text: § 41. 5) Men moet ook, ter bevordering der duidelijkheid van Voordracht voor het begrip, de Parenthezen of Tusschenzinnen onderscheiden.
  Parenthezen of Tusschenzinnen, in de strengste beteekenis van 't woord, zijn zoodanige in een zin op zich zelf staande zinnen of zinsneden, die voor een oogenblik zijn grammatikalen samenhang geheel afbreken. Wel eens zijn ze uitvloeisels eener slordige schrijfwijze, dikwerf echter ook onberispelijk, en dienstig om de beknoptheid van stijl te bevorderen. Zij worden voor het oog doorgaans door twee haakjens of een paar dwarsstreepjens, en voor het oor door verandering van den toon der stem aangeduid. Als voorbeeld kan dienen, wat hooft, in zijne Nederl. Historiën, Prins willem den eerste in eene aanspraak tot eenige Duitsche Vorsten zeggen laat: ‘Onze voorouders (want uit Duitschen bloede gesproten te zijn, reken ik mijn hoogsten adel), die hebben, doorluchtige Vorsten en Heeren! om de verongelijkten uit den druk te helpen, dikwijls lijf en leven
  gewaagd’, enz. Hier, ziet men, heeft de tusschenzin: want uit Duitschen bloede, enz. grammatikaal met al het overige niets te maken, en hangt geheel los in de lucht. Verzuimt men dit in de lucht zwevende door verandering van stem te doen opmerken, zoo zal de hoorder even verward raken, als de lezer - ten minste aanvankelijk - dat zijn zou, wanneer die tusschenzin noch door een paar haakjens, noch door een paar streepjens, voor het oog werd aangewezen.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Doch waarin moet die verandering van stem bestaan? Dáárin, dat men den tusschenzin ôf op wat hooger, òf op wat lager toon dan de woorden, die haar voorafgaan en volgen, uitspreekt. In de aangehaalde plaats van hooft zou de lagere toonDat wil zeggen: in zijn geheel lager; hetgeen echter niet wegneemt, dat de woorden hoogsten adel, in dat lagere geheel, weêr wat hooger klinken moeten. Al die klankschakeeringen kan men echter op het papier niet aanduiden; zij moeten bij monde worden voorgedaan. het verkieslijkst zijn, gelijk zoo ook misschien in de versregels der Holl. Natie, waarin helmers verhaalt, hoe Beylinck eindelijk aan zijne echtgenoote het bericht van de hem wachtende straf meêdeelt:
  
  Hij stamelt: ‘zoo eens God, mijn dierbare echtgenoot!
  Zoo God eens had gewild, dat ik in 's vijands banden’
  (Hij klemt, daar hij dit zegt, zijn sidderende handen
  Om de aangebeden vrouw) ‘een eed gezworen had!’-
  
  in welke plaats men tevens den tusschenzin door eene snellere Voordracht, dan die van den zeer langzaam en half stotterend uit te spreken hoofdzin, moet onderscheiden. Vergelijk, boven bl. 88. De hoogere toon integendeel zou beter voegen in de parentheze bij vondel, als Maarschalk Diederik van Haarlem, in het eerste tooneel (tweede bedrijf) van den Gysbrecht, zijn manschappen bevel geeft, om op het Karthuizer klooster voor Amsterdam aan te rukken, en driftig zegt:
  
  Gij, hopliên, voert terwijl den voortocht herwaarts aan!
  Wanneer gij komt, dan zal het klooster open staan,
  Of 't moest mij aan de macht (dat zweer ik hun!) ontbreken.
  
  Zoo ook misschien in de plaats uit eene leerrede van borger,
  waar hij een boos mensch schildert: ‘Beschouwt hij zich op zich zelven, tast hij in zijn eigen boezem (God zij dien man genadig!), welk een tooneel van zedelijke wanorde ontdekt hij!’ - want hier brengt de uitroeping God zij, enz. dien hoogeren toon mede. Over het algemeen is echter de dalende stem zeker wel de meest gewone. - Voorts zorge men, om onmiddellijk vóór en nà tusschenzinnen eene kleine pauze, hoe gering dan ook, te maken, en trachte, als de tusschenzin afgeloopen is, zoo veel doenlijk in denzelfden toon der stem terug te vallen, dien men aan den zin gaf, waarvan hij den gang voor een oogenblik gestremd heeft, of in welken toon men voortgegaan zou zijn, ware die tusschenzin in 't geheel niet aanwezig. Men kan dit in de hier boven aangehaalde plaatsen uit hooft en helmers duidelijk doen opmerken.
  Ofschoon tusschenzinnen, hoe ook sommigen op hun geheele verbanning aandringen, zich in den stijl en de welsprekendheid allesins verdedigen laten, daar zij èn de kortheid èn de levendigheid van uitdrukking bevorderen kunnen, en ze uit dien hoofde dan ook bij de grootste redenaars en dichters worden aangetroffen, geldt dit verschoonlijke echter slechts van die, welke noch te lang, noch te veelvuldig zijn. Zoowel toch gerekte als overtalrijke Parenthezen verbijsteren het begrip, en haar nadeelige uitwerking kan ook door de beste Voordracht niet verhoed worden. Eer zijn ze dan nog voor het oog, dat herlezen, dan voor het oor, dat niet herhooren kan, te dulden. Voor het overige heeft men verschillende soorten van tusschenzinnen, en veel gaat voor parentheze door, wat, strikt genomen, dat niet is, en tusschen geen haakjens behoefde ingeklemd te worden.