ως άνω παρατήρηση μάλλον προστίθεται κι η διαχρονική υπερμεγέθυνση επίσης από την πλειοψηφία του σημερινού δημοσίου συμφέροντος, στον αντίποδα της σκέψης της δεύτερης μειοψηφούσας άποψης ότι δεν «νοείται η ίδια διάταξη νόμου να είναι κατά χρονικές περιόδους άλλοτε συνταγματική και άλλοτε αντισυνταγματική, ανάλογα με τις εναλλασσόμενες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες» με συνέπεια «θεμελίωση της συνταγματικότητας με επίκληση τέτοιων μεταβαλλόμενων συνθηκών, έστω και έκτακτων» να μην «μπορεί να γίνει δεκτή».
VΙI. Επίλογος: Η αντισυνταγματικότητα της διαφοροποίησης των επιτοκίων, ανεξαρτήτως υφής του δημοσίου συμφέροντος.
Οι τελευταίες δύο αστοχίες ως προς τη νομική επιχειρηματολογία είναι αλήθεια ότι από μόνες τους δεν προδικάζουν τη συνταγματικότητα ή μη της διαφοροποίησης των επιτοκίων. Θα μπορούσε κανείς να ακολουθήσει τη συγκλίνουσα άποψη, που αποδίδει τη θέση που τελευταία υιοθετούν πλειοψηφίες σε συγγενείς υποθέσεις. Ωστόσο, αναφέρθηκε ήδη ότι αποφασιστικής σημασίας, ακόμη και για αυτό καθ’ εαυτό τον τρόπο εφαρμογής κι ερμηνείας του άρθρ.4 παρ.1 Συντ., είναι το επιχείρημα που αντλείται από την παρ.5 του ιδίου άρθρου. Ενόψει αυτού, συνάγεται το συμπέρασμα ότι «το ταμειακό συμφέρον του Δημοσίου, ακόμη και αν συνδεθεί με τις δημοσιονομικές ανάγκες της Χώρας, δεν μπορεί, σε κάθε περίπτωση, να δικαιολογήσει την παραβίαση του δικαιώματος του ενδιαφερομένου για προστασία της περιουσίας του». Αλλά κι η ποιοτικά διαφοροποιημένη «δημοσιονομική ισορροπία της χώρας», ακόμη κι αν γίνει δεκτό ότι μπορεί πράγματι ανεκτά να περιορίσει τα συναφή με τη διαφοροποίηση των επιτοκίων συνταγματικά δικαιώματα, δεν παύει, πάντως, να ανάγεται σε ένα δημόσιο συμφέρον, το βάρος του οποίου δεν θα πρέπει να επωμίζονται συμπτωματικά ορισμένοι μόνο ιδιώτες στις χρηματικές σχέσεις αυτών με το Δημόσιο.
[1] Μετά την έκδοση, ωστόσο, της ΣτΕ 1620/2011 ακολούθησε η επίσης παραπεμπτική στην Ολομέλεια ΣτΕ 2094/2011 του Α’ Τμήματος, η οποία, κρίνοντας αντίστοιχη διαφοροποίηση στο επιτόκιο μεταξύ οφειλών του Δημοσίου και των ιδιωτών, αυτή τη φορά βάσει του άρθρου 7 παρ.2 του ν.δ. 496/1974 περί Λογιστικού των νπδδ, ενέμεινε στην κρίση των ως άνω ΟλΣτΕ 1663/2009 και ΕΔΔΑ επί της Μεϊδάνης και, άρα, στην αντισυνταγματικότητα της ρύθμισης. Ομοίως έκρινε και η ΟλΕΣ 192/2011. Σταθερά αντίθετη ήταν η νομολογία του ΑΠ, όπως π.χ. η ΑΠ 363/2006.
[2] Λουκάς Γ. Θεοχαρόπουλος, «Η αρχή της ισότητος των πολιτών στα δημόσια βάρη και η αστική ευθύνη του Κράτους», Παράρτημα Β’, Ημίτομου Β’, Γενικού Φορολογικού Δικαίου, Θεσσαλονίκη, 1981 και ο ίδιος, «Η ισότης των πολιτών στα δημόσια βάρη και η αστική ευθύνη του Κράτους ως δημόσιας εξουσίας από σύννομες πολιτειακές πράξεις», Σύμμεικτα Φ. Βεγλερή, ΙΙ, 1988, σελ.91 επ
← Απόφαση Συμβουλίου Επικρατείας (Ολομ.) 460/2013 Το κατ’ άρθρο 62 του Συντάγματος ακαταδίωκτο του βουλευτή υπό το πρίσμα του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ →

matches: ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ


Εξέταση Ιεραρχικών Προσφυγών επί των οριστικών αποτελεσμάτων της προκήρυξης για την επιλογή ωρομίσθιων εκπαιδευτών ΣΔΕ | Youth and Lifelong Learning Foundation - INEDIVIM
Εξέταση Ιεραρχικής Προσφυγής κας Γραμματίκα Μαρίας επί των οριστικών αποτελεσμάτων της υπ. αρ. πρ. 660/2/3463/30-1-2014 πρόσκλησης εκδήλωσης ενδιαφέροντος για την επιλογή ωρομίσθιων εκπαιδευτών με σύμβαση μίσθωσης έργου στα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας της Περιφέρειας Αττικής για τη διδασκαλία της Κοινωνικής Εκπαίδευσης.
Εξέταση Ιεραρχικής Προσφυγής κας Συγκέλλου Ευστρατίας επί των οριστικών αποτελεσμάτων της υπ. αρ. πρ. 660/2/3463/30-1-2014 πρόσκλησης εκδήλωσης ενδιαφέροντος για την επιλογή ωρομίσθιων εκπαιδευτών με σύμβαση μίσθωσης έργου στα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας της Περιφέρειας Ηπείρου για τη διδασκαλία της Ελληνικής Γλώσσας
Εξέταση Ιεραρχικής Προσφυγής κας Σταυρουλή Νικολέττας επί των οριστικών αποτελεσμάτων της υπ. αρ. πρ. 660/2/3463/30-1-2014 πρόσκλησης εκδήλωσης ενδιαφέροντος για την επιλογή ωρομίσθιων εκπαιδευτών με σύμβαση μίσθωσης έργου στα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας της Περιφέρειας Πελοποννήσου για τη διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών
Εξέταση Ιεραρχικής Προσφυγής κας Παπαξάνθη Δάφνης επί των οριστικών αποτελεσμάτων της υπ. αρ. πρ. 660/2/3463/30-1-2014 πρόσκλησης εκδήλωσης ενδιαφέροντος για την επιλογή ωρομίσθιων εκπαιδευτών με σύμβαση μίσθωσης έργου στα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας για τη διδασκαλία της Ελληνικής Γλώσσας.
Εξέταση Ιεραρχικής Προσφυγής κ. Κουτσαντώνη Παναγιώτη επί των οριστικών αποτελεσμάτων της υπ. αρ. πρ. 660/2/3463/30-1-2014 πρόσκλησης εκδήλωσης ενδιαφέροντος για την επιλογή ωρομίσθιων εκπαιδευτών με σύμβαση μίσθωσης έργου στα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας για τη διδασκαλία της Ελληνικής Γλώσσας.
Εξέταση Ιεραρχικής Προσφυγής κας Δράμογλου Σταυρούλας επί των οριστικών αποτελεσμάτων της υπ. αρ. πρ. 660/2/3463/30-1-2014 πρόσκλησης εκδήλωσης ενδιαφέροντος για την επιλογή ωρομίσθιων εκπαιδευτών με σύμβαση μίσθωσης έργου στα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης για τη διδασκαλία της Πολιτισμικής Αισθητικής Αγωγής.
Εξέταση Ιεραρχικής Προσφυγής κας Κακάρογλου Αγγελικής επί των οριστικών αποτελεσμάτων της υπ. αρ. πρ. 660/2/3463/30-1-2014 πρόσκλησης εκδήλωσης ενδιαφέροντος για την επιλογή ωρομίσθιων εκπαιδευτών με σύμβαση μίσθωσης έργου στα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας για τη διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών
ΑΠΟΦΑΣΗ ΙΕΡΑΡΧΙΚΗ ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΗ ΝΙΚΟΛΕΤΤΑΣ
ΑΠΟΦΑΣΗ ΙΕΡΑΡΧΙΚΗ ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΔΡΑΜΟΓΛΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΣ
ΑΠΟΦΑΣΗ ΙΕΡΑΡΧΙΚΗ ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΣΥΓΚΕΛΛΟΥ ΕΥΣΤΡΑΤΙΑΣ
ΑΠΟΦΑΣΗ ΙΕΡΑΡΧΙΚΗ ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΚΑΚΑΡΟΓΛΟΥ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ
ΑΠΟΦΑΣΗ ΙΕΡΑΡΧΙΚΗ ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΚΟΥΤΣΑΝΤΩΝΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ
ΑΠΟΦΑΣΗ ΙΕΡΑΡΧΙΚΗ ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑ ΜΑΡΙΑΣ
ΑΠΟΦΑΣΗ ΙΕΡΑΡΧΙΚΗ ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΠΑΠΑΞΑΝΘΗ ΔΑΦΝΗΣ


text:
ΚΥΠΕΛΛΟ ΕΒΡΟΥ : ΣΤΟΝ ΗΜΙΤΕΛΙΚΟ ΑΕΔ ΚΑΙ ΈΝΩΣΗ ΑΝΘΕΙΑΣ ΑΡΙΣΤΕΙΝΟΥ ~ NEA ΤΟΥ ΕΒΡΟΥ
Home » ΚΥΠΕΛΛΟ , featured » ΚΥΠΕΛΛΟ ΕΒΡΟΥ : ΣΤΟΝ ΗΜΙΤΕΛΙΚΟ ΑΕΔ ΚΑΙ ΈΝΩΣΗ ΑΝΘΕΙΑΣ ΑΡΙΣΤΕΙΝΟΥ
ΚΥΠΕΛΛΟ ΕΒΡΟΥ : ΣΤΟΝ ΗΜΙΤΕΛΙΚΟ ΑΕΔ ΚΑΙ ΈΝΩΣΗ ΑΝΘΕΙΑΣ ΑΡΙΣΤΕΙΝΟΥ
By ΤΑ ΝΕΑ ΤΟΥ ΕΒΡΟΥΦεβρουαρίου 08, 2017 Δεν υπάρχουν σχόλια:
Όπως αναμενόταν πέρασαν τα φαβορί για την ημιτελική φάση του κυπέλλου Έβρου.
Στον Νότιο όμιλο η Ένωση Άνθειας Αριστείνου με σκορ 3-1 επιβλήθηκε του Ιπποκράτη ,με σκορερ τους Καλέτσιο , Μαρασλή, Τσαπάνη, και πέρασε στην επόμενη φάση όπου θα αντιμετωπίσει τη Θράκη Φερών
Στον Βόρειο όμιλο η ΑΕΔ ξέσπασε με πέντε τέρματα επί του Α.Ο.Νεοχωρίου ,τα τέρματα σημείωσαν οι Γιαννόπουλος 2 , Ιντζές 1, Αντωνίου 1. Πετρόπουλος Κυριάκος , στην επόμενη φάση η ΑΕΔ θα αντιμετωπίσει τον Άρδα Καστανεών .
Ενωση Άνθειας Αριστείνου - Α.Ο. Ιπποκράτης 3-1
Α.Ο.Νεοχωρίου - Α.Ε.Δ 0-5
Στα Ημιτελικά και πάλι οι αγώνες θα είναι διπλοί (πιθανόν ο πρώτος ημιτελικός να διεξαχθεί Σάββατο 25 Φεβρουαρίου).
ΑΕΔ - ΑΡΔΑΣ ΚΑΣΤΑΝΕΩΝ
ΕΝΩΣΗ ΑΝΘΕΙΑΣ ΑΡΙΣΤΕΙΝΟΥ - ΘΡΑΚΗ ΦΕΡΩΝ

matches: ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ


Επιχειρήσεις – Υπουργείο Εσωτερικών
05.05.2015 Αρ. Πρ. 8325 Αποδοχή Γνωμοδότησης
21.03.2014 Αρ. Πρ. 6652 Συνέχιση απασχόληση ΑΜΕΑ σε επιχειρήσεις των ΟΤΑ μετά τη λήξη προγράμματος του ΟΑΕΔ
20.02.2013 Αρ. Πρ. 47184/12 Κοινοποίηση γνωμοδότησης περί μεταφοράς προσωπικού σε περίπτωση λύσης δημοτικής κοινωφελούς επιχείρησης που προέκυψε από συγχώνευση
25.02.2011 Αρ. Πρ. 9373 Γνωμοδότηση υπ΄αριθ. 39/2011 του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους αναφορικά με την αυτοδίκαιη λύση επιχειρήσεων του π.δ.410/1995
28.12.2010 Αρ. Πρ. 50 Διετή προγράμματα δράσης κοινωφελών επιχειρήσεων των ΟΤΑ α΄ βαθμού
29.09.2010 Αρ. Πρ. 55520 Προθεσμία προσαρμογής δημοτικών – κοινοτικών επιχειρήσεων στις διατάξεις του ΚΔΚ
19.12.2007 Αρ. Πρ. 77 Διευκρινίσεις ζητημάτων που προκύπτουν από την εφαρμογή του νέου θεσμικού πλαισίου για τις δημοτικές και κοινοτικές επιχειρήσεις.
22.02.2007 Αρ. Πρ. 16 Νέο θεσμικό πλαίσιο των Επιχειρήσεων ΟΤΑ.


text:
16988 δημοσιεύσεις • Σελίδα 1 από 1133 • 1, 2, 3, 4, 5 ... 1133
από Sui generis » Ιανουάριος 20th, 2007, 11:20 pm
Εγω [προ ολιγου u]σουτζουκακια απο την κρετα φαρμ[/u]!Δυνατη γευση,πολυ νοστιμα..θα κοιμηθω και αργα..καλου κακου εχω και τα αντιοξινα διπλα στο κομοδινα.Απο το μεσημερι ταξινομουσα τα βιβλια μου και δεν ειχα σκοπο να βγω..ουτως η αλλως αυριο εχω να παω στα γενεθλια της ανιψιας μου (γινεται 1 ετους) και δεν ηθελα να χασω χρονο.
Ειχα και κατι τορτελινια απο το πλους με γεμιση σπανακι μεινεμενα απο το μεσημερι και τα ταιριαξα με τα σουτζουκακια.
Εφαγα τη μιση συσκευασια με ψωμι τοστ και λιγο αγγουρακι...
Στον τοματοχυμο η τα ντοματακια να ριχνετε και λγη ζαχαρη να κοβει την ξινιλα...
Αυριο θα φαω τα αλλα μισα με μια πιτσα που πηρα απο το Σ/Μ απο τις φρεσκεις που ληγουν σε 5-6 μερες...θα ριξω πανω και κανα αυγο να ψηθει στο φουρνο και οπωσδηποτε σκορδο και κρεμμυδι κομμενο σε φετες...
από AlexAnime » Ιανουάριος 20th, 2007, 11:25 pm
Βλεπω κανεις υχιεινη διατροφη
Προσωπικα εχω λιωσει στο κρεας, η μανα μου δεν περνει απο λογια
ευτυχως πλησιαζιε σαρακοστη να συνελθω λιγο γιατι σε λιγο απο οτ κρεας θα μεγαωσουν οι κοινοδοντες μου
από hal » Ιανουάριος 20th, 2007, 11:27 pm
αφού σε ... συλλυπηθώ για τις μπακουροσυνταγές σου
αισθάνομαι την ανάγκη να σου σφίξω το χέρι για την φαντασία που χρησιμοποιείς
στο λόγο σου!!
η παρακάτω λέξη με ισοπέδωσε!!!
Sui generis έγραψε: Ειχα και κατι τορτελινια απο το πλους με γεμιση σπανακι μεινεμενα απο το μεσημερι και τα ταιριαξα με τα σουτζουκακια.
Δημοσ.: 9951
Εγγραφη: Μάιος 13th, 2006, 12:10 am
Τοποθεσια: halaska
από Sui generis » Ιανουάριος 20th, 2007, 11:33 pm
hal έγραψε: αφού σε ... συλλυπηθώ για τις μπακουροσυνταγές σου
Ευχαριστω για τα συλληπητηρια αλλα ειπα να φαω και μια φορα ανθυγιεινα. .να ξερεις πως σπανιοτατα παιρνω αντιοξινα και πως ακομα και οι συνταγες της μαμας μπορει να ειναι μπαρουτι για το στομαχι.Αυτο προς ενημερωσιν.Οσο για το μεινεμενα που σε ισοπεδωσε κανε κλικ εδω
http://stagones-drosias.blogspot.com/20 ... 57800.html
να το βρεις στα πλαισια ποιηματος να γινεις εντελως χωμα!!!
από Sui generis » Ιανουάριος 20th, 2007, 11:36 pm
ΠΟλυ εκαστα εδω ,αντε να φευγω γιατι εχω να φαω ενα μηλο και ΜΙΣΗ ΚΟΝΣΕΡΒΑ ΚΟΜΠΟΣΤΑ ΑΝΑΝΑ!!!
ΜΗν πειτε τιποτα για ζαχαρο γιατι ειμαι πολυ κατω αποτ αορια!!!
από morello » Ιανουάριος 20th, 2007, 11:43 pm
ως συνηθως απ'εξω
E.A.M.-E.Λ.Α.Σ.-ΜΕΛΙΓΑΛΑΣ
Εγγραφη: Ιανουάριος 17th, 2006, 4:23 pm
Τοποθεσια: απ'το κονσερβοκουτι στο πιατο
Το μέλος morello, σύμφωνα με τους όρους χρήσης που αποδέχτηκε κατά την εγγραφή του, φέρει την αποκλειστική ευθύνη της παραπάνω δημοσίευσης, των απόψεων/θέσεων που εκφράζονται μέσω αυτής, καθώς και την επιλογή συνδέσμων που τυχόν συμπεριλαμβάνονται. Για άμεση επικοινωνία με τον διαχειριστή του phorum.gr στο email: admin(@)phorum.gr
από Sui generis » Ιανουάριος 20th, 2007, 11:51 pm
morello έγραψε:
Απο στομαχι πως πας;Γιατι καλο και το πιτογυρο αλλα οταν ρευομαι μετα σειεται ο τοπος!!
από Lightseed » Ιανουάριος 21st, 2007, 1:05 am
Στο Α' εξάμηνο θυμάμαι πως τα στέκια μου ήταν όλα τα γυράδικα..
Μέχρι και φίλος είχα γίνει με τους σουβλατζίδες.!
Έτρωγα συνέχεια επί 2 βδομάδες από αυτά τα 'pet-shop' ότι κρεατικό υπήρχε, μέχρι που έπαθα δηλητηρίαση...!
Μετά έκοψα τις αηδίες και τις περιόρισα σε 1 φορά τη βδομάδα στην καλύτερη περίπτωση.
σήμερα έφαγα κεφτεδάκια με γέμιση τυρί από την CRETA FARM!
Αν τα συνδιάσεις με πατάτες τηγανιτές και με καμία σάλτσα("ουγγαρέζα" στην περίπτωση) ή καμία μαγιονέζα τότε είναι όνειρο..!
Βέβαια το βράδυ μετά από τόσο φαί πιο πολύ εφιάλτες με βλέπω να έχω παρά όνειρα.
Δημοσ.: 902
Εγγραφη: Οκτώβριος 22nd, 2006, 8:24 pm
Το μέλος Lightseed, σύμφωνα με τους όρους χρήσης που αποδέχτηκε κατά την εγγραφή του, φέρει την αποκλειστική ευθύνη της παραπάνω δημοσίευσης, των απόψεων/θέσεων που εκφράζονται μέσω αυτής, καθώς και την επιλογή συνδέσμων που τυχόν συμπεριλαμβάνονται. Για άμεση επικοινωνία με τον διαχειριστή του phorum.gr στο email: admin(@)phorum.gr
από foscilis » Ιανουάριος 21st, 2007, 1:16 am
από Sui generis » Ιανουάριος 21st, 2007, 2:05 am
Osσο ανθυειγινα και να τρωω καμια φορα εναν κανονα υιοθετησα :
αμκρυα απο συντηρητικα!!Δεν θα χαλασω εγω την υγεια μου για να κονομησουν οι πολυεθνικες με τις ευκολες λυσεις!! :evil: Αν ολοι καναμε εμπαργκο στα συντηρητκιουχα θα εβρισκαν αλλες λυσεις διατηρησης!!..Οι οποιες εφαμροζνοτα βεβαια σε πολλε περιπτωσεις...
από Sui generis » Ιανουάριος 21st, 2007, 2:07 am
Ασχετο αλλα πολυ κοσμο βλεπω ον λαιν..τι γινεται; γυρισαμε ασπο την βραδυνη μας εξοδο και δεν εχουμε υπνο;
Σας αφηνω τωρα..εχω να δω σε δβδ το running scared
από foscilis » Ιανουάριος 21st, 2007, 2:08 am
από Roza » Ιανουάριος 21st, 2007, 2:25 am
Kότα ατζεμ πιλάφι για το μεσημερι
Ετοιματζίδικα, σολωμό χαβιάρια σουρίμια, απ το ντελί της γειτονιάς για βράδυ,
όχι δεν κοιμάμαι. Παρά τα υπερνόστιμα πράγματα που ετοίμασα.
Με πιάνει μια φορά το δίμηνο η αϋπνία
από hal » Ιανουάριος 21st, 2007, 2:28 am
Roza έγραψε: Kότα ατζεμ πιλάφι για το μεσημερι
Ρόζα μου εγώ σε συμπαθώ ακόμα κι όταν μιλάς ξένα!!
(ατζεμ, σουρίμια, ντελί;;;;; )
από foscilis » Ιανουάριος 21st, 2007, 2:28 am

matches:
Sui generis
Sui generis
Sui generis
Sui generis
Sui generis
Sui generis
Sui generis