text: § 58. Over nog eenige andere lichaamsbewegingen bij de voordracht.
  Wij hebben gezegd, dat onder de gebaarmaking 1. de houding; 2. het werken met het gelaat en de gelaatstrekken; 3. de beweging van armen, handen en vingers; en 4. die van enkele andere lichaamsdeelen vervat waren. Over deze laatste nog iets. Ze zijn hoofd en hals, schouders, borst, rug, zijden en heupen, onderlijf, beenen en voeten. Hoe hoofd en hals door den spreker in den toestand van rust moeten gehouden worden, is reeds aangestipt; rechtop namelijk en noch op zijde, noch voor- of achterover gebogen, maar zóó, dat men met zijne oogen in eene meer of min horizontale richting met de hoorders blijft; dit alles evenwel zonder stijfheid (non rigidum, gelijk de latijnsche kunstrechters het wel heeten). - Bij het
  maken van gebaren links of rechts moet het hoofd zich natuurlijk wat draayen. Nog meer, als men op zijde zittenden of voorwerpen, die op zijde, verbeelden te zijn, aanspreekt. Zoo ook bij afwendingen, als van hier, Onheiligen, enz. (Zie § 56, no. 2) - Tot God, gezaligden enz. het woord richtende, heffe men het hoofd wat omhoog. Bij treurige gewaarwordingen late men het wat op de borst zinken. (Vergelijk hier § 58). - Trillen, schudden en knikkebollen met het hoofd staat leelijk. Dat men evenwel bij eene sterke ontkenning, bijv. bij het neen, neen van helmers:
  
  Neen, neen, der vaadren roem verspreidt te sterk een luister,
  En 't kroost van zulk een volk zinkt nooit geheel in 't duister!
  
  het afkeerende gewuif der linkerhand met eene kleine hoofdschudding kan begeleiden, is een gebaar, door de natuur zelve ons geleerd. Zie § 53. -
  
  Voortzetting; Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  In de schouders zij geene beweging, dan die door de beweging der armen veroorzaakt wordt. Demosthenes wende zich, naar men verhaalt, het optrekken der schouders af, door aan den zolder eene spies te hangen, tegen welker scherpe punt die schouders bij de minste rijzing aanstieten. Enkele keeren misschien is in navolging der natuur het ophalen der schouders bij aarzeling, twijfeling, onzekerheid, loochening of wat dies meer zij, eenigermate te gedoogen; waarmeê echter niet bedoeld wordt, dat men bijv. de woorden ‘met een bedeesd gelaat haalt hij de schouders op’ uitsprekende, die beweging namaken moet. Dit ware even belachelijk als dat men, bij 't opzeggen der versregels:
  
  Het meisjen liet een zuchtjes glippen,
  En zeî toen met gespitste lippen:
  
  ook de lippen spitsen en een zoogenaamd proper mondjen maken ging. Niet dan in eene schertsende Voordracht zou dit te pas kunnen komen. - De borst, die in de gewone houding niet te zeer vooruitgestoken moet worden, daar dit een verwaand voorkomen geeft, mag men dat soms doen, als men bepaaldelijk hoovaardij uit wil drukken. Zoo bijv. bij de hier boven, bl. 134, uit helmers aangehaalde woorden van filips:
  
  
  Dweept dat verachtlijk volk van vrijheid, recht, en wetten,
  En zet zich tegen mij? enz.
  
  En zoo van 's gelijken bij den daar aangetogen uitroep van den Graaf van Saverne in schiller's ‘Gang naar de IJzersmelterij:’
  
  Nooit, nooit genaakt verboden minne
  Mijn, mijn, des Graven, gemalinne!
  
  waarin men, gelijk reeds gezegd werd, bij dat mijn, mijn, des Graven! de borst wat opzetten, en met de vlakke hand op haar slaan kan. Op den kansel evenwel is zulk een gebaar minder passend; anders zou men het doen kunnen, bij 't uitspreken der woorden van nebucadnezar: ‘ben ik het niet, die dat groote Babel gebouwd heb?’ of soortgelijke. - Wat den rug betreft, men draaye hem zoo min mogelijk aan een gedeelte zijner hoorders geheel toe. Het onderlijf puile buiten noodzaak niet uit. - De zijden, heupen, en heel het lichaam doe men niet telkens heen en weêr waggelen, alsof men, gelijk het bij cicero spottend genoemd wordt, in eene dobberende schuit stond te spreken. - Beenen en voeten moeten bij een op den kansel of in een spreekgestoelte staanden spreker van zelf wel stil staan; want het heen en weêr loopen, dat de Ouden soms onder het woordvoeren deden, schoon zij er mede den draak staken, als het te sterk geschiedde, is in de meeste gevallen onmogelijk. Niets verhindert evenwel een Declamator, die op een zoogenaamd Declamatorium op eene breede verhevenheid geheel vrij staat, en van het hoofd tot de voeten zichtbaar is, onder het opzeggen van levendige, tot de epische dichtsoort behoorende stukken, als daar zijn romancen, balladen enz. soms een paar schreden voor- of achteruit of wel op zijde te deinzen, of met het lichaam eenigsins voorover te bukken, en wat dergelijke bewegingen meer zijn. Dus kan men bijv. als men de voor de Declamatie zoo bijzonder geschikte ballade van schiller, de Duiker, voordraagt, bij het coplet:
  
  En zie, als hij treedt aan de steilte der rots,
  En neêrblikt in 's afgronds hol gapenden muil,
  Daar braakt de Charybdis, met buldrend geklots,
  't Verzwolgene water weêr uit haar kuil,
  En, 't kraken gelijk van verwijderden donder,
  Dreunt, loeit het, en huilt het, en giert het van onder!
  
  een stap vooruit doen, en hoofd en lichaam voorover laten hel-len, als staarde men in de draaikolk der zee, waarvan hier gezongen wordt. Men volge dan enkel de natuur; want zulke bewegingen zal men zelfs in dagelijksche gesprekken een levendig mensch, die iets treffends verhaalt, onwillekeurig wel zien maken. De kunst is maar, soortgelijke natuurgebaren wat te idealizeeren, daar toch alle Mondelijke Voordracht, zoo wat de gebaarmaking als de stemleiding betreft, door kunst veredelde natuur zijn moet; dat is natuur, ontdaan van hetgeen in haar stuitend mag zijn, en door gevoel voor het schoone gewijzigd. Dit kan men niet genoeg herhalen.
  Voor het overige zorge ieder, die in het openbaar voordraagt, om goed en betamelijk gekleed te zijn. De bevalligheid van houding en gebaren gaat door eene slordige, havelooze kleeding, door morsige, smerige handen, door een ruigen baard en lokken maar al te zeer verloren; en daarom heeft quinctiliaan het niet beneden zich gerekend, een aantal aanmerkingen over de kleeding en in het algemeen over het uiterlijke, dat een romeinsch redenaar hebben moest, in het midden te brengenZie Instit. Or., Lib. XI, c. 3, 137 en volg., waar hij over den cultus (tooi, kleedij, kapsel, enz.) van den redenaar handelt en begint met te zeggen: Cultus non est proprius oratoris aliquis, sed magis in oratore conspicitur. Quare sit, ut omnibus honestis debet esse, splendidus et virilis. Nam et toga, et calceus, et capillus, tam nimia cura quam negligentia, sunt reprehendenda, etc. Natuurlijk geldt alles, wat hij zegt, bepaaldelijk romeinsche sprekers op het marktplein of voor de balie. Men kan echter zien, hoe veel men aan dat stuk der kleedij bij de Mondelijke Voordracht te Rome hechtte..
  Dit weinige moge over de gebaarmaking genoeg zijn. De meeste voorschriften zijn slechts bij monde, en door het voordoen der gebaren, recht duidelijk te maken. - Wij keeren thans tot de juistheid van Voordracht, waarvan wij begonnen hadden te spreken, en die zoowel tot de gebaren (actio, in, specie sic dicta) als tot de stemleiding of uitspraak (pronuntiatio in specie) betrekking heeft.