text: Voortzetting, Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Het eerste is bijv. het geval in den volgenden versregel uit bilderdijk's ‘Ondergang der eerste Wareld’:
  
  ........ Een woeste schreeuw van ‘Moord!’
  En ‘heiligschennis!’ wordt door heel het heir gehoord.
  
  Hier moet het woord ‘moord’, en dus ook de rijmklank daarvan, zoo forsch mogelijk en met den grootsten nadruk worden uitgesproken, wat in de echo of den nabauw ‘gehoord’ evenwel weêr volstrekt niet noodzakelijk is. - Het tweede geval treffen wij aan in de twee volgende versregels van jeremias de decker, waarin niet alleen een slotrijm, maar ook een zoogenaamd mid-delrijm voorkomt, die beiden, om de door den dichter beoogde speling met zin, rijm en letter, op een zeer sprekende wijze moeten worden uitgesproken:
  
  De mensch blijft zelden goed in 't midden van het goud,
  Gelijk de visschen zoet in 't midden van het zout.
  
  Dit zelfde geldt van hetgeen men een staartrijm noemt, in de volgende plaats uit het tweede boek van vondel's AEneïs, waar van het beeld der vergramde Minerva gezongen wordt:
  
  Want nauwlijks bracht men 't beeld van 't slot in 't leger af,
  Of 't sloeg twee blikken op als kolen, gloênde vonken;
  Het zilte zweet brak uit; de speer en beuklaar blonken
  En klonken; -
  
  èn vonken, èn vooral blonken en klonken vereischen hier byzonderen nadruk van uitspraak. - Zoo dienen ook de volgende letterspelingen en letterrijmen van de decker, met allen klank en galm gereciteerd te worden:
  
  Hier woelt die prij (het wreede bijgeloof namelijk) met ijzer, dáár met stroppen,
  En stopt, en kopt, en heelt,
  En bolt, en rolt, en speelt,
  Nu zat gemoord, met armen, beenen, koppen.
  
  Een derde omstandigheid, die een byzonder klemmen op het rijm noodwendig kon maken, was, zeiden wij, het zoetvloeyende en zangerige, dat men soms door het rijm aan deze of gene dichtregels poogde te geven. Zoo moeten bijv. in het rijmpjen hier boven, bl. 31:
  
  't Koetjen loeide,
  't Beekjen vloeide, enz.
  
  de rijmklanken wat gerekt en slepend worden voorgedragen, om de Voordracht des te zangeriger te doen zijn, en de welluidendheid van den twee- of drieklank oei, dien men daar voorbedachtelijk heeft willen doen uitkomen, des te meer te doen opmerken. - Zijn er nu gevallen, waarin men in de Voordracht aan het Rijm een meer dan gewoon recht moet laten wedervaren, er zijn er ook, waarin men over den rijmklank schier onmerkbaar heen moet glippen. Dit laatste dient men te doen, wanneer hij op een klankloos of geheel nietsbeteekenend woord valt, en vooral ook, wanneer er tevens een zoogenaamde Oversprong of
  Enjambement van den zin uit den voorgaanden in den volgenden dichtregel plaats heeft; bijv. in de sterk enjambeerende regels uit het begin van 't derde bedrijf van vondel's ‘Jozef in Egypte’, waar de voedster der gemalin van Potifar den wensch uit, dat zij, ten dienste harer door verliefdheid uitgeteerde meesteres, Jozef maar eens even te spreken krijge:
  
  ......... Woû 't slechts gelukken, dat
  Hij 't één oor bood, en stond, terwijl ik het doorboorde
  Met mijn geslepen tong, 'k zag hoop geboren voor de
  Bedrukte en bleeke schim, die, nauwlijks half gesierd
  En half gekleed, mij smeekt, en bidt, en herwaarts stiert,
  Of zij door mijn beleid hem aan haar snoer kon krijgen.
  
  Wie zou hier in het minste willen drukken op dat in den eersten, en op voor de in den derden versregel?
  Men gevoelt uit al het gezegde, dat de hoofdregel voor de Voordracht, wat het rijm betreft, hierop neerkomt: doe het rijm bij het reciteeren zoo veel en zoo weinig hooren als het muzikale doel er van, de aard der verzen waarin het wordt aangetroffen, de zin der woorden waarbij het gebruikt wordt, het meer of minder zangerige der maat, en meer ander soortgelijks, dat vereischen. Houd voorts in het oog, dat, zoo het ook al, op verre na, niet zoo noodwendig als de Maat den vorm der poëzy helpt uitmaken, het evenwel alles behalve een geheel nutteloos deel van dien vorm is, en dus bij de Mondelijke Voordracht volstrekt niet geheel over het hoofd gezien mag worden. De groote kunst van verzen voordragen is, zich naar den zin, de verdeeling der zinsneden, den numerus enz. te schikken, en toch Maat en Rijm niet van hunne billijke rechten te berooven.