text: § 6. Vereischten der Mondelijke Voordracht, en uitbreidende aanmerkingen daarover, met name ook over de stem en hare verschillende geaardheid.
  Die vereischten hebben betrekking vooreerst tot de ziel, ten tweede tot het lichaam.
  Wat de eerste of de meer psychische, de meer verstandelijke en zedelijke vereischten betreft, zoo is tot eene goede Mondelijke Voordracht volstrekt noodig, dat men begrijpe en gevoele hetgeen men voordraagt. Of zal men eene redevoering van cicero, of van der palm, een gedicht van virgilius, vondel, bilderdijk, staring, beets, bogaers, of de genestet met den
  waren nadruk kunnen voordragen, zonder in den zin en de schoonheden er van ingedrongen te zijn? Een man zonder verstand en gevoel zal dus op den duur nooit door zijne voordracht behagen kunnen. Vindt men ook al onder botterikken schijnbaar goede voordragers, zij hebben het voor een wijl slechts aan hun orgaan en houding, of wel aan de werktuigelijke naäping van anderen te danken. Spoedig zal bij deskundigen hunne ziellooze, averechtsche wijze van declameeren aan den dag komen, en de van haar pauweveêren ontdane kraai in al haar naaktheid daar staan. Vandaar ook zegt men niet ten onrechte, dat men zelf eenigsins dichter zijn moet, om een dichtstuk volkomen goed voor te dragen; en vandaar omgekeerd, dat iemand met weinig lichaamlijken aanleg om voor te dragen, maar met oordeel, gevoel, en wat men een fijnen takt noemt, begaafd, aan een stuk nog meer uitdrukking zal weten te geven, dan een ander, die de fraaiste stem bezit, maar van die zielshoedanigheden verstoken is. De Mondelijke Voordracht - wij verstaan er altijd eene kunstmatige door - is hierin gelijk aan den zang, in welken smaak en muzikale kennis een zwak orgaan soms de loef aan veel voortreffelijker organen kunnen doen afsteken. Uit dien hoofde is het ook, dat de Voordracht van levendige, roerende stukken, doordien ze de ziel zoo aangrijpt, den Voordrager zoo kan afmatten. - Hem voorts, die iets voordraagt, moet het noch aan geheugen, noch aan de noodige vrijmoedigheid en zelfvertrouwen (fiducia noemt het quinctilianus), noch aan vuur en levendigheid ontbreken. Met dat vuur moeten zich dan toch weêr kalmte en zelfbeheersching paren, opdat men de grenzen van het welvoegelijke en schoone niet te buiten ga, en zich niet door een al te sterk uitgedrukt gevoel bespottelijk make.
  Wat aangaat de meer lichamelijke of fyzieke vereischten, gansch niet onverschillig is een goed uiterlijk en een innemend voorkomen; noodwendiger nog is beweegbaarheid van gelaatstrekken, en geschiktheid tot het maken van gebaren; voorts oogen, die de spiegels der ziel zijn, een goede adem, een ruime borst, eene gave keel of strot (fauces integrae), een fijn gehoor, en vooral een duidelijke, krachtige, omvangrijke, welluidende,
  muzikale, en op allerlei wijze buigzame stem; een stem, die, even als die van groote zangers, suizen kan gelijk het koeltjen, maar ook ratelen als de donder; een stem, die alle gewaarwordingen der ziel voor anderen weet uit te drukken, en van heel die ziel de wedergalm vermag te zijn; een stem voorts, die vrij is van alle gebreken, welke de juiste uitspraak, die men aan de woorden geven wil, zouden kunnen belemmeren.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  1. Uit het gezegde over de psychische vereischten vloeit van zelf voort, dat alles wat tot beschaving van het verstand, tot verfijning van den smaak, en tot opwekking en veredeling van het gevoel kan strekken, een gunstigen invloed op de voordracht hebben moet; en tevens, dat hetgeen bij de Ouden van den Redenaar in het algemeen gold, ook eenigermate op de voordracht toepasselijk is: debet esse vir bonus (hij moet een rechtschapen mensch zijn).
  2. Uitwendige lichaamsgebreken en wanstalligheid van ledematen verhinderen wel niet overal eene goede Voordracht, en een bultenaar zal, ook op het spreekgestoelte staande, wel zeer geschikt iets reciteeren kunnen; maar in sommige soorten van voordracht, als bv. die van het tooneel, of op zoogenaamde declamatoria, waarbij alles in een hooger mate door houding en gebaren ondersteund moet worden, zullen soortgelijke gebreken een goede voordracht toch in den weg staan. Zoo is het ook met verregaande leelijkheid van gelaatstrekken gelegen; zij neemt tegen den spreker in, en strekt op zijn minst niet tot aanbeveling.
  3. Ofschoon men fraai reciteeren kan, zonder een beoefenend toonkunstenaar te zijn, mag men 't er echter voor houden, dat men, om in alle soorten van Mondelijke Voordracht goed te slagen: a. toch eenig muzikaal gehoor moet bezitten; b. eenigen smaak en gevoel voor muziek hebben, en c. niet van alle geschiktheid voor den zang ontbloot zijn. Slechts bij eenig muzikaal gehoor toch, en bij eene zekere mate van vatbaarheid, om door de melodie der tonen getroffen te worden, is men in staat, aan zijne stem die juiste en welluidende afwisseling van hoogte en laagte, van sterkte en zachtheid, van snelheid en langzaamheid te geven, die zij ieder oogenblik zoozeer noodig heeft, zoo zij met het geheel en met elk deel van hetgeen gereciteerd wordt, overeenstemmen en niet een eentonig gegalm worden zal. Niet dan bij eenigen
  aanleg voor den zang zal men dat zangerige, dien cantus obscurior (gelijk cicero het noemt) erlangen, waarin, op roerende, treffende plaatsen, vooral in poëzy, de voordracht flauwelijk moet overgaan; even als omgekeerd sommige zangstukken, deze en gene romancen en liederen, half reciteerend gezongen moeten worden, ja, in het recitatief, of den spreekzang, zang en voordracht ineensmelten. Voor het overige gelden verschillende voorschriften in de muziek, vooral ook in de vocaalmuziek of den zang, evenzeer voor de voordracht. Zoo bv. moeten sommige te declameeren, evenals te muziceeren stukken meer vrolijk en levendig of allegro, anderen kwijnend en roerend of adagio, anderen statig en majestueus of maestoso, enz. enz. worden voorgedragen. Nu eens komt in de Mondelijke Voordracht, even als in de Toonkunst, het sterke of forte, dan het zachte of piano, nu het langzame of lento, dan het rassche of presto te pas. Men kan zich dus ook zeer goed van deze en honderd soortgelijke italiaansche muzikale kunsttermen bedienen, om op den rand van een vers of ander stuk aan te stippen, hoe de onderscheidene afdeelingen, zinsneden, en woorden er van moeten voorgedragen worden. - De melodie evenwel der Voordracht, of in het algemeen de spraakmelodie, even als die van den zang, door noten te willen aanwijzen, is, ten minste in onze hedendaagsche talen, en zoo wij daarbij alle fijnheden van toonuitdrukking willen doen hooren, ondoenlijk. Men vergelijke de scherpzinnige aanmerkingen, die Mr. a. bogaers, in zijne uitmuntende prijsverhandeling over de Uiterlijke Welsprekendheid, daarover gemaakt heeft.
  4. Bij de stem komt de beschouwing harer hoegrootheid (quantiteit), harer hoedanigheid (qualiteit), en die van de wijze van haar gebruik in aanmerking. In voce prima observatio est, qualem habeas, secunda, quomodo utaris etc., zegt quinctilianus. Naar de quantiteit is de stem sterk of zwak, tusschen welke uitersten echter een aantal middelgraden liggen. Naar hare qualiteit is zij, bij voorbeeld, helder of dof, vol of schraal, stroef of buigzaam, beperkt of rijk van omvang (beata), enz.Qualitas magis varia est. Nam est et candida et fusca, et plena et exilis, et lenis et aspera, et contracta et fusa, et dura et exibilis, et clara et obtusa. Quinctilianus, Instit. Orat., Lib. XI, C. 3. Naar de wijze eindelijk van haar gebruik is ze nu hoog, dan laag; nu schel, dan zacht; nu rad, dan langzaam, en wat dies meer zij in de aanecnschakeling harer geluiden. Schoon voor het overige kracht en
  sterkte onontbeerlijke vereischten in de stem van ieder groot Voordrager, even als in die van ieder groot zanger, zijn, moet met die eigenschappen toch steeds welluidendheid gepaard gaan. Het moet eene oorstreelende kracht zijn, en die tevens niet dat hol galmende bezit, door het slaan op eene ledige ton veroorzaakt.
  5. Met opzicht tot hare zoogenaamde temperatuur (die insgelijks tot hare hoedanigheid, maar in een ander opzicht, behoort) laat zich de stem, niet alleen wat den zang, maar ook zelfs wat de spraak betreft, in discant of sopraan, alt en tenor, baryton of basse-taille en basstem verdeelen, al naarmate zij van natuur, en in haren grondaanleg en doorgaanden spreektoon, hooger of lager van geluid is. Mannen spreken doorgaans òf in den tenor-, òf in den bastoon, òf wel in den tusschen deze beiden inliggenden baryton; vrouwen in den sopraan-, discant-, of alttoon. Men kan hierbij vragen, welke van die soorten het meest voor de Voordracht geschikt zij; of men bv. aan eene tenorachtige stem de voorkeur boven eene meer basachtige moet geven, dan wel omgekeerd. Onzes inziens zijn al die temperaturen van stem bij de Mondelijke Voordracht in het algemeen even bruikbaar, en er zijn geene stukken, die òf bepaaldelijk en alleen door eene discantof tenorstem, òf alleen dòor eene basse-taille of basstem kunnen gereciteerd worden, daar toch de spraakmelodie meest binnen het gebied van middeltonen blijft, die aan allen gemeen zijn. Hierin verschilt de Voordracht weer van den Zang, waarvan sommige partijen, in haren geheelen omvang of diapason ten minste - dat wil zeggen, tot hare hoogste en laagste tonen toe - niet dan bij uitsluiting door deze of gene soort van stem uitgevoerd kunnen worden; eene bas-aria bv., waar het hare laagste tonen geldt, door eene basstem, eene sopraan-aria, in hare hoogste tonen, door eene sopraan enz.Wel kan eene basstem de hoogste sopraan-, of omgekeerd eene sopraanstem de laagste bas-aria zingen, maar dan moet het met overbrenging, zoo als men het noemt, van toon geschieden. Met andere woorden: elke dier stemmen moet dan het zangstuk op de aan elk harer eigene toonschaal, de eene zoo veel hooger, de andere zooveel lager, overbrengen. Dus kan wel eene
  vrouw mozart's in diesen heiligen Hallen zingen met dezelfde intervallen van tonen, maar zij zet het zooveel hooger in, en verplaatst het in een anderen sleutel. In het spreken, ja, geldt dit ook wel iets, maar niet in die mate. - Voor het overige komen de hoogste of laagste tonen van den zang, die voor elke der vier stemsoorten soms wel over twee octaven en meer loopt, op enkele uitzonderingen na, nooit voor in het spreken, waarin, volgens kinker, de stem zelden klimt of daalt boven of beneden den omvang van een quint, dat is, drie en een halven toon van de gegeven hoogte der natuurlijke stem van den spreker. Met dat al ontkennen wij niet, dat de eene
  temperatuur van stem voor dit of dat onderwerp geschikter kan zijn dan eene andere. Zoo bv. zullen dichtregelen van een zeer somberen, statigen inhoud, als bv. de inleiding van den derden zang der Hollandsche Natie van helmers:
  
  't Was nacht! - 'k Zat eenzaam in het eikenbosch verloren;
  Geen wind beroerde 't loof, geen vogel deed zich hooren;
  Een stilte, als die van 't graf, hield mijnen geest gewekt,
  En schrikbre duisternis had d'aardbol overdekt, enz.
  
  meer uitwerking doen als zij op een wat lagen bastoon, dan met een scheller tenor worden voorgedragen. Omgekeerd kan een luchtig, vrolijk lied, als bv. hooft's
  
  Klare, wat heeft er uw hartje verlept,
  Dat het verdrietjes in vrolijkheid schept,
  En, t' aller tijd even benepen, verdort,
  Gelijk als een bloempje, dat dauwetje schort? enz.
  
  of:
  
  Hooger, Doris, niet, mijn gloedje! enz.
  
  soms bij de laatste stemsoort iets winnen. Ook eene vrouwestem zal misschien al zoo gepast de taal eener vrouw, eene mannenstem die van een man reciteeren. Dit neemt echter niet weg, dat men het beroemde verhaal van den Bode uit den Gijsbrecht van Amstel, of het niet minder vermaarde uit racine's Phèdre, beginnende
  A peine nous sortions des portes de Trézène, etc.
  zoowel zeer goed soms van vrouwen kan hooren voordragen, als badeloch's droom uit den gemelden Gijsbrecht, of de alleenspraak in voltaire's Alzire, luidende:
  Manes de mon amant, j'ai donc trahi ma foi, etc.
  of ook schiller's Kindermörderinn:
  
  Horch! die Glocken hallen dumpf zusammen,
  Und der Zeiger hat vollbracht sein Lauf, u.s.w.
  
  
  door mannen. - Bij gelijke sterkte hebben discant- en tenor-achtige stemmen het voordeel, dat zij door haar dunner en meer doordringend geluid soms verder kunnen gehoord worden, dan een baryton of bas.
  6. Men spreekt voorts van borst- en hoofdstem, welke laatste ook wel falsetstem geheeten wordt. Deze falsetstem echter (het woord namelijk in den streng muzikalen zin genomen) komt wel in den zang, maar zelden bij 't declameeren te pas; of het moet in de komische voordracht zijn, of spottenderwijs geschieden.
  7. Voor het overige heeft ieder mensch zijne eigene stem, gelijk iedereen zijn eigen gezicht heeft. Ut facies (zegt quinctilianus, Lib. XI, Cap. 3) quanquam ex paucissimis constat, infinitam habet differentiam; ita vox, etsi paucas, quae nominari possint, continet species, propria cuique est; et non haec minus auribus, quam oculis illa dignoscitur.
  8. Over de gebreken der stem, waardoor duidelijkheid, welluidendheid en andere van haar vereischten weggenomen of verdonkerd worden, en over de middelen, om die gebreken geheel of ten deele te verhelpen, in het vervolg nader.