text: XII. Adriaan Anthonisz.
  1. Het is bekend, dat onderscheidene der naderingsbreuken van 1: π, als men deze in eene gedurige breuk ontwikkelt, ook op andere wijzen als benaderingen werden gevonden. Voor die kettingbreuk vindt men den betrekkingswijzer [3, 7, 15, 1, 292, 1, enz.] en daaruit voor de opeenvolgende naderings-breuken.
  ⅓, 7/22, 106/333, 113/355, 33102/103993, enz.
  De eerste is slechts eene zeer grove benadering. De tweede is de verhouding van Archimedes, en heeft tot waarde 3, 1428, is dus bij twee decimalen zuiver. De vierde heeft tot waarde 3,1415929 en heeft derhalve zes juiste decimalen: zij draagt den naam van ‘verhouding van Metius’. Het behoeft nauwelijks gezegd te worden, dat zij niet op de bovenstaande wijze werd afgeleid; maar hoe zij werd afgeleid was eene onbekende zaak; evenzeer wist men niet, wie haar had gevonden. Daaromtrent zijn de vreemdste gissingen te voorschijn gebracht, en is men tot velerhande gevolgtrekkingen gekomen. Laat ons zien, wat daarvan de oorzaak is: dit onderzoek zal ons tevens menige merkwaardige bijzonderheid leeren kennen. Wij willen
  
  echter dadelijk uitgaan van de einduitkomst van dit onderzoek; dat deze benaderings-verhouding namelijk is gevonden door adriaan anthonisz., den vader van den beroemden adrianus metius, Hoogleeraar te Franeker.
  2. Deze adriaan anthonisz. werd te Metz geboren, omstreeks het jaar 1527. Hij kwam hier te lande in krijgsdienst, en wel bij het wapen der genie, waarbij hij in den tachtigjarigen oorlog groote diensten aan den lande bewees, zoo bij veldslagen tegen de Spanjaarden, als bij het belegeren en verdedigen van onderscheidene vestingen. Hij verkreeg toen den titel van ‘Stercktebouwmeester der Vereenighde Nederlanden.’ In den jare 1573 werd hij tot ‘Burgermeester der stadt Alcmaer’ benoemd; en overleed aldaar in den jare 1607. Hij was gehuwd met suida Dirksdochter, uit het geslacht der van brederodes.
  Onder zijne kinderen zijn er twee zoons zeer bekend geworden in de geschiedenis der wetenschappen. De eene heette adriaan adriaansz, de andere jacob adriaansz. Toen deze beide zoons te Leiden studeerden, verkregen zij den bijnaam van ‘Metius’, omdat hun vader van Metz afkomstig was. Dezen bijnaam namen beide aan, zoodat zij bekend zijn geworden als adriaan metius en jacob metius.
  De eerste werd den 9den December 1571 te Alkmaar geboren. Hij studeerde en promoveerde in de medicijnen; doch maakte steeds veel werk van zijne studiën in wiskunde. Dientengevolge ook werd hij in het jaar 1600 beroepen aan de Friesche Akademie te Franeker als Hoogleeraar in de wiskunde. Bij een tweeden druk van zijn ‘Manuale Arithmeticae et Geometriae Practicae’, te Franeker in 1646 uitgegeven door ‘b. fullenius, Matheseos Professor Ordinarius’ noemt deze hem in het ‘Totden Leser’ ‘zijnen Antecessor ende Praeceptor in dese Faculteyt.’
  De hier genoemde opvolger b. fullenius was een zwager van den zeer bekenden, om niet te zeggen befaamden, balthasar bekker, leeraar der Doopsgezinden: hij speelde een rol in eene twist omtrent het vinden van Oost en West (het bepalen der lengte op zee, zoo als dit vraagstuk thans heet) van den wiskundige willem lieuwes graaf: waarop wij later misschien wel eens zullen terugkomen.
  
  Adriaan metius bekleedde die betrekking tot aan zijnen dood, den 6den September 1635; en schreef in dien tijd een groot getal werken, waarvan wij er enkele zullen moeten aanhalen bij het onderzoek, dat ons straks zal bezig houden.
  Zijn broeder jacob metius hield zich in 1606 te Alkmaar bezig met het slijpen van glazen voor verrekijkers, en heeft alzoo zekeren rol gespeeld bij hare uitvinding. Hij overleed tusschen 1624 en 1630 te Alkmaar.
  3. Het eerste werk van adriaan metius, waarmede wij te maken hebben, is zijn ‘Manuale Arithmeticae et Geometriae Practicae,’ dat reeds hierboven werd aangehaald. Dit werk kwam in 1633 te Franeker uit, en zijn opvolger b. fullenius bezorgde daarvan eene tweede uitgave in 1646 mede te Franeker* Manuale || arithmeticae || et || Geometriae Practicae: || In het welcke || Beneffens de Stockrekeninge ofte || Rhabdologia J. Nepperi, kortelijck ende duydelijck || 't gene den Land-meters ende Ingeniuers, (sic), nopen- || de het Landmeten ende Sterckten-bouwen noot- || wendich is, geleert wordt ende exemplaerlijck || aengewesen. || Door || adrianvm metivm || Med. D. & Mathes. Prof. ordinar. || binnen Franeker. || De tweede Editie gecorrigeert, gelijck in de Praefatie || tot den Leser te sien is. || Tot Franeker, || Gedruckt by Ulderick Balck, Ordi- || naris Landschaps ende Academiae Boecke- || Drucker. Anno 1646. in 8o.
  8o.
  VIII bladz. (zonder pagineering), bevatten den titel en de ‘Tot den leser’ (4 bladz.) van.van, b. fullenius. Math. Prof. Ord., die metius noemt ‘zijnen Antecessor ende Praeceptor || in dese Faculteyt’; en zegt, dat de eerste druk van het jaar 1633 is; vervolgens ‘petri baardt Naeghebootste Vranie’ (2 bladz.)
  A-Bb, bevatten het werk (bladz. 1-377) en dan het Register 11 bladz. (zonder pagineering).. Daarin verhaalt metius, op bladz. 151,
  ‘By mijn salighe Vader gevonden || middelraminge, seggende als de Dia- || meter is 113, soo geeft den omring des || Circuls 355 gedeelten, is geen verschil || van een 1/100000 gedeelte, daerom dese || proportie, sonder eenige merckelijcke || faute in een Circul, zijnde soo groot || als de Circumferentie van 't aertrijck ge- || bruyckt can werden.’
  ‘Van de eerste uitgave van bovengenoemd werk, verscheen ook reeds te Amsterdam een herdruk in 1634* Manvale || Arithmeticae & Geometriae Practicae: || In het welcke || Beneffens de Stock-rekeninghe ofte || Rhabdologia J. Nepperi cortelick ende duydelic t' ge- || ne den Landmeters ende Ingenieurs, nopende 't Land- || meten en Sterckten-bouwen nootwendich is/ wort || geleert ende exemplaerlick aenghewesen. || Op een nieu verrijckt met een nieuwe inventie om alle ronde va- || ten hare wannigheden af te pegelen. || Door || Adrianum Metium. Med. D. & Ma- || thes. Profess. ordinar. binnen Franeker. || Vignette: eene meetkundige figuur, zie bladz. 171. || Tot Amsterdam/ || By Henderick Laurentsz, Boecknercooper op 't || Water/ int Schryfboeck/ Anno 1634. in 8o.
  XVI bladz. (zonder pagineering), bevat titel, ‘Epistola dedicatoria’ (3 bladz.) gedateerd ‘In Franeker den 26. Septemb. || 1634.’ hetgeen in strijd schijnt te zijn met de opgaaf van 1633, in Noot 1. ‘Tot den Leser’ (11 bladz).
  A-Q, het werk, bladz. 1-246, en het Register 8 bladz. (zonder pagineering).: daarin leest men op bladz. 102.
  ‘Nu kanmen || wel tusschen beyden naerderen/ gelyck by myn sali- || ghe Vader een middelraminge gevonden is: seggen- || de als de diameter is 113/ soo geeft den omring des || circuls 355 gedeelten/ 't welk geen verschil geeft van een 1/100000 gedeelte/ ende daerom dese proportie, || sonder eenige merckelijcke faute in een circul, zijnde || soo groot als de circumferentie vant t'aert- rijck/ ge- || bruyckt can werden.’
  Op beide plaatsen evenwel wordt niets gezegd omtrent de manier, waarop deze benadering zoude zijn afgeleid: hier wordt dus alleen aangetoond, dat zij door den vader van adriaan metius is gevonden.
  Gaan wij echter terug tot een vroeger werk van adriaan metius, zijne ‘Arithmetica et Geometria nova’ van 1625Adriani metii alcmar. || Mathes. Prof. ordinar. || arithmetica, et || geometria nova, || Quarum illa || Libris II comprehensa, Numerandi artem egregie explicat. Cui || adjungitur Trigonometriae planorum methodus succincta. || Altera vero in VI. partes distincta: || Propositis breviter & nervosè principiis. Omnem magnitudinem ex || arte mensurare: Idemq; per nova regulae Proportionalis inventa praestare: || Quaecumque loca adversus hostium insultus juxta usitatam hoc saeculo || praxin, munire: Astronomica Problemata Geometricè solvere: & Sciateri- || ca quaelibet in plano facilè extruere, compendiosè & solidè docet. || ‘Vignette: eene zinnebeeldige voorstelling met het randschrift ‘Patientia vincit dvrvm.’ || Franekerae. || Excudebat Vldericus Balck, Ordinum Frisiae Typograghus (sic). 1635. 1625. in 4o.
  XVI bladz. bevat den titel, de opdracht ‘Nobilissimis Amplissimis || svpremae frisiorvm cvriae || senatoribvs’ (6 bladz.) gedateerd ‘Ex Academia || nostra. Kal. Sept. Ann. CIƆ.IƆ.CXXV’ een ‘carmen pierii winsemii. Icti & Historiographi’ (4 bladz.) een vers ‘van m. winsemius Med. D. & Prof.’ (1 bladz.) een carmen gratvlatorivm van jacobus rodrigius. Harlemensis’ (2 bladz.) ‘Errata Arithmeticae.’ (1 bladz.).
  
  A-P, bladz. 1-118; bevatten, bladz. 1-59, arithmeticae liber 1. Cap. XXVIII.
  Bladz. 60-88, liber secundus. Cap. V.
  Bladz. 89-109, svccinta || trigonometriae || planorvm || methodvs.
  Bladz. 110-118, canon triangvlorvm || in Gradibus & scrup. primor. decimis, ad partes || Radii 100.000.
  
  Daarop
  Geometricae || practicae, || pars I & II. || Quae rei cujusvis mensurabilis vim, proprietates & habitudines || interpretatur & exercet. || Authore || adriano metio alcmariano || Matheseos Professore ordinario || Vignette: eene zinnebeeldige voorstelling als op den hoofdtitel. || Franekerae, || Excudebat Uldericus Balck, Ordinum Frisiae & eorundem Aca- || demiae Typographus, Anno 1625. in 4o.
  In verso van den titel de ‘Errata Geometriae.’
  
  A-Ff, bladz. 1-229. De Pars I, bladz. 1-123; de Pars II bladz. 124-229.
  Een blad wit; dan titel.
  Geometriae || practicae || pars tertia. || Vsum Circini & Regulae Proportionalis. || Explicans || Autore || adriano metio alcmariano, || Mathaes (sic) Professore ordinario. || Vignette: meetkundige figuur, zie bladz. 22.32. || Franekerae, || Ex officinâ Vlderici Dominici Balck, Ordinum Frisiae || & eorundem Academiae Typographi. || MDC.XXV.
  Bladz. 232. In verso van den titel: ‘carmen’ ‘pierii winsemii, Historiographi’ en plaat.
  Gg-Nn, bladz. 233-280; de beide laatste zonder pagineering.
  Daarop de titel.
  Geometriae || Practicae || Pars qvarta, || continens || Munitionum delineandarum muniendarumque genui- || nam et propriam Institutionem. || Autore || Adriano Metio Alcmariano, || Mathes. Professore ordinario. || Vignette: eene meetkundige figuur, zie bladz. 74. || Franekerae. || Ex officinâ Vlderici Dominici Balck, Ordinum Frisiae || & eorundem Academiae Typographi. || M.DC.XXV, met eene plaat.
  Nn-Qq, bladz. 279-308.
  Daarna de titel.
  Geometriae || practicae || Pars qvinta. || Continens. || Problemata Astronomica Geometricè delineata, & Arithme- || ticé resoluta. || Autore || Adriano Metio Alcmariano || Mathes. Professore ordinario. || Vignette: eene meetkundige figuur, sphaera armillaria. || Franekerae, || Ex officinâ Vlderici Dominici Balck, Ordinum Frisiae Typographi. || MDC.XXV.
  Qq-Vu, bladz. 1-34.
  Daarop den titel (met bladz. 35 gepagineerd).
  Geometriae || practicae || pars sexta. || Quae est || De Sciatericis Horologiis Superficiebus planis in- || scribendis. || Vignette: een zonnewijzer, zie bladz. 79. || Franekerae, || Apud Vldericum Balck, Ordinum Frisiae Typographum. || Anno 1625.
  Xx-Hhh, bladz 35-102; een ‘Index Capitum’ (14 bladz. zonder pagineering).
  ,
  
  dat derhalve acht jaren ouder is, dan leest men aldaar in de ‘Geometriae Practicae Parte II, Cap IV, de Mensura Circuli’, waar men derhalve het eerst gaat zoeken, slechts de volgende woorden (bladz. 178 en 179).
  ‘Quocirca praestat assumere eam peripheriae ad diametrum propor- || tionem, quam ante annos aliquot repperit parens meus Confoederatorum Bel- || gii Provinciarum Geometra insignis, qui Archimedeis demonstrationibus in- || venit proportionem peripheriae cujusvis circuli ad suam diametrum esse 3 113/61Moet zijn 16/113. || id est 355/113: quae quidem proportio minoribus constat terminis, quam ea quam, || posuit Mr. Ludolph, à qua tamen distat minori differentia quam 1/1000000.’
  Dit leert ons dus niets nieuws: gaan wij evenwel terug tot de ‘Pars Prior’ van dezelfde ‘Geometria Practica’ in Cap. VII bladz. 58, zoo vinden wij daar.
  ‘In ma- || joribus [circulis] licebit ad triplicem diametri longitudinem, 14159 partes, qualium Dia- || meter continet 100000, per 3 praec. cap 4 acquisitas, superaddere, vel 16 qua- || lium diameter 113 habet. || Qui accuratiorem Circuli dimensionem desiderat, proportionem diametri || ad peripheriam assumat, quam posuit Ludol à Coln (sic) ut sequitur ||
  
  
  Diameter,
  
  Periph. major quam vera
  
  
  100000000000000000000
  -
  314159265358979323846
  
  
  Diameter,
  
  Periph. minor quam vera
  
  
  100000000000000000000
  -
  314159265358979323345.’
  
  
  Eindelijk iets verder in Cap. X (die hier verkeerdelijk ‘Cap. VIII’ wordt geheeten) met den titel ‘De Circulo’ bladz. 88, 89) zegt metius.
  ‘Parens. P.M. Illustrium DD. Ordinum || Confoederatarum Belgiae Provinciarum Geometra, in libello quem conscrip- || sit adversus Quadraturā circuli, Simonis à Quercu || demonstravit proportionem peripheriae ad suam || diametrum esse minorem
  
  3 17/120, hoc est 977/720Moet zijn 377/120., ma- || jorem 4 15/106 Moet zijn 3 15/106., hoc est, 333/106, quarum proportionum || intermedia existit 3 16/113, sive 355/113. Quae quidem in- || termedia proportio paulo major est quàm ea, || quam invenit M. Ludolph à Collen, cujus tamen || differentia est minor 1/100000Moet zijn 1/1000000..’
  Van dit laatste werk bezit ik nog eene latere uitgave van 1640* Adr. MetI Alcmariani || Arithmeticae || lirri dvo: || et || Geometriae || Libri VI. || In quibus etiam Tractatur || Trigonometria Planorvm, || Geodaesia, || Vsvs circini & regvlae proportionalis, || Architectura Militaris, || Problemata Astronomica, || Sciaterica Horologia. || Editio postrema priore multo auctior. || Vignette: een boom met tuinman, en opschrift ‘Non solus.’ || Lvgdvni Batavorvm, || Sumptibus Bonaventurae & Abrahami Elseviriorum. || CIƆ IsƆ C XL. || in 4o.
  Hetzelfde werk als dat van Noot 3), waarbij - wat de Geometria Practica betreft - de Pars Tertia 10 bladz. meer bevat, en de Pars Quinta en Sexta doorloopende pagineering hebben: dus dit geheele werk A-Hhh, bladz. 1-426, en 14 bladz. zonder paginatuur. Daarop nog een ‘Index Rerum et Verborum.’ door de gebroeders elzevier te Leiden, waarin de vorige drukfouten niet voorkomen: en verder eene soort van voorloopige uitgave van 1611* Arithmeticae || et || Geometriae practica || Adriani Metii || Alcmar. matheseos profess. || in academia frisiae fra- || nequerana ordin. || Vignette: het zegel der hoogeschool van Franeker. || Franeqverae, || Excudebat || Rombertvs doyema. 1611 || Prostant in Officina Lugdunensi apud Elzevirium. in 4o.
  XII bladz. bevatten Titel, opdracht aan de Staten van Friesland, gedateerd ‘Ex Acade- || mia vestra, guae est Franequarae, VIII. Kalend. || Octob. CIƆCXI. || ’ (2 blz.) daarop eenige verzen, van S. Arcerius, pro tempore Rector Acad., Marcellvs Vranckheim || L.V.D. & Scholae Zutphaniensis Moderator, Bernardus Furmerius, Leovardiensis Frisius || Patriae Historicus, en Jacobvs Rodrigivs Harlemensis (1 blz.). Dan ‘Index’ 8 blz.
  
  A-I, blz. 1-71. Arithmeticae Libri II.
  A-V. blz. 1-164. Geometriae Partes II.
   de ‘Arithmeticae et geometriae Practica’, gedrukt door rombertus doyema te Franeker.
  Dit laatste werk schijnt een eerste opstel te zijn geweest, dat eerst later aanmerkelijk uitgebreid, dan ook onder nieuwen titel verscheen. Aldaar komen in de Geometriae Pars Prior, Cap. VII, de Triangulis 7, blz. 45, slechts deze woorden voor. ‘In majoribus licebit ad triplicem diametri longitudinem..... superaddere, vel 16 qualium diameter 113 die ons omtrent den oorsprong van deze verhouding niets leeren.
  Gaven de vorige aanhalingen ons minder dan wij gewenscht hadden, deze laatste geeft ons veel meer. Vooreerst toch zien wij daaruit, dat de vader van adriaan metius, als bij toeval, tot zijne vrij sterke benadering is gekomen. Hij vond toch, dat onze verhouding begrepen was tusschen 3 17/120 = 3,1416667 en 3 15/106 = 3,1415094, die beide slechts tot in drie decimalen juist zijn: het is dus wel toevallig, dat het quotient van de rekenkundig middenevenredigen van teller en noemer der zuivere breuk zulke veel zuiverder benadering geeft. 3 16/113 = 3,1415929, waarvan er zes decimalen juist zijn. En dit is nu zeker de be-werking, die in de vroegere aanhalingen door het woord ‘middelraminge’ werd aangegeven.
  Wij vonden dus de methode van deze benadering, hetgeen wij zochten; maar bovendien leert ons nog deze laatste aanhaling, bij welke gelegenheid de vader van adriaan metius haar afleidde: namelijk bij eene wederlegging der cirkelquadratuur van simon van der eycke, waarvan vroeger in No. VII dezer Bouwstoffen sprake was. Zoo straks zullen wij hierop terugkomen; maar eerst ga de opmerking vooraf, hoe deze aanhaling, die ons op den goeden weg hielp, in vroegeren tijd juist op een dwaalspoor heeft gebracht, dat wel bijna gedreigd heeft dit onderzoek voor goed te verstikken.
  4. Zooals bekend is, was j.f. montucla de schrijver van de ‘Histoire des recherches sur la Quadrature du Cercle’ in 1754 uitgekomen* Histoire des recherches || sur la || quadrature || du cercle; || Ouvrage propre à instruire des découver- || tes réelles faites sur ce problême célé- || bre; & à servir de préservatif contre || de nouveaux efforts pour le résoudre: || Avec une Addition concernant les problêmes || de la duplication du cube & de la trisec- || tion de l'angle. || A Paris, || Chez ch. ant. jombert, Imprimeur- || Libraire du Roi en son Artillerie, rue || Dauphine, à l'image Notre Dame. || M.DCC.LIV. || Avec Approbation & Privilege du Roi. in 8o. met 8 platen.
  
  a-ε. bladz. i-xliij. et 4 bladz. (zonder pagineering) 1 bladz. wit.
  Bevat:
  Titel ‘Préface’ (27 bladz.) ‘Avis au Lecteur’ (1 bladz.). ‘Table || des Matieres’ (12 bladz.) ‘Approbation, || du Censeur Royal’ (1 bladz.) ‘Privilege du Roi’ (3 bladz.) ‘Errata’ (1 blz.).
  A-N, blz. 1-304, waarvan de tien laatste geven de ‘Table || alphabétique || des matières’.
  4 blz. (zonder pagineering) bevatten eene lijst van ‘Livres || de Mathématique.’
  , en waarvan er in 1831Histoire || des recherches || sur la || quadrature || du cercle || etc. Par montucla || Nouvelle édition, etc. Paris etc. 1831. in 8o. een herdruk verschenen is.
  Dit werk bevat veel merkwaardigs, hoezeer er ook onderscheidene fouten, vergissingen en verkeerde oordeelvellingen in voorkomen, evenzeer als in zijne ‘Histoire des Mathématiques’, waarover wij op het oogenblik te spreken hebben. Zijn zulke fouten op zulk uitgestrekt geschiedkundig gebied, waar het den moeijelijken toegang tot de oorspronkelijke, meestal zeldzame bronnen geldt, niet wel altijd te vermijden: te minder is dit aan montucla zoo hard aan te rekenen, als wel eens plaats heeft, wanneer men in het oog houdt, dat hij als baanbreker op dit wijde veld mag beschouwd worden.
  Montucla nu las uit de letters P.M. (die in deze aanhaling voorkomen en die ‘Piae Memoriae’ dat is ‘Zaliger Gedachtenis’ beteekenen) integendeel den naam des vaders van adriaan metius, en noemde dien vader dadelijk, op recht fransche wijze, ‘petrus metius.’ Op bladz. 42 zegt hij.
  ‘Metius est le premier des Mo- || dernes à qui l'on doit quelque invention || remarquable sur la mesure da cercle. || ...Soit bonheur, soit adresse, Metius || rencontra, de toutes les fractions possi- || bles exprimées en 3 chiffres seulement, || celle qui est la plus exacte. Au reste ce || Metius n'est point Adrianus Metius, || Mathématicien connu du commence- || ment du 17 siècle, & frère de Jacques. || Metius réputé l'inventeur du té-lescope; || c'est Pierre Metius, le pere de l'un & || de l'autre, Mathématicien des Etats || de Hollande, & qui vivoit sur la fin du || 16e siècle. Je ne fais cette observation || que parce que jai remarqué qu'on se || trompoit ordinairement en attribuant || au fils cette invention, que lui-même || revendique à son pere dans ses ouvra- || ges.’
  Het blijkt hier, dat montucla niet wist, hoe men aan de genoemde verhouding was gekomen; en dat hij om de dwaling te voorkomen, dat zij aan adriaan metius zoude toegeschreven worden, door overijling, tot eene nieuwe dwaling komt, als hij dezen petrus metius in het leven roept.
  Hetzelfde herhaalde zich in de voormelde ‘Histoire des Mathématiques’* Histoire || des || Mathématiques, || ... || Nouvelle Edition,.. || Par j.f. montucla, de l'Institut national de France. || Tome Premier. || A Paris, || ... || An VII. in 4o., Tome I, Partie III, Livre III, bladz. 579, waar men leest,
  ‘Pierre Métius, pere de Jacques Métius, ré- || puté l'inventeur du télescope et d'Adrien Métius, mathéma- || ticien connu du commencement du dix-septième siècle, est || célèbre. C'est lui, et non Adrien Métius, qui est l'auteur du || rapport approché, que fait le diamètre à la circonference, comme || 113 à 355. (1).... Ce fut la prétendure quadrature du cercle d'un certain || Simon Duchesne (Simon à Quercu) musicien Franc-Com || tois, qui donna lieu à cette découverte. || [In de noot] (1) Adr. Metii, Geom. Practica, p. || 1, cap. 10.’
  Men heeft reeds in No. VII der Bouwstoffen gezien, dat deze simon van der eycke niet met simon à quercu te verwarren is, die musicus was; deze leefde toch veel vroeger.
  Daar het nu steeds de gewoonte pleegt te zijn, hetgeen dan ook wel het gemakkelijkste is, om het oordeel van voorgangers, zonder nader onderzoek, slechts over te schrijven, heette van toen af aan de verhouding 355: 113 aan petrus metius toe te behooren; maar van dezen was nergens anders een spoor te vinden, veelmin een of ander werk op te sporen, waarin de gemelde verhouding zoude voorkomen.
  5. Toen men echter later gevonden had, dat die vader van adriaan metius, niet petrus metius, maar adriaan anthonisz. heette, scheen men nog niet veel gevorderd te zijn. Onze groote geschiedvorscher in de wiskunde, j.h. van swinden, hield het werk, dat wij zoeken, en waarin de quadratuur van
  
  simon van der eycke zoude bestreden worden, voor niet bestaande. Men weet, dat van swinden aan de eerste uitgave van zijne Grondbeginselen der Meetkunde van 1790* Grondbeginsels || der || meetkunde || door || j.h. van swinden, || Hoogleeraar in de wysbegeerte, || wis-, natuur- en sterrekunde || te Amsterdam, lid van, || verscheiden geleerde || genootschappen. || Te Amsterdam, || By Pieter den Hengst. || MDCCXC. met VII platen in 8o.
  
  Blz. I-XLVII
  A-Hh, blz. 1-486.
  [A]-[C], blz. 1-44.
  , later bij de tweede uitgave van 1816* Grondbeginsels || der || Meetkunde, || door j.h. van swinden, || Hoogleeraar in de Wijsbegeerte, Wis-, Natuur - en Sterrekunde || te Amsterdam; Lid van het Koninklijk Nederlandsch Instituut || van Wetenschappen, Letterkunde en Kunsten, van de || Koninklijke Academie te Brussel, en van verscheide || geleerde Genootschappen: Correspondent van de Koninklijke Academie van Wetenschappen, || te Parijs. || Tweede, verbeterde, en zeer vermeerderde druk. || te Amsterdam, bij || Pieter den Hengst en zoon, || MDCCCXVI. in 8o.
  VIII blz. (zonder pagineering) bevat titel en ‘Inhoud’ (6 bladz.)
  blz. I-XLVIII. bevat Voorberigt (3 blz.) gedateerd 1 Julij 1816. Voorrede || van den || eersten druk (15 bladz.) gedateerd 18 Julij 1790.’ Aanwijzing || der || wiskundigen, || wier uitvindingen vermeld, of wier || schriften, in dit werk, aangehaald || worden. (15 bladz.) Aanwijzing van Tafels (3 blz.) Aanwijzing || der || mathematische werktuigen, || welke in dit werk uitgelegd worden. (2 blz.), der teekens (1 blz.). Aanteekening, der propositien van Euclides (9 bladz.), Inleiding (2 blz).
  
  A-Pp, blz. 1-174, het werk in XII boeken.
  Pp-Rr, blz. 375-610. Aanhangsel en 6 platen.
  A-D, blz. 1-45. Werkstukken en 2 platen.
  NB. De eerste druk, van 1790, bevat een veel kleiner aantal geschiedkundige aanteekeningen.
   een rijken schat van geschiedkundige aanteekeningen toevoegde. Hij schrijft omtrent dit punt in het Boek VII, Afdeeling III, Werkstuk XIX, Aanmerking VII en noot, op bladz. 305, 306, dat
  ‘[Metius] er bijvoegt ‘dat de zelve, [adriaan anthonisse] in het boekje dat hij tegen de Quadratuur van simon van eik geschreven heeft....’ Ik heb het werkje || van adriaan anthonisse nimmer aangetroffen; ik kan derhalven || over de bewijzen daarin vervat niet oordeelen.’
  Van swinden geeft daarop eenige conjecturen over de wijze, waarop anthonisz. tot zijne verhouding zoude gekomen zijn, die duidelijk bewijzen, dat hij de boeken van adriaan metius wel aanhaalt, maar over dit punt niet had nagelezen. In de noot blijkt verder, dat van swinden de werken van simon van der eycke niet kende: immers zegt hij: ‘misschien || was de naam du chesne.’ Hij laat daarop volgen
  ‘Het || Boekje van adriaan anthonisse wordt in geen der veelvuldige ca- || talogussen genoemd die ik geraadpleegd heb: het geen mij doet twij- || felen of het wel gedrukt is geweest.’
  Evenzeer onze g. moll, wien ook de latere papieren van van swinden ten dienste stonden, behandelde deze vraag in zijne belangrijke verhandeling. ‘Geschiedkundig onderzoek naar de eerste uitvinders der Verrekijkers’* Geschiedkundig onderzoek || naar de || eerste uitvinders || der || Verrekijkers, || uit de aanteekeningen van wijle || den Hoogleeraar || van Swinden, || zamengesteld || door || G. Moll.
  = Nieuwe Verhandelingen || der || eerste klasse || van het || koninklijk-Nederlandsche Instituut || van || Wetenschappen, Letterkunde en || Schoone kunsten || te || Amsterdam. || Derden Deels Eerste stuk. || te Amsterdam, bij || C.G. Sulpke || 1831. || in 4o. bladz. 103-210., en zegt daaromtrent (blz. 117) ‘De Heer van swinden heeft het boekje van du- || chesne even zoo min als dat van adriaan anthonisse, ooit gezien, ten || minste niet toen hij de tweede druk zijner Meetkunde uitgaf, en hij twij- || felt zelf, of het boekje van adriaan anthonisse wel ooit gedrukt || zij.’
  Iets vroeger schreef moll
  ‘Het is jammer, dat adriaan metius, in wiens schriften men alleen || de rede van 113 tot 355 vermeld vindt, ons niet heeft onderrigt, op || welk eene wijze zijn vader adriaan anthonisse dezelve had gevonden.’
  Hieruit ziet men, dat moll dit punt zelf niet heeft onder-zocht, en slechts van swinden heeft nageschreven, niettegenstaande hij (bladz. 118) zoo tegen dit naschrijven opkomt.
  ‘Volgens gewoonte, heeft het imitatorum servum pecus, montu- || cla nageschreven.... dit zal weder door velen worden nageschreven.’
  Ten laatste mag hier genoemd worden j.j. dodt van flensburg, die in zijn opstel: ‘Letterkundige Aanteekeningen aangaande den twist tusschen simon van der eycke, ludolf van ceulen en adriaan anthonisz. over de leer van den Cirker’* Letterkundige Aanteekeningen || aangaande den twist tusschen Sim. van || der Eijcke, Ludolf van Ceulen en || Adriaan Anthonisz., over de Leer van || den Cirkel. || Door j.j. dodt van flensburg.
  = Tijdschrift || toegewijd aan het || zeewezen, || tweede reeks. || Redactie' || j.j. pilaar, j.m. obreen. || Vijfde Deel || Medemblik, || bij de wed. l.c. vermande. || 1845. in 8o. bladz. 269-284., - waaruit ik o.a. de resolutiën der staten enz. heb getrokken, die soms door mij zijn aangehaald, - houdt het er voor, dat dit boek nimmer het licht zag. Hij tracht dit aan te toonen uit twee resolutiën der Staten van Hollandt, de eerste van 5 December 1587Resolutien der Staten van Hollandt, 5 December 1587.
  ‘Den Eersamen ende wel geoeffenden Adr. Antonisz. te mogen doen drucken sine boucxken bij hem gemaeckt, geintituleerd: “Redenen van het verloop des jaers met eenen nieuwen altijt durenden Calender”; noch een boucxken van de metinghe des circkels, ende noch een boucxken van de beschrijvinghe van allerhande sonnewysers.’, de tweede van 12 July 1595Resolutien der Staten van Hollandt, 12 July 1595.
  ‘Op't versoeck van Adriaen Antonisz., lantmeter, is den selven octroy verleent, als volcht:
  De ridderschap enz. doen te weten. Alsoe Adr. Antonisz, lantmeter, ons te kennen gegeven heeft, dat wy hem gegunt hebben octroye van seeker boucxken, te mogen doen drucken, voornamelyck een tractaet, geintituleert: “Redenen van den verloop des jaers, met eene nieuwe altijt durende calendrier,” ende dat de divulgatie van deselve boucxkens langer heeft aengelopen, dan den suppliant selfs meende, eensdeels wesende verhindert door andere occupatien, anderdeels, dat den Suppliant verhoopt hadde lichtelijck te kunnen bekomen het boucxken, geintituleerd “nova ratio restituendi Calendarii Romani,” in welck boucxken te voorschijn sullen gebracht worden die hypotheses van de correctie des selven calendriers, als mentie gedaen wordt in de “calendario Gregoriano perpetuo, canone 2”; dan en hadde hij suppliant na lange gedane moeyte ende costen, ende veel vervolgs, deselve niet kunnen becomen, als oock wedervaren was Michael Mestlinus, den voortreffelijcken mathematicum in Hoochduitschland, tegen welken Christophorus Clavius, een Jesuit hadde laten uitgaen de “Apologie”, onlangs tot Romen gegedruckt, tot beschermenisse van de Pauselycke reformatie des Calendriers, vervattende alle de hypotheses en argumenten, daer die Reformateurs desselven Calendriers haar op sijn funderende, den suppliant oock onlangs ter handen gecomen, der welcker principaelste argumenten den suppliant verhoopte om te stooten; ende te bewijsen, dat se geensins sijn gefundeerd, nochte op dat. Niceenische concilium, nochte op de Astronomia, daer sij haer besonder op sijn beroepende, maer veel meerder op haar eygen superstitien, ende maer also hy suppliant beduchtende was, dat sijn verkregen octroy souden verstaen worden geexpireert te sijn binnen de tien jaren, na dato dat hetselve is gegeven, ende dat hij sulx gefrustreerd soude blijven van het profyt, dat hij hadde verwacht voor sijn gedane moeyten enz. versoeckende daerom enz. octroy te mogen doen drucken, in verscheiden spraken;
  Eerstelick het voorsz. boeck: “Reedenen van den verloop des jaers enz.” met een nieuwen altijts durende calendrier, volgende het formulier bij hem geexhibeert, met noch eenige instrumenten totte selve boucken behorende, als voornaemlyck dat instrument geintituleert “speculum noemenarum aut lunationum, in duitsch, den spiegel der nieuwe maenden” de selve te doen maecken in papier, kooper, silver of gout, oft ander stoffe, om met de handt geregeert te worden, of automato motu met gewicht te doen bewegen.
  Nogh een boucxke van de meetingen des circkels, Noch een boucxken van de beschrijvinge en dat gebruyk der algemeene Sterren-handthaave bij Gemmam Frisium genaamd astrolabium catolicum, welks gebruyk eertijts bij denselven was begonst en na sijn doot bij sijnen soon Corn. Gemma geabsolveert, ende hetwelck bij den supplt. seer soude sijn verbetert ende vermeerdert, enz.
  Soo ist dat wij enz. hem bij dese octroyeren, enz.’.
  Nu is het mij gelukt, omtrent de uitgave van dit boek nadere inlichtingen te verkrijgen, al is het mij niet mogelijk geworden, de zaak ten eenen male uit te maken. Dit kan mogelijk zijn weggelegd voor hem, dien het gelukken zal een afdruk in handen te krijgen van dit werk, indien het althans werkelijk bestaat.
  6. De aanleiding tot het vinden dezer nadere bijzonderheden was het nazien van een ander zeer zeldzaam werkje van onzen adriaan anthonisz, dat in mijn bezit is. Het is getiteld
  ‘Solutie op die een en vijftichste ende tween vijftichste Propositie by Meester Nicolaum Petri Daventriensem. t' Alckmaer 1589 in 4o.’Solutie op die ce en vijftich- || ste ende tweenvijftichste Propositie. die met wille sonder Fa- || cit sijn voorghestelt in eenen Boeck onlancx wt-gheghe- || uen by Meester Nicolaum. Petri Dauentriensem. || van die inleydinghe hoemen verstaen ende ghebruycken sal || die Celeste ende Terrestre Cloote. || Mitsgaders eenighe bedencken/ Cautelen/ ende waerneminghen op verschey- || den Geometrische Propositien int selue Bouck voorgestelt|| Vignette: een houtsnede, voorstellende den schrijver in zijn studeervertrek.|| Ghedaen bij Adrianum Anthonij. || Alcmarianum Geometram. || beminder der Mathematische || Conste. || Ghedruckt t' Alckmaer by Aert Cornelissz./ wonende by de Craen op Dronc- || ken oort/ tegen over de steenen Brugge. Anno 1589. in 4o.
  A - C. (24 bladz. zonder pagineering.
  Na den titel ‘Totten Const Liefhebbende Leser’ (2 bladz.), het werk met 12 meetkundige figuren, uit de hand met inkt geteekend in daarvoor tusschen de tekst gespaarde ruimten; op eene witte bladzijde de ‘Errata’ zeven in getal, met dezelfde hand geschreven..
  De schrijver noemt zich op den titel wel eenigzins anders. ‘Ghedaen by Adrianum Anthonij. || Alcmarianum Geometram’: maar hij is, buiten eenigen twijfel, dezelfde persoon, als onze adriaan anthonisz.; zooals trouwens duidelijk genoeg uit de voorrede ‘Totten Const Liefhebbende Leser’ blijken zal. In de tekst is telkens ruimte overgelaten voor twaalf meetkundige figuren, die naderhand met den passer en liniaal, en voorzien van gewone schrijfletters, daarin met gewone schrijfinkt zijn geteekend. Met dezefde hand geschreven vindt men op de laatste bladzijde, die wit is, de zeven ‘Errata’ opgeteekend. Hoogstwaarschijnlijk is dit alles van de hand van den schrijver zelven. Op den titel komt eene houtsnede voor, waarop die zelfde schrij-ver in zijn studeervertrek, en omringd door boeken en werktuigen is voorgesteld, zittende aan zijn tafel, en met een uitzicht door een geopend raam op een stad, die denkelijk Alkmaar moet voorstellen.
  Is dit boekje dus wel merkwaardig wegens zijn uiterlijk, en de bijzonderheden daarvan opgemerkt, van niet minder belang is zijn inhoud. Beginnen wij met de voorrede.
  Totten Const Liefhebbende Leser. || HEt sullen ter auontuere enige verwondert sijn van dat wy eer- || tijdts hebben geschreuen tegens den Quadrature des Circkels || van Meester Symon van Eijcke/ ende nu weder dese bedencken || ende waerneningen op enige Propositien by Meester Nicolaum || Petri Dauentriensem voor ghewent/ als ofte wy onse werck || alleenlick daer van sochten te maken omme eenen ygelick te be- || rispen: Seeckerlick die gheen die bekendt is den oorsake onses eersten schriuens/ || die sullen ons wel houden verdeedicht/ wel wetende dattet selue wt schuldighe || plichte ter begeerte van den doorluchtige vorste WILHELMUS van Nas- || souwe Hooch Loffelicker Memorien gedaen is geweest/ als begerende onsen || oordel ende sententie van den voorseijde nieuw gheuouden Quadrature/ daer || van hem den Authoor soo hooge was roemende. Dit selue en was voor ons niet || te weijgeren/ noch af te slaen/ ende hebben aengenomen onse verclaringe daer || van te doen/ maer hebben lieuer gewilt dat het selue geschiede by geschrifte dan || by eenigh mondelinge Rappoort ofte openbaerlicken inden Drucke/ op dattet || niet schijnen en souden dat wy ijets wat verkeerdelick hadden aeugegenen ende || verclaert/ ofte dat wy sochten des Authoors schade in sijnen gedruckte Exemp- || laren/ want het was ons genoech voor die tijt dat synen Ex. tie onse wederleg- || ginge bekendt was. So is dan dese onse Cluiliteyt ende Modestie effen wel van || den voorgenoemden Authoor also geduijt/ als of wij niet en durften onsen Trac- || taet openbaerlick inden druck ten proeue stellen/ Sulcx dat daer naer die wel || eruaren M. Ludolph van Cuelen (sic) In Geometrische Reeckeninge sijnen Tout- || steen opten selue Quadratur heeft openbaerlick inden druck laten wtgaen/ we- || sende tot sulcx oock sonderlingh beweecht. Wy souden oock connen tot allen tij- || den als wy willen tselue noch ampler ende breder laten geschieden so wanneer wy || onse voorgemelde geschreuen boecxken geresiuneert (sic) hebbende inde drucke veruor- || deren. Maer wat salt connen gelden: nu den Authoor
  
  (geweken sijnde van sijnen || eersten Inuentie) eenen anderen Quadrature weder van nieuws Anno 86 ter || baenen heeft ghebracht/ Als namentlijck des Nicolai Cusani/ Die ouerlange [in margine is met inkt bijgeschreven: tijdt] || door Johannem Regiomontanum is weeder gelecht ende geconfuteert/ Ende || omme sulcx wy daerom geen arbeijt noch moeyten behoeuen te doen.’ 
  Hieruit blijkt dus, hoe en waarom in het jaar 1589 het bedoelde geschrift nog niet in druk was uitgegeven, hoezeer in den aanhef diezelfde wederlegging als genoegzaam bekend wordt ondersteld; misschien wel zijn daarvan eenige afschriften gemaakt en genoegzaam verspreid, om toch eene meer algemeene bekendheid te mogen aannemen. Zijne zelfverdediging bewijst zeker, dat hij niet aan hoogmoed leed, en niet genoeg gewicht hechte aan de door hem gevonden verhouding, om daarmede de uitgave van zijn boekje te rechtvaardigen. Hoe hij verder over simon van der eijcke dacht, blijkt uit het vervolg.
  ‘Seeckerlijck het is wel te verwonderen dat desen Authoor in sijne eerst ghe- || uonden Quadrature Anno 84. wt gegeuen/ hem sonderlinge was fonderende || datse quam te gevallen binnen den Limiten Archimedis/ ende is nu wel merckende || ia selfs bekennende dat dese sijne laetste Cusanische Quadrature buite de voor- || seijde Limiten is comende/ ende euenwel die selue is invoerende als een claerd || bewijs van sijnen eerste Quadrature/ Sulcx dat hy hem is onderwindende || niet alleen met veele lastighe moeylicke ende eensdeels ongefundeerde bewijsre- || denen die selue te beweren ende staende te houden. Maer oock met grote Iac- || tantie ijdele glorie ende temeriteyt is hy Condemnerende die onwederspreecke- || lijcke bewi|jsreedenen Archimedis/ die welcke by Eutocium Ascholontam sijn || breeder verclaert ende wt gelecht. Die ooc werden van Johanne Regiomontano, || Buteone/ ia van alle Mathematicis die gesont sijn van oordel/ als eene vasten || grondt gheuolght/ aengenomen/ ende ontfangen. Maer dese alle moeten daer || om van desen Authoor werden verclaert voor sectarisen/ recht of die niet anders || dan een schijn der waerheyt waren volgende/ die andersins om die extractie der || Irrationale wortelen (so desen Authoor meent) sijn deceptible/ ende derff inne || sulx die limiten Archimedis weder spreken/ die nochtans van Nicolaus de Cu- || sa self (van den welcken desen sijnen Quadrature ontleent is) volcomelijck wert || geapprobeert/ also dat desen Authoor is strydende teegens alle die Mathe-ma- || ticos met ghesloten Ooghen op den maniere der Andabateren.’
  Dit oordeel over de beide quadraturen van simon van der eijcke komt vrij wel overeen met hetgeen wij daaromtrent in No. VII dezer Bouwstoffen hebben gezien, waar evenzeer gewezen werd op de quadratuur van den Kardinaal nicolaus de cusa.
  Het overige van deze voorreden spreekt over de redenen, die hem toch noopten tot het uitgeven van deze aanmerkingen op het boekje van nicolaus petri daventriensis, zooals die wiskundige gewoonlijk genoemd wordt.
  ‘Dit heeft mijn || goedt ghedacht dus verre te verhalen tegen M. Symon van Eijcke/ ende heeft || mijn oock oorsake gegeuen om beneffens dese beijde solutien vanden 51 ende 52 Propositie die by den voornoemden M. Niclaes voor alle die werlt met wille || sonder facit sijn voorgestelt oock inden druck te beulijtigen/ daer beneuens oock || byvoughende eenige corte bedencken/ Cautelen/ ende waerneminghen op eeni- || ge andere Propositien mede inden selven boeck begrepen. ||. ||
  Niet dat sulcx geschiet door enich afgunste/ ofte versmaetheyt/ nochte oock || om dese Conste Geometria en Astronomia verdacht te maken ende in verach- || tinge te brengen/ dat sij verre: want wij die seluen niet alleen hoochlicken prijsen/ || maer hebben oock tot noch toe onsen private studie den seluen sonderlinge ge- || consecreerdt ende houden alsulke alle prijs waerdich die daer arbeijden ende naer- || sticheijt doen om dese gelijck ooc alle liberale vrije Consten te verbreijden. Maer || de wijle wy sien dat dickwijls gheuolcht werden al sulcke Propositien/ || Regulen/ ende Exemplen die by verscheijden geleerden sijn voorgewent die welc- || ke somtijts beuonden werden (gelijck oock den goeden Homerus) geslapen te heb- || ben/ ende euenwel oppet vertrouwen haerder Authoriteyt ghehouden werden || voor vast ende wel gefundeert/ daerse nochtans geen vasten Reghel noch seker || gebruijck en connen hebben. Gelijckerwijs dit selue eensdeels oock ghespeurt || wert aen desen Authoor/ die welcke schijndt mede gesteundt te hebben op die || Authoriteyt eniger voortreffelicker Authoren inder Mathematischer Conste/ || int voorstellen van eenige Mathematische Propositien/ sonder wijder naer- || denckinge ofte oock die selue als een seekere/ vaste/ ende generale reghel souden || mogen int geheel werden vertrout. ||
  
  So ist dat wij tselue aeumerckende/ aengenomen hebben om te bewijsen/ dat || eenijge Propositien in voegen als die sijn voorgestelt/ geen vaste noch seker ge- || bruijck connen hebben. Daer mede dan alle liefhebbers deser Conste ghe- || waerschout souden mogen wesen/ van die erroren ende doelingen daer inne sy || ouweetende souden mogen vallen. Hoepende dat dese onse arbeijt ten besten || verstaen ende den Constliefhebbende aenghenaem sal wesen/ dat welck || beuindende: Sullen geoorsaeckt wesen om dese Conste naer onse || vermoghen oock in onser duijdtsche tale te helpen verbre- || den/ ende vercleren met meerder ende hoger spe- || culatien/ tot dienste van alle lief- || hebbers/ ende verwec- || kinge van alle In- || geniosen tot die || studie deser || heerlicker || vrije con- ste.’
  Dit boekje bevat voorts
  
  Regula 1. Solutie des li. en proposltie.
  Regula 2. Dit selue deur Spherische rekeninghe te vinden.
  Regula 3. Dit selue te vinden door Spherische Triangulen.
  Regula 4. Die andere Propositie is dese.
  Regula 5. Bedencken ende waerneminghe op dat viij. Capittel.
  Regula 6. Aenmerckinghe opten xij. ende xxiiij. Capittel.
  Regula 7. Bedencken op dat xxxij. Capittel om den Azimuth || der Sonne te vinden.
  Regula 8. Bedencken op dat xlvij. Capittel.
  Regula 9. Bedencken op die xlviij. Propositie.
  
  Ander Braghe.
  De twaalf figuren, die in de opengelaten plaatsen tusschen de tekst voorkomen, zijn met schrijfinkt geteekend, en uit de hand getrokken. De letters dezer figuren, eenige veranderingen in de teksten, een zevental ‘Erraten’ tegenover de laatste bladzijde, zijn alle van dezelfde hand: denkelijk dus van die des schrijvers zelven.
  Het beschreven boekje is het eenigste, dat mij van adriaan anthonisz. immer in handen is gekomen; en ik heb het nergens aangehaald gevonden. Van hem is nog bekend, dat hij in 1603 een octrooiGeneraliteits Notulen, 17 Maart 1603.
  ‘Octroye verleent aen Mr. Adr. Anthonisz. ingenieur van de generaliteyt, in 10 jaren alleene te mogen maken, uytgeven ende vercopen, seker instrument bij hem geinventeert, dat hij noemt ‘astrolabium annulare’. heeft genomen voor een astrolabium; hiervan had hij eene beschrijving zamengesteld, waarvoor hij reeds vroeger (zie Noot 14) een octrooi had aangevraagd; ook dit werkje schijnt niet gedrukt te zijn geworden.
  7. Een andere arbeid van onzen adriaan anthonisz. ont-moeten wij in een der oudste Nederlandsche zeevaartboeken ‘de Spieghel der Zeevaerdt’ van lucas janssz. waghenaer van Enckhuyzen. Leiden 1584. in folioEen gegraveerde titel, ‘Joannes à Doetecum Fecit’, stelt een gebeeldhouwde kast voor tusschen twee stuurlieden; daaronder eene zee met schip, dolfijn en visch, rondom zeevaartkundige instrumenten; daarboven eenige matrozen aan een kaapstander; hierboven nog een bord met de woorden
  Teerste Deel vande
  Verder op de kast het overige van den titel.
  Spieghel der Zeevaerdt, vande nauigatie || der Westersche Zee, Innekoudende alle de Custē || vā Vranckrijk, Spaignien en̄ t'principaelste || deel van Engelandt, in diversche Zee Caertē || begrepē, met den gebruijcke van dien, nu met || grooter naersticheijt bij eē vergadert en̄ ghe- || practizeert, Door Lucas Jansz Waghenaer || Piloot ofte Stuijrman Residerende Inde || vermaerde Zeestadt Enchuijsen. || Cum Priuilegio ad decennium. || Reg. 1.5.8.3. Ma.tis. || et Cancellarie Brabantie.
  Onder dezen gegraveerden titel is gedrukt
  Ghedruct tot Leyden/ by Christoffel Plantijn/ || voor Lucas Janssz/ Waghenaer van Enckhuysen. || Anno M.D.LXXXIIII. in folio.
  A, 8 bladz. (zonder pagineering); bevat in verso van den titel ‘Sonet’ van i. dovza., Opdracht van Waghenaer aan Prins Willem I (3 bladz.) gedateerd ‘Wt Enckhuysen den lesten || dach van October. Anno 1583,’ een, ‘Ode’ geteekend ‘Hout en wint’ (1 bladz.). ‘Aen de Oude ende Nieuvve Compaignie van t'by nae || veruallen Comptoir van Asseurantie binnen der stadt || Hoorn. || Op desen Spieghel der Zeevaert. || ode.’ van j. walraven (1 bladz). ‘Sommarisch begrijp ende inhout deses || Chaerte Boecks/ ende d'ordre daer inne gheuolcht’ (1 bladz.).
  B - D, bladz. 5-40. Dan 23 dubbele kaarten van Holland, Frankrijk, Spanje en Engeland: op de eerste reeks komt de beschrijving.
  Op deze kaarten komt soms zijn naam aldus voor (op kaart 4, 15)
  ‘Lucas aurigarius Enchu- || sianus Inventor. || Joannes a Doetinchū fecit.’
  Daarop volgt de vertaling van eenige plaatsen in ‘François, Spaensch en Engelsch.’ (1 bladz.). Dan de titel.
  ‘Tafele der Declinatien der Sonnen/ || nae die oude maniere ende int Boeck van Peeter || de Medina uytghegaen’ (1 bladz.).
  Vervolgens een dubbel previlegie, van ‘Die Coninclijke Maiesteyt...’ ...Ghegheuen in onse Stadt van Antvverpen den tvvintichsten De- || cember 1579. Gheteeckent J. van Asseliers.’ en van ‘Die Staten van Hollandt ende ghecommitteerde vande Staten van Zeelandt...... Ghedaen inden Hage... den 7. Mey, anno 1580.’ (1 bladz.). Daarop volgen de tafels der declinatie (2 bladz.), een ‘Totten Leser’ (1 blz.) en tot ‘Aenden Boeckbinder’ (1 bladz.)..
  Op bladz. 10 van het ‘Eerste Deel’ toch leest men.
  ‘Corte onderrichtinghe vande tafele der || Declinatie der Sonnen van nieuws ghecalculeert ende gherectificeert/ || eyghentlijck opte vier eerstcomende Jaeren van 1585. 86. 87. ende 88. per || Adr. Anth. Geometram: Ingenieur der Staten Graeffelijcheyts van || Hollandt.’
  Op bladz. 11 volgt dan de ‘Onderrichtinghe’ en bladz. 12, 13 de tafels zelve.
  Het tweede deel van deze ‘Spieghel der Zeevaerdt’Deze titel is mede een gegraveerde, doch nu versierd met zes vrouwenbeelden.
  ‘Het tweede deel || Vanden Spieghel || der Zeevaert. inhoudende de ghe- || heele Noordtsche ende Oostersche || Schipvaert/ beghinnende vande || hoofden oft Voorlant van Enghe- || lant/ tot Wyburch ende der Nerue || in verscheyden Caerten begrepen: || Midtsgaders t'gebruyck van dien. || Met grooter neersticheyt nu eerst by een || vergadert/ ende beschreuen door Luy- || cas Janssz./ Waghenaer/ Stierman/ || woonende inde vermaerde Coopstadt || van Enckhuysen. || Cum Priuilegio Regiae Maiestatis, || & Caneellariae Brabantiae. || Ghedruct tot Leyden, by Christoffel Plantijn/ || voor Luycas Janssz Waghenaer van Enckhuysen || Anno. M.D.LXXXV. in folio.’
  
  A, 4 bladz. (zonder paginatuur) bevat in verso van den titel ‘Sommarisch begrijp ende inhont || deses tweede deel des Caertboeckx.’ Dan opdracht aan ‘de Staten t'slants van Hollandt, ende West-Vrieslant.’ gedateerd ‘tot Enck- || huysen desen xvlj. Julius. Anno M.D.LXXXV’
  B - C, bladz. 1-19, tekst (ontbreekt in de exemplaren, die ik hier beschreef).
  j-xxj, 21 dubbele kaarten.
   is te Leiden uitgekomen in het volgende jaar 1585. Toen is tegelijkertijd een herdruk van het Eerste Deel verschenen met een half latijnschen titel ‘Pars prima speculum nauticum’Dezelfde gegraveerde titel als bij het boek van Noot 17). In het vak boven den kaapstander staat: ‘Teerste Deel vande.’ Op de kast zelve het volgende.
  ‘Pars prima || Speculum nauticum super nauigatione maris Oc- || cidentalis confectum, continens omnes oras mari- || timas Galliae, Hispaniae & praecipuarum partiū || Angliae, in diuersis mappis maritimis comprehensū || vna cum vsu & interpretatione earundem, accurata || diligentia concinnatū, & elaboratū per Lucam Johannis || Aurigarium. || Spiegel der Zeevaerdt, vande nauigatie der Westersche || zee Innehoudende alle de Custen van Franckrijck, Spaig- || nen, en̄ t'principaelste deel van Engelandt, in diuersche || zee caerten begrepen, met den gebruijcke van dien, || nu met grooter naersticheijt bij een vergadert, || en̄ gepractizeert Door Lucas Jansz Wagenaer. || Cum Priuilegio ad decennium. Reg. Ma. tis. || et Cancellarie Brabantie. || 1.5.8.3. in folio.
  Hetzelfde voorwerk als in het werk van Noot 17), behalve dat B - D hier gepagineerd is van 1 tot 36, en met andere letters is gedrukt.
  Dan volgens het ‘Sommarisch begrijp ende inhout’, kaart 1-23, en daarachter de twee niet genommerde kaarten
  ‘Beschrijvinghe van de vermaerde Ca- || nael ofte foert van Bristow.’
  ‘Custe van Noorweghen.’, waarvan de tekst hollandsch is. Maar er is ook eene latijnsche vertaling van dit Speculum uitgegeven te Leiden in het jaar 1586Pars prima. Speculum nauticum super navigatione maris Occidentalis... ...Pars altera speculi marini cum Borealis tum Orientalis navigationis... ...auctore Luca Jansonio Aurigerio.... interprete Martino Everarto Brugensi... Lugduni Batavorum, Franc. Raphelengius. 1586. in folio.
  Latijnsche tekst met 45 kaarten.: de vertaler is de bekende martinus everart uit Brugge.
  Dat deze boeken werkelijk opvolgende drukken, geene nieuwe titeluitgaven zijn geweest, blijkt uit de volgende bijzonderheden, die te eerder hier eene plaats verdienen, omdat zij ten deele de beschrijving van den Heer f. muller in zijn ‘Essai sur la Bibliographie Neerlando-Russe’* Essai || d'une || bibliographie || neerlando-russe. || catalogue || d'une collection remarquable || de || livres, atlas, cartes, || portraits, planches, manuscrits, || hollandais, || et de plusieurs livres étrangers, || tous concernant || la russie et la pologne. || avec des notices bibliographiques et historiques sur les écrits de || aitzema, blaeu, massa, waghenaer, witsen, etc. || plusieurs sur les portraits et planches historiques, || et une table systématique. || Le tout recueilli, décrit, et offert aux prix marqués par f. muller. || Amsterdam || frederik muller. || 1r Octobre 1859. in 4o.
  
  8 bladz. zonder pagineering.
  1-22, bladz. 1-177.
   aanvullen en verbeteren.
  Het boek van Noot 17 heeft eene voorrede blz. 5-40 en 23 kaarten.
  Dat van Noot 18 heeft eene voorrede blz. 1-19, een uittreksel uit die van het vorige boek, en 21 kaarten. In de Opdracht aan de Staten zegt hij:
  ‘Ende wil- || le daerom B.M.E. onderdanigh ghebeden hebben| dat de selue ghelieue de- || se anderde vrucht... || ...te nemen onder haer protectie ende bescherminghe/ omme || daer van te weren alle onnutte wespen/ die zelfs niet voortbrenghen| maer || alleen-lick aerbeyden ende daer op wtsijn/ om de vruchten van ander lieden || naersticheyt/ moeyten ende aerbeyt schandelijck tot haer te trecken. Voor de || wangunstighe berispers/ wil ick my met alle constliefhebbers troosten ende || ...’
  Deze opdracht is gedateerd ‘Enck-huys en desen xvij Iulius Anno M.D.LXXXV.’
  
  De bewerking van Noot 19 heeft eene voorrede blz. 1-36, gelijk aan die in het boek van Noot 17, maar met andere letter gedrukt: bovendien is zij op de laatste bladzijden met nieuwe opgaven vermeerderd. Er komen 23 kaarten in voor.
  Het werk van Noot 20 heb ik niet te zien kunnen krijgen.
  Omtrent dit merkwaardige werk, het eerste in zijne soort, vindt men merkwaardige bijzonderheden in eene hoogduitsche vertaling ‘Desz Spiegels der Seefart’Een gegraueerde titel gelijk aan die in de reeds beschreven uitgaven, met het onderscheid, dat de kaapstander vervangen is door eene globe met vier matrozen en twee jongens. Daarboven staat ‘Der erst Theil’ en op de kast zelve
  ‘Desz Spiegels der Seefart/ von || Navigation des Occidentischen Meers/ || oder der Westseen: In welchem alle Meer Uffer || oder Cüsten von Franckreich/ Hispanien/ Engel- || land/ ctc. in viel See Carten (sampt ordentlich practi- || siertem gebrauch derselben) mit grossem fleisz zusam. || men getragen. Durch den Kunstreichen/ Hocher- || fahrnen/ und Weitberühmbten Piloten und Schiffs-|| Steurman: Lucam Johannem Wagener von || Enckhüsen|| Cum Priuilegio ad decen- || nium Reg. Ma.tis & Can- || cellarie Brabantie. || Ausz Niederlandischer in Hochteudtscher sprach getrewlich vbersetzt: Und allen hohen vnd niedrigen Standes Personen zum || besten/ mit hinbeygesügter (zu iederer Cärten) Chronographey/ oder (in Summarischem begreiff) || kürtzlich verfaszten beschreibung: der gelegenheyt desselben Landes vermehret. || Durch Richart SIotboem Danentriensem. || Getruckt zu Ambsterdam durch Cornelium Clausz-sohn Buchhandlern doselbst. || Wonhafftig zum Schreibbuch/ an der altten Brucken auf dem Wasser. || M.D.LXXXIX || M.D.LXXXIX. in folio.
  A. acht bladzijden (zonder paginatuur). In verso van den titel een gedicht van den vertaler: ‘Der Schiffman spricht vom || Spiegel der Seefart.’ De opdracht aan ‘Ulrichen Hertzogen zu Meckelnburg’ van Richart Slotboem Dauentriensis (2 bladz.) gedateerd ‘Datum || Amb-sterdam am 23. tag des Maymanats/ Anno Christi 1589.’ Dan ‘Lucas Wagener zum Leser’ (2 bladz.) gedateerd ‘Gegeben zu Enckhüsen/ Anno 1586. am 25. tag Martij.’ Vervolgens ‘Summarisch begreiff oder inhalt des er- || sten und andern theils dieses Cartbuchs’ (1 bladz.) en ‘Register der Chronograpfey und Land- || beschreibung Richardi Slotboem’ (1 bladz.) Deze komt telkens voor op de vierde, tot op deze uitgave wit gebleven, bladzijde van iedere kaart; zij bevat eene korte staatkundige aardbeschrijving.
  
  B - D, bladz. 1-36 tekst.
  Kaarten No. 1 tot 19, XIX, 20-22.
  
  Dan een titel, gelijk aan den voorgaanden alleen met de woorden
  ‘Der ander Theil’ enz.
  ‘Desz Spiegels der Seefart von || der Nördschen das ist Mittnachtigen/ vnd || Orientischen Schiffart : Nemlich von den Hoeff- || den oder den Vörlande von Engelland abe bisz gehn || Wyburgh und der statt Nerua. In viel See carten || (samt ordentlich practisiertem gebrauch dorselbi- || gen),’ enz.
  Daarop een opdracht aan de ‘Fürsten und Herren/ Herrn Johan Fridrichen/ und Herrn || Ernest Ludwigen Hertzogen zu Stättijn''/ Pomern enz. (2 bladz.), gedateerd ‘Datum || Ambsterdam, am 28. tag des Monats Iunij-Anno Christi. M.D.LXXXIX.’
  Dan kaarten No. 23-46.
  Eene lijst van vreemde namen (1 bladz.). ‘Zum Leser’ (1 blz.). Declinatietafels naar den ouden stijl (3 bladz.), ‘Der Autor zum Leser’, opwekking tot mededeeling van aanmerkingen; ‘An den Büchbinder’ (1 blz.).. De vertaler ‘richart slotboem daventriensis’ zegt daaromtrent.
  ‘Hat sich funden Lucas Johan Wagener, ein wohlversochter Künstreicher/ und weytberümbter Pylot/ und || Schiffs Steurman zu Enckhüsen/ und nit allein von kunst der Seefart und gebrauch der Instrument || (welchs dan auch andre vor ihn gethan) artlich gehaudlet/ sonder auch alle Meer Vffere oder Cüsten || beynha von gantz Europa Taffeln oder Carten... || ... || offentlich ans liecht bracht. Also das so lange die Welt gestanden dergleichen || werck von Seecarten/ in keinem Land Europe auszgangen. Landtaffeln haben zwar vil gemacht/ aber || Seecarten von so vil Land/... || ...hat sich biszher zu/ niemand anders vnderwunden. Diese || gemelte 47. Seecarten/ vber wolche er mehr dan 47. Jar gearbeit vnd zu letzt .n Truck bracht/ hat er in || zwey unterscheitliche Bücher verfaszt/... || ... || ....vnd seind diese Ex- || emplar/ ob wol sie in Hollandischer und für ander Land in einer vnbekanten sprach beschrieben/ dannoch || om der Seecarten und des Gesichtes willen/ nit allein in Teudtschland/ sonder nach Italien/ Hispa- || nien/ Franckreich/ Enghelland/ etc. in grosser mengen gezogen vnd hingeführt worden’
  Men ziet hieruit, dat dit zeekaartenboek het eerste in zijne soort was, twintig jaren arbeids heeft vereischt, maar dan ook bleek te voldoen aan eene alom gevoelde behoefte. Slotboem vervolgt nu.
  ‘Deszhalben er || sie/ der gantzen Welt zum besten/ durch einen Hochgelärte Man [de beroemde martinus everart van Brugge] in Lateinischer sprach hat lassen vber- || setzen/ vnd das ein Buch Könniginlicher Maiesteit in Enghelland/ das ander Hochlöblicher Gedäch- || nüsz Frederico 2. Könnig zu Dennmarck und Sohn oder Generi E.F.D. gedediciert.’
  Na die opdracht volgt ‘Lucas Wagener zum Leser’ en ook hier ontmoeten wij enkele bijzonderheden van gewicht.
  
  ‘Habe ich die arbeit mit lust angegriffen, vnd den ersten theil des Spiegels der Seefart/ || ... im 1583. Jar in Niederlandischer sprach/ lassen in truck ausz- || gehen.’
  Waaruit blijkt, dat de druk van Noot 17) werkelijk de eerste is geweest. Nader verhaalt hij, hoe dit werk hoog werd geschat, ‘Welchs andern vil mehr/ als mijr ge- || bürt zu sagen’ en hoe in eene zitting van den ‘Grosten und Secrete Rade’ || van Engeland, verklaard werd ‘das nötig wer/ das ein sulch Büch in einer gemeinen sprach translatiert und || vbersetzt würde, auff dasz esz bey allen Nationen mücht gelesen und verstanden werden. Welchs mich vrsach vnd anleitung gegeben hat/ sulchs zu erster gelegener zeit zu volbringen.’ Hij had het tweede deel dan ook uitgegeven, en aan de Staten van Holland en West-Friesland opgedragen, die, ‘auch mijr mit alsulcher remuneratiön und ge- || schenck verehrt vnd begifftigt haben/ das ich inen al mein lebenlang wol dancksagen’; zooals toen ter tijde de gewoonte was.
  In alle de aangehaalde uitgaven vindt men de door onzen adriaan anthonisz. berekende tafels van zonsdeclinatiën.
  Bovendien vindt men nog fransche, portugeesche en engelsche vertalingen van deze kaarten, die in Engeland zooveel gebruikt werden, dat later aldaar ieder kaartenboek ‘a Wagener’ plagt geheeten te worden. Dit veelvuldige gebruik, ook ten onzent, gepaard misschien met een betrekkelijk hoogen koopprijs, is misschien de oorzaak, dat alle exemplaren allengs versleten zijn geworden en dus thans slechts zelden voorkomen. j.c. pilaar in het Tijdschrift toegewijd aan het Zeewezen, Tweede reeks, vijfde deel, bladz. 26, spreekt van ‘een vierde nederduitsche druk te Amsterdam uitgegeven.’
  8. Behalve de reeds genoemde werken van den beroemden zoon adriaan metius, schreef deze nog meer andere, waarvan ik de volgende aangehaald vond.
  ‘Doctrinae Sphaericae Libri V.’ Hiervan verscheen een latere druk te Franeker in 1598: en een nadruk te Frankfort in 1591.
  
  ‘Astronomiae Universae Institutiones. Franeker 1605. 8o.’
  ‘De genuino usu utriusque globi. Franeker 1611. 4o;’ waarvan een herdruk kwam in 1624Adriani metii || Alcmar. Prof. Mathes. in Acad. Frisiorum || de || genvino vsv vtrivsqve || globi || tractatvs, || Adjecta est nova Sciatericorum & artis Navigandi ratio || novis Instrumentis, & inventionibus illustrata. || Vignette: eene zinnebeeldige voorstelling, waarvan de hoofdpersoon een keten aan den voet draagt, waarop de waterstraal eener fontein nederkomt: rondom staan de woorden ‘dvrvm patientia vincit.’ || Franekerae || Excudebat Vldricus Balck, Ordinum Frisiae Typographus. || Sumptibus Joannis Jansonii, Bibliopolae Amstelodamens. Anno 1624. in 4o.
  XVI bladz. bevatten titel, opdracht ‘ord. frisiae depvt’ (2 blz.) gedateerd ‘5 Kal. Febr. 1624’, brief aan d. fabianus czema (3 blz.) gedateerd. ‘Ex Acad. Fris. Kal. Febr. CIƆIƆIXXIV.’ Een vers van H. Bouricius (1 blz.) en een vers met Noot van pierius winsemius (8 bladz.).
  Dan
  A - Dd, blz. 1-210 het werk onder het hoofd institvtiones astronomicae. Libri I-IV..
  
  ‘Institutiones Astronomicae et Geographicae, Fondamentale ende grondelijcke onderwijsinge van de Sterrekonst. Franeker 1614. 4o.* Institutiones Astronomicae & Geographicae, || Fondamentale ende gron- || delijcke onderwysinge van de Sterre- || konst/ ende beschryvinghe der Aerden/ door || het ghebruyck van de Hemelsche ende || Aerdtsche Globen || Item hoemen op alderleye vlacke superfitien, de principale || Circulen des Hemels beschryven ende verscheyden || Sonnewysers bereyden sal. || Mitsgaders een korte ende klare onderrechtinghe van de || noodelijcke konst der Zeevaert : Inhoudende nieuwe ghe- l| practiseerde instrumenten/ konstighe practijcken || ende regulen daer toe dienende || Alles niet min dienstigh voor Schippers ende Stuerluyden als || vermakelijck voor alle liefhebbers der selver konste. || Beschreven door D. Adrianum Metium Alcmariensem, Mathe- || seos Professorem in de Universiteyt van Vrieslandt || Vignette: eene sphaera armillaria. || Ghedruct tot Franeker, by Thomas Lamberts Salwarda. || Voor Willem Jansz. tot Amsterdam in de Sonnenwyser 1614. || Met privilegie voor ses jaren. in 4o.
  X bladz. bevatten titel en in verso ‘Extract uyt de Privilegie,’ de opdracht (4 bladz.) gedateerd ‘Actum Franeker; den 2/12 April, 1614.’ Twee verzen van J. Jurians Brouvver (3 blz.) Olivier (1 blz.).
  A-Ee, blz. 1-150, daarop bij drukfout 251-323. Het werk zelf in vier Boeken.
  Op bladz. 323 komt eene vignette voor, een weegschaal met de twee globen: bij de hemelglobe, die de weegschaal doet doorslaan, staat ‘Praestat.’.’
  ‘Van dit werk bestaat een herdruk van 1621Van dit werk is een verbeterde, dichter in een gedrukte, herdruk van 1621, houdende, behalve hetzelfde voorwerk, A-Aa, blz. 1-185.: het is misschien eene omwerking van het voorlaatste boek.
  ‘Nieuwe geographische onderwijsinghe. Franeker 1614. 4o.’* Nieuwe Geographische || ondervvysinghe, || VVaer in ghehandelt vvordt die be- || schrijvinghe ende afmetinghe des Aertsche || Globe, ende van zijn ghebruyck. || Mitsgaders een gronde- || lijcke onder-wijsinghe vande princpale puncten der Zee.. || vaert : Inhoudende sonderlinghe nieuwe ghepracticeer- || de Instrumenten/ Constighe practijcken/ di- || versche noodtlijcke Regulen/ die alle || Pilooten ende Stuer-luyden || behooren te verstaen. || Beschreven door Adrianum Metium Alcmariensem || Professorem in de Academie van Vrieslandt. || Vignette: een schip omringd door zeemonsters, waarboven: ‘Godt bewaert in noot. || Tot Franeker/ By || Thomas Lamberts Salvvarda. 1614. in 4o.
  
  A-N, blz. 1-104.
  O, 8 bladzijden (niet gepagineerd) eene ‘Tabula sinuum, tangentium, secantium,’ voor elke 10 minuten in 5 decimalen, met eene ‘Korte instructie.’
  .
  ‘Praxis nova geometrica per usum circini. Amst. 1628. 4o.’Praxis|| nova || geometrica || per || vsvm circini || Et || Regulae Proportionalis. || Autore || adriano metio alcmariano, || Mathaes. Professore ordinario. || Vignette: eene meetkundige figuur, met de inscriptie ‘Prop. 2 & 4 || Lib. 6. Eucl.’ || Franekerae, || Ex officinâ Vlderici Dominici Balck, Ordinum || Frisiae & eorundem Academiae Typographi. || Expensis Johannis Jansonii, Bibliopol. Amstelrodami. || M.DC.XXIII. in 4o.
  VIII bladz. bevatten: titel en in verso ‘Carmen’ van pierii winsemii, Opdracht ‘Ord. Fris. Depvtatis: || Et || academiae cvratoribvs’ (4 blz.), brief aan ‘d. lavrentio reael’ (2 bladz.) waarin de figuur op den titel wordt aangehaald.
  A - F, blz. 1-47 het werk zelf.. waarvan eene hollandsche vertaling
  ‘Maetconstigh Liniael in 1626.’* Adriani MetI || M.D. & Matheseos Profess. Ordinarii. || Maetconstigh Liniael/|| ofte || proportionalen ry || ende || platten passer. || Als mede || De Sterckten-Bouwinghe/|| ofte || fortificatie. || Onlanghs uyt het Latijn in onsen Nederlandtschen || sprake overgheset || Door petrvm baardt, M.D. & Ma || theseos Studiosium. ||  By den Autheur vele vermeerdert/ gelljck de volgende Pagina aenwijst. || Vignette || Ghedruckt tot Franeker. || By Ulderick Balck/ Boeckdrucker Ordi- || naris der E.E. Heeren Staten van Vrieslandt. 1626. || Men vintse te koop tot Leyden, || By Bonaventura ende Abraham Elzevier. Met plaat. in 4o.
  XII blz. bevat titel en in verso ‘Inhoudt deses Boecks,’ zestien afdeelingen; opdracht aan ‘Ernest Casimir || Grave toe Nassau &c. || Stadthouder van Vrieslandt enz.’ door Petrus Baardt M.D. (4 blz.). Dan diens ‘Naeghebootste Vranie’ (2 blz.); De vier Specien van Arithmetica; ghe- || lijckmen die selve inde practijck van Geometria || ghewoonlijck is te ghebruycken’ (4 blz.).
  A-M, blz. 1-58, 55, 58, 61, 58, 59, 64, 65, 62-95, blz. 96 in blanco..
  ‘Problemata Astronomica. 1625.’
  ‘Geometria de munitionibus.’
  waarvan eene hollandsche vertaling in 1626.
  ‘Sterckebouwing’* Fortificatie || Ofte || Sterckten-Bouwinghe || Adriani Metii Matheseos Pro- || fessoris Ordin. tot Franeker. || Waer in gheleert wert/ hoemen op de nu || ter tijdt ghewoonlijcke manier/ alle Schanssen, For- || tressen, Steden/ etc. sal afbeelden/ afsteecken ende || vast maken. || Vignette: meetkundige figuur, een regelmatige vijf en tienhoek, met omgeschreven cirkel. || Tot Franeker. || Ghedruckt by Ulderick Balck/ Boeck- || drucker Ordinaris der H.H. Staten van Vrieslandt. Anno 1626.
  A - E, blz. 3-39..
  ‘Handt-Calendier 1627.’ 8o.Eenwighe || Handt-Calendier || In het welcke gheleert wordt/ eenwich- || lijck/ alle de Feest-daghen/ des Jaers soo be- || weechlick als onbeweechlijck/ midtsgaders de || Lunatien ende water-ghetijden/ op een nieuwe || manier/ door de leeden der vingeren des handts || te reeckenen/ ende te tellen. || Door || Adrianum Metium M.D. & Ma- || thes. Prof. Ordinar. || Vignette: eene uitgestoken hand met ten deele digtgeknepen vingers, zie de laatste bladzijde van vel C. || Tot Amsterdam/ By Jan Tansz. Boeckvercooper op 't Water in- || de Pas-Caert Anno 1627 in .
  VIII blz. bevatten titel, opdracht aan de Curatoren van Franeker (5 blz.).
  A-W, 64 bladz. (niet gepagineerd)..
  ‘Fondamentale onderwijsinghe aengaende het Astrolobium. Drie Tractaten. Franeker 1627. 4o.’* Fundamentele onder- || wysinghe//|| Aengaende || De Fabrica, ende het veelvoudigh ghebruyck || van het Astrolobium, || Soo Catholicum, als particulier. || Beschreven || Door Adrianum Metium M.D. ende Professorem in de || Mathematische consten binnen Franeker. || Vignette: eene meetkundige figuur, zie bladz. 4. || Voor Hendrick Louwerens Boeckvercooper tot Amsterdam. || tot Franeker, || Ghedruckt by Vlderick Balck, geordineerde Boeck- || drucker der E.H.H. Staten van Vrieslandt. || Anno 1627. klein 4o.
  VIII bladz. bevatten titel, opdracht aan ‘de Heeren Bewinthebberen || der Vereenighde ende gheoctroyeerde Oost-Indi- || sche Compaignie deser Nederlanden,’ gedateerd ‘Ghegheven tot || Franeker den 5. Iulij 1627’ (4 blz.). Een ‘Tot den goetwillighen Leser’, Een naamvers van ‘Pierius Winsemius || Frisiae Historiographia’, waar van de veertien eerste regels beginnen met de letters Adrianvs Metivs.
  A-Aa, blz. 1-190, het werk in ‘eerste tot vijfste deel.’ Aan het einde staat ‘Eynde deses eersten Tractaets.’
  Daarop volgt de titel.
  Het tweede Tractaet/|| Van de || Proprieteyten, eygenschappen/ Solutie en || ontsluytinghe der Sphaerische Triangulen. || Midtsgaders || Een figuerlijcke aenwysinghe, hoe door de selve alle || Astronomische ende Geographische quaestien ofte Vraeg- || stucken solveert worden/ alles in drie deelen ver- || vatet. || Door Dn. Adrianum Metium M.D. ende Profess. ordin. || Vignette: een sphaera armillaria. || Tot Franeker/ || Ghedruckt by Ulderick Balck, geordineerde Boeck- || drucker der E.H.H. Staten aan Frieslandt. Anno 1627.
  
  In verso van den titel ‘Psal. 19. vers. 1.’
  Aa-Xx, blz. 1-168, in drie deelen.
  Daarna de titel.
  Het derde Tractaet/|| Van 't || Opmaken ende het ghebruyck des par- || ticulieren Astrolabiums. || Door || Dr. Adrianum Metium M. Doct. ende Profess. ordin. || Vignette: eene zonnewijzer || Tot Franeker, || Ghedruckt by Vlderick Balck, geordineerde Boeck- || drucker der E.H.H. Staten van Vrieslandt || Anno 1627.
  Bb-Ddd, blz. 3-48.
  .
  ‘Primum Mobile, Astronomicè, Sciographicè, Geometricè et Hydrographicè nova Methodo Explicatum. IV Tomi. Franeker 1631. 4o.* Als verzameltitel voor het werk een gegraveerde titel. Te midden van zeven symbolische figuren een steenen tafel, waarop Adriani Metii Alcmar. D.M. || et || Matheseos profess. ordin. || primvm mobile || Astronomicè, Sciographicè, || Geometricè et Hydrographicè || nova Methodo Explicatum || in || I. Sphaera. || II. Planisphaerio. || III. Triang. Sphaericis. || IV. Tab. Astronomicis || Loxodromicis. || V. Lineamentis Geo- || metricis || Opus absolutum, IV. Tomis distinctum. || Een fraai portret van den schrijver, waarom een lauwerkrans, || Cum Privilegio. || Amstelodami, || Apud Joannem Janszonium. || Anno 1631. in 4o.
  Daarop eene opdracht ‘Illustribus & Praepotentibus || Frisiae inter Flevum & Lavicam || ordinibvs’ gedateerd ‘Nonis Martii CIƆ.DC.XXXI.’ (6 bladz.): Dan verzen van h. bovricivs, JC. ac Senat. Fris (1 blz.) van Jacobvs à Teylingen J.V.D. apud Alcmar. vir consularis (1 blz.) van Pierii Winsemii JCti. (9 blz.). van M. Winsemius D. & Med. Prof. ordin. (1 blz.) van Georgius Pasor G.L. Professor (2 bladz.). Daarop de ‘Synopsis’ der vier deelen (3 bladz.).
  
  A - Ff, blz. 1-232. Doctrinae Sphaericae Libri I-IV.
  Dan titel.
  Doctrinae Sphericae, || Liber V. || Geographicvs. || Distinctionem Mensvram || & usum globi terrestris continens. || Per || Adrianvm Metivm S.S. Med. Doct. & Matheseo (sic) || Professorem in Acad. Franeq. || Vignette: eene sphaera armillaria. || Franekerae. || Apud Vldericvm Balck, Ordinum Frisiae & eorun- || dem Academiae Typographum. || Anno 1630.
  Gg-Zz, blz. 235-352, 153-166 (moet zijn 353-366).
  Dan nog een vers van D. David Herlicus, || Physicus Ordinarius Lubecensium, & P.L. (2 blz.).
  .... Het tweede deel heeft tot titel
  
  Exercitationis || astronomicae || Tomus Secundus || Astrolabivm, || Hoc est, || Astrolabii utriusque accurata descriptio, eorundumque fabricam, & || usum in Astronomia et Geographia multiplicem complectens, et || Triangulis Sphaericis (modo hactenus incognito) demonstrans. || Opus Mathematicum Studiosis apprimè utile & ne- || cessarium, continetque partes sex. || Autore Adriano Metio. SS. Med. Doct. & in inclyta Frisio- || rum Acad. Matheseos Professore ordinario. || Vignette: eene meetkundige figuur, zie bladz. 7. || Franecarae, || Excudebat Vldericvs Balck, Ord. Fris. Typographus.
  Dan een ‘Ad Lectorem’ (2 blz.).
  
  A - Mm, blz. 3-271, waarvan blz. 181-271 bevat
  Canon Triangulorum || sive || Tabvlae || Sinvvm || Tangentivm || et || secantivm. || ‘Ad partes Radii 100000. et ad scrupula prima Quadrantis’
  dus voor elke minuut met 5 decimalen.
  Het derde deel heeft tot titel
  
  Exercitationis || astronomicae || tomvs tertivs, || Sive || Historia Astronomica, || Qvae || Duobus modis historiam de astrorum situbus explicat; || 1. In Triangulis sphaericis per Astrolabium & per canonem Trian- || gulorum. || 2; In Tabulis Astronomicis. || Vignette: een meet-kundige figuur, (zie bladz. 100 van het tweede deel). || Franeqverae. || Apud Vldericum Balck, Ordinum Frisiae, || & eorundem Academiae Typographum. || Anno 1631.
  A-V, blz. 1-146, en dan 14 blz. (zonder pagineering) met den titel
  Canon Parallelorum ex singulorum minu- || torum Secantium additione conflatus, || per quem canon Rumborum construi- || tur atque axiomata artis navigandi gene- || raliter absolvuntur..’
  ‘Astronomische ende Geographische onderwijsinghe. V Deelen. Franeker 1632.’ 4o.* Astronomische ende Geographische || ondervvysinghe. || Inde welcke || Door t' gebruyck des Aertschen Globi, ofte || gebulte Caerten/ midtsgaders t'Astrolabium Catho- || licum, ende platte Pas-Caerten de const der Zeevaert verlicht/ ende || de Schippers ende Stuerluyden duydelijck ende cortelijck in haere || voyagie onderricht worden. || Beneffens || Twee nieuwe tafelen Romborum, || Wt de welcke veerdich ende met seer geringe moeyte de Zeylagien naer de rondicheyt van de Globe/ sonder eenighe merc- || kelijcke faulte/ worden afgereeckent. || Door. || Adrianum Metium. Alcm. Med. Doct. & Mathe- || seos Prof. ord. binnen Franeker, || vignette: eene meetkundige figuur: (zie bladz. 188). || Tot Amsterdam, || By Hendrick Lauwerensz. Boeckvercooper op 't Water/ || in 't Schrijf-boeck./ Anno 1632. in 4o.
  XX bladz., bevatten titel, opdracht aan de regeering ‘des wijtberoemden Coopstadts || Amsterdam’ (5 bladz.), gedateerd ‘In Franeker || den 1. November. 1632.’
  Daarop volgt ‘Extract uit de Privilegie’ (1 blz.) en verzen van Petrus Baard, Medicus (2 bladz.) van J. Jurians, Brouwer (2 bladz.) met eenige ‘fauten’. Dan ‘Index’ (7 bladz.) met ‘Fauten’ (2 bladz.).
  
  A-I, blz. 1-72.
  Daarop de titel
  Het tweede deel/ Waer in ghehandelt wordt t'gebruyck || van het || Astrolabium Catholicum, || Aengaende || De puncten die ghedienstigh zijn tot de Zeevaert/ ende || alle Stuyrluyden nootwendicg behooren || te weten. || Vignette: meetkundige figuur (als op den titel van het werk in Noot 31). || Tot Franeker, || Ghedruckt by Vlderick Balck, boeckdrucker || ordinaris van Frieslandt. || Anno 1632.
  H-P, blz. 75-116.
  Dan de titel
  Het derde Deel. || Clare ende grondelijcke || onderwijsinghe der princepaler pun- || cten des Zeevaerts. || Aengaende eenighe Instrumenten, die om in Zee || te gebruycken, de bequaemste zijn. || Vignette: een zonnewijzer, zie bladz. 143, || Tot Franeker enz. als boven.
  R-V, blz. 119-158.
  Dan de titel
  Het vierde Deel. || Van tweederley Cijffer- || tafelen/ genaemt || Tabvlae Romborvm. || Wt welck men met seer geringe arbeyt al- || leen door Additie ende Subtractie in de eerste tafel. || Maer in de tweede/ door een simpele multiplicatie/ seer perfect ende || sonder merckelijcke faute alle afmetinge der Zeylagien naer de ron- || dicheyt van de globe konnen afmeten. || Vignette: dezelfde meetkundige figuur als voor het tweede deel. || Tot Franeker, || Gedruckt hy Vlderik Balck, boeckdrucker || ordinaris van Frieslandt. || Anno 1632.
  Op de verso van dezen titel een ‘Nota’ en daarop
  X-Ff, 76 bladz. (zonder pagineering). ‘De eerste Tafel || Romborvm’ in vier deelen en ‘De tweede Tafel || Romborvm’ in twee Deelen.
  Gg - Ii, blz. 161-175 en 3 bladz. ongepagineerd. Daarop de titel
  Het vijfste Deel, || Van de || Onvolmaecktheyt ende het || onseker gebruyck der Zeevaert || Ende || Hoemen bequaemlijck remedieren sal, als bevon- || den werdt/ door de geobserveerde polus hoochte/ dat in de || bekende gissinge der beseylder mijlen/ ofte in sijn vertroude course || door het wraken van het Schip ofte andersins ghevalieert endē || misgeslagen is. || Vignette: eene meetkundige figuur, zie bladz. 188. || Tot Franeker, Ghedruckt by Vlderick Balck, Boeckdrucker || Ordinaris van Frieslandt || Anno 1632.
  Ii-Oo, blz. 177-223..
  Waarschijnlijk hetzelfde werk, dat ook wel
  ‘Opera Astronomica. Amsterdam 1633. 4o.’ wordt genoemd.
  ‘Mensura Geographica.’ Amst. 4o.Mensvra || geographica, || et || Vsvs globi terrestris, || Artisque Navigandi Institutio, novis Instrumentis & || Inventionibus adaucta || per || adrianvm metivm Alcmarianum. || Vignette: dezelfde als op het boek van Noot 23. || Franecarae || Excudebat Vldericus Balck, Ordinum Frisiae Typographus. in 4o. zonder jaartal.
  a-l, blz. 1-84, het werk met het hoofd ‘Institvtio || geographica || Mensuram & usum Globi Terrestris continens || pars altera.’
  Hieruit zoude volgen, dat het een tweede deel van het voorgaande werk is. Een jaartal ontbreekt geheel, waardoor dit vermoeden wel bevestigd wordt..
  
  De beide voorlaatste werken schijnen wel de laatste van zijne hand geweest te zijn. In de opdracht van het boek van noot 33) schrijft hij dan ook:
  ‘Ick heb- || be, mijn Heeren, gedurende de tijt mijner Professie van || 32. Jaren, daer na getracht, dat ick niet alleen d'Studenten || tot de genoechlijcke speculatie des Hemel-loops hebbe || aengevoert... ende hebbe also, door verscheydene wtgege- || vene ende meermaels herdruckte boecken, gesocht || niet alleen de Mathematische konstē tot meerder perfectie || te brenghen, maer inzonderheyt te verrijcken en̄ versterc- || ken met inventien d'sterckte-bouwinghe ende Navigatie || concerneerende.’
  Hij eindigt dit werk (blz. 220) met de
  ‘Censure vande Auteur, soo van de || oude als de nieuwe Jan
  
  Henricx [deze is Jan Hendrick Jarighs van der Ley] regel, welcke || hy voor generael houd, ende van de doorschy- || nende Lopers, met de caerten by Jan Henricx || voorgegeven.’
  Merkwaardig is hetgeen hij, hoezeer hij blijkt dien regel als geheel verkeerd te beschouwen, daaromtrent zegt op bladz. 197.
  ‘Maer dewijl de Mog. || Heeren Staten generael/ door eenige soo Theoristen hem de Mathema-|| tische consten ten besten verstaende/ als mede verscheyden Stuyrluy- || den ende ingenieurs van de zeevaert/ syne inventie ende generale reghel || (gelijck hy die selve noemt) hebben doen ondersoecken/ ende is door goet || rappoort van de Examinateurs daer op ghevolcht/ so hebben wy oock die || selve niet ganschelijck connen verwerpen/ maer houden voor goed/ datmen de || selve onder anderen mede volget/ tot dat men een ander ende beter bekome. Want gelijck een Medicijnmeester sijn beste doet/ ende vertrout op syne || Medicamenten... maer || alsoo hy de kranckte altoos niet te recht en kennet/ soo bevint hy hem || somwijlen bedrogen.’
  De beoordeeling van dien regel valt er echter niet te minder ongunstig om uit.