Διαγωνισμοί – Υπουργείο Εσωτερικών
26.08.2019 Αρ. Πρ. 60248 Πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος για κατάθεση οικονομικών προσφορών για την προμήθεια συσκευών (κονσόλες) και ακουστικών κεφαλής για τις ανάγκες του Τηλεφωνικού Κέντρου Υποδοχής (4000) του ΥΠ.ΕΣ.
Ημερομηνία Διενέργειας: 29.08.2019
14.08.2019 Αρ. Πρ. 58992 Eπιχειρησιακά δώρα για την 84η Διεθνή έκθεση Θεσσαλονίκης.
Ημερομηνία Διενέργειας: 19.08.2019
23.07.2019 Αρ. Πρ. 55341 Ματαίωση του ανοικτού διεθνούς ηλεκτρονικού διαγωνισμού για την παροχή υπηρεσιών καθαριότητας στα κτίρια στα οποία στεγάζονται οι υπηρεσίες του Υπουργείου Εσωτερικών και της Γενικής Γραμματείας Ισότητας των Φύλων για χρονικό διάστημα δύο (2) ετών, με δυνατότητα επέκτασης της σύμβασης για ένα (1) επιπλέον έτος. (CPV:90911200-08)
28.06.2019 Αρ. Πρ. 49657 Πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος για κατάθεση οικονομικών προσφορών για την προμήθεια επίπλων ενόψει των επικείμενων βουλευτικών εκλογών της 7ης Ιουλίου 2019
Ημερομηνία Διενέργειας: 01.07.2019
27.06.2019 Αρ. Πρ. 48942 Προμήθεια τηλεπικοινωνιακών κυκλωμάτων ενόψει των βουλευτικών εκλογών της 7ης Ιουλίου 2019
Ημερομηνία Διενέργειας: 28.06.2019
26.06.2019 Αρ. Πρ. 48710 Πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος για κατάθεση οικονομικών προσφορών για την προμήθεια ηλεκτρολογικού εξοπλισμού – αναλωσίμων ενόψει των επικείμενων βουλευτικών εκλογών της 7ης Ιουλίου 2019
25.06.2019 Αρ. Πρ. 48203 Πρόσκληση για την προμήθεια επτά (7) κλιματιστικών μηχανημάτων για τις ανάγκες του Υπουργείου Εσωτερικών, ενόψει των Βουλευτικών Εκλογών που θα πραγματοποιηθούν στις 7 Ιουλίου 2019
Ημερομηνία Διενέργειας: 27.06.2019
24.06.2019 Αρ. Πρ. 47808 Πρόσκληση για την παροχή υπηρεσιών αποστολή αντικειμένων επιστολικού ταχυδρομείου και δεμάτων για την κάλυψη των αναγκών του Υπουργείου Εσωτερικών προς τις Περιφερειακές Ενότητες ενόψει των Βουλευτικών Εκλογών της 7ης Ιουλίου 2019
Ημερομηνία Διενέργειας: 26.06.2019
24.06.2019 Αρ. Πρ. 47804 Πρόσκληση για την προμήθεια φωτοαντιγραφικού χαρτιού Α4 για την κάλυψη των αναγκών του Υπουργείου Εσωτερικών ενόψει των Βουλευτικών Εκλογών της 7ης Ιουλίου 2019
Ημερομηνία Διενέργειας: 25.06.2019
24.06.2019 Αρ. Πρ. 47814 Αίτημα για την προμήθεια ηλεκτρονικού εξοπλισμού και λογισμικού για τις ανάγκες των Υπηρεσιών του Υπουργείου Εσωτερικών ενόψει των βουλευτικών εκλογών της 7ης Ιουλίου 2019
24.06.2019 Αρ. Πρ. 47809 Αίτημα για την προμήθεια αναλωσίμων ενόψει των βουλευτικών εκλογών της 7ης Ιουλίου 2019
24.06.2019 Αρ. Πρ. 47828 Αίτημα για την παροχή υπηρεσιών απεικόνισης χαρτών για χρήση στην εφαρμογή <> ενόψει των επερχόμενων βουλευτικών εκλογών της 7ης Ιουλίου 2019
24.06.2019 Αρ. Πρ. 47810 Πρόσκληση για την προμήθεια γραφικής ύλης για την κάλυψη των αναγκών του Υπουργείου Εσωτερικών ενόψει των Εκλογών της 7ης Ιουλίου 2019
24.06.2019 Αρ. Πρ. 12538 Υπηρεσίες υποστήριξης του τηλεφωνικού κέντρου του ΥΠ.ΕΣ. ενόψει της διενέργειας των βουλευτικών της 7ης Ιουλίου 2019
12.06.2019 Αρ. Πρ. 45180 Διακήρυξη Αριθμ. 45180/12-06-2019 Ανοικτού Διεθνούς Ηλεκτρονικού Διαγωνισμού για την παροχή υπηρεσιών καθαριότητας στα κτίρια στα οποία στεγάζονται οι υπηρεσίες του Υπουργείου Εσωτερικών και της Γενικής Γραμματείας Ισότητας των Φύλων για χρονικό διάστημα δύο (2) ετών, με δυνατότητα επέκτασης της σύμβασης για ένα (1) επιπλέον έτος
Ημερομηνία Διενέργειας: 23.07.2019


text:
Πληρωμή με ΑΕΔ [Archive] - Lexilogia Forums
Lexilogia Forums > The Professional Translator > Succeeding as a Translator > Πληρωμή με ΑΕΔ
View Full Version : Πληρωμή με ΑΕΔ
Έχω μια συγκεκριμένη ερώτηση. Είχα κάνει έναρξη επαγγέλματος στο τέλος του 2008 και είχα γραφτεί στο ΙΚΑ ως μεταφραστής-υποτιτλιστής. Έκοβα αποδείξεις ως τώρα. Έχω όμως κάποιους μήνες που έχω ξεκινήσει πλήρες ωράριο σε Κέντρο Ξένων Γλωσσών και αποφάσισα να ελαττώσω τις μεταφραστικές δουλειές. Θέλω να κάνω διακοπή εργασιών. Εάν η εταιρεία, με την οποία συνεργάζομαι ακόμα, δεχτεί να με πληρώνει από 'δώ και στο εξής με ΑΕΔ για τις όποιες δουλειές κάνω, θα μπορώ να πληρωθώ έτσι; Είχα ακούσει ότι δεν μπορείς να πληρωθείς με ΑΕΔ αν είσαι και στο ΙΚΑ με την ίδια ειδικότητα (του μεταφραστή δηλαδή). Αν κάνω διακοπή εργασιών πριν πληρωθώ, το ΙΚΑ θα ενημερωθεί ότι είμαι πλέον εκεί γραμμένος μόνο ως καθηγητής και όχι ως μεταφραστής, προκειμένου να μπορώ να πληρωθώ; Ευχαριστώ!
Καλύτερα να πας από το ΙΚΑ και να ρωτήσεις. Μην περιμένεις να ενημερωθούν αυτομάτως. Έχω μια άλλη απορία, ωστόσο: γιατί δεν γράφτηκες στον ΟΑΕΕ; Αν εγγραφείς στον ΟΑΕΕ και είσαι παράλληλα και στο ΙΚΑ, μπορείς να πάρεις απαλλαγή από τις εισφορές προς ΟΑΕΕ, και να έχεις παράλληλα και μπλοκάκι.
Δε θέλω πια να έχω μπλοκάκι. Οι δουλειές που θα αναλαμβάνω πλέον στη μετάφραση είναι συγκεκριμένες και σίγουρα δε θα ξεπερνούν το όριο των 4000-5000 ευρώ, που είναι το όριο της ΑΕΔ το χρόνο.
Και πληρώνεις και επιπλέον φόρο, έτσι δεν είναι;
Κοίτα επίσης τις προϋποθέσεις (http://reviews.in.gr/finance/forologia/article/?aid=1231059465)για να σου εκδώσουν ΑΕΔ:
Σε κάθε περίπτωση η απόδειξη δαπάνης εκδίδεται αθεώρητη, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 19 του Κ.Β.Σ.
Δεν νομίζω ότι θεωρείται περιστασιακή η εργασία που περιγράφεις. Συγγνώμη, νόμιζα ότι θα σε πλήρωναν με ΑΕΔ στο κέντρο ξένων γλωσσών. Δηλαδή, ήσουν στο ΙΚΑ και θα είσαι στο ΙΚΑ, από τη μόνιμη δουλειά σου;
Είναι περιστασιακή, Αλεξάνδρα, αν σκεφτείς ότι έχω κρατήσει επαφή μόνο με μία εταιρεία, η οποία μου δίνει δουλειά τέσσερις με πέντε φορές το χρόνο (μαζεμένη δουλειά), αλλά οι πληρωμές βγαίνουν καιρό μετά και δεν ξεπερνούν τα 1000 ευρώ ετησίως. Δε με συμφέρει να έχω μπλοκ γι' αυτό.
Ναι, το κατάλαβα εκ των υστέρων ότι μιλούσες για τις μεταφράσεις, όχι για τα μαθήματα. Δηλαδή, τώρα θα είσαι ασφαλισμένος στο ΙΚΑ ως μισθωτός;
Έχω πολλές απορίες, αλλά για αρχή: όταν είχες μπλοκάκι στο ΙΚΑ, πλήρωνες εσύ τις εισφορές σου;
Λοιπόν, ας τα πάρουμε απ' την αρχή. Έκανα έναρξη επαγγέλματος ως μεταφραστής αλλά εγγράφηκα στο ΙΚΑ, καθώς υπήρχε μια ρύθμιση για τους μεταφραστές οπτικοακουστικών να μπορούν να εγγράφονται στο ΙΚΑ. Τώρα νομίζω πως δε χρειάζεται να είσαι υποτιτλιστής για να γραφτείς στο ΙΚΑ. Κάθε φορά που πληρωνόμουν, μου κρατούσαν το φόρο και το 12,22 του ΙΚΑ. Το υπόλοιπο το πλήρωναν αυτοί. Φέτος όμως εγώ ξεκίνησα με πλήρες ωράριο δουλειά σε ΚΞΓ και εγγράφηκα στο ΙΚΑ με δεύτερη ειδικότητα. Επειδή ξέρω ότι δεν μπορεί να πληρωθεί κάποιος με ΑΕΔ αν είναι και στο ΤΕΒΕ ή το ΙΚΑ με την ίδια ειδικότητα για την οποία πληρώνεται με ΑΕΔ, θα μπορώ εγώ να το κάνω εάν κάνω διακοπή εργασιών; Είναι λίγο περίπλοκο...
Γιατί δεν κρατάς το μπλοκάκι στο ΙΚΑ, αν μπορείς (που δεν το ξέρω, βέβαια); Λογικά, οι ασφαλιστικές εισφορές σου θα συμψηφίζονται με τις εισφορές σου από την άλλη σου δραστηριότητα.
Πέραν αυτού, νομίζω ότι αυτό που ρωτάς είναι πολύ εξειδικευμένο, και θα ήταν καλύτερα να πας να ρωτήσεις στο ΙΚΑ σχετικά με το μπλοκάκι, και στην Εφορία ή σε έναν λογιστή για τα των αποδείξεων.
Εννοείται πως θα ρωτήσω, απλώς κάνω και μια κουβέντα εδώ μήπως κάποιος έχει ζήσει κάτι παρόμοιο. Ευχαριστώ.

matches: ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ


text:
Κράτος δικαίου και κράτος δικαστών - Crime in Crisis
ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΚΟΤΣΑΛΗΣ*
Η έννοια «κράτος δικαστών» (Richterstaat)[1] προέρχεται από τη μεταπολεμική νομικοπολιτική συζήτηση που έγινε κατά κύριο λόγο στη Γερμανία, θα έλεγα στο γερμανόφωνο χώρο[2]. Και τούτο χωρίς αυτή η έννοια να έχει κάποια ιστορική πραγματικότητα που να τη στηρίζει[3]. Η οριστική της πολιτογράφηση ανήκει, όπως σημειώνεται[4] σε ένα “περίεργο” βιβλίο του αυστριακού συγγραφέα René Marcic με τίτλο «Από το κράτος του νόμου στο κράτος των δικαστών» που κυκλοφόρησε το 1957.
Α. Κατά τον R. Marcic το σύγχρονο «κράτος του νόμου» τείνει να γίνει μια κοινοβουλευτική απολυταρχία χωρίς μέτρο και όριο. Η εκτελεστική εξουσία ταυτισμένη με την κοινοβουλευτική πλειοψηφία είναι, κατά τον αυστριακό συγγραφέα, ανίκανη να μετριάσει την παντοδυναμία της τελευταίας που εκφράζεται με αφόρητη και χαρακτηριστική πλειοψηφία. Γι’ αυτό η μόνη ελπίδα για τη διατήρηση της πολιτικής ελευθερίας που εκτίθεται έτσι σε σοβαρότατο κίνδυνο, είναι η δικαστική εξουσία, οι δικαστές. Μόνο ο έλεγχος της νομοθετικής λειτουργίας από τη Δικαιοσύνη μπορεί να μας εγγυηθεί ότι το Κοινοβούλιο δεν θα ξεπεράσει τα όρια της εξουσίας του. Με την έννοια αυτή, συνεχίζει ο ίδιος, στο δικαστικό λειτούργημα «ανήκει το πολιτικό μέλλον», εφόσον οι φορείς του ενστερνισθούν τη σημασία του έργου τους. Η μορφή της πολιτικής ζωής του μέλλοντος, καταλήγει ο R. Marcic, είναι το «δικαιοδοτικό κράτος» (Rechtsprechungsstaat) που συνδυάζει στοιχεία «δημοκρατικά» (Κοινοβούλιο και Κυβέρνηση που εκλέγονται από το Λαό) με στοιχεία “αριστοκρατικά” (έλεγχοι από τους δικαστές, που είναι η δημοσιοπολιτική ελίτ του παρόντος, η αριστοκρατία του αύριο). «Βρισκόμαστε καθ’ οδόν προς το κράτος των Δικαστών. Ήταν λάθος που δόθηκαν στην πολιτική τα πρωτεία απέναντι στο Δίκαιο. Είναι πια καιρός να αποκαταστήσουμε το τελευταίο στη θέση που του ανήκει: την πρώτη». Με τις φράσεις αυτές ολοκληρώνει τις σκέψεις του ο R. Marcic.
Β. Στην κρίσιμη από πλευράς μεταρρυθμίσεων δεκαετία του 1970 το Γερμανικό Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο (BVerfG) κηρύσσει με μια σειρά αποφάσεών του αντισυνταγματικές βασικές πολιτικές επιλογές του γερμανικού Κοινοβουλίου (λ.χ. για το επιτρεπτό της άμβλωσης, μεταρρύθμιση στα ΑΕΙ). Όπως αναμενόταν, υπήρξαν – ενίοτε σφοδρές – αντιδράσεις από κόμματα και φορείς της δημόσιας ζωής της Γερμανίας, προκλήθηκαν αντιπαραθετικές συζητήσεις. Και είναι χαρακτηριστική του κλίματος της Γερμανίας η τοποθέτηση του τότε υπουργού δικαιοσύνης της Γερμανίας Hans Jochen Vogel, η οποία καταλήγει σε παραινετική αποστροφή: Videant judices.
Γ. Ανάλογο κλίμα παρατηρείται στην Ελλάδα στη δεκαετία του 1980 (σποραδικά και μετά) ενόψει της συζήτησης στο Α.Ε.Δ. του νόμου – πλαισίου (ν. 1208/1982) για τα ΑΕΙ. Έχουμε μ.ά. δημόσιες τοποθετήσεις του τότε πρωθυπουργού Α. Παπανδρέου (συνέντευξη), του τότε υπουργού Δικαιοσύνης Γ.-Α. Μαγκάκη, του συνταγματολόγου Δ. Τσάτσου, καθηγητή Πανεπιστημίου και του αείμνηστου Αντεισαγγελέως Αρείου Πάγου Δημ. Τσεβά. Συγκεφαλαίωση επιχειρείται από τον Νικ. Ανδρουλάκη[5] που καταλήγει στις σκέψεις του ως εξής: «Τεκμήριο συνταγματικότητας του οποιουδήποτε νόμου δεν υπάρχει, όπως δεν υπάρχει και απόδειξη της αντισυνταγματικότητας. Τον τελικό λόγο έχει η συνείδηση του δικαστή. Έτσι η ένσταση του πρωθυπουργού για «άκρα προσοχή» έχει πραγματική αξία μόνο ως απλή έκκληση προς αυτή τη συνείδηση χωρίς να καθορίζεται από κάποιο αληθινό περιορισμό της ελεγκτικής εξουσίας των δικαστηρίων»[6]. Δώδεκα χρόνια αργότερα, συγκεκριμένα το 1997, καταγράφεται η τοποθέτηση του Α. Μπακόπουλου[7] (Αντιπροέδρου Αρείου Πάγου ε.τ.), με αναφορά στην ως άνω μελέτη του Ν. Ανδρουλάκη και εκφορά ιδίων σκέψεων στις οποίες θα επανέλθουμε στη συνέχεια.
Κατά διαστήματα διατυπώνεται όντως η σκέψη για διολίσθηση προς το λεγόμενο “κράτος των δικαστών”[8]. Επικριτικές κρίσεις εκφράζονται όχι μόνο στη χώρα μας αλλά και σε άλλες χώρες, ιδιαίτερα της Κεντρικής Ευρώπης, κατά του νομοθέτη που κατακλύζει στην κυριολεξία τον πολίτη με έναν ποταμό από νόμους. Η μομφή από ορισμένους ότι οι δικαστές δεν θέλουν να εκπληρώνουν το ρόλο που τους επιφυλάσσεται από το Σύνταγμα, δηλ. να είναι «φύλακες» του Συντάγματος (σύμφωνα με την παλαιά διατύπωση του Philipp Heck «υπηρέτες του νόμου»), είναι βαριά. Μάλιστα αυτή η μορφή είναι σχετικά εύκολη, ενόσω η μεταλλαχθείσα πραγματικότητα της νομοθεσίας σε μία σύγχρονη κοινωνία καθώς και η προελκύουσα εναρμόνιση των νομοθεσιών μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν συνεξετάζονται και δεν συνεκτιμώνται.
Η συζήτηση για το όριο ανάμεσα στο νομοθέτη και το δικαστή είναι τουλάχιστον τόσο παλαιά όσο και η διάκριση των εξουσιών. Σύμφωνα με τον Montesquieu το κράτος θα πρέπει να κρατηθεί σε μια ισορροπία που κάθε στιγμή βρίσκεται σε κίνδυνο, καθώς οι τρεις εξουσίες ελέγχονται και περιορίζονται μεταξύ τους. Βεβαίως κατά τον Montesquieu η δύναμη των δικαστών μεταξύ των τριών εξουσιών είναι «κατά κάποιο τρόπο μηδαμινή»[9], ο δικαστής επιτρέπεται να είναι μόνο το στόμα του νομοθέτη και τίποτε περισσότερο[10]. Και αυτή την περίφημη περικοπή θα πρέπει να θυμόμαστε, όταν ακούμε ή διαβάζουμε ότι οι δικαστές θα ξεφεύγουν ολοένα και πιο πολύ από την αυστηρή, σφικτή πρόσδεση του νόμου.
Αντικείμενο κριτικής γίνεται η άνθιση του λεγόμενου “νομολογιακού δικαίου”[11], το οποίο – όπως γίνεται δεκτό από ορισμένους – είναι κατ’ ουσία «πράξη δικαιοπολιτική». Αναφέρεται επίσης ότι οι δικαστές τείνουν με βάση τις δικές τους αντιλήψεις περί δικαιοσύνης να αποκλίνουν από νομικές αξιολογήσεις, δηλ. να αρνούνται υπακοή στο νόμο. Εργαλείο της άρνησης υπακοής είναι η εφαρμοζόμενη από τα δικαστήρια αντικειμενική μέθοδος της ερμηνείας του νόμου, σύμφωνα με την οποία προσδίδεται στην υποκειμενική βούληση του νομοθέτη μόνο ένας υποδεέστερος ρόλος και αντ’ αυτού διανοίγονται «στις υποκειμενικές ρυθμιστικές αντιλήψεις των δικαστών –ενίοτε– σχεδόν απίστευτες δυνατότητες πραγμάτωσης», όπως χαρακτηριστικά γράφει ο γερμανός καθηγητής εργατικού δικαίου Rüthers.
Ο Α. Μπακόπουλος[12] αναφερόμενος σε παλαιότερη παρατήρηση του Ν. Ανδρουλάκη[13] για το «κράτος των δικαστών» και τον τυχόν κίνδυνο που διατρέχει η δημοκρατική λειτουργία του πολιτεύματος, θεωρεί ότι γενική είναι η διαπίστωση ότι η διατάραξη της ισορροπίας των τριών λειτουργιών εκπορεύεται και από την παντοδύναμη εκτελεστική εξουσία που έχει απορροφήσει και τη νομοθετική και την έχει μεταβάλει σε τακτικό διεκπεραιωτή των νομοσχεδίων, τα οποία η εκάστοτε κυβέρνηση κρίνει ότι πρέπει “να περάσει”[14].
Στο πλαίσιο του ελληνικού συνταγματικού δικαίου[15] η σχέση της δικαστικής εξουσίας με το νόμο ρυθμίζεται:
α) με τη διάταξη του άρθρ. 87 § 2 του Σ. 1975/1986/2001 («οι δικαστές κατά την άσκηση των καθηκόντων τους υπόκεινται μόνο στο Σύνταγμα και τους νόμους και σε καμιά περίπτωση δεν υποχρεούνται να συμμορφώνονται με διατάξεις που έχουν τεθεί κατά κατάλυση του Συντάγματος») και
β) με τη διάταξη της § 4 του άρθρ. 93, κατά την οποία προβλέπεται ότι «τα δικαστήρια υποχρεούνται να μην εφαρμόζουν νόμο που το περιεχόμενό του είναι αντίθετο προς το Σύνταγμα».
Εξάλλου το άρθρ. 20 § 3 του γερμανικού Συντάγματος δεσμεύει τη δικαστική εξουσία από «το νόμο και το δίκαιο»[16]. Ανάλογη είναι η διατύπωση και του άρθρ. 97 § 1 σχετικά με την ανεξαρτησία των δικαστών. Η διατύπωση του άρθρ. 20 § 3 (η διάταξη αυτή ανήκει συστηματικά στους θεμελιώδεις κανόνες και αρχές που διέπουν την οργάνωση του Κράτους) δεν αποτελεί ταυτολογία. Η εν λόγω φόρμουλα διατηρεί, όπως το γερμανικό Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο επισημαίνει, ενεργό τη συνείδηση ότι ο «νόμος» και το «δίκαιο» όντως γενικά, όχι όμως κατ’ ανάγκην και πάντοτε αλληλοεπικαλύπτονται. Αυτός ο συνταγματικός κανόνας αποτελεί μια αντίδραση στις εμπειρίες με το εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς, ότι δηλ. “ειδικοί νόμοι” μπορεί να υπάρχουν, «ότι η θετική έννομη τάξη και η ιδέα του δικαίου είναι δυνατόν να διαστέλλονται μεταξύ τους» (Roman Herzog). Το “κράτος δικαίου” είναι φυσικά, όπως γνωρίζουμε από τον Tacitus, κάτι διαφορετικό από το “κράτος των νόμων”[17].
Σήμερα, η Γερμανία είναι ένα στέρεο κράτος δικαίου με ένα διαφοροποιημένο σύστημα δικαιϊκής προστασίας. Η νομοθεσία της είναι δημοκρατικά νομιμοποιημένη. Υπόκειται σε ιδιαίτερα αποτελεσματικούς συνταγματικούς ελέγχους από τον Ομοσπονδιακό Πρόεδρο, ο οποίος οφείλει να εξετάζει τους νόμους προ της εκδόσεώς τους ως προς την συνταγματικότητά τους, από το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο καθώς και από 20.000 και πλέον δικαστές. Οι γερμανοί δικαστές οφείλουν, ένα νόμο, τον οποίο θεωρούν αντισυνταγματικό, ούτε να εφαρμόσουν ούτε να απορρίψουν αλλά να τον παραπέμψουν στο Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο για απόφανση.
Το πρόβλημα βρίσκεται μεν κάτωθεν της αρχής για τη μη απόλυτη δέσμευση του δικαστή από το νόμο, αντικατοπτρίζει όμως πλήρως την εν λόγω αρχή. Τίθεται ως εξής: Πότε και πόσο επιτρέπεται (ή πρέπει) ο δικαστής να αποκλίνει από τη σαφή διατύπωση του νόμου και της θέλησης του νομοθέτη στην τροχιά της ερμηνείας ή εξέλιξης του κανόνα, ποιες μεθόδους ο δικαστής θα πρέπει εδώ να χρησιμοποιήσει; Συνεπώς το ερώτημα έχει κατά βάση ως εξής: Στόχος της ερμηνείας είναι η διαπίστωση και ο σεβασμός της πραγματικής βούλησης του νομοθέτη ή το κανονιστικό νόημα του νόμου; Αυτή η διχοτόμηση της καλούμενης υποκειμενικής και αντικειμενικής θεωρίας χαρακτήρισε τη σχετική δικαιοφιλοσοφική και μεθοδολογική φιλολογία του 19ου και 20ού αιώνα[18].
Α. Η ερμηνευτική μέθοδος μπορεί όντως να αποφασίσει για την έκβαση μιας νομικής διαμάχης. Ως εκ τούτου η επιλογή της δεν είναι ένα εσωτερικό, μη-δεσμευτικό εργαλείο της δικαστικής ανεύρεσης του δικαίου αλλά έχει αντίθετα δικαστική ποιότητα[19]. Στη νομολογία έχει επικρατήσει η «αντικειμενική μέθοδος». Σύμφωνα με αυτή, η βούληση του ιστορικού νομοθέτη είναι πράγματι μια ουσιαστική άποψη στην ερμηνεία που πρέπει βέβαια να ληφθεί υπόψη, που όμως θα πρέπει σε περίπτωση σύγκρουσης να υποχωρήσει δίνοντας το προβάδισμα σε αντικειμενικά-τελολογικά κριτήρια. Σε τελευταία ανάλυση αποφασιστική σημασία για την ερμηνεία ενός νόμου έχει η αντικειμενοποιημένη βούληση του νομοθέτη η εκφραζόμενη σε αυτόν (στο νόμο), η οποία σε κάθε περίπτωση καλύπτεται από το σκοπό του νομοθέτη. Ακόμη και σήμερα ισχύει ο κλασικός ορισμός του Savigny, ότι δηλ. «ερμηνεία είναι η ανακατασκευή της σκέψης που βρίσκεται μέσα στο νόμο». Για τον Savigny, το κύριο δεν ήταν οι καθαρά υποκειμενικές αντιλήψεις των συμμετόχων στη νομοθετική διαδικασία, αλλά αυτό που θα έπρεπε να ρυθμισθεί με το νόμο. Σε περίπτωση που ο νομοθέτης δεν κατόρθωσε να διατυπώσει επιτυχώς το ηθελημένο ή υπόκειται σε πλάνες ή σε πεπλανημένες αντιλήψεις ή η διαδικασία ωρίμανσης ενός νόμου οδήγησε σε αναντιστοιχία προς τις ενεργές αξιολογικές αντιλήψεις ή ανάγκες της δικαιϊκής πραγματικότητας, τότε στους δικαστές διανοίγεται η δυνατότητα με την αντικειμενική θεωρία να αποκλίνουν από την υποκειμενική θέληση του ιστορικού νομοθέτη. Εδώ ακριβώς ισχύει αυτό που –ενίοτε – αναφέρεται «ότι ο νόμος είναι ευφυέστερος από το νομοθέτη».
Β. Τίθεται το ερώτημα, εάν η ως άνω αντίληψη που ουσιαστικά «καλύπτει» την αντικειμενική ερμηνευτική μέθοδο, ότι δηλ. ο νόμος μπορεί να είναι ευφυέστερος από τους δημιουργούς του δεν συνιστά μια προσχηματική δικαιολογία των δικαστών για το ότι οι ίδιοι θεωρούν τον εαυτό τους “ευφυέστερο” από το νομοθέτη. Είναι σωστό ότι ο δικαστής με την προσωπικότητά του, με όλη την υποκειμενικότητά του (με την “προαντίληψή” του) είναι εδώ για την «εύρεση του δικαίου». Ωστόσο, δεν επιτρέπεται να τοποθετήσει την αντίληψή του για ορθό ή μη-ορθό στη θέση των αντιλήψεων του νομοθέτη, με άλλα λόγια ο δικαστής δεν είναι ελεύθερος στην ερμηνεία του δικαίου. Ο δικαστής δηλ. θα πρέπει να διαγνώσει το “σκοπό” του νόμου, το ενυπάρχον σε αυτόν “τέλος”, θα πρέπει να ερωτήσει ποια είναι η επιδίωξη του νομοθέτη για τη συγκεκριμένη ρύθμιση ενόψει του συγκεκριμένου προβλήματος, θα πρέπει να προσανατολίσει την απόφασή του σε βασικές, στα θεμελιώδη δικαιώματα αναφερόμενες, αξιολογικές αποφάσεις.
Γ. Αυτό το πλαίσιο της αξιολογούσας διάγνωσης αφήνει χώρο για “βουλητικά στοιχεία”[20]. Και τούτο συνδέεται αναπόσπαστα με τη συστηματική του εγχειρήματος, είναι δε από συνταγματικής πλευράς αναμφισβήτητο. Η ανεύρεση του δικαίου εκεί όπου δεν μπορούμε να αντλήσουμε από το νόμο καμιά απάντηση σε σχέση με το τιθέμενο δικαιϊκό ερώτημα («κενό στο νόμο»)[21], όπου η νομοθετική αξιολογική απόφαση θα πρέπει να ενεργοποιηθεί ή δεν έχει βρει στο νόμο καμιά επαρκή απήχηση, κανένα επαρκές αντίκρυσμα, αυτό είναι το πραγματικό βάρος και όχι η χαρά απλά της φυσικής ύπαρξης (καθεαυτής) του δικαστή. Μέσα στη θεωρία αμφισβητείται το εάν η δικαστική ερμηνεία μπορεί να προχωρήσει τόσο, ώστε να παραγνωρίσει μια σαφή και ηθελημένη νομική προσταγή. Ανεξαρτήτως του ότι αυτό δεν θα αποτελούσε πράξη ερμηνευτική του νόμου, αλλά απλώς άρνηση του νόμου, σε επίπεδο πρακτικής – σε αυτή τη σύγκρουση – δεν προσδίδεται κάποια σημασία. Ο νόμος στον οποίο ο δικαστής είναι προσδεδεμένος, περιλαμβάνει όχι μόνο το γραπτό κανόνα, αλλά και την αξιολογικά προσανατολισμένη ομοιογένεια και πληρότητα της εννόμου τάξεως. Όταν ο δικαστής απομακρύνεται από την αντίληψη του νομοθέτη, ο οποίος είναι «εγκλωβισμένος» πάντοτε σε έναν χρονικά και καταστασιακά οριοθετημένο διαγνωστικό ορίζοντα, για να αναδείξει το σκοπό του νόμου και τις αξίες τις οποίες ο νομοθέτης με αυτόν ήθελε να πραγματώσει, τότε ο δικαστής δεν πράττει contra legem αλλά πράττει extra legem[22].
Οι κριτικοί της αντικειμενικής ερμηνευτικής μεθόδου αμφισβητούν ότι ακριβώς δικαστές καλούνται να δεχθούν την αντικειμενοποιημένη βούληση του νομοθέτη (ενώ στην πραγματικότητα είναι η δική τους βούληση) ως κριτήριο της ερμηνείας. Εντούτοις ποιος άλλος, εάν όχι ο δικαστής, θα πρέπει να κληθεί – στο πλαίσιο του κράτους δικαίου με τις διακρίσεις των εξουσιών – να βρει την απάντηση του δικαίου στη συγκεκριμένη περίπτωση ενόψει αξιακών συγκρούσεων και μάλιστα τότε όταν ο νόμος συνιστά ή όταν η απόφαση του νομοθέτη μέσω των εξελίξεων υπερφαλαγγίζεται; Γιατί προσκρούει στο Σύνταγμα, ερωτάται, όταν ο δικαστής στα προαναφερθέντα όρια δεν θέτει αυτό στη βάση της απόφανσης της δικαιϊκής διαμάχης που ο νομοθέτης ήθελε να ρυθμίσει με τον κανόνα αλλά σε – συνταγματικά σύμφωνη – «δημιουργική ανεύρεση του δικαίου» (έτσι το γερμανικό ομοσπονδιακό συνταγματικό δικαστήριο, Bundesverfassungsgericht) αυτό που αντιστοιχεί στη ratio legis που βεβαίως σε κάθε περίπτωση ταυτίζεται, εμπίπτει με τη ratio legislatoris;
Α. Η έννοια “κράτος δικαστών” δεν αξίζει και δεν πρέπει να έχει αρνητική απόχρωση ή χροιά[23]. Αποτελεί τη συγκεκριμενοποίηση του “κράτους δικαίου”[24]. Ο κανόνας δικαίου βρίσκεται σταθερά σε συσχέτιση με τις κοινωνικές συνθήκες και τις πολιτικές-κοινωνικές θεωρήσεις, πάνω στις οποίες θα πρέπει να επιδράσει. Γι’ αυτό το περιεχόμενό του μπορεί και πρέπει κάτω από προϋποθέσεις να μεταλλαγεί με αυτές. (Παράδειγμα: η κεντρικής σημασίας έννοια της “δημόσιας τάξης”). Ποιος άλλος εκτός από το δικαστή καλείται από το Σύνταγμα να διαπιστώσει το μεταλλασσόμενο περιεχόμενο ενός νόμου με τη βοήθεια των δικαστικά αναγνωρισμένων μεθόδων της ανεύρεσης του δικαίου και να το αναδείξει στη νομική πραγματικότητα. Ακριβώς, η διασφαλισμένη από το Σύνταγμα ανεξαρτησία του και η αποκλειστική πρόσδεσή του στο νόμο και στο δίκαιο, τον “προκαθορίζουν” κατά κάποιο τρόπο να αναδείξει ως “χειρώναξ” της Δικαιοσύνης το αντικειμενικό περιεχόμενο του νόμου στην απόφασή του[25].
Β. Κατά τα λοιπά το λεγόμενο “νομολογιακό δίκαιο” αφήνει το πρωτείο του νομοθέτη αλώβητο. Και τούτο γιατί σε αυτόν παραμένει το προνόμιο στο ακέραιο σε κάθε ερμηνεία και εξέλιξη του δικαίου μέσω των δικαστηρίων να αφαιρεθεί η βάση με την αλλαγή του νόμου. Στη νομική πραγματικότητα το “νομολογιακό δίκαιο” εξυπηρετεί συχνά ακριβώς ως δικαιολόγηση για το ότι ο νομοθέτης δεν πρέπει να πράξει, να ενεργήσει. Μάλιστα τα δικαστήρια βρίσκονται ενίοτε στη θέση να κάνουν έκκληση στο νομοθέτη να ανταποκριθεί στην υπευθυνότητά του και να απαντήσει δια της νομοθετικής οδού ερωτήματα που χρειάζονται ρύθμιση. Εξάλλου υπάρχουν πολλά στοιχεία που τεκμηριώνουν τη θέση ότι ο νομοθέτης ακριβώς σε δύσκολα και πολιτικά αμφισβητούμενα ερωτήματα υπολογίζει με το ότι τα δικαστήρια σε τελευταία ανάλυση θα δημιουργήσουν σαφήνεια και ενίοτε και σε δικαιϊκά προβληματικούς συμβιβασμούς σε νομοθετικό επίπεδο θα προσδώσουν δικαιοκρατικό περιεχόμενο.
Γ. Ιδιαίτερη σημασία για τη σχέση του δικαστή προς το νομοθέτη έχει ωστόσο η άποψη που μέχρι σήμερα παρέμεινε σχεδόν εκτός οπτικού πεδίου: Σχετίζεται με τη μεθοδολογία του Δικαίου και την ερμηνεία του νόμου ενόψει της διαδικασίας εναρμόνισης των νομοθεσιών μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και των διατάξεων του Κοινοτικού Δικαίου. Ανήκει στο παρελθόν με άλλα λόγια η εποχή που οι δικαστές εντός ενός κλειστού εθνικού δικαιϊκού συστήματος έπρεπε να ερμηνεύουν κανόνες απλώς και μόνο του εσωτερικού νομοθέτη. Στο δικαιϊκό πεδίο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στηρίζεται στο μεταξύ ένα πλήθος νομικών πράξεων σε κατευθύνσεις κοινοτικού δικαίου. Ο σημαντικός γερμανός δημοσιολόγος Konrad Hesse έγραψε το 2001 για τη διδασκαλία του συνταγματικού δικαίου: «ζει από το δυναμικό σκέψης ενός κόσμου, ο οποίος δεν είναι πλέον ο δικός μας. Όπως όλο και πιο καθαρά βλέπουμε, έχει βρει στις βαθιές μεταλλαγές του 20ού αιώνα την αποδρομή του. Για τα θεμέλιά του που έως σήμερα εθεωρούντο ως διασφαλισμένο ισχύον τμήμα, ως κεκτημένο της πολιτειολογίας και του συνταγματικού, αυτά τα θεμέλια η ιστορία τα έχει υπερκεράσει. Τούτο ισχύει mutatis mutandis και για τη μεθοδολογία».
Υποστηρίζεται ότι ειδικά στο Ποινικό Δίκαιο ισχύει, κατά απόκλιση από τις γενικές ερμηνευτικές αρχές, ο κανόνας in dubio pro mitiore[26] (Διευκρινίζεται ότι ο κανόνας αυτός δεν έχει σχέση με το ισχύον δικονομικό αξίωμα in dubio pro reo)[27]. Σχετικά με το πρόβλημα που ανακύπτει ο Νικ. Χωραφάς σημειώνει: «Τούτο σημαίνει, ότι οσάκις ευρισκόμεθα ενώπιον διατάξεως ως προς την έννοια της οποίας εξίσου ισχυρώς δύνανται να θεμελιωθούν δύο ερμηνευτικές αντιλήψεις, εν τοιαύτη περιπτώσει προτιμάται η ερμηνεία εκείνη, ήτις είναι ευμενεστέρα δια τον υπαίτιο του εγκλήματος». Και τούτο γιατί, συνεχίζει ο ίδιος συγγραφέας, αυτή «πάντως θα στηρίζεται εις τον νόμον, ενώ η αυστηροτέρα ουχί»[28].
Α. Η ως άνω άποψη με την παρατιθέμενη επιχειρηματολογία δεν φαίνεται να είναι ορθή[29], είναι ήκιστα πειστική[30]. Και τούτο γιατί και η επιεικέστερη άποψη δεν στηρίζεται πράγματι στο νόμο περισσότερο από την αυστηρότερη·σε αντίθετη περίπτωση δεν θα υπήρχε καν αμφιβολία. Γι’ αυτό και κατά την μάλλον κρατούσα γνώμη αντικρούεται η εφαρμογή της εν λόγω αρχής. Επισημαίνεται ότι και στο π.δ. δεν πρέπει να παρεμβάλλεται κανένα κώλυμα στην ανεύρεση του ορθού νοήματος του κανόνα. Αποδοχή δηλ. της αρχής in dubio pro mitiore ισούται με απαγόρευση της διασταλτικής ερμηνείας που δεν προκύπτει όμως από πουθενά[31].
Β. Εντούτοις μπορεί να υποστηριχθεί διευκρινιστικά η ακόλουθη θέση[32]: Εάν η αμφιβολία αναφέρεται στα όρια του γλωσσικού νοήματος, τότε ο ως άνω κανόνας οφείλει όντως να ισχύσει. Δηλ. εν αμφιβολία θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι η κατάφαση ή η επαύξηση του αξιοποίνου ενέχει υπέρβαση του γλωσσικού νοήματος και κατά συνέπεια “απαγορευμένη αναλογία”. Και τούτο γιατί εάν η αμφιβολία επιλυθεί υπέρ της αυστηρότερης εκδοχής, δύσκολα θα μπορούσε πράγματι να λεχθεί ότι η καταδίκη στηρίζεται, όπως αξιώνει η αρχή της νομιμότητας, σε “ρητή”[33] διάταξη του νόμου. Εάν αντίθετα η περί ης πρόκειται περίπτωση καλύπτεται από το γλωσσικό νόημα του κανόνα, η δε αμφιβολία αφορά μόνο στην ratio του τελευταίου (που δεν προκύπτει σαφώς ως βούληση του ιστορικού νομοθέτη), τότε ο δικαστής δεν εμποδίζεται να ταχθεί υπέρ μιας από τις υπό συζήτηση ερμηνείες, έστω και εάν αυτή είναι η αυστηρότερη[34].
Γ. Ως ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα κρίνεται η απόφαση 760/1988 της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου (βλ. ΠοινΧρ ΛΗ΄ 877 επ., 888), που αφορά στο ζήτημα εάν αποτελεί «χρήση» του όπλου (συγκεκριμένα ενός πιστολιού) υπό την έννοια του άρθρ. 9 του ν. 495/1976 (άρθρ. 14 του ν. 2168/ 1993) όχι μόνο η χρησιμοποίησή του σύμφωνα με τον ειδικό προορισμό του (πυροβολισμός), αλλά και η απλή απειλή με αυτό ενός θύματος ληστείας[35]. Ο Α.Π. θέτει σχετικά τον ακόλουθο κανόνα: «Άλλωστε σε κάθε περίπτωση ερμηνείας ποινικής διάταξης, η οποία καθιερώνει και τιμωρεί κάποιο έγκλημα, θα πρέπει να στενεύονται (όχι να διευρύνονται) τα όρια αυτής της ερμηνείας». Από αυτό συνάγεται a fortiori και το ανεπίτρεπτο της λεγόμενης (κατά κανόνα in malam partem) “διορθωτικής” του (γλωσσικού νοήματος του κανόνα) ερμηνείας[36]. Το ζήτημα ανέκυψε με οξύτητα σχετικώς πρόσφατα με αφορμή τα προφανή λάθη, στα οποία ο νομοθέτης του ν. 1738/ 1987 υπέπεσε επιχειρώντας να διευρύνει την έκταση εφαρμογής του άρθρ. 1 του ν. 1608/1950 (καταχραστές του Δημοσίου): αναφορά στο άρθρ. 245 αντί του (ορθού) άρθρ. 242 ΠΚ, αναφορά στο άρθρ. 263 αντί του (ορθού) άρθρ. 263α ΠΚ[37]. Το ζήτημα που ανέκυψε, αντιμετωπίσθηκε επιτυχώς λ.χ. από την ΑΠ 405/1989 (βλ. ΠοινΧρ ΛΘ΄ [1989]. 958)[38], έκλεισε δε ύστερα από σωστή νομοθετική παρέμβαση (ν. 1877/1990)[39]. Από τα παραπάνω συνάγεται επίσης και το συνταγματικό ανεπίτρεπτο στο Ποινικό Δίκαιο της “οπισθενέργειας” των λεγόμενων “ερμηνευτικών νόμων” προς θεμελίωση ή επαύξηση του αξιοποίνου. Αυτοί οι νόμοι, όπως λ.χ. ο προαναφερθείς ν. 1877/1990, ισχύουν πάντοτε αποκλειστικά για το μέλλον όντας στην ουσία νέοι νόμοι[40]. Εάν ένας τέτοιος νόμος θελήσει να καλύψει ρητά και το παρελθόν, αποδεικνύεται “ψευδοερμηνευτικός” με την έννοια του άρθρ. 77 § 2 του Συντάγματος[41].
* Oμότιμος Καθηγητής Ποινικού Δικαίου της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
[1]. Βλ. Φ. Σπυρόπουλο, Η ερμηνεία του Συντάγματος, 1999, σ. 38 επ.
[2]. Τον όρο «κράτος των δικαστών» διέπλασε, παρατηρεί ο Φ. Σπυρόπουλος (βλ. έ.α., σ. 39), ο γάλλος νομικός Eduard Lambert το 1931 (βλ. επίσης Μ. Σταθόπουλο, Εισήγηση, Εταιρία Δικαστικών Μελετών, Συμβολές ΙΙ, 1998, σ. 213 επ.). Χρησιμοποιείται κυρίως με αρνητική σημασία. Δεν έχει ωστόσο ακριβές εννοιολογικό περιεχόμενο. Σημαίνει γενικά τον μη νομιμοποιημένο ρόλο των δικαστών, που ενεργοποιείται με κατά τύπους μεν «νομική», κατ’ ουσία όμως με «πολιτική» ερμηνεία του δικαίου, βλ. Φ. Σπυρόπουλο, έ.α. Το «νομικό» και το «πολιτικό» διαπλέκονται, σημειώνει ο Σούρλας, Η διαπλοκή δικαίου και πολιτικής, 1989, σ. 13 επ., επίσης βλ. σχετικά Μαυριά, Η ερμηνεία του Συντάγματος μεταξύ πολιτικής αξιολόγησης και νομικού δόγματος, σε: Η ερμηνεία του Συντάγματος (επιμ. Δ. Τσάτσος), 1995, σ. 237 επ.
[3]. Βλ. Ανδρουλάκη, Το «κράτος των δικαστών» – ένα ανύπαρκτο σκιάχτρο;, ΝοΒ 33 (1985). 1507. Ως «καταχρήσεις» στην περιοχή της δικαστικής εξουσίας δεν εννοούνται ενδεχόμενες – και πράγματι σπάνιες – υπαίτιες παρανομίες των οργάνων της, αλλά αυτό που στη σύγχρονη νομική βιβλιογραφία αποκαλείται «κράτος των δικαστών» (βλ. Bachof, Grundgesetz und Richtermacht, Marcic, Vom Gesetzesstaat zum Richterstaat), «δικαστικός ακτιβισμός», «καταλυτική εξουσία του δικαστή», άσκηση δηλ. πολιτικής από τα δικαστήρια, βλ. Bell, Policy Arguments in Judicial Decisions, σ. 1 επ., Griffith, The politics of the Juriciary, σ. 181 επ., 193 επ. (σχετικά βλ. Φ. Σπυρόπουλο, έ.α., σ. 39).
[4]. Βλ. Ανδρουλάκη, έ.α., σ. 1057.
[5]. Βλ. έ.α., 1985, σ. 1512 επ.
[6]. Βλ. Ανδρουλάκη, έ.α., σ. 1515.
Ο όρος «τεκμήριο της συνταγματικότητας του νόμου» αναφέρεται στη σύντομη μελέτη του Β. Οικονομίδη «Περί της σχέσεως της δικαστικής εξουσίας προς την νομοθετική» το 1876. Με σημερινές αντιλήψεις το τεκμήριο της συνταγματικότητας των νόμων είναι μαχητό, βλ. Φ. Σπυρόπουλο, έ.α., σ. 162 επ. Και ευλόγως, κατά τη διευκρίνιση του Σπυρόπουλου (έ.α.), ότι ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων είναι συνταγματικά επιβεβλημένος.
[7]. Βλ. Η δικαιοπλαστική εξουσία του δικαστή, Συμβολές, 1997, σ. 3 επ.
[8]. Σχετική είναι και η εκδήλωση που έγινε στις 13.12.2007 στον Δ.Σ.Α. (βλ. «το βήμα του δικηγόρου», 2008, τεύχος 64, σ. 10 επ.). Περαιτέρω βλ. τις πρόσφατες δημοσιεύσεις αφενός του Σ. Χατζηγάκη, (τ. υπουργού Δικαιοσύνης) και αφετέρου των Σπ. Σπηλιωτόπουλου (Ακαδημαϊκού, επίτ. καθηγητή Νομικής Σχολής του Παν/μίου Αθηνών), Χρ. Πολίτη (Δικηγόρου Αθηνών) και Ν. Αλιβιζάτου (καθηγητή Νομικής Σχολής Παν/μίου Αθηνών) σε: http://news.Kathimerini.gr από 3.2.2008, καθώς και την δημόσια και εύγλωττη τοποθέτηση του Φ. Σπυρόπουλου σε: http://news.kathimerini.gr από 10.2.2008. Ως έννοια που υποδηλώνει τη συνολική επικυριαρχία της δικαστικής εξουσίας στις άλλες εξουσίες το «κράτος των δικαστών» είναι πράγματι ανύπαρκτο, γράφει (και δικαίως) ο Φ. Σπυρόπουλος (βλ. έ.α., σ. 41). Γεγονός είναι ωστόσο, κατά τον ίδιο συγγραφέα, ότι υπάρχουν επιμέρους εκφάνσεις του κράτους των δικαστών, π.χ. δικαστικές αποφάσεις ανωτάτων κυρίως δικαστηρίων που επιδεικνύουν ένα ιδιαίτερο ακτιβισμό και εκφέρουν κρίση περισσότερο πολιτική παρά νομική. Ο δικαστικός ακτιβισμός, η «δικαστική ενεργητικότητα», όπως αποδίδεται ορθώς στη γλώσσα μας (βλ. Κ. Κεραμέα, Δικαστική ενεργητικότητα στην Ελλάδα, σε: Τιμή Γεωργίου Κ. Βλάχου, 1995, σ. 606), «υποδηλώνει την αντίληψη των δικαστών ότι η ουσιαστική λειτουργία τους δεν περιορίζεται στην «ορθή επίλυση της μεμονωμένης υποθέσεως που συμβαίνει να έχει φθάσει ενώπιόν τους… Οι «ενεργητικοί» δικαστές αυτοθεωρούνται εξουσιοδοτημένοι να αντιμετωπίζουν τα γενικότερα ζητήματα του καιρού τους… Προβάλλουν ως παράγοντες ισότιμοι προς τους πολιτικούς κλάδους της κρατικής εξουσίας (νομοθεσία και δημόσια διοίκηση)… Η απονομή της δικαιοσύνης από «ενεργητικούς» δικαστές σπάνια περιορίζεται σε απλή θεώρηση των αξιών στις κοινωνικές διεργασίες. Συνήθως ενυπάρχει και πρόθεση, περισσότερη ή λιγότερη έντονη, να επέλθουν και αλλαγές, μικρές ή μεγάλες, στην υφιστάμενη πραγματικότητα», βλ. Κ. Κεραμέα, έ.α.
[9]. Βλ. Το πνεύμα των νόμων, μετάφρ. Κωστή Παπαγιώργη και Παν. Κονδύλη, τόμ. Α΄, 1994, σ. 303. Ο χαρακτηρισμός της δικαστικής εξουσίας από τον Montesquieu ως «μηδαμινής» υπονοεί προφανώς ότι η δικαστική εξουσία δεν είναι πολιτική εξουσία, βλ. Φ. Σπυρόπουλο, έ.α., σ. 38.
[10]. Η γνωστή ρήση του Montesquieu ότι η εξουσία τείνει σε κατάχρηση δεν αποκλείεται να ισχύει και για τη δικαστική εξουσία, θεωρεί ο Φ. Σπυρόπουλος (βλ. έ.α., σ. 38), παρά το γεγονός ότι κατά τον Montesquieu είναι «τρόπον τινά μηδαμινή» και παρά το γεγονός ότι με τον όρο «κατάχρηση» συνδέεται πάντοτε μια σκοπιμότητα διάφορη από αυτή που επιβάλλει ο κανόνας δικαίου, σκοπιμότητα που δεν μπορεί να χαρακτηρίζει το δικαιοδοτικό λειτούργημα λόγω της υποταγής του δικαστή στο νόμο – και μόνο στο νόμο – και της συνακόλουθης ανεξαρτησίας και αμεροληψίας του, βλ. Φ. Σπυρόπουλο, έ.α., ο οποίος σχολιάζοντας παρατηρεί ότι αφού ο δικαστής υπόκειται μόνο στο νόμο, δεν υπόκειται πουθενά αλλού: ούτε στους διαδίκους, ούτε στους ανώτερους δικαστές, ούτε στον υπουργό δικαιοσύνης και στην κυβέρνηση.
[11]. Σχετικά με το “νομολογιακό δίκαιο” βλ. Κοτσαλή, Γνώση του αδίκου, πλάνη περί το άδικο και νομολογιακό δίκαιο, ΝοΒ 51 (2003). 13 επ. (= Τιμ. Τόμο Κ. Μπέη, 2003, σ. 2895 επ.) και τον ίδιο, “Νομική πλάνη” και “νομολογιακό δίκαιο”, Ποιν. ΝΖ΄ (2007). 961 επ. Περαιτέρω βλ. J. Esser, Grundsatz und Norm, 1964, σ. 119 επ., 138 επ., 154, 277, 283, 287 επ., όπου εξετάζεται ιδιαίτερα και με διεισδυτικότητα ο ρόλος του νομολογιακού δικαίου ως πηγή του δικαίου.
[12]. Βλ. έ.α.
[13]. Βλ. έ.α., σ. 1505.
[14]. Βλ. Α. Μπακόπουλο, έ.α., σ. 7.
[15]. Σχετικά με τη λειτουργική ανεξαρτησία των δικαστών βλ. Καρρά, Ποινικό Δικονομικό Δίκαιο, 20073, σ. 219-220, βλ. επίσης Φ. Σπυρόπουλο, Συνταγματικό Δίκαιο, 2006, σ. 429 επ. Η λειτουργική ανεξαρτησία σημαίνει, διευκρινίζει ο Καρράς (βλ. έ.α.), απόλυτη ελευθερία από διαταγές, οδηγίες, παραγγελίες ή κάθε μορφής και φύσεως επεμβάσεις και γενικά επιδράσεις οποιουδήποτε άλλου κρατικού οργάνου, αλλά και έναντι διαφόρων κοινωνικών ή πολιτικών παραγόντων. Αυτή η ελευθερία παρέχεται από το Σύνταγμά μας, συνεχίζει ο ίδιος ο συγγραφέας, στους τακτικούς δικαστές τόσο θετικά βάσει της αναφερθείσας διάταξης της § 4 του άρθρ. 87 όσο και αρνητικά με την § 2 του ίδιου άρθρου που προβλέπει ότι οι δικαστές κατά την άσκηση των καθηκόντων τους υπόκεινται μόνο στο Σύνταγμα και τους νόμους. Και καταλήγει ο Καρράς: Περαιτέρω όμως από την δεύτερη αυτή διάταξη συνάγεται και ότι η δικαστική λειτουργική ανεξαρτησία περιορίζεται από το Σύνταγμα και τους νόμους· η δέσμευση αυτή αποτελεί απόρροια της αρχής της διάκρισης των εξουσιών, γιατί διαφορετικά η δικαστική εξουσία θα υπερτερούσε της νομοθετικής. Πάντως με ρητή συνταγματική διάταξη επιβάλλεται στα δικαστήρια η υποχρέωση να μην εφαρμόζουν νόμο με περιεχόμενο αντίθετο προς το Σύνταγμα (§ 4 άρθρ. 93). Για το κράτος δικαίου ως οργανωτική βάση του πολιτεύματος και ειδικότερα για τα δομικά στοιχεία μιας δικαιοκρατικά οργανωμένης εξουσίας (διάκριση εξουσιών, αρχή της νομιμότητας, κατοχύρωση των ατομικών δικαιωμάτων, ασφαλές και δίκαιο σύστημα δικαστικής προστασίας τους) βλ. Μανιτάκη, Κράτος Δικαίου και Δικαστικός Έλεγχος της Συνταγματικότητας, Ι, 1994, σ. 121 επ.
[16]. Βλ. σχετικά v. Mangoldt/Klein/Stark, GG-Bonner Grundgesetz, Bd. 2, Art. 20-78, 2000, σ. 124 επ.
[17]. Βλ. επίσης Μανιτάκη, έ.α., σ. 81 επ., 85 επ., 108. Ο Αλέξανδρος Σβώλος (βλ. Συνταγματικόν Δίκαιον, Α΄, 1934, σ. 154) έχει επισημάνει τη βασική διαφορά του κράτους του νόμου από το κράτος δικαίου: «… το κράτος του νόμου δεν αποβλέπει εις την προστασίαν της νομικής θέσεως των ατόμων, όπως το κράτος δικαίου, αλλά μόνον εις την έξαρσιν της υπεροχής της νομοθετικής εξουσίας απέναντι της Διοικήσεως». «Εφόσον, επομένως, η έννοια του κράτους Δικαίου ανάγεται εις την νομικήν θέσιν των ατόμων έναντι του κράτους, η δε του κράτους του νόμου μόνον εις την υπερτέραν θέσιν της νομοθετικής εξουσίας, ως εκφραζούσης την θέλησιν του λαού, η μεν πρώτη αντιστοιχεί τυπικώς εις το ιδανικόν της ατομικής ελευθερίας, η δε δευτέρα εις την ιδέαν της δημοκρατίας και δη της παντοδυναμίας της θελήσεως του λαού δια των αντιπροσώπων του».
[18]. Πρβλ. Π. Παπανικολάου, Μεθοδολογία του Ιδιωτικού Δικαίου, 2000, σ. 299 επ., Φ. Σπυρόπουλο, Η ερμηνεία του Συντάγματος, έ.α., σ. 7 επ.
[19]. Πρβλ. Π. Παπανικολάου, έ.α., σ. 285 επ. σχετικά με τα όρια της δικαστικής ευρέσεως του δικαίου de lege lata. Διεξοδικά για την ερμηνεία του δικαίου ως αρμοδιότητα του δικαστή πρβλ. Φ. Σπυρόπουλο, Η ερμηνεία του Συντάγματος, έ.α., σ. 21 επ.
[20]. Πρβλ. J. Esser, Grundsatz und Norm, 1964, σ. 245, 258 επ., 262, 283.
[21]. Σχετικά με τα είδη των κενών (κενό του κανόνα δικαίου και ρυθμιστικό κενό κ.λπ.) βλ. Π. Παπανικολάου, έ.α., σ. 235 επ. “Κενό” υπάρχει στο δίκαιο, όταν μια περίπτωση δεν ρυθμίζεται από κανόνες δικαίου, ενώ η έννομη τάξη αξιώνει τη ρύθμισή της, διότι η περίπτωση αυτή παρουσιάζει αποχρώσα ομοιότητα προς άλλες περιπτώσεις ρυθμισμένες από κανόνες δικαίου (βλ. Ι. Αραβαντινό, Εισαγωγή στην επιστήμη του δικαίου, 19832, σ. 158 επ., Sauer, Juristische Methodenlehre, 1940, σ. 278 επ. Η πλήρωση του κενού προϋποθέτει, σύμφωνα με αυτόν τον ορισμό, (α) ότι η αρρύθμιστη περίπτωση δεν ανήκει στον «ελεύθερο δικαίου χώρο» (Rechtsfreieraum), δηλ. ότι η έννομη τάξη αξιώνει την υπαγωγή της σε κάποιον κανόνα δικαίου και (β) ότι παρουσιάζει αποχρώσα ομοιότητα προς άλλες δικαιικά ρυθμισμένες περιπτώσεις, βλ. Φ. Σπυρόπουλο, Η ερμηνεία του Συντάγματος, έ.α., σ. 110.
[22]. Όχι μόνο η διάκριση μεταξύ praeter legem και extra legem εφαρμογής του δικαίου είναι συχνά εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση – ενόψει κυρίως του γεγονότος ότι βασικώς η έννοια του κενού δεν γίνεται κατά μονοσήμαντο τρόπο δεκτή σε όλο τον νομικό κόσμο, σημειώνει ο Π. Παπανικολάου (βλ. έ.α., σ. 287), ενώ και το αξιολογικό κριτήριο με τη βοήθεια του οποίου επιτυγχάνεται τόσο η πλήρωση του κενού όσο και η δημιουργία ενός νέου νομικού μορφώματος είναι σε πολλές περιπτώσεις το ίδιο (συνήθως κάποια δικαιοηθική αρχή ή η φύση του πράγματος), αλλά διαπιστώνουμε περαιτέρω ότι υπάρχουν και περιπτώσεις όπου έχουμε αναμφισβήτητα με περαιτέρω διάπλαση του δικαίου καλυπτόμενη, ωστόσο, από το δυνατό λεκτικό νόημα μιας διατάξεως. Η πλήρωση των κενών του δικαίου είναι επιβεβλημένη από το αίτημα της πληρότητας της έννομης τάξης, σημειώνει ο Φ. Σπυρόπουλος (βλ. Συνταγματικό Δίκαιο, έ.α., σ. 137-138), η δε άρση των αντινομιών από το αίτημα της ενότητάς της.
– Η θεραπεία των ασαφειών γίνεται με ερμηνεία «εντός του κανόνα δικαίου» (intra legem ή secundum legem).
– Η άρση των αντινομιών επιτυγχάνεται με ερμηνεία «εκτός του κανόνα αλλ’ εντός του δικαίου» (extra legem sed intra ius).
– Η πλήρωση των κενών διενεργείται με ερμηνεία «πέραν από τον κανόνα δικαίου» (praeter legem).
Πρόκειται για είδη ερμηνείας του δικαίου που αντιστοιχούν σε είδη των ελαττωμάτων των κανόνων, βλ. Ι. Αραβαντινό, Στοιχεία Μεθοδολογίας του Δικαίου, Α΄, 1974, σ. 67 επ.
[23]. Βλ. και Φ. Σπυρόπουλο (έ.α., σ. 41), ο οποίος σημειώνει ότι ως έννοια που υποδηλώνει τη συνολική επικυριαρχία της δικαστικής εξουσίας στις άλλες εξουσίες το «κράτος των δικαστών» είναι πράγματι ανύπαρκτο. Κατά τον ίδιο συγγραφέα είναι γεγονός ωστόσο ότι υπάρχουν επιμέρους εκφάνσεις του κράτους των δικαστών, π.χ. δικαστικές αποφάσεις ανωτέρων κυρίως δικαστηρίων που επιδεικνύουν ένα ιδιαίτερο ακτιβισμό και εκφέρουν κρίση περισσότερο πολιτική παρά νομική, αναφέροντας και σχετικά παραδείγματα (βλ. σ. 42). Ως τέτοιο παράδειγμα έχει αναφερθεί από τον Μ. Σταθόπουλο οι δικαστικές αποφάσεις για το μισθολόγιο των δικαστικών λειτουργών. Η αιτιολογία της βασίσθηκε μ.ά. στην ισοτιμία των εξουσιών, κυρίως της νομοθετικής και της δικαστικής, άποψη που κατά τον Σπυρόπουλο (βλ. έ.α., σ. 42) δεν είναι ορθή. Και τούτο γιατί η νομοθετική εξουσία όσο και αν η παντοδυναμία της σχετικοποιήθηκε στο συνταγματικό κράτος εξαιτίας της σταδιακής αναγνώρισης της κανονιστικής σημασίας του Συντάγματος και της ανάπτυξης του δικαστικού ελέγχου της αντισυνταγματικότητας του νόμου, εξακολουθεί «τότε πάλαι και νυν» να είναι «τα μάλα ισχυρά, ως τας λοιπάς υπερέχουσα» (Ν. Ι. Σαρίπολος), σχετικά βλ. Σπυρόπουλο, έ.α., σ. 42.
[24]. Για Κράτος Δικαίου και Ποινικό Δίκαιο βλ. Κοτσαλή, ΝοΒ 56 (2008), σ. 285 επ. (= σε: Ανθρώπινα Δικαιώματα και Ποινικό Δίκαιο, επιμ. Λ. Κοτσαλής – Γ. Τριανταφύλλου, ΠΟΙΝΙΚΑ 75, 2007, σ. 1 επ.).
[25]. Πρβλ. J. Esser, έ.α., σ. 107 επ.
[26]. Σχετικά με αυτό το ζήτημα βλ. Ανδρουλάκη, Π.Δ., Ι, 20062, σ. 116, Κοτσαλή, Π.Δ., Ι, 2005, σ. 56, Χωραφά (επιμ. Κ. Σταμάτη), Π.Δ., 19789, σ. 64-65. Κατά τον Καρρά (βλ. Ποιν. Δικ. Δίκαιο, 20073, σ. 11) θα πρέπει, αντιθέτως προς την σχεδόν παγίως κρατούσα άποψη που αποδέχεται αδιακρίτως την αναδρομική εφαρμογή των ποινικών δικονομικών διατάξεων, να γίνει δεκτό ότι:
α) απαγορεύεται η αναλογία σε βάρος του κατηγορουμένου ενώ επιτρέπεται προς το συμφέρον ή όφελος αυτού·
β) απαγορεύεται η αναδρομική ισχύς νεώτερου ποινικού δικονομικού νόμου σε βάρος του κατηγορουμένου ενώ επιτρέπεται υπέρ αυτού·
γ) εφόσον ως προς την ερμηνεία μιας διάταξης μπορούν να υποστηριχθούν βασίμως δύο ή περισσότερες απόψεις, ακολουθείται εκείνη που έχει ως αποτέλεσμα την επιεικέστερη μεταχείριση του κατηγορουμένου.
[27]. Βλ. Χωραφά (επιμ. Κ. Σταμάτη), έ.α., σ. 65, επίσης βλ. Ανδρουλάκη, Π.Δ., έ.α., σ. 116 (υποσημ. 71), ο οποίος σημειώνει ότι ο κανόνας in dubio pro mitiore δεν έχει σχέση με το δικονομικό αξίωμα in dubio pro reo που αφορά σε αμφιβολίες σχετικά με την ενοχή του δράστη: σε περίπτωση αμφιβολίας ως προς αυτή ο κατηγορούμενος απαλλάσσεται (βλ. Ανδρουλάκη, Θεμελιώδεις έννοιες της ποινικής δίκης 20073, σ. 226 επ.). Η αρχή δηλ. in dubio pro reo δεν είναι τίποτε άλλο παρά ακτινοβόληση της θεμελιώδους αρχής για ζήτηση της ουσιαστικής αλήθειας στην ποινική δίκη, βλ. Χωραφά (επιμ. Κ. Σταμάτη), έ.α., σ. 65.
[28]. Βλ. Χωραφά (επιμ. Κ. Σταμάτη), έ.α., σ. 64-65. Γενικότερα σε πολλές περιπτώσεις τα νομικά ζητήματα δεν επιδέχονται μόνο μία αλλά περισσότερες ορθές λύσεις, βλ. Φ. Σπυρόπουλο, Η ερμηνεία του Συντάγματος, έ.α., σ. 184 επ., περαιτέρω βλ. Kelsen, Reine Rechtslehre, Nachdruck der 2. Aufl., 1976, σ. 348 επ., Σούρλα, Η διαπλοκή δικαίου και πολιτικής, έ.α., σ. 71 επ. (όπου και αναφορά στους Hart & Dworkin). Εξαρτάται από την αντίληψη του ερμηνευτή για τις αρχές που διέπουν το δίκαιο, καθώς και για τη σημασία που τους αποδίδει στο συγκεκριμένο νομικό ζήτημα (βλ. Φ. Σπυρόπουλο, έ.α., σ. 184).
[29]. Και ο Χωραφάς (έ.α., σ. 64) σημειώνει ότι η παραδοχή της αρχής in dubio pro mitiore αμφισβητείται από πολλούς.
[30]. Πρβλ. επίσης Ανδρουλάκη, Π.Δ., έ.α., σ. 116-117 (βλ. όμως τον ίδιο ΠοινΧρ ΚΑ΄ 720), Κατσαντώνη, Π.Δ., Ι, 1972, σ. 45 επ. (49), Μαγκάκη, ΣυστΕρΠοινΚ, 2005, άρθρ. 1, αρ. 64.
[31]. Βλ. Jescheck/Weigend, ΑΤ, 19965, σ. 54.
[32]. Πρβλ. και Μ. Μαργαρίτη, Π.Κ., 20092, σ. 12.
[33]. Πρβλ. Χωραφά (επιμ. Κ. Σταμάτη), έ.α., σ. 64. Η ανάγκη “ρητής” διάταξης συμβάλλει πράγματι στη λειτουργική αποτύπωση της αρχής nullum crimen sine lege “certa”, βλ. Κοτσαλή, Π.Δ., έ.α., σ. 33 επ.
[34]. Βλ. Ανδρουλάκη, Π.Δ., έ.α., σ. 117.
[35]. Βλ. Ανδρουλάκη, έ.α.
[36]. Πρβλ. και Μ. Μαργαρίτη, έ.α., σ. 11.
[37]. Βλ. Μ. Μαργαρίτη, έ.α.
[38]. Αντιθέτως εσφαλμένη είναι η αντιμετώπιση του θέματος από την ΑΠ 1608/1988, ΠοινΧρ ΛΘ΄ (1989). 477.
[39]. Βλ. Ανδρουλάκη, Π.Δ., έ.α., σ. 117, υποσημ. 75, Μαγκάκη, ΣυστΕρΠοινΚ, 2005, άρθρ. 1, αρ. 75.
[40]. Βλ. Ανδρουλάκη, Π.Δ., έ.α., σ. 117, υποσημ. 75.
[41]. Βλ. επίσης Φ. Σπυρόπουλο, Συνταγματικό Δίκαιο, έ.α., σ. 100. Διεξοδικά βλ. Μαγκάκη, ΣυστΕρΠοινΚ, 2005, άρθρ. 1, αρ. 64-65. Ο ερμηνευτικός νόμος είναι, σημειώνει ο ως άνω συγγραφέας, νέος νόμος και ως τέτοιος λειτουργεί στο Π.Δ. Η ισχύς του ερμηνευτικού νόμου για τη θεμελίωση ή επαύξηση του αξιοποίνου καταλαμβάνει δηλ. μόνο περιπτώσεις που προέκυψαν μετά τη θέσπισή του. Προς την αντίστροφη κατεύθυνση της κατάλυσης ή μείωσης του αξιοποίνου ο ερμηνευτικός νόμος λειτουργεί ως τέτοιος και ενσωματώνεται στον ερμηνευόμενο. Και καταλήγει ο Μαγκάκης: «Αλλά και αν γίνει δεκτή η αντίθετη προς την εδώ υποστηριζόμενη άποψη, ότι δηλ. ο ερμηνευτικός νόμος ενσωματώνεται με αναδρομική ισχύ στον ερμηνευόμενο και πάλι ενδείκνυται μεγάλη προσοχή. Γιατί το ίδιο το Σύνταγμα αντιμετωπίζει το ενδεχόμενο να χρησιμοποιείται η αυθεντική ερμηνεία ως τέχνασμα για να παρακάμπτεται η συνταγματική απαγόρευση της αναδρομικότητας του αυστηρότερου ποινικού νόμου. Έτσι για την εξουδετέρωση του ψευδοερμηνευτικού νόμου το Σ. ορίζει με τη διάταξη της § 2 του άρθρ. 77 ότι: νόμος που δεν είναι πράγματι ερμηνευτικός, ισχύει μόνο από τη δημοσίευσή του». Επισημαίνεται (βλ. Φ. Σπυρόπουλο, Συνταγματικό Δίκαιο, έ.α., σ. 99) ότι το Σ. δεν περιέχει γενικό κανόνα για την αναδρομικότητα του νόμου. Την απαγορεύει μερικώς ή ολικώς σε τέσσερις συγκεκριμένες περιπτώσεις:
α) στην περίπτωση των ποινικών νόμων,
β) στην περίπτωση των ψευδοερμηνευτικών νόμων,
γ) στην περίπτωση των φορολογικών νόμων και
δ) στην περίπτωση του εκλογικού νόμου,
πράγμα που σημαίνει ότι ως γενικός κανόνας η αναδρομικότητα του νόμου επιτρέπεται. Και συνεχίζει ο ίδιος συγγραφέας (βλ. σ. 100): Η αυθεντική ερμηνεία προϋποθέτει ότι ο ερμηνευόμενος νόμος περιέχει ασάφεια, κενό ή αντινομία, ότι δηλ. δεν μπορεί να κατανοηθεί ορθά. Εάν μπορεί να κατανοηθεί ορθά, τότε ο ερμηνευτικός νόμος δεν είναι πράγματι ερμηνευτικός αλλά ψευδοερμηνευτικός. Η ουσιαστική ισχύς του πράγματι ερμηνευτικού νόμου ανατρέχει στο χρόνο της ουσιαστικής ισχύος του ερμηνευόμενου. Ο ψευδοερμηνευτικός νόμος εντούτοις δεν επιτρέπεται να έχει αναδρομική ισχύ. Η ουσιαστική του ισχύς αρχίζει από τη δημοσίευσή του. Με τη ρύθμιση του άρθρ. 77 § 2 του Σ. αποτρέπεται η αναδρομικότητα υπό το πρόσχημα της ασάφειας κ.λπ. του ερμηνευόμενου νόμου. Ο νομοθέτης εξαναγκάζεται, εάν επιθυμεί την αναδρομική ισχύ των ρυθμίσεών του, να το πράττει ευθέως.
Previous Previous post: Ταχεία απονομή δικαιοσύνης
Next Next post: Τα ΜΜΕ ως φορέας κοινωνικού ελέγχου στην εποχή της κρίσης

matches:
in dubio
in dubio
in dubio
de lege lata
in dubio
in dubio
in dubio
in dubio


text:
Σ. ΔΕΜΠΕΓΙΩΤΗΣ : Η ΔΙΑΙΤΗΣΙΑ ΩΣ ΤΡΟΠΟΣ ΕΠΙΛΥΣΗΣ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ
H ενέργεια αποτελεί, ως γνωστόν, αγαθό ζωτικής σημασίας για την κοινωνία και την οικονομία τόσο σε επίπεδο εθνικών κρατών όσο και σε επίπεδο ενώσεων κρατών, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση
Στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς της τελευταίας, ο τομέας της ενέργειας παρουσιάζει έντονη επενδυτική δραστηριότητα με συγκεντρώσεις μεταξύ επιχειρήσεων, με συμφωνίες συνεργασίας και με επενδύσεις έντασης κεφαλαίου. Παράλληλα, έντονη δραστηριότητα παρατηρείται στη σύνθεση ενός διακριτού ρυθμιστικού/εποπτικού και κανονιστικού πλαισίου για τον τομέα της ενέργειας, με πυρήνα των προσπαθειών να κατανοηθούν, να αποτυπωθούν και να αντιμετωπιστούν οι ειδικότεροι προβληματισμοί και προκλήσεις που αφορούν στις ενεργειακές αγορές, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα την ενεργειακή επάρκεια και ασφάλεια, την προστασία των (ευάλωτων κυρίως) καταναλωτών και τις υγιείς συνθήκες ανταγωνισμού μεταξύ των επιχειρήσεων.
Στο ευρύτερο αυτό πλαίσιο, δεν είναι λίγες οι φορές που μεταξύ των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της ενέργειας ή μεταξύ κρατών και ιδιωτών-επενδυτών στον τομέα της ενέργειας ανακύπτουν διαφορές, συνήθως με έντονα στοιχεία αλλοδαπότητας. Η διεθνής πρακτική καταδεικνύει ότι σημαντικός αριθμός των εν λόγω διαφορών επιλύεται μέσω του θεσμού της διαιτησίας.
Σε διεθνές επίπεδο, παρατηρούνται δύο κυρίως είδη διαιτησιών: οι διεθνείς εμπορικές διαιτησίες (λ.χ. επί διαιτητικών ρητρών σε συμβάσεις προμήθειας ή συνεργασίας) και οι επενδυτικές διαιτησίες (κατά κύριο λόγο επί διαιτητικών ρητρών σε Διμερείς Επενδυτικές Συνθήκες) . Στις διεθνείς αυτές διαιτησίες, με έντονο συχνά πολιτικό και γεωπολιτικό πρόσημο, δοκιμάζονται τόσο καθιερωμένες αρχές του δικαίου της διαιτησίας, όπως η αρχή της μυστικότητας της διαδικασίας, όσο και καινοφανείς μηχανισμοί, όπως αυτός περί «Emergency Arbitrator» που αποτυπώνεται στους κανόνες διαιτησίας αναγνωρισμένων διεθνών θεσμικών διαιτητικών οργάνων, όπως το International Chamber of Commerce (ICC) και το London Court of International Arbitration (LCIA).
Στη χώρα μας, οι διαιτησίες που σχετίζονται με την επίλυση διαφορών μεταξύ των επιχειρήσεων του τομέα της ενέργειας παρουσιάζουν ορισμένα χαρακτηριστικά που δύνανται να ομαδοποιηθούν. Οι σκέψεις που αποτυπώνονται στο παρόν αποσκοπούν ακριβώς σε αυτό. Η δομή του παρόντος ακολουθεί τα επιμέρους στάδια της διαιτησίας (διαιτητική συμφωνία, διαδικασία και απόφαση) και ολοκληρώνεται με ορισμένες συμπερασματικές παρατηρήσεις.
2. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της διαιτησίας στον τομέα της ενέργειας
2.1 Διαιτητική συμφωνία – χαρακτήρας της διαιτησίας
Όπως ήδη σημειώθηκε, ένας σημαντικός αριθμός διαφορών μεταξύ των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της ενέργειας επιλύεται μέσω του θεσμού της διαιτησίας. Πρόκειται κυρίως για εμπορικές διαφορές από σύμβαση μεταξύ προμηθευτή και πελάτη. Περαιτέρω, ενδεικτική, περιπτωσιολογία περιλαμβάνει διαφορές από σύμβαση μετόχων (SHA) ή σύμβαση αγοράς/πώλησης μετοχών (SPA) σε επιχείρηση ενέργειας ή διαφορές στο πλαίσιο συμφωνιών συνεργασίας (λ.χ. δημιουργίας κοινής επιχείρησης) στον τομέα της ενέργειας.
Οι ενδεικτικά ρηθείσες ως άνω συμβάσεις/συμφωνίες, ιδίως δε οι συμβάσεις μεταξύ προμηθευτών και πελατών, δεν περιλαμβάνουν κατά κανόνα ρήτρες διαιτησίας αλλά όρους που αναφέρονται στη δικαιοδοσία των τακτικών δικαστηρίων. Πώς καταλήγουν επομένως ορισμένες διαφορές εκ των συμβάσεων/συμφωνιών αυτών να επιλύονται με διαιτησία; Η απάντηση βρίσκεται στα «συνυποσχετικά διαιτησίας», τα οποία συμφωνούνται μετά τη γέννηση ορισμένης διαφοράς μεταξύ των συμβαλλομένων. Κι ενώ στη διαιτητική πρακτική, διεθνώς και στη χώρα μας, αποτελεί κανόνα το ότι ορισμένη διαιτητική ρήτρα ή συμφωνία προϋπάρχει (στο πλαίσιο της κύριας σύμβασης ή παράλληλα με αυτή) της γέννησης της διαφοράς και ενεργοποιείται από αυτή, κατ’ εξαίρεση δε τυγχάνει η γέννηση της διαφοράς να προηγείται της συμφωνίας υπαγωγής σε διαιτησία, στον τομέα της ενέργειας στη χώρα μας η εν λόγω εξαίρεση αποτελεί τον κανόνα.
Πράγματι, οι περισσότερες από τις διαιτησίες στον τομέα της ενέργειας που έχουν διεξαχθεί μέχρι σήμερα στην Ελλάδα βασίστηκαν σε συνυποσχετικά διαιτησίας μεταξύ των μερών, τα οποία συμφωνήθηκαν μετά τη γέννηση της διαφοράς. Τα συνυποσχετικά διαιτησίας έχουν το πλεονέκτημα ότι παρέχουν στα μέρη τη δυνατότητα να συμφωνήσουν σε συγκεκριμένες διατάξεις αναφορικά με την ήδη γεννημένη και συχνά οριοθετημένη διαφορά τους προς την κατεύθυνση της ταχύτερης και αποτελεσματικότερης επίλυσής της.
Η συντριπτική πλειοψηφία των υπό εξέταση διαιτησιών αφορά σε εθνικές (εσωτερικές) ad hoc διαιτησίες με έδρα στην Ελλάδα (συνήθως Αθήνα), γεγονός που καθιστά τη διαιτητική απόφαση ως ημεδαπή υπό το πρίσμα της Ελληνικής έννομης τάξης. Στο πλαίσιο των εν λόγω συνυποσχετικών (ή συμφωνιών/ρητρών) διαιτησίας, τα μέρη επιλέγουν συνηθέστερα ως κανόνες που διέπουν τη διαιτησία τα άρθρα 867 επ. ΚΠολΔ. Η επιλογή αυτή συνεπάγεται συγκεκριμένους περιορισμούς για τα μέρη στη διαιτησία και το διαιτητικό δικαστήριο, περιορισμοί που θα μπορούσαν να αποφευχθούν μέσω της επιλογής άλλων δοκιμασμένων κανόνων διαιτησίας, όπως λ.χ. των κανόνων διαιτησίας της UNCITRAL ή των κανόνων διαιτησίας αναγνωρισμένων διεθνών θεσμικών διαιτητικών οργάνων (ICC, LCIA κ.ο.κ.).
Αναφορικά με τη διαιτητική επίλυση διαφορών στον τομέα της ενέργειας, μνείας χρήζει η μόνιμη διαιτησία στη ΡΑΕ σύμφωνα με το άρθρο 37 του Ν.4001/2011 και την απόφαση υπ’ αρ. 261/2012 της ΡΑΕ. Κρίνοντας από τον αριθμό των υποθέσεων που έχουν μέχρι σήμερα υπαχθεί στην εν λόγω μόνιμη διαιτησία, διαπιστώνει κανείς ότι αυτή δεν απολαμβάνει την εμπιστοσύνη των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της ενέργειας. Οι λόγοι για τους οποίους ενδέχεται να συμβαίνει αυτό είναι πολλοί και η συζήτησή τους δεν εμπίπτει στο αντικείμενο του παρόντος. Σε κάθε περίπτωση, η διαιτησία στη ΡΑΕ παρουσιάζει κάποια πλεονεκτήματα, με ένα από τα σημαντικότερα να είναι η δυνατότητα υποστήριξης των διαιτητών σε τεχνικά/οικονομικά θέματα, χωρίς -καταρχήν- πρόσθετη οικονομική επιβάρυνση των μερών στη διαιτησία.
2.2. Διαιτητική διαδικασία
Ως προεξετέθη, στις διαιτησίες μεταξύ ενεργειακών επιχειρήσεων επιλέγονται ως κανόνες που διέπουν τη διαιτητική διαδικασία (lex arbitri) οι διατάξεις των άρθρων 867επ. ΚΠολΔ, σε συνδυασμό με τις ειδικότερες διατάξεις που είτε συμφωνούνται μεταξύ των μερών είτε καθορίζονται από το διαιτητικό δικαστήριο με τις διαδικαστικές του πράξεις. Πολύ συνηθισμένη πρόβλεψη αποτελεί ο όρος ότι η διαιτησία θα διεξαχθεί «κατά τη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων με πλήρη απόδειξη». Ας δούμε όμως τι συνεπάγεται για τη διαιτητική διαδικασία η πρόβλεψη αυτή, πέραν του ότι ως μέτρο απόδειξης (standard of proof) τίθεται η διαμόρφωση πλήρους δικανικής πεποίθησης, αποκλείοντας έτσι ρητά την απλή πιθανολόγηση από μέρους των διαιτητών. Η ύπαρξη της εν λόγω πρόβλεψης στο συνυποσχετικό ή στη ρήτρα διαιτησίας συνεπάγεται ότι η διαιτητική διαδικασία, περιλαμβανομένης της αποδεικτικής διαδικασίας, διέπεται κατ’ αρχήν από τα άρθρα 886-888 και 690-691 ΚΠολΔ.
Ειδικότερα, ελλείψει διαφορετικής συμφωνίας μεταξύ των μερών στη διαιτησία, οι ρηθείσες διατάξεις καθιστούν εφαρμοστέο τον γενικό κανόνα της παραγράφου 1 του άρθρου 886 ΚΠολΔ, όπου καθιερώνεται στη διαιτησία η αρχή της ελεύθερης απόδειξης και της ελαστικότητας της διαιτητικής διαδικασίας. Κατά τον κανόνα αυτόν, το διαιτητικό δικαστήριο έχει την εξουσία να συνθέτει ελεύθερα την διαιτητική διαδικασία και το αποδεικτικό του πόρισμα, απαλλαγμένο από τους τύπους της τακτικής δίκης και με μοναδικό σκοπό να σχηματίσει πλήρη πεποίθηση περί τα ενώπιόν του πράγματα. Στην πράξη, παρατηρείται ότι η διαδικαστική ευελιξία και ελαστικότητα που προτάσσουν οι ως άνω κανόνες διαιτησίας του ΚΠολΔ δεν θεωρείται δεδομένη, ακόμη και σε περιπτώσεις που το διαιτητικό δικαστήριο απαρτίζεται από μέλη με εξειδίκευση και εμπειρία στη διαιτησία και τη διαδικασία της.
Περαιτέρω, στις συζητούμενες διαιτησίες βάσει των κανόνων διαιτησίας του ΚΠολΔ το διαιτητικό δικαστήριο στερείται εξουσίας να διατάζει ασφαλιστικά μέτρα. Αυτό σημαίνει στην πράξη ότι εφόσον προκύπτει ανάγκη προσωρινής προστασίας, τα μέρη στη διαιτησία (in casu επιχειρήσεις του τομέα της ενέργειας) θα πρέπει να στραφούν είτε ενώπιον της τακτικής δικαιοσύνης είτε ενώπιον της ΡΑΕ ή της Επιτροπής Ανταγωνισμού, εφόσον πρόκειται για ζητήματα που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των εν λόγω αρχών. Κάθε άλλο, επομένως, παρά απίθανη θα πρέπει να θεωρείται μία παράλληλη διαδικασία, αφενός ενώπιον ενός ιδιωτικού δικαιοδοτικού οργάνου αφετέρου ενώπιον ενός τακτικού δικαστηρίου ή μίας διοικητικής αρχής.
Σε περίπτωση παράλληλης διαδικασίας ενώπιον διαιτητικού δικαστηρίου και διοικητικής αρχής τα ζητήματα που τίθενται είναι πολλά και σύνθετα. Ενδεικτικά ορισμένα ερωτήματα που εγείρονται:
(i) σε περίπτωση που η ΡΑΕ ή η Επιτροπή Ανταγωνισμού επιλαμβάνεται κατόπιν αίτησης προσωρινών/ασφαλιστικών μέτρων που υποβάλλεται από ενεργειακή επιχείρηση που αποτελεί ήδη διάδικο μέρος σε διαιτησία, οφείλει το διαιτητικό δικαστήριο να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία;
(ii) δύναται το διαιτητικό δικαστήριο και οι εν λόγω διοικητικές αρχές να επικοινωνούν μεταξύ τους, με τίνος την πρωτοβουλία και υπό ποιες προϋποθέσεις;
(iii) δεσμεύεται το διαιτητικό δικαστήριο από την απόφαση της διοικητικής αρχής ή το αντίστροφο;
(iv) δύναται η απόκλιση, εν όλω ή εν μέρει, του διαιτητικού δικαστηρίου από απόφαση της ΡΑΕ ή της Επιτροπής Ανταγωνισμού να αποτελέσει λόγο ακύρωσης της διαιτητικής απόφασης; Προφανώς η συζήτηση των ερωτημάτων αυτών, και άλλων συναφών, δεν εμπίπτει στους σκοπούς του παρόντος .
Η προβληματική περί παράλληλων αστικών και διοικητικών διαδικασιών σε υποθέσεις ενέργειας αναμένεται στο μέλλον να απασχολήσει το νομικό κόσμο ολοένα και συχνότερα. Σε περίπτωση που μία τέτοια παράλληλη διαδικασία περιλαμβάνει αφενός διαιτησία και αφετέρου διαδικασία ενώπιον διοικητικής αρχής, η αξιολόγησή της θα πρέπει να οικοδομείται επί δύο βασικών αρχών: (i) τα διαιτητικά δικαστήρια, ως εξωπολιτειακά δικαιοδοτικά όργανα, ακόμη και όταν εδρεύουν εντός της Ένωσης, δεν δεσμεύονται από τις επιταγές του άρθρου 4(3) ΣΛΕΕ, του άρθρου 16 του Κανονισμού 1/2003 ή οιουδήποτε άλλου παρόμοιου κανόνα του Ευρωπαϊκού δικαίου και δεν υπάγονται σε υποχρεώσεις αντίστοιχες με αυτές των πολιτειακών δικαιοδοτικών οργάνων· ταυτόχρονα (ii) οι διοικητικές αρχές, όπως η ΡΑΕ και η Επιτροπή Ανταγωνισμού, απολαμβάνουν πλήρη ανεξαρτησία ως προς την άσκηση του ρυθμιστικού, εποπτικού και δικαιοδοτικού (στην ex lege προβλεπόμενη έκταση) τους ρόλου. Όπως έχει αποδειχθεί στην πράξη, αυστηροί κανόνες αντιμετώπισης των ως άνω σύνθετων ζητημάτων δεν υπάρχουν. Προς επίρρωση αυτού, χαρακτηριστικά είναι τα εξής δύο παραδείγματα, τα οποία θα μπορούσαν κάλλιστα να έχουν ανακύψει στο πλαίσιο μίας διαφοράς μεταξύ ενεργειακών επιχειρήσεων.
Στο πρώτο παράδειγμα, αναφέρεται η περίπτωση όπου η αιτούσα σε διεθνή διαιτησία του ΔΕΕ (ICC) επιχείρηση υπέβαλε ταυτόχρονη καταγγελία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφορικά με την κρινόμενη στη διαιτησία συμφωνία, η οποία κατά τη γνώμη της ενέπιπτε στο πεδίο εφαρμογής του νυν άρθρου 101(1) ΣΛΕΕ. Η εναγόμενη στη διαιτησία επιχείρηση (καθού η αίτηση προσφυγής σε διαιτησία), με επιστολή της στη Γενική Διεύθυνση Ανταγωνισμού της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (ΕΕ), ζήτησε από τη τελευταία να μην παρέμβει, κινώντας επίσημη διαδικασία έρευνας στην εν λόγω υπόθεση, μέχρι την έκδοση της διαιτητικής απόφασης, η οποία κατά τη διαιτητική συμφωνία έπρεπε να λάβει χώρα εντός σύντομου χρονικού διαστήματος (εξαμήνου) από την έναρξη της διαιτητικής διαδικασίας. Με την ίδια επιστολή, η εναγόμενη πληροφορούσε την ΕΕ για τη σύνθεση του διαιτητικού δικαστηρίου, καθώς και για την εξειδικευμένη γνώση και εμπειρία του σε θέματα δικαίου ανταγωνισμού . Η Γενική Διεύθυνση Ανταγωνισμού, με επιστολή υπαλλήλου της προς την εναγόμενη επιχείρηση, γνωστοποίησε την απόφασή της να μην κινήσει επίσημη διαδικασία έρευνας, αναμένοντας το αποτέλεσμα της διαιτητικής διαδικασίας αναφορικά με το κρινόμενο ζήτημα ανταγωνισμού. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η αιτιολογία της εν λόγω απόφασης της ΕΕ, η οποία παραλλήλισε το δικαιοδοτικό ρόλο των εθνικών δικαστών με τον αντίστοιχο ρόλο των διαιτητών. Στη συνέχεια αναφέρθηκε στο άρθρο V της Σύμβασης της Νέας Υόρκης (ΣΝΥ) και στον δικαστικό έλεγχο των διαιτητικών αποφάσεων, ιδίως υπό το πρίσμα της διεθνούς δημόσιας τάξης του ελέγχοντος δικαστή, τμήμα της οποίας ως προς τα κράτη μέλη της Ένωσης αποτελούν τα νυν άρθρα 101-102 ΣΛΕΕ. Συνοψίζοντας τη θέση της, η ΕΕ υπογράμμισε την εμπιστοσύνη της στο θεσμό της διαιτησίας τόσο ως προς τη ταχεία και αποτελεσματική εφαρμογή των Ευρωπαϊκών κανόνων ανταγωνισμού, όσο και ως προς την απαιτούμενη στις εμπορικές συναλλαγές ασφάλεια δικαίου . Μετά την έκδοση της διαιτητικής απόφασης, η ΕΕ εξέτασε τα συμπεράσματά της και συμφώνησε με τη θέση του διαιτητικού δικαστηρίου περί μη στοιχειοθέτησης παράβασης των Ευρωπαϊκών κανόνων ανταγωνισμού.
Σε αντίθετο μήκος κύματος βρίσκεται η υπόθεση Preflex v. Lipski που αποτελεί το δεύτερο παράδειγμα. Στην υπόθεση αυτή, η ΕΕ αποφάσισε να κινήσει επίσημη διαδικασία για ορισμένη συμφωνία, παρά το γεγονός ότι η συμφωνία αυτή είχε ήδη αποτελέσει αντικείμενο τόσο διαιτητικής όσο και δικαστικής απόφασης, με τη δεύτερη να απορρίπτει αγωγή ακύρωσης κατά της πρώτης. Συγκεκριμένα, σε διεθνή διαιτησία με έδρα στις Βρυξέλλες και αντικείμενο μία συμφωνία περί patent licensing, το διαιτητικό δικαστήριο με τη τελική του απόφαση υποχρέωνε την εναγόμενη στη διαιτησία επιχείρηση να καταβάλει το συμφωνημένο licence fee για ορισμένο χρονικό διάστημα μετά τη λήξη της ισχύος των επίμαχων διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας. Η διαιτητική αυτή απόφαση προσβλήθηκε με αγωγή ακύρωσης ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου της έδρας της διαιτησίας, του Πρωτοδικείου των Βρυξελλών. Μία από τις βάσεις της εν λόγω αγωγής ακύρωσης ήταν η αντίθεση της διαιτητικής απόφασης στη διεθνή δημόσια τάξη λόγω αντίθεσης της επίμαχης συμφωνίας προς το νυν άρθρο 101 ΣΛΕΕ. Το Πρωτοδικείο των Βρυξελλών εξέτασε το οικείο ζήτημα ανταγωνισμού, δεν διαπίστωσε παράβαση των Ευρωπαϊκών κανόνων ανταγωνισμού, και ως εκ τούτου απέρριψε την αγωγή ακύρωσης της διαιτητικής απόφασης . Η ΕΕ δεν είχε προφανώς την εξουσία να ακυρώσει την ως άνω διαιτητική και δικαστική απόφαση. Αυτό δεν εμπόδισε, ωστόσο, την ΕΕ από το να εκκινήσει επίσημη διαδικασία και να εκδώσει απόφαση που δεσμεύει στο σύνολό της τους αποδέκτες της δυνάμει του νυν άρθρου 288 ΣΛΕΕ (πρώην άρθρο 249 ΣΕΚ) . Κατά την ΕΕ, η εν λόγω συμφωνία περιείχε συμβατικούς όρους που ενέπιπταν στο νυν άρθρο 101(1) ΣΛΕΕ. Μετά την εκκίνηση επίσημης διαδικασίας από μέρους της, η ΕΕ απηύθυνε Κοινοποίηση Αιτιάσεων στα μέρη, με την οποία αμφισβητούσε ουσιαστικά την προσέγγιση των επίμαχων συμβατικών όρων κατά το νυν άρθρο 101 ΣΛΕΕ από μέρους του διεθνούς διαιτητικού και του ελέγχοντος εθνικού δικαστηρίου. Ως αποτέλεσμα της επέμβασης της ΕΕ, οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις συμμορφώθηκαν με τις υποδείξεις της και τερμάτισαν τη μεταξύ τους διαφορά καταλήγοντας σε συμβιβασμό.
2.3. Η εφαρμογή της lex contractus από τους διαιτητές
Πέραν της γενικής επιλογής του Ελληνικού δικαίου ως εφαρμοστέου στις υπό εξέταση διαιτησίες, οι διαιτητές καλούνται συχνά να επιλύσουν την ενώπιόν τους διαφορά σύμφωνα με κανόνες και αρχές που αναφέρονται σε συγκεκριμένα κανονιστικά κείμενα (όπως λ.χ. οι Βασικές Αρχές Τιμολόγησης ) καθώς και σύμφωνα με επιμέρους συμβατικές συνομολογήσεις μεταξύ των μερών στη διαιτησία. Όπως είναι λογικό, στις διαιτησίες αυτές προκύπτουν και ζητήματα εφαρμογής των διατάξεων του Ν.4001/2011, ο οποίος περιέχει (i) ρυθμιστικές επιταγές για τα ζητήματα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του· (ii) ρυθμίσεις που σχετίζονται με τους κανόνες περί ελεύθερου ανταγωνισμού και σε ορισμένο βαθμό τους εξειδικεύουν στις ενεργειακές αγορές της ηλεκτρικής ενέργειας και του φυσικού αερίου· και (iii) διατάξεις που επιδρούν άμεσα στις έννομες σχέσεις μεταξύ ενεργειακών επιχειρήσεων. Δεν εκπλήσσει, κατά συνέπεια, το γεγονός ότι ζητήματα εφαρμογής τόσο των διατάξεων του Ν.4001/2011 όσο και των κανόνων ανταγωνισμού (άρθρα 1-2 Ν.3959/2011 και 101-102 ΣΛΕΕ) εγείρονται συχνά ενώπιον των διαιτητών στις συζητούμενες διαιτησίες. Το ίδιο συμβαίνει (ή μπορεί να συμβαίνει) και με τους κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων (άρθρα 107-108 ΣΛΕΕ) ή περί απαγορευμένων κρατικών μέτρων (άρθρο 106 ΣΛΕΕ).
Το ερώτημα που τίθεται συναφώς είναι εάν, και σε ποιόν βαθμό, οι διαιτητές υποχρεούνται να εφαρμόσουν όλους ή κάποιους από τους προαναφερθέντες κανόνες. Περαιτέρω, ερώτημα αποτελεί εάν οι διαιτητές οφείλουν να προβούν στην εφαρμογή αυτή ακόμη και εάν ζήτημα εφαρμογής των κανόνων αυτών δεν ετέθη ενώπιον του διαιτητικού δικαστηρίου από τα μέρη στη διαιτησία μέσω των ισχυρισμών ή/και των αιτημάτων τους.
Προτού συζητηθούν συνοπτικά οι de lege lata και de lege ferenda απαντήσεις στα ως άνω ερωτήματα πρέπει να υπενθυμιστεί μία διττή υποχρέωση των διαιτητών, η οποία ερείδεται επί της συμβατικής σχέσης που τους συνδέει με τα μέρη στη διαιτησία και έχει αναχθεί σε γενική αρχή του δικαίου της διαιτησίας. Οι διαιτητές υποχρεούνται να καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να διασφαλίσουν το κύρος και την κατά νόμο εκτελεστότητα της διαιτητικής τους απόφασης, να διασφαλίσουν δηλαδή ότι η απόφασή τους δεν είναι ευάλωτη ενώπιον του ελέγχοντος δικαστή του κράτους της έδρας της διαιτησίας ή του κράτους όπου αναμένεται με ασφάλεια να ζητηθεί η εκτέλεση της διαιτητικής απόφασης. Η υποχρέωση αυτή δεν εξισώνεται με καθήκον έκδοσης διαιτητικής απόφασης που είναι εκτελεστή σε όλα τα κράτη και υπό κάθε περίσταση· εξισώνεται, όμως, με καθήκον μέριμνας ώστε η διαιτητική απόφαση να μην είναι ακυρωτέα στο τόπο έκδοσής της καθώς και στους ασφαλώς προβλέψιμους τόπους εκτέλεσής της .
Στο πλαίσιο αυτό, οι διαιτητές οφείλουν επίσης να διασφαλίσουν ότι δεν δικαιοδοτούν ultra petita, ότι δηλαδή δικαιοδοτούν αφενός μεν εντός της εντολής και της εξουσίας που τους δόθηκε με την συμφωνία ή το συνυποσχετικό διαιτησίας, αφετέρου δε εντός των ορίων της ουσιαστικής τους κρίσης όπως αυτή διαγράφεται από τα όρια των αιτημάτων των μερών στη διαιτησία. Σε διαφορετική περίπτωση, το διαιτητικό δικαστήριο υπερβαίνει τη δικαιοδοτική εντολή και εξουσία του, γεγονός που δύναται να στοιχειοθετήσει λόγο ακύρωσης και απόκρουσης της αναγνώρισης και εκτέλεσης της διαιτητικής του απόφασης κατά το άρθρο V(1)(γ) της ΣΝΥ. Χρησιμοποιώντας ένα πρακτικό παράδειγμα, ένα διαιτητικό δικαστήριο δικαιοδοτεί ultra petita όταν κρίνει επί αιτήματος που δεν προβλήθηκε από τα μέρη στη διαιτησία, δικαιοδοτεί εντούτοις infra petita όταν εγείρει αυτεπαγγέλτως ζήτημα εφαρμογής των διατάξεων του Ν.4001/2011 ή των κανόνων ανταγωνισμού προκειμένου να αποφανθεί επί υφιστάμενου ενώπιόν του αιτήματος καλυπτόμενου από τη διαιτητική συμφωνία.
Των ανωτέρω λεχθέντων, το Δικαστήριο της Ένωσης στην υπόθεση Eco Swiss ρωτήθηκε ευθέως από το Ολλανδικό Ακυρωτικό εάν και σε ποιό βαθμό τα διαιτητικά δικαστήρια υποχρεούνται να εφαρμόζουν αυτεπαγγέλτως τους Ευρωπαϊκούς κανόνες ανταγωνισμού, ακόμη και σε περίπτωση που οι κανόνες αυτοί δεν αποτέλεσαν αντικείμενο επίκλησης από τα μέρη στη διαιτησία. Όπως σαφώς προκύπτει από το λεκτικό του, το προδικαστικό αυτό ερώτημα αφορούσε στους διαιτητές και την εν λόγω τυχόν υποχρέωσή τους. Ωστόσο, το Δικαστήριο απάντησε στο ερώτημα αυτό ότι τα εθνικά δικαστήρια των κρατών μελών (όχι τα διαιτητικά δικαστήρια για τα οποία ρωτήθηκε) έχουν υποχρέωση να αντιμετωπίζουν τις διαιτητικές αποφάσεις που ανέχονται παραβάσεις των άρθρων 101-102 ΣΛΕΕ ως αντίθετες στη δημόσια τάξης τους κατά την έννοια του άρθρου V(2)(β) της ΣΝΥ . Η απόφαση Eco Swiss είναι πράγματι η πρώτη στην οποία το Δικαστήριο χαρακτήρισε συγκεκριμένο ευρωπαϊκό κανόνα δικαίου ως κανόνα δημόσιας τάξης της ευρωπαϊκής έννομης τάξης , κάτι που επιβεβαιώθηκε και από τη νομολογία Manfredi, ως προεξετέθη.
Επομένως, de lege lata, τα άρθρα 101-102 ΣυνθΛΕΕ, ως διατάξεις δημόσιας τάξης της ευρωπαϊκής έννομης τάξης και ως ημεδαποί (ως προς τα κράτη μέλη) κανόνες αμέσου εφαρμογής, ενσωματώνονται στο ουσιαστικό περιεχόμενο της δημόσιας τάξης των κρατών μελών, κατά την έννοια του άρθρου V(2)(β) της ΣΝΥ, και άρα, η παράβλεψη ή η παράβασή τους στο πλαίσιο της διαιτητικής διαδικασίας δύναται υπό προϋποθέσεις να εξισωθεί με προσβολή της δημόσιας τάξης του δικάζοντος δικαστή, ενώπιον του οποίου ζητείται η ακύρωση ή η απόκρουση της αναγνώρισης και εκτέλεσης ορισμένης διαιτητικής απόφασης . Ο κανονιστικός μανδύας αυτός των άρθρων 101-102 ΣΛΕΕ αποτελεί αντικείμενο έντονης θεωρητικής συζήτησης και αμφισβήτησης. Πράγματι στη θεωρία υποστηρίζεται, de lege ferenda, ότι την ίδια κανονιστική ισχύ θα πρέπει να απολαμβάνουν και άλλοι ευρωπαϊκοί κανόνες, όπως ενδεικτικά οι κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων και οι κανόνες περί συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων. Η ενδιαφέρουσα αυτή επιστημονική συζήτηση εκφεύγει του αντικειμένου του παρόντος. Σημειώνεται σχετικά η πρόσφατη υπ’ αρ. 634/2016 απόφαση του Εφετείου Αθηνών επί αγωγής ακύρωσης ημεδαπής διαιτητικής απόφασης επί εσωτερικής διαιτησίας, και μάλιστα στον ενεργειακό τομέα, όπου κρίθηκε κατ’ εφαρμογή της νομολογίας Eco Swiss ότι τα άρθρα 107-108 ΣΛΕΕ περί κρατικών ενισχύσεων δεν εμπίπτουν στο ουσιαστικό περιεχόμενο της ελληνικής δημόσιας τάξης των κρατών μελών, κατά τη συζητούμενη έννοια.
2.4. Διαιτητική απόφαση
Κατά των διαιτητικών αποφάσεων που εκδίδονται από τις συζητούμενες διαιτησίες, ως ημεδαπών για την Ελληνική έννομη τάξη, δύναται να ασκηθεί το ένδικο βοήθημα της αγωγής ακύρωσης ενώπιον του Εφετείου της περιφέρειας της έδρας της διαιτησίας, συνηθέστερα του Εφετείου Αθηνών .
Ελλείψει αντίθετης συμφωνίας των μερών, η αιτιολογία αποτελεί κατά το Ελληνικό δίκαιο υποχρεωτικό περιεχόμενο της διαιτητικής απόφασης . Η έλλειψη αιτιολογίας καθαυτή δεν θεμελιώνει λόγο ακύρωσης ή απόκρουσης της αναγνώρισης και εκτέλεσης της διαιτητικής απόφασης, δύναται ωστόσο να αποτελέσει αφορμή ώστε το δικαστήριο της αγωγής ακύρωσης ή του exequatur να εξετάσουν εάν η έλλειψη αυτή υποκρύπτει παράβαση κανόνων δημόσιας τάξης. Στο ζήτημα μάλιστα, εάν η έννοια της Ελληνικής δημόσιας τάξης ως ρήτρας ακύρωσης (ή απόκρουσης της αναγνώρισης και εκτέλεσης) διαιτητικής απόφασης θα πρέπει να αναζητηθεί στο ουσιαστικό περιεχόμενο της ΑΚ 3 ή της ΑΚ 33, έλαβε πρόσφατα θέση η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου κρίνοντας περίπτωση ημεδαπής διαιτητικής απόφασης επί εσωτερικής (εθνικής) διαιτησίας . Υπό το φως των παρατηρήσεων αυτών κρίσιμη καθίσταται η ανάλυση των διαιτητών στο πλαίσιο της αιτιολογίας της διαιτητικής απόφασης αναφορικά με την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού ή των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων που συχνά εγείρονται από τα μέρη σε διαιτησίες ενεργειακών υποθέσεων, κατά τα ανωτέρω.
Ο έλεγχος των διαιτητικών αποφάσεων από το δικαστήριο της αγωγής ακύρωσης ή του exequatur έχει συγκεκριμένη έκταση και ένταση. Ως προς το ζήτημα της έκτασης, de lege lata, οι κανόνες ανταγωνισμού των άρθρων 101-102 ΣΛΕΕ και των άρθρων 1-2 του Ν.3959/2011 εμπίπτουν στο ουσιαστικό περιεχόμενο τόσο της ΑΚ 3 όσο και της ΑΚ 33 και άρα η παράβλεψη ή η παράβασή τους στο πλαίσιο της διαιτησίας δύναται να στοιχειοθετήσει λόγο ακύρωσης ή απόκρουσης της αναγνώρισης και εκτέλεσης της διαιτητικής απόφασης. Ανοικτό παραμένει το ζήτημα εάν, de lege ferenda, το ίδιο ισχύει ή θα πρέπει να ισχύει και για άλλους κανόνες όπως αυτοί περί κρατικών ενισχύσεων και συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων.
Ως προς την ένταση ελέγχου, κρίσιμο είναι το ζήτημα των πηγών της δικαστικής διάγνωσης της αντίθεσης στη δημόσια τάξη. Δεν αμφισβητείται ότι το δικαστήριο της αγωγής ακύρωσης ή του exequatur δεν δεσμεύεται από τις νομικές παραδοχές των διαιτητών αλλά και ούτε από την ερμηνεία και εφαρμογή κανόνων δημόσιας τάξης που ακολούθησαν αυτοί. Κατά την κρατούσα θέση στη νομολογία και θεωρία, το δικαστήριο της αγωγής ακύρωσης ή του exequatur δεσμεύεται από τις πραγματικές παραδοχές και το αποδεικτικό πόρισμα των διαιτητών.
Κατά την ορθότερη όχι κρατούσα άποψη, πέραν του ότι η εφαρμοστέα διαδικασία ενώπιον του δικαστηρίου της αγωγής ακύρωσης ή του exequatur δεν θέτουν περιορισμούς ως προς το ζήτημα των πηγών από τις οποίες αυτό θα διαμορφώσει την κρίση του περί τα πράγματα, το δικαστήριο της αγωγής ακύρωσης ή του exequatur δεν θα πρέπει να δεσμεύεται από τις πραγματικές διαπιστώσεις των διαιτητών και θα πρέπει να δύναται, εφόσον το κρίνει σκόπιμο, να σχηματίσει αυτοτελώς δικό του αποδεικτικό πόρισμα. Και τούτο, ιδίως στις περιπτώσεις όπου η διαιτητική απόφαση στερείται αιτιολογίας ή περιέχει ελλιπή αιτιολογία, οπότε και το δικαστήριο της αγωγής ακύρωσης ή του exequatur θα πρέπει να κρίνει εάν το γεγονός αυτό υποκρύπτει ή οδηγεί σε παράβαση κανόνων αμέσου εφαρμογής που ενσωματώνονται στο περιεχόμενο της δημόσιας τάξης ως ρήτρας ακύρωσης ή απόκρουσης της αναγνώρισης και εκτέλεσης διαιτητικών αποφάσεων. Διαφορετικά, θα ήταν δυνατή η κατ’ αποτέλεσμα απαξίωση του δικαστικού ελέγχου των διαιτητικών αποφάσεων και η καταστρατήγηση κανόνων δημόσιας τάξης, με τα μέρη στη διαιτησία να αποκρύπτουν ή τους διαιτητές να παραβλέπουν κρίσιμα πραγματικά περιστατικά για τη διαπίστωση της παράβασης τέτοιων κανόνων.
3. Τελικές παρατηρήσεις
Αποτελεί κοινό τόπο ότι η κατανόηση της ενεργειακής αγοράς, με τις επιμέρους υποδιαιρέσεις της, προϋποθέτει ειδική γνώση, εμπειρία, και εξοικείωση, ιδίως ενόψει της διαρκούς μεταβλητότητας και δυναμικότητας των ενεργειακών αγορών και υπό το πρίσμα της ταχύτητας και της πολυπλοκότητας που διέπει το σύγχρονο οικονομικό γίγνεσθαι. Όλα αυτά συνηγορούν στο ότι η επίλυση των διαφορών σε ενεργειακές υποθέσεις προϋποθέτει μία δυναμική δικαιοδοτική ματιά, εξειδικευμένη γνώση και εμπειρία σε ενεργειακά θέματα, διαδικαστική ευελιξία, και ταχύτητα στην εκφορά της δικαιοδοτικής κρίσης. Τα στοιχεία αυτά, σωρευτικά, είναι εκ των πραγμάτων δύσκολο να διασφαλισθούν ενώπιον της πολιτειακής δικαιοσύνης. Αντιθέτως, μέσω του εναλλακτικού δικαιοδοτικού μηχανισμού της διαιτησίας, οι ενεργειακές επιχειρήσεις δύνανται να αναθέτουν την οριστική επίλυση των διαφορών τους σε ιδιώτες (διαιτητές) τους οποίους επιλέγουν, μεταξύ άλλων, λόγω της εμπειρίας και της εξειδικευμένης γνώσης τους σε ζητήματα ενέργειας και διαιτησίας. Εξάλλου, μέσω του θεσμού της διαιτησίας διασφαλίζεται η εμπιστευτικότητα και η μυστικότητα της διαδικασίας και του υλικού της αντιδικίας, στοιχείο εξαιρετικά κρίσιμο για τις ενεργειακές επιχειρήσεις.
Με βάση τις ως άνω παραδοχές, σε συνδυασμό με την απογοητευτική επίδοση των Ελληνικών τακτικών δικαστηρίων από πλευράς χρόνων έκδοσης των αποφάσεών τους, η επιλογή της διαιτησίας ως τρόπου επίλυσης διαφορών στο πλαίσιο συμβάσεων μεταξύ ενεργειακών επιχειρήσεων θα πρέπει να αρχίσει να αποτελεί τον κανόνα και όχι την εξαίρεση, όπως σήμερα συμβαίνει. Κατά την άποψη του γράφοντος, η στροφή στην εμπορική διαιτησία για την επίλυση ενεργειακών διαφορών επέρχεται ως ένα από τα προϊόντα της διάδρασης μεταξύ του εμπορικού δικαίου και του δικαίου της ενέργειας.
Προϊόντος του χρόνου αναμένεται να δημιουργηθεί συμπυκνωμένη εμπειρία σε ζητήματα διαιτησίας στον τομέα της ενέργειας στην Ελλάδα. Σημαντικός παράγοντας για την επιτυχία του θεσμού της διαιτησίας στον τομέα της ενέργειας είναι η επιλογή των παραγόντων της διαιτητικής δίκης, ήτοι των διαιτητών και των νομικών συμβούλων από μέρους των ενεργειακών επιχειρήσεων. Βασικό ζητούμενο από αυτούς θα πρέπει να είναι η εμπειρία στη διαιτησία και στις διαδικαστικές της ιδιαιτερότητες, η γνώση των ζητημάτων ενέργειας και του ενεργειακού δικαίου, καθώς και μία δυναμική και ευρεία οπτική στις κάθε άλλο παρά στατικές δομές και παραμέτρους των ενεργειακών αγορών.

matches:
in casu
de lege lata
de lege ferenda
de lege lata
de lege ferenda
de lege lata
de lege ferenda


text:
2/2016 ΑΕΔ ( 676847) (Α΄ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) Διοικητικές συμβάσεις. Έννοια. Οι αναφυόμενες διαφορές είναι διοικητικές διαφορές ουσίας και υπάγονται στη δικαιοδοσία των διοικητικών δικαστηρίων. Σε περίπτωση μη τήρησης του έγγραφου τύπου της σύμβασης, όπως επί προφορικής σύναψης αυτής, οι διαφορές είναι ιδιωτικές και υπάγονται στη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων. Η επίδικη σύμβαση εκπόνησης και εκτέλεσης μελετών για την κατασκευή δημοσίου έργου είναι ιδιωτική, εφόσον συνήφθη προφορικά μεταξύ των αιτουσών και νπδδ, έστω και αν αποβλέπει στην εξυπηρέτηση δημοσίου σκοπού. Η διαφορά από την αξίωση των αιτουσών για την καταβολή της αμοιβής είναι ιδιωτική και η επίλυσή της υπάγεται στη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων. Εσφαλμένη αντίθετη κρίση του Μονομελούς Πρωτοδικείου. Αντίθετη μειοψηφία. Άρση από το ΑΕΔ της αποφατικής σύγκρουσης δικαιοδοσίας μεταξύ πολιτικού και διοικητικού δικαστηρίου και παραπομπή της υπόθεσης στο Μονομελές Πρωτοδικείο. Η παρούσα δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ τεύχος Α.ΕΙ.Δ. αριθ. 1/29.7.2016
2/2016 ΑΕΔ ( 676847)
Διοικητικές συμβάσεις. Έννοια. Οι αναφυόμενες διαφορές είναι διοικητικές διαφορές ουσίας και υπάγονται στη δικαιοδοσία των διοικητικών δικαστηρίων. Σε περίπτωση μη τήρησης του έγγραφου τύπου της σύμβασης, όπως επί προφορικής σύναψης αυτής, οι διαφορές είναι ιδιωτικές και υπάγονται στη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων. Η επίδικη σύμβαση εκπόνησης και εκτέλεσης μελετών για την κατασκευή δημοσίου έργου είναι ιδιωτική, εφόσον συνήφθη προφορικά μεταξύ των αιτουσών και νπδδ, έστω και αν αποβλέπει στην εξυπηρέτηση δημοσίου σκοπού. Η διαφορά από την αξίωση των αιτουσών για την καταβολή της αμοιβής είναι ιδιωτική και η επίλυσή της υπάγεται στη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων. Εσφαλμένη αντίθετη κρίση του Μονομελούς Πρωτοδικείου. Αντίθετη μειοψηφία. Άρση από το ΑΕΔ της αποφατικής σύγκρουσης δικαιοδοσίας μεταξύ πολιτικού και διοικητικού δικαστηρίου και παραπομπή της υπόθεσης στο Μονομελές Πρωτοδικείο. Η παρούσα δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ τεύχος Α.ΕΙ.Δ. αριθ. 1/29.7.2016....
Αριθμός 2/2016
ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Νικόλαο Σακελλαρίου, Πρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας, ως Πρόεδρο, (κωλυομένης της Προέδρου του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου Βασιλικής Θάνου - Χριστοφίλου, Προέδρου του Αρείου Πάγου), Δήμητρα Παπαντωνοπούλου, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, (κωλυομένης της Προέδρου του Αρείου Πάγου), Ιωάννη Σαρμά, Αντιπρόεδρο του Ελεγκτικού Συνεδρίου, (κωλυομένης της Προέδρου του Ελεγκτικού Συνεδρίου Ανδρονίκης Θεοτοκάτου και της αρχαιοτέρας αυτού Αντιπροέδρου), Γεώργιο Παπαγεωργίου, Μαργαρίτα Γκορτζολίδου, Ευαγγελία Νίκα - Εισηγήτρια, Αντωνία Χλαμπέα, α΄ αναπληρωματικό μέλος, (ελλείποντος του τακτικού μέλους), Συμβούλους της Επικρατείας, Μαρία Βασιλάκη, Χρυσούλα Παρασκευά, Ιωσήφ Τσαλαγανίδη, γ΄ αναπληρωματικό μέλος, (ελλείποντος του τακτικού μέλους και κωλυομένου του β’ αναπληρωματικού μέλους, Μαρίας Βαρελά, Αρεοπαγίτη), Σοφία
Ντάντου, α΄ αναπληρωματικό μέλος, (ελλείποντος του τακτικού μέλους), Αρεοπαγίτες, Ιωάννη Δρόσο, Καθηγητή Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γεώργιο Αρχανιωτάκη, Καθηγητή Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, α΄ αναπληρωματικό μέλος, (ελλείποντος του τακτικού μέλους), ως μέλη και τη Γραμματέα Μάρθα Ψαραύτη, Προϊσταμένη Διεύθυνσης της Γραμματείας του Αρείου Πάγου.
Συνήλθε σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημα του Αρείου Πάγου, στις 11 Νοεμβρίου 2015 και ώρα 18:00, για να δικάσει την υπόθεση μεταξύ των:
ΑΙΤΟΥΣΩΝ: 1) Ετερόρρυθμης εταιρείας με την επωνυμία: «.................... ...................», που εδρεύει στην ..... του Ν. Αττικής, νόμιμα εκπροσωπουμένης και 2) ετερόρρυθμης εταιρείας με την επωνυμία: «.......................», που εδρεύει στην Αθήνα, νόμιμα εκπροσωπουμένης, οι οποίες παρέστησαν διά του πληρεξουσίου δικηγόρου .....
ΚΑΘ’ ΟΥ Η ΑΙΤΗΣΗ: Νομικού Προσώπου Δημοσίου Δικαίου με την επωνυμία «ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ», που εδρεύει στον Άλιμο του Ν. Αττικής, νόμιμα εκπροσωπουμένου, ο οποίος διαδέχτηκε το Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου με την επωνυμία «ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ», ως καθολικός διάδοχος αυτού, ο οποίος παρέστη διά της πληρεξουσίας δικηγόρου του, ......
Οι αιτούσες, με την από 20.5.2015 αίτησή τους, ενώπιον του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου, που κατέθεσαν κατά νόμο στο Γραμματέα του, με αριθμό πράξης κατάθεσης ../21.5.2015, ζήτησαν όσα αναφέρονται στο αιτητικό της.
Ακολούθως, η Εισηγήτρια, Ευαγγελία Νίκα, Σύμβουλος της Επικρατείας, ανέγνωσε την από 26.10.2015 έκθεσή της.
Στη συνέχεια, οι πληρεξούσιοι δικηγόροι των διαδίκων, ανέπτυξαν και προφορικά τις προτάσεις τους.
1.Επειδή, με την υπό κρίση αίτηση [για την άσκηση της οποίας δεν απαιτείται κατά νόμο καταβολή παραβόλου (Α.Ε.Δ. 1/2015, 4/2014)], οι αιτούσες εταιρίες ζητούν την άρση της αποφατικής συγκρούσεως μεταξύ του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών και του Τριμελούς Διοικητικού Εφετείου Αθηνών, που έκριναν, με τις υπ’ αριθμ. 153/2005 και 742/2013 αποφάσεις τους, αντιστοίχως, ότι στερούνται δικαιοδοσίας και απέρριψαν τις ασκηθείσες ενώπιόν τους από τις ως άνω αιτούσες εταιρίες αγωγές. Το αίτημα και των δύο αυτών αγωγών ήταν να αναγνωρισθεί ότι ο Οργανισμός Εργατικής Κατοικίας (Ο.Ε.Κ.) οφείλει να καταβάλει στις εν λόγω εταιρίες το ποσό των 9.137.128 ευρώ, ως ελάχιστη νόμιμη αμοιβή, για την εκπόνηση της αρχιτεκτονικής και πολεοδομικής προμελέτης και οριστικής μελέτης για την οικιστική περιοχή - ζώνη κατοικίας του «Ολυμπιακού Χωριού» βάσει προφορικώς καταρτισθείσης μεταξύ αυτών και του καθ’ ου Οργανισμού συμβάσεως, άλλως κατά τις περί αδικαιολογήτου πλουτισμού διατάξεις.
2. Επειδή, σύμφωνα με το άρθρο 100 παρ. 1 περ. δ’ του Συντάγματος, στο Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο (Α.Ε.Δ.) υπάγεται, εκτός των άλλων, «Η άρση των συγκρούσεων μεταξύ των δικαστηρίων και των διοικητικών αρχών ή μεταξύ του Συμβουλίου της Επικρατείας και των τακτικών διοικητικών δικαστηρίων αφενός και των αστικών και ποινικών δικαστηρίων αφετέρου ή, τέλος, μεταξύ του Ελεγκτικού Συνεδρίου και των λοιπών δικαστηρίων». Περαιτέρω, κατά το άρθρο 46 παρ. 1 του κυρωθέντος με το άρθρο πρώτο του ν. 345/1976 Κώδικα περί του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου (ΦΕΚ Α΄ 141), εφ’ όσον τα κατά το άρθρο 44 παρ. 1 του εν λόγω Κώδικα δικαστήρια, δηλαδή, μεταξύ άλλων, το Συμβούλιο της Επικρατείας ή τα τακτικά διοικητικά δικαστήρια, αφ’ ενός, και τα αστικά δικαστήρια, αφ’ ετέρου, έκριναν τελεσιδίκως ότι στερούνται δικαιοδοσίας για την ίδια υπόθεση, η σύγκρουση αίρεται με την επιμέλεια κάθε διαδίκου δια καταθέσεως σχετικής αιτήσεως ενώπιον του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου εντός προθεσμίας ενενήντα ημερών από την δημοσίευση της τελευταίας αποφάσεως. Εξ άλλου, κατά το άρθρο 47 παρ. 1 του ιδίου ως άνω Κώδικα διάδικοι ενώπιον του Α.Ε.Δ. είναι οι διάδικοι των δικών που προκαλούν την σύγκρουση και, τέλος, σύμφωνα με την παρ. 4 του αυτού άρθρου 47 του Κώδικα, η απόφαση του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου περιορίζεται στην λύση του αμφισβητουμένου ζητήματος δικαιοδοσίας, εξαφανίζει την απόφαση που εσφαλμένως αποφάνθηκε για το ζήτημα αυτό και παραπέμπει την υπόθεση στο δικαστήριο που κρίνεται ότι έχει δικαιοδοσία, η δε απόφασή του είναι υποχρεωτική για το δικαστήριο που αρνήθηκε την δικαιοδοσία του και για τους διαδίκους (βλ. Α.Ε.Δ. 11-12/2013, 3/2012, 28/2011 κ.ά.).
3. Επειδή, στην προκειμένη περίπτωση, το Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών, με την υπ’ αριθμ. 153/2005 απόφασή του, απέρριψε την ενώπιόν του ασκηθείσα από τις αιτούσες εταιρίες αγωγή κρίνοντας ότι η αχθείσα σ’ αυτό διαφορά, αφορώσα την εκτέλεση διοικητικής συμβάσεως, υπάγεται στην δικαιοδοσία των διοικητικών δικαστηρίων. Από την άλλη πλευρά, το Διοικητικό Εφετείο Αθηνών, με την υπ’ αριθμ. 742/2015 απόφασή του, δημοσιευθείσα στις 24.2.2015, απέρριψε την από 4.6.2013 έφεση των αιτουσών κατά της υπ’ αριθμ. 1831/2013 αποφάσεως του Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών, επικυρώνοντας ούτω την πρωτόδικη αυτή απόφαση, με την οποία είχε απορριφθεί η ενώπιόν του ασκηθείσα στις 25.7.2006 αγωγή των ιδίων αιτουσών εταιριών για τον λόγο ότι η αχθείσα σ’ αυτό διαφορά υπάγεται στην δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων. Όπως προκύπτει από το περιεχόμενο των αγωγών τόσο ενώπιον του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών όσο και ενώπιον του Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών [η απόφαση του οποίου, όπως αναφέρθηκε, επικυρώθηκε από το Διοικητικό Εφετείο Αθηνών], τα αγωγικά αιτήματα ταυτίζονται τόσο κατά την πραγματική όσο και κατά τη νομική τους βάση. Περαιτέρω, αμφότερες οι αποφάσεις, από τις οποίες προέκυψε η κατά τους ισχυρισμούς των αιτουσών αποφατική σύγκρουση, είναι τελεσίδικες, εφ’ όσον κατά μεν της υπ’ αριθμ. 153/2005 αποφάσεως του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών, η οποία δημοσιεύθηκε στις 14.6.2005 και της οποίας δεν προκύπτει επίδοση στις αιτούσες, δεν ασκήθηκε ένδικο μέσο (βλ. και υπ’ αριθμ. 5724/15.5.2015 πιστοποιητικό της Γραμματείας του Πρωτοδικείου Αθηνών) (Α.Ε.Δ. 1/2015, 12/2013), η δε υπ’ αριθμ. 742/2015 απόφαση του Διοικητικού Εφετείου Αθηνών εκδόθηκε κατ’ έφεση. Υπό τα δεδομένα αυτά υφίσταται πράγματι αποφατική σύγκρουση μεταξύ των δύο ως άνω δικαστηρίων για την αυτή διαφορά, οι δε αιτούσες εταιρίες νομιμοποιούνται να ασκήσουν την κρινομένη αίτηση άρσεως αποφατικής συγκρούσεως, καθ’ όσον υπήρξαν διάδικοι (ομόδικοι) ενώπιον των δικαστηρίων, των οποίων οι τελεσίδες αποφάσεις δημιούργησαν την προαναφερθείσα αποφατική σύγκρουση. Παθητικώς στην παρούσα δίκη νομιμοποιείται ήδη ο και παραστάς κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση Οργανισμός Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού (Ο.Α.Ε.Δ.), ως καθολικός διάδοχος του Οργανισμού Εργατικής Κατοικίας (Ο.Ε.Κ.) [βλ. άρθρο 35 του ν. 4144/2013 (ΦΕΚ Α΄ 88/18.4.2013)], που ήταν ο καθ’ ού διάδικος στις δίκες, στις οποίες εκδόθηκαν οι ως άνω αποφάσεις. Εξ άλλου, η υπό κρίση αίτηση ασκήθηκε εμπροθέσμως, εφ’ όσον κατατέθηκε στην Γραμματεία του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου στις 21.5.2015 (με αριθμό καταθέσεως ../21.5.2015), εντός 90 ημερών από την ημερομηνία δημοσιεύσεως (24.2.2015) της ανωτέρω τελευταίας υπ’ αριθμ. 742/2015 (τελεσίδικης) αποφάσεως του Διοικητικού Εφετείου Αθηνών (Α.Ε.Δ. 3/2012). Συνεπώς, η αίτηση αυτή ασκείται εν γένει παραδεκτώς, εφ’ όσον δε έγιναν όλες οι κοινοποιήσεις που απαιτούνται από τις διατάξεις των άρθρων 10 παρ. 2, 45, 46 παρ. 2 και 47 παρ. 1 και 2 του ν. 345/1976, είναι εξεταστέα περαιτέρω ως προς το αίτημα αυτής περί άρσεως της αποφατικής συγκρούσεως που δημιουργήθηκε από τις ανωτέρω δικαστικές αποφάσεις που απέρριψαν τις αντιστοίχως ασκηθείσες αγωγές ως απαράδεκτες ελλείψει δικαιοδοσίας.
4. Επειδή, κατά τις διατάξεις του άρθρου 94 παρ. 1, 2 και 3 του Συντάγματος, όπως αυτές ισχύουν μετά την αναθεώρηση του εν λόγω άρθρου με το από 6 Απριλίου 2001 Ψήφισμα της Ζ΄ Αναθεωρητικής Βουλής των Ελλήνων, στο Συμβούλιο της Επικρατείας και τα τακτικά διοικητικά δικαστήρια υπάγονται οι διοικητικές διαφορές, όπως νόμος ορίζει, με την επιφύλαξη των αρμοδιοτήτων του Ελεγκτικού Συνεδρίου (παρ. 1), στα πολιτικά δικαστήρια υπάγονται οι ιδιωτικές διαφορές, καθώς και οι υποθέσεις εκουσίας δικαιοδοσίας, όπως νόμος ορίζει (παρ. 2), και σε ειδικές περιπτώσεις και προκειμένου να επιτυγχάνεται η ενιαία εφαρμογή της αυτής νομοθεσίας μπορεί να ανατεθεί με νόμο η εκδίκαση κατηγοριών ιδιωτικών διαφορών στα διοικητικά δικαστήρια ή κατηγοριών διοικητικών διαφορών ουσίας στα πολιτικά δικαστήρια (παρ. 3). Περαιτέρω, με το άρθρο 1 παρ. 1 του ν. 1406/1983, που εκδόθηκε σε εκτέλεση της διατάξεως του άρθρου 94 παρ. 1 του Συντάγματος, όπως αυτή ίσχυε πριν την συνταγματική αναθεώρηση, και επέβαλλε την εντός πενταετούς προθεσμίας, δυναμένης να παραταθεί με νόμο, υποβολή της εκδικάσεως στα τακτικά διοικητικά δικαστήρια εκείνων εκ των διοικητικών διαφορών ουσίας που δεν είχαν ακόμη υπαχθεί στα δικαστήρια αυτά, υπήχθησαν στη δικαιοδοσία των τακτικών διοικητικών δικαστηρίων όλες οι διοικητικές διαφορές ουσίας, μεταξύ δε των ενδεικτικά προβλεπομένων στην παρ. 2 του ιδίου άρθρου 1 περιπτώσεων περιελήφθησαν και οι διαφορές που αναφύονται κατά την εφαρμογή της νομοθεσίας των διοικητικών συμβάσεων (εδάφιο ι΄), δηλαδή οι διαφορές που προέρχονται από διοικητική σύμβαση και ανάγονται στο κύρος, την ερμηνεία και την εκτέλεση αυτής ή σε οποιαδήποτε παρεπομένη της συμβάσεως αξίωση. Η σύμβαση δε είναι διοικητική εάν ένα από τα συμβαλλόμενα μέρη είναι το Ελληνικό Δημόσιο ή νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου και με την σύναψη της συμβάσεως επιδιώκεται η ικανοποίηση σκοπού, τον οποίο ο νόμος έχει αναγάγει σε δημόσιο σκοπό, το δε Ελληνικό Δημόσιο ή το νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου, είτε βάσει του κανονιστικού καθεστώτος που διέπει την σύμβαση, είτε βάσει ρητρών, οι οποίες προβλέπονται κανονιστικώς και έχουν περιληφθεί στην σύμβαση, αποκλίνουν δε από το κοινό δίκαιο, ευρίσκεται, προς ικανοποίηση του εν λόγω σκοπού, σε υπερέχουσα θέση έναντι του αντισυμβαλλομένου μέρους, δηλαδή σε θέση που δεν προσιδιάζει στον δυνάμει των διατάξεων του ιδιωτικού δικαίου συναπτόμενο συμβατικό δεσμό (βλ. Α.Ε.Δ. 28/2011, 18, 21/2009, 6, 12, 14/2007, 10/2003, 3/1999, 21/1997, 10/1992). Εξ άλλου, κατά την έννοια του άρθρου 94 παρ. 1 του Συντάγματος, διοικητικές διαφορές ουσίες είναι και οι διαφορές από αδικαιολόγητο πλουτισμό του Δημοσίου ή νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου, όταν η υποκειμένη σχέση που προκάλεσε τον πλουτισμό αυτόν είναι σχέση δημοσίου δικαίου. Αντιθέτως, διαφορές από αδικαιολόγητο πλουτισμό του Δημοσίου ή νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου υπάγονται στην δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων, όταν δεν υφίσταται σχέση δημοσίου δικαίου συνδέουσα το Δημόσιο ή το νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου με κάποιο πρόσωπο, από την οποία (σχέση) ή με αφορμή την λειτουργία της οποίας δημιουργείται ο πλουτισμός του Δημοσίου ή του νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου (βλ. Α.Ε.Δ. 28/2011, 18/2009, 2/1993, 42/1990).
5. Επειδή, στην προκειμένη περίπτωση από τα δικόγραφα των αγωγών που άσκησαν οι αιτούσες εταιρίες και τις επ’ αυτών εκδοθείσες δικαστικές αποφάσεις προκύπτουν τα εξής: Οι εν λόγω εταιρίες, όπως είχαν εκθέσει στα δικόγραφα των αγωγών τους, ασχολούνται με την κατ’ επάγγελμα εκπόνηση χωροταξικών, πολεοδομικών και αρχιτεκτονικών μελετών, απασχολώντας σημαντικό αριθμό συνεργατών. Στο πλαίσιο της ανωτέρω επαγγελματικής τους δράσεως, ανέλαβαν, βάσει συμβάσεως, προφορικώς συναφθείσης με τον ΟΕΚ τον Αύγουστο του 2000, την εκπόνηση προμελέτης και οριστικής μελέτης αναφορικά με την οικιστική περιοχή - ζώνη κατοικίας του «Ολυμπιακού Χωριού» στη θέση «Λεκάνες» του Δήμου Αχαρνών Αττικής. Η υλοποίηση της μελέτης και της κατασκευής του «Ολυμπιακού Χωριού» είχε ανατεθεί νομοθετικά στον ΟΕΚ με την ΠΥΣ 18/22/24.4.2000 (ΦΕΚ Α΄ 189). Ειδικότερα, κατά τα αναφερόμενα στα δικόγραφα των αγωγών και τις επίμαχες δικαστικές αποφάσεις, ο ΟΕΚ δεν ήταν σε θέση να πραγματοποιήσει όλα τα στάδια των αναγκαίων μελετών, προκειμένου να δημοπρατήσει στη συνέχεια το ανωτέρω έργο, για τον λόγο δε αυτό οι εκπρόσωποι των αιτουσών εταιριών συναντήθηκαν στις μεν 28.7.2000 με την Διευθύντρια της Διεύθυνσης Κατασκευών του Οργανισμού, η οποία τις κάλεσε να συζητήσουν την πιθανότητα εκτέλεσης του έργου, δεδομένου ότι είχαν λάβει μέρος σε προηγούμενο διαγωνισμό που είχε προκηρύξει η Οργανωτική Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων «Αθήνα 2004» σχετικά με την διατύπωση ιδεών για το Σχέδιο Γενικής Διάταξης (Master Plan) του «Ολυμπιακού Χωριού» και είχαν υποβάλει σχετικές προτάσεις, την δε 1.8.2000 έγινε συνάντηση του Προέδρου του Οργανισμού με το νόμιμο αντιπρόσωπο της πρώτης των αιτουσών, αλλά και κατόπιν τηλεφωνικής επικοινωνίας με το νόμιμο εκπρόσωπο της δεύτερης των αιτουσών, και προτάθηκε σε αυτές η ανάθεση του έργου, που συνίστατο σε προμελέτη και οριστική μελέτη για το «Ολυμπιακό Χωριό», συμφωνήθηκε δε ο καθορισμός της αμοιβής με την υπογραφή της έγγραφης συμβάσεως, η οποία θα καταρτίζετο, σύμφωνα με τις διαβεβαιώσεις του Προέδρου του Οργανισμού, σε σύντομο χρονικό διάστημα. Οι αιτούσες, όπως εξέθεσαν στα δικόγραφα των αγωγών τους, συμφώνησαν να εκτελέσουν το έργο, το οποίο θα ολοκληρωνόταν σε τρεις φάσεις, ήτοι κατά την πρώτη φάση θα εκπονούσαν την πολεοδομική μελέτη, κατά την δεύτερη φάση την προμελέτη των τύπων των κατοικιών για ολυμπιακή και μεταολυμπιακή χρήση και κατά την τρίτη φάση την οριστική μελέτη των τύπων των κατοικιών και της οικιστικής οργάνωσης σε οικοδομικά τετράγωνα. Μετά δε την προφορική συμφωνία, προχώρησαν στην εκτέλεση του ανατεθέντος έργου, είχαν πολυάριθμες συναντήσεις με τους εκπροσώπους του Οργανισμού από 2.8.2000 έως 17.8.2000 και παρέδωσαν στις 18.8.2000 ολοκληρωμένη την πολεοδομική προμελέτη του Ολυμπιακού Χωριού. Ακολούθως, κατά τους μήνες Σεπτέμβριο έως Νοέμβριο του 2000 ολοκλήρωσαν την προμελέτη του έργου, την οποία παρέδωσαν στις 17.11.2000, ενώ κατά την διάρκεια της ανωτέρω χρονικής περιόδου (4.9.2000 - 16.11.2000), πραγματοποίησαν 14 συναντήσεις με όργανα του Οργανισμού, στο πλαίσιο της παρακολουθήσεως της εξελίξεως του έργου. Ακολούθως, κατά την τρίτη φάση της εκπονήσεως των μελετών, υπήρξαν ομοίως πολυάριθμες συναντήσεις με όργανα και συνεργάτες του Οργανισμού, περαιτέρω δε η παράδοση της οριστικής μελέτης των τύπων των κατοικιών έγινε στις 20.12.2000, ενώ η παράδοση της οριστικής μελέτης της οικιστικής οργάνωσης των οικοδομικών τετραγώνων έγινε στις 7.2.2001 στα γραφεία του Οργανισμού. Ο τελευταίος όμως, σύμφωνα με όσα εξέθεσαν οι αιτούσες στην αγωγή τους, ουδέποτε προέβη στην σύναψη έγγραφης συμβάσεως του έργου με τις αιτούσες εταιρίες, αν και κατά τον Μάρτιο του 2001 προχώρησε, μέσω θυγατρικής του εταιρίας, στην δημοπράτηση του «Ολυμπιακού Χωριού», κάνοντας χρήση των σχεδίων και των μελετών των αιτουσών, χωρίς να καταβάλει οποιαδήποτε αμοιβή για την εκτέλεση του έργου, ενώ δεν εξόφλησε τις εταιρίες ακόμα και μετά την από 13.7.2001 εξώδικη διαμαρτυρία - πρόσκληση αυτών. Κατόπιν τούτων, οι αιτούσες εταιρίες κατέθεσαν ενώπιον του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών την υπ’ αριθμ. καταθ. 397/11.9.2003 αγωγή, με την οποία ζήτησαν να αναγνωρισθεί ότι ο Οργανισμός οφείλει να καταβάλει για λογαριασμό τους στο Τεχνικό Επιμελητήριο της Ελλάδος το ποσόν των 9.137.128 ευρώ ως αμοιβή για το έργο που αυτές εκτέλεσαν βάσει της συμβάσεως που καταρτίσθηκε μεταξύ αυτών και του Οργανισμού, άλλως βάσει των διατάξεων περί αδικαιολογήτου πλουτισμού (άρ. 904 επ. ΑΚ), εντόκως, από την εξώδικη δήλωση που επέδωσαν στον Οργανισμό στις 13.7.2001, άλλως από της επιδόσεως της ανωτέρω αγωγής και μέχρι εξοφλήσεως. Το Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών, με την υπ’ αριθμ. 153/2005 απόφασή του, απέρριψε την αγωγή των αιτουσών ως απαράδεκτη ελλείψει δικαιοδοσίας των πολιτικών δικαστηρίων, με την ακόλουθη αιτιολογία: «Η δικαιοδοσία των διοικητικών δικαστηρίων επί διαφορών σχετικά με αμοιβές μελετητών για την εκπόνηση από [αυτούς] μελετών για ανάθεση είτε από το Δημόσιο είτε από ΝΠΔΔ γίνεται δεκτή από τη Νομολογία …. Οι μελετητικές συμβάσεις που συνάπτονται ειδικά από τον Οργανισμό Εργατικής Κατοικίας φέρουν διοικητικό χαρακτήρα και οι όποιες σχετικές διαφορές υπάγονται στη δικαιοδοσία των διοικητικών δικαστηρίων …. Εν προκειμένω, όπως προκύπτει από το δικόγραφο της αγωγής, η επίδικη σύμβαση, η οποία έχει συναφθεί προφορικά και με τη διαδικασία της απ’ ευθείας ανάθεσης, φέρει διοικητικό χαρακτήρα, αφού α) έχει συναφθεί από ΝΠΔΔ (ΟΕΚ) που έχει συσταθεί και λειτουργεί για την ικανοποίηση των στεγαστικών αναγκών εργατών και υπαλλήλων, δηλαδή για ένα δημόσιο σκοπό …, β) αφορά σε δημόσιο σκοπό, δηλαδή στην εκπλήρωση βασικών αναγκών σχετικά με τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων και στη μεταγενέστερη στέγαση οικογενειών στα ανεγειρόμενα κτήρια και εκπλήρωση βασικής αποστολής του κοινωνικού κράτους που έχει ανατεθεί στον ΟΕΚ ως ΝΠΔΔ ειδικού σκοπού, γ) διέπεται από ειδικό νομικό καθεστώς τόσο ως προς τη διαδικασία συνάψεως όσο και ως προς τους όρους και την εκτέλεσή της ιδίως ως προς τις αμοιβές των μελετητών σε σχέση με αντίστοιχες συμβάσεις του ιδιωτικού δικαίου. Οι ενάγουσες ισχυρίζονται ότι, ενώ τους ανατέθηκε προφορικά και απ’ ευθείας από τον εναγόμενο ΟΕΚ η σύμβαση, ο τελευταίος δεν εκπλήρωσε τις συμβατικές του υποχρεώσεις σε σχέση με την καταβολή μελετητικής αμοιβής σ’ αυτές. Πρόκειται επομένως για διαφορά σχετικά με την εκτέλεση της σύμβασης, η οποία, για τους λόγους που προεκτέθηκαν, είναι διοικητική και οι διαφορές σχετικά με τέτοιες μελετητικές συμβάσεις υπάγονται λόγω συνάφειας στη δικαιοδοσία των δικαστηρίων που είναι αρμόδια σχετικά με διαφορά που αφορά την κατασκευή των οικείων έργων, στα οποία αναφέρονται οι μελέτες, δηλαδή στη δικαιοδοσία των διοικητικών δικαστηρίων …». Ακολούθως, οι αιτούσες άσκησαν την από 4.6.2013 αγωγή ενώπιον του Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών, με την ίδια βάση και αίτημα να αναγνωρισθεί η υποχρέωση του Οργανισμού να καταβάλει στο ΤΕΕ, άλλως σε αυτές αλληλεγγύως και εις ολόκληρον, το ποσόν των 9.137.128 ευρώ, ως αμοιβή για το έργο που εκτέλεσαν βάσει της συμβάσεως, που καταρτίσθηκε μεταξύ αυτών και του ΟΕΚ, άλλως σύμφωνα με τις διατάξεις περί αδικαιολογήτου πλουτισμού, διότι ο ΟΕΚ πλούτισε αδικαιολόγητα εις βάρος της περιουσίας τους. Η αγωγή αυτή απερρίφθη ως απαράδεκτη για έλλειψη δικαιοδοσίας των διοικητικών δικαστηρίων με την προαναφερθείσα υπ’ αριθμ. 1831/2013 απόφαση του Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών, η οποία επικυρώθηκε με την υπ’ αριθμ. 742/2015 απόφαση του Διοικητικού Εφετείου Αθηνών, απορριπτική της από 4.6.2013 (αριθμ. καταθ. 1519/2013) εφέσεως που άσκησαν οι αιτούσες κατ’ αυτής. Συγκεκριμένα, με την εν λόγω απόφαση κρίθηκε ότι, εφ’ όσον δεν γίνεται επίκληση από τις αιτούσες ότι προηγήθηκε γραπτή εντολή ανάθεσης της μελέτης σε αυτές, ήταν αναγκαίο η σύμβαση να περιβληθεί τον έγγραφο τύπο, ο οποίος δεν θα είχε απλώς αποδεικτικό αλλά συστατικό χαρακτήρα, ενώ η σύνταξη και η υπογραφή αυτής ήταν επίσης απαραίτητη όχι μόνο για την έγκυρη κατάρτιση αλλά και για την διαπίστωση του διοικητικού χαρακτήρα της. Και τούτο γιατί, χωρίς τον έγγραφο τύπο δεν μπορεί να διαπιστωθεί αν οι συμβάσεις διέπονται από κανονιστικό καθεστώς ή περιλαμβάνουν εξαιρετικές ρήτρες που παρεκκλίνουν από το κοινό δίκαιο και δημιουργούν υπέρ του Οργανισμού την δυνατότητα να επεμβαίνει μονομερώς σε αυτές, έτσι ώστε να βρίσκεται σε υπερέχουσα θέση έναντι των μελετητικών εταιριών, δηλαδή σε θέση μη προσιδιάζουσα στο δυνάμει των διατάξεων του ιδιωτικού δικαίου συναπτόμενο συμβατικό δεσμό, προϋπόθεση από την οποία εξαρτάται κυρίως ο χαρακτηρισμός μιας συμβάσεως ως διοικητικής. Με τις σκέψεις αυτές το δευτεροβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι τα διοικητικά δικαστήρια στερούνται δικαιοδοσίας για την εκδίκαση της αχθείσης ενώπιόν του διαφοράς, αναφορικά με την απαίτηση των αιτουσών, η οποία δεν αφορά διαφορά από διοικητική σύμβαση, αλλά διαφορά από ιδιωτική σύμβαση, υπαγομένη στην δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων, τόσο για τις αξιώσεις από την σύμβαση καθ’ εαυτήν, όσο και για τις αξιώσεις από αδικαιολόγητο πλουτισμό.
6. Επειδή με τα ανωτέρω εκτεθέντα δεδομένα, και λαμβανομένου ιδιαιτέρως υπ’ όψη του προφορικού χαρακτήρα της συμβάσεως, που φέρεται ότι έχει συναφθεί μεταξύ των αιτουσών εταιριών και του Ο.Ε.Κ., δεν μπορεί προδήλως να αναζητηθούν στην ίδια την συμφωνία, προκειμένου να διαγνωσθεί ο χαρακτήρας της ως διεπομένης από το διοικητικό ή το ιδιωτικό δίκαιο, ρήτρες αποκλίνουσες από το κοινό δίκαιο ούτε είναι δυνατόν να διαγνωσθεί το κανονιστικό καθεστώς που την διέπει, ώστε να διερευνηθεί εάν διέπεται από εξαιρετικό υπέρ του Δημοσίου νομοθετικό ή συμβατικό καθεστώς. Συνακόλουθα, αφού δεν είναι δυνατή η διαπίστωση της υπάρξεως σχέσεως δημοσίου δικαίου που να συνδέει τις αιτούσες με τον Οργανισμό, η επίδικη διαφορά που απορρέει από την σύμβαση αυτή είναι ιδιωτική, ανεξαρτήτως αν η εν λόγω σύμβαση απέβλεπε στην εξυπηρέτηση δημοσίου σκοπού (βλ. ΑΕΔ 11-12/2013, 3/2012, 28/2011, πρβλ. και 12/2007), ενώ δεν αρκεί για να χαρακτηρισθεί η σύμβαση ως διοικητική το γεγονός ότι ο ένας εκ των συμβαλλομένων, δηλαδή ο καθ’ ου Οργανισμός, είναι νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου (βλ. ΑΕΔ 12/2007). Συνεπώς, το Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών εσφαλμένως έκρινε, με την υπ’ αριθμ. 153/2005 απόφασή του, ότι τα πολιτικά δικαστήρια δεν έχουν δικαιοδοσία να εκδικάσουν την επίδικη διαφορά και, ως εκ τούτου, πρέπει να εξαφανισθεί η εν λόγω απόφασή του, σύμφωνα με το άρθρο 47 παρ. 4 του Κώδικα περί του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου, και να παραπεμφθεί η υπόθεση στο ως άνω δικαστήριο. Μειοψήφησε το μέλος του Δικαστηρίου Ιω. Σαρμάς, Αντιπρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, κατά την γνώμη του οποίου, σε περιπτώσεις όπως η κρινομένη τεκμαίρεται ότι εμπεριέχονται στην επίδικη σύμβαση οι ρήτρες δημοσίου δικαίου που προβλέπονται στην αντίστοιχη εφαρμοστέα νομοθεσία.
7. Επειδή, το δικαστήριο εκτιμώντας τις περιστάσεις, σύμφωνα με το άρθρο 22 παρ. 3 του περί του εν λόγω Δικαστηρίου Κώδικα, απαλλάσσει τους διαδίκους από την δικαστική δαπάνη.
Αίρει την αποφατική σύγκρουση δικαιοδοσίας μεταξύ πολιτικού και διοικητικού δικαστηρίου κατά το σκεπτικό.
Εξαφανίζει την υπ’ αριθμ. 153/2005 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών.
Παραπέμπει σ’ αυτό την υπόθεση.
Απαλλάσσει τους διαδίκους από την δικαστική δαπάνη.
Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 18 Δεκεμβρίου 2015.
Νικόλαος Σακελλαρίου Μάρθα Ψαραύτη

matches: ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ ΑΕΔ