text: § 22. Over het te zacht spreken.
  Het te zacht spreken daar ter plaats, waar men, om verstaan te kunnen worden, harder spreken moest, is of aan de zwakheid van 't spraakorgaan, of aan eigen schuld en aan de nala-tigheid te wijten, dat men, schoon daartoe van nature wel in staat, de stem niet genoeg uitzet. In het laatste geval hangt het van den spreker zelf af, dit gebrek te verbeteren. In het eerste, en voor zoo veel de natuurlijke zwakheid niet maar tijdelijk is, en, gelijk bij heeschheid en verkoudheden meermalen gebeurt, na eene korte poos weêr verdwijnt, trachte men door oefening de te zwakke spraakwerktuigen te versterken. Verschillende middelen heeft men daartoe aanbevolen, bij welker beschouwing, even als bij die der òf organische òf toevallige oorzaken van eene te zachte stem, wij evenwel thans niet stil zullen staan. Het menigvuldig spreken en voordragen zelf in het openbaar zal tot vermeerdering der kracht van stem wel het meest toebrengen. Vele jonge kanselredenaars bijv., die men aanvankelijk in groote kerkgebouwen niet verstaan kon, vulden allengs die ruimten met hunne stem geheelenal. Het gaat met het spraakorgaan, als met andere menschelijke ledematen. Voeten, in het eerst tegen eene kleine wandeling te nauwernood bestand, tarten van lieverleê de vermoeyenissen van een langdurigen marsch. Alle pogingen intusschen ter versterking der stem moeten trapswijze plaats hebben; ze moeten niet te snel van het eene uiterste tot het andere overgaan, en aanhoudend voortgezet worden. Voor het overige kan ook zelfs eene sterke stem bij de Voordracht van het een of ander stuk hare kracht verliezen, als men in den beginne te verkwistend met haar omspringt. Het is dus noodig, dat men haar met een zeker spaarzaam overleg, zoo over elken volzin als over het geheel der rede, verdeele.
  Nog zij hier aangestipt, dat men van het te zacht spreken vooral gevaar loopt op het slot der perioden, wijl dan de stem, behalve bij vragen, altijd daalt. Men doe dus zijn best, om tegen het einde der zinnen haar minder dan ergens elders te doen verflauwen, en om de laatste woorden en lettergrepen met eene meer dan gewone nauwkeurigheid te articuleeren; wel te verstaan, voor zoo veel dat zonder onwelluidendheid en een onaangenaam sissen en blazen, of in het algemeen zonder een zoogenaamd toetellen der letters geschieden kan. Doch over dit laatste gebrek bij § 26 nader.
  
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Het te zacht en daardoor onduidelijk spreken kan in een stuk, dat men leest of reciteert, of doorgaande en voortdurend, of slechts voor 't oogenblik plaats hebben. Het laatste bijv., als men, schoon over het algemeen in zulk een stuk luid genoeg declameerende, evenwel sommige zinnen of enkele woorden te zacht uitspreekt, omdat men aan den regel van het in de voordracht te betrachten piano en forte eene al te strenge toepassing geeft, en niet genoeg de plaats in het oog houdt, waar men het woord voert. Helmers bijv. zingt in den echt dichterlijken en somber verheven aanhef van den derden zang der Hollandsche Natie, als hij een geestverschijning beschrijft:
  
  Ik zag de duisternis tot tastens toe vergroot;
  Ik hoorde een flauw geluid, dat rees uit's aardrijks schoot;
  'k Zag toen, door 't duister heen, een flauwen lichtstraal breken -
  't Was 't uur van middernacht - mijn geest en denkkracht weken;
  Een licht rees uit den grond; verbijsterd staarde ik 't aan;
  't Verdween, ik zag een Geest aan mijne zijde staan.
  Hij stond, een schaduwbeeld, onkenbaar - Uit het duister
  Greep hij mij aan en sprak - het was een stil gefluister:
  ‘Neen, wanhoop niet’, enz.
  
  Natuurlijk moeten die fluisterende woorden, welke de Dichter nu vervolgens aan die spookgestalte in den mond legt, niet te krachtig, maar over het algemeen, vooral in den beginne, zelfs wat zacht, wat piano worden uitgesprokenWel is waar, de Declamator is niet de fluisterende Geest zelf, maar slechts de verhaler, dat hij fluisterde; doch het is in de natuur van iemand, die levendig iets verhaalt, gegrond, dat hij, eens anders woorden daarbij aanhalende, meer of min zich met den spreker dier woorden als één denkt, en onwillekeurig zijn toon van spreken nabootst. Men zal dit telkens in de natuur, in het gewone leven, aantreffen, en in dat leven moet alle Declamacie, hoezeer ze ook door kunst te idealizeeren zij, haar grondslag hebben. Vergelijk hier boven § 1, Aanm 2, en hetgeen over dit onderwerp nog in het vervolg van dit boek gezegd zal worden.; dit kan men in een klein vertrek, zonder onverstaanbaar te worden, ook vrij goed doen. Wil men nu evenwel ook in eene groote zaal dit piano te sterk najagen, zoo zullen achteraanzittenden van geen gefluister wat hooren, en kunstmatigheid zal onverstaanbaarheid te weeg brengen.