text: VI.
  Al meenen wij dus bewezen te hebben, dat Prof. Kuenen's beschouwing hier en daar onvolledig en daarom niet in alle opzichten historisch is; al maken wij er hem een verwijt van, dat hij door apologetischen ijver er zich toe heeft laten vervoeren om niet de geheele werkelijkheid in het volle licht te plaatsen; al gelooven wij de uitdrukking: ethisch monotheïsme èn op zichzelf èn in verband met de theologie der kanonieke profeten te moeten wraken, toch wenschen wij, ook op ons standpunt, te erkennen, dat het jahvistisch profetisme, met al wat het ontsiert, een ethisch verschijnsel is in de geschiedenis der beschaving. Van dezen wensch wil ik rekenschap geven, door de toelichting van de twee volgende stellingen: Het jahvistisch profetisme is een ethisch verschijnsel omdat het een zekere hoeveelheid idealisme had, en omdat het onderstelde en bedoelde een grootere diepte (‘Vertiefung’) van gemoedsleven.
  Het ethische is altijd nauw verbonden met een zekere mate van idealisme. Onder idealisme versta ik hier: onvoorwaardelijk geloof in de macht van hetgeen slechts ideëel bestaat en werken kan. Wanneer ik een kind de ware betrekking schilder en aanprijs tusschen een kind en zijne ouders, in de verwachting van hem dientengevolge met het besef van die betrekking te vervullen en hem naar dat besef te zien handelen, ben ik idealist. Wanneer ik hem ongehoorzaam vind, bij den arm grijp en hem een oorvijg geef, ben ik, in zoover ik dat doe, niet idealist. Wanneer ik een zaal open stel, waarin een fraai koncert wordt gegeven, en, eer het begint, meedeel, dat straks een bus zal rondgaan waarin men iets kan storten voor een weldadig doel, en ik daarbij de verwachting te kennen geef, dat het door mij verschafte muziekale genot de bijdragen mild zal doen vloeien, ben ik idealist. Laat ik daarentegen niemand toe tot dat genot dan tegen betaling van een vasten entreeprijs,
  waarvan de opbrengst tot het weldadig doel besteed zal worden, dan ben ik op dat oogenblik geen idealist.
  Het nu omschreven idealisme is een onmisbaar bestanddeel van het ethische. Onder het ethische verstaan wij in de allereerste plaats al wat niet mechanisch of door de voorstelling van iets mechanisch werkt, dus alles in de menschenwereld wat zich op geenerlei wijze laat dwingen. Aan te nemen, dat een mensch komen zal tot iets, waartoe ik hem evenwel niet dwing te komen, is dus een ethische onderstelling; immers eene onderstelling, die niet bestaan kan tenzij er in de menschenwereld ook niet-mechanische of ethische werkingen geacht worden te bestaan.
  Om terstond te beseffen, met hoeveel recht wij het profetisme idealistisch en dus ethisch noemen, behoeven wij ons slechts te binnen te brengen, door welke middelen ten slotte de uitsluitende Jahvehdienst in Israël is ingevoerd. Wij vinden voor de kennis van die middelen onschatbare bijdragen in de boeken Ezra (X) en Nehemia (IX, 2). De teruggekeerde ballingen zijn gehuwd met buitenlandsche vrouwen, die natuurlijk (zie ook Jeremia XLIV) de vreemde eerediensten het meest in eere houden. Op last van den wetgever worden zij te midden van stortregens op het onbarmhartigst weggejaagd. Nehemia trekt de mannen aan hun baard om er hen toe aan te manen. Dat is praktisch. ‘Ook zag ik in die dagen Joden (Neh. XIII, 25 vlgg.), die asdodische, ammonietische en moabietische vrouwen bij zich hadden doen wonen, en hunne kinderen spraken half Asdodisch en zij konden geen Joodsch spreken, maar de taal eens iegelijken volks. Zoo twistte ik met hen, en vloekte hen en sloeg sommige mannen van hen, en plukte hun het haar uit; en ik deed hen zweren bij God: Indien gij uwe dochteren hunnen zonen zult geven; en indien gij van hunne dochteren voor uwe zonen of voor u zult nemen.’ Ziedaar een argumentum ad hominem, dat zeker niemand van overdreven idealisme zal beschuldigen (verg. 2 Kon. XVII, 25).
  
  Of niet sommige profeten in sommige omstandigheden iets soortgelijks hadden willen en kunnen doen, kan hier in het midden worden gelaten. Ook moet worden toegegeven, dat, wanneer de profeten met de wreedste straffen dreigen, zij het gebied van het ethische verlaten. Iemand te slaan of met een slag te dreigen, staat uit een opvoedkundig oogpunt natuurlijk geheel gelijk. Maar dit een en ander neemt niet weg, dat zij ook van de prediking heil hebben verwacht, zich ook tot het beste in het menschelijk gemoed hebben gericht, en veelal gehoopt hebben, dat de voorstelling van Jahveh, op de rechte wijze geplaatst tegenover alle andere Goden, voldoende zou zijn om hunne landgenooten aan te trekken. Zij hebben inderdaad, althans gedurende een drietal eeuwen, een godsdienst willen stichten zonder en zelfs in weerwil van de priesters, zonder en zelfs vijandig aan het gebruik van plechtigheden; een godsdienst, die geen vorm, geen politiemaatregel, geen stelsel van bijgeloovigheden was, maar samenviel met 's menschen gemoedsleven. Het is hun natuurlijk niet gelukt. Het idealisme is niet van deze wereld; het is nergens op zijn plaats dan aan een kruis. Van Jeremia af zien wij het profetisme overhellen naar het priesterlijke. Ezechiël heeft getoond te beseffen, wat een krachtige organisatie, wat een uitvoerige wetgeving vermag. Maar wij mogen er het profetisme geen grief van maken, dat het in het formalisme van priester en schriftgeleerde is ondergegaan, en eindelijk een zoo uitsluitend Jahvisme heeft voortgebracht, dat er, toen de grootste profeet van allen opstond, geen plaats voor hem was onder het goed getemde joodsche volk. Het profetisme was oorspronkelijk een openbaring van geest en van leven, en een richting, die menschen heeft willen bekeeren met een rede als Jesaja XL, heeft zich voor altijd een eereplaats verworven onder de groote en bemoedigende ethische verschijnselen, en kan zichzelve het getuigenis geven van het edelmoedigst geloof te hebben gekoesterd 
  in den adel der men-schelijke natuur, waardoor het blijvend aan elke ethische beschouwing en opvatting van het leven tot de hoogste aanbeveling verstrekt.
  Doch meer dan dit formeele mag tot lof van het profetisme worden aangevoerd. Het is in de tweede plaats een ethisch verschijnsel, omdat het meer diepte (‘Vertiefung’) van gemoedsleven onderstelde en bedoelde. Wij hebben monotheïsme en monogamie reeds op éen lijn gesteld. De vergelijking is niets dan de uitwerking van de vergelijking, die de profeten gedurig maken tusschen polytheïsme en polygamie. Zij is in mijn oog bij uitnemendheid geschikt èn om de blijvende waarde van het monotheïsme aan te geven, èn om, - wat hier de hoofdzaak is, - duidelijk te maken, waarin de ethische verdienste van de stichters van het monotheïsme ligt. Zuiver als leer beschouwd, is het monotheisme een groote illusie. Niemand heeft ooit éen God, een enkelen God aangebeden. Het is ook niet mogelijk, dat te doen. Het monotheïsme is metterdaad een polytheïsme, waarin alle Goden éen en denzelfden naam dragen. Maar al geef ik aan een duif en een tijger een en denzelfden naam, daarom vormen zij nog niet hetzelfde wezen. Nu is er inderdaad geen grooter verschil tusschen een duif en een tijger dan tusschen den Jahveh-Moeder, die hare zuigelingen koestert, en den Jahveh-Woudleeuw of-Beer, die van jongen beroofd is. De numerieke eenheid van het Goddelijke wordt in het monotheïsme dus slechts in schijn bereikt. Voor het verstand zijn de Goede Herder en de Adonaï Jahveh Zebaoth twee verschillende wezens; is de hand die het lam draagt niet de hand, die het zwaard houdt, rood van het bloed der vijanden, en kan de Godheid, die met Ezechiël afdaalt tot in de bijzonderheden van het boudoir der courtisane (XXIII, 41), niet herkend worden in den Heilige Israëls, die te rein is van oogen om het kwaad zelfs te zien.
  Maar hetgeen aan het ontledende en scheidende verstand, ja hetgeen zelfs onmogelijk is aan een praktijk, die met
  zeer uiteenloopende behoeften rekening moet houden, dat kan bereikt worden in de diepten van het menschelijk bewustzijn, van het gevoel, dat ten deele ‘Ahnung’ is. Gelijk de alzijdig ontwikkelde mannelijke of vrouwelijke geest niet in éen enkelen persoon de wederhelft van geheel zijn wezen vindt, en de praktijk tweede en derde huwelijken toelaat, die het zuiver begrip van monogamie toch uit moest sluiten, om te zwijgen van de ruimte die zij moet laten aan celibaat ter ééne en keurverwantschap in Goethe's geest ter andere zijde, zoo is het monotheïsme onmogelijk in theorie en in praktijk. Maar gelijk een diep gemoed het versnipperen van zijn innigst gevoel als een soort van prostitutie verafschuwt, en daarom de monogamie verlangt als den idealen vorm van dat innigst gevoel, zoo eischt dezelfde diepte van gemoed ten aanzien van de wereld, waarin het gemoed zich spiegelt, monotheïsme: die opvatting, volgens welke de natuur, in de zeer verschillende wijzen waarop zij ons aandoet, toch slechts éen is, en derhalve dat, wat het hart in zijne verschillende stemmingen haat en liefheeft, altijd denzelfden naam dragen kan en moet. Slechts wanneer dit gevoel, dat ik vroom gevoel wil noemen, zeer diep is, kan de gewaarwording van die eenheid ontstaan; onder die voorwaarde kan zij zelfs niet uitblijven, hetgeen ook de geschiedenis van de polytheistische godsdiensten zelve overtuigend bewezen heeft.
  De oorzaak hiervan ligt in het eigenaardig karakter van het vroom gevoel, en dit willen wij nog een oogenblik nagaan; het zal ons het profetisme nog beter doen waardeeren.
  In het vroom gevoel, - dat wij hier van het godsdienstig gevoel wel onderscheiden moeten, omdat wij het woord in een veel ruimer, veel algemeener zin nemen, - hebben wij drie schakeeringen leeren kennen: religie, filosofie en poësie. De godsdienstige, (spekulatief-) wijsgeerige en de dichterlijke behoefte vormen te zamen de behoefte aan eenheid, aan zulk een eenheid, als waarin al de tegenstellingen, die wij empirisch kennen, ophouden. Men zou haar ook kunnen
  noemen behoefte aan harmonie, maar harmonie schijnt de voortdurende waarneming der wanklanken niet uit te sluiten. Die behoefte wordt opgewekt en onderhouden door het volstrekt onbevredigende, dat elke andere gevoelsaandoening bij ons achterlaat. Elke gevoelsaandoening doet ons in de wereld tegenstellingen ontdekken, omdat elke gevoelsaandoening slechts eene wijziging is van het gevoel van wel en wee, van aangenaam en onaangenaam. Ons gevoel kan met de dingen der wereld niet in aanraking komen of wij vinden ons genoopt, ze òf in de klasse van de aangename òf in die van de onaangename dingen te plaatsen. Wij noemen ze dan, naar gelang der omstandigheden, smakelijk of onsmakelijk, weldadig of hinderlijk, schoon of leelijk, goed of slecht enz. Hoe meer onze ervaring zich uitbreidt, hoe talrijker de tegenstellingen worden, maar op elken trap van beschaving zijn zij reeds talrijk genoeg, om ons zoowel de hooge betrekkelijke waarde van dit ons waardeeringsvermogen te leeren inzien als ook het onbevredigende, waartoe de uitoefening van dat vermogen leidt. Zijn waarde ligt natuurlijk daarin, dat wij er den spoorslag in vinden tot handelen. Al onze praktijk heeft tot uitgangspunt en tot voortdurenden prikkel, dat wij ons door de dingen der wereld niet aangenaam voelen aangedaan. Het onaangename vlieden of voorkomen, het aangename opzoeken of bestendigen, daarin ligt de geheele praktijk.
  Maar van het praktische alleen kan de mensch niet leven, omdat hij door zijn handelen het doel van alle handelen niet bereikt, het praktische dus niet volkomen praktisch is. Hij kan in de verte niet al het onaangename verwijderen of al het aangename bereiken en tot zijn eigendom maken. Het ontoereikende van het praktische wekt dus de behoefte op om hetgeen het praktische voortdurend levendig bij ons houdt: de bewustheid der tegenstellingen, te vernietigen. Aan die behoefte wordt op wonderlijke wijze te gemoet gekomen door een gevoel, waarvan het ontstaan nog niet
  volledig verklaard is, gelijk omgekeerd dat gevoel door die behoefte versterkt wordt. Wij geven ons aan dat gevoel over. Dit is geen willekeurige daad, maar een uitvloeisel van het gemoedsleven op een zekeren trap van ontwikkeling. Eerst later denkt men er over na, en leert men het gevoel, waarin wij tot rust komen, kennen als een besef van den samenhang aller dingen.
  Hoe dieper de vroomheid, hoe dieper dat besef; hoe dieper dat besef, hoe minder het door iets ter wereld gestoord kan worden, tot het eindelijk van alles voedsel ontvangt en niets meer uitsluit van hetgeen in dien samenhang is opgenomen. Nu is elke tegenstelling verdwenen; nu heeft alle pijn en praktijk opgehouden. Maar wat wil dit anders zeggen dan dat alles voor ons een ondeelbare eenheid vormt, omdat alles tot een gemeenschappelijken grond der dingen wordt teruggebracht. De formule, die het vroom gevoel uitdrukt, en waarin dat besef zich om laat zetten, heet wijsgeerig: monisme; esthetisch: harmonie; wijsgeerig-theologisch: pantheïsme; drie namen, die volmaakt hetzelfde beteekenen. De beide eersten verdienen de voorkeur, daar zij het minst aanleiding geven tot misverstand, en terstond aanduiden, dat de eenheid der dingen niet buiten die dingen zelve gedacht wordt.
  Op den weg tot dat monisme hebben de profeten een krachtige schrede voorwaarts, en heeft een enkele onder hen nog meer gedaan. Het is de Tweede Jesaja, die XLIV, 6b en XLV, 5-7 die indrukwekkende en diepzinnige woorden heeft neergeschreven: ‘Ik ben de eerste, en Ik ben de laatste; buiten mij is er geen God; Ik formeer het licht en schep de duisternis; Ik maak den vrede en schep het kwaad.’ Beter kan het niet uitgedrukt worden, dat alle tegenstellingen voor het gevoel verdwenen zijn, dan wanneer licht en duisternis, zegen en onheil, kortom alles wat aangenaam en wat pijnlijk aandoet tot éen zelfden, diepsten grond wordt teruggebracht.
  Zoo reikt het monisme van onzen tijd nog eenigszins de
  hand aan het oude profetisme als door het spinozisme heen. De Jahveh der profeten is niet volstrekt vreemd aan den God van Spinoza, in zoover Jahveh alles is wat is, en dan even goed natureerende natuur of substantie kan heeten. Hun Jahveh is dikwerf niet een God, in den zin waarin zoovele menschen, ook zoovele kristenen, een God hebben, wien men enkel den naam van idool kan geven; een weerkaatsing in den spiegel hunner verbeelding van hetgeen zij in hun bekrompen wijsheid voor het allerbeste houden. Hun Jahveh is vaak wat waarlijk is, en niet slechts naar onze beperkte kategoriën schijnt te bestaan; het is dan niet een wezen, waaraan men gelooft of niet gelooft, maar het wezen, waarvan men vol, waarvan men ‘dronken’ is. Of beter nog: de profeten hebben blijkbaar behoefte gevoeld om zulk een God te vinden; een gevoel, waaraan zij meestal een zeer onvolkomene uitdrukking hebben gegeven, terwijl die onvolkomenheid met hunne nationale en persoonlijke eigenaardigheid samenhing. Van hen valt niets meer te leeren, indien men namelijk luistert naar geesten als Shakespere, Spinoza, Goethe en Hegel, tolken voor den nieuweren tijd van het monistisch bewustzijn of gevoel.
  Men verwondere zich niet over deze soort van gelijkstelling van het schijnbaar en ten deele werkelijk ongelijksoortige. Ik heb haar niet van te voren in dit opstel kunnen rechtvaardigen, omdat zij niet op enkele teksten rust, maar op den indruk, dien het verkeeren met de profetische geschriften telkens achterlaat, en het doet mij leed, dat het hiermede niet anders is gesteld. Om die geschriften te doen kennen, moet men ze wel ontleden, maar iets gaat daarbij onmiskenbaar verloren. Ik wil het in zijn werking beschrijven, en zoo begrijpelijk maken waarom ik in die geesten de tolken wil zien van het bewustzijn, dat ik ook bij de profeten eenigszins terugvind, waarin allerminst opgesloten ligt, dat ik van de profeten pantheïsten wil maken.
  Er zijn in de profetische boeken een aantal bijzonderheden, die ons op geenerlei wijze weldadig kunnen aandoen.
  Wij hebben ze aan het oog van den lezer niet onttrokken en wij begeeren volstrekt niet er van nieuws een sluier over te werpen. Den hoogleeraar Kuenen na te zeggen, dat de lezing dier boeken ‘genot’ oplevert, is mij niet wel mogelijk. En toch beken ik gaarne, dat ik niet een tijdlang met de profeten om kan gaan, zonder te bemerken, dat zij een bevrijdenden invloed uitoefenen; dat zij den geest verlossen van vooroordeelen, die telkens en zoo ras aangroeiende schimmelplanten van onzen geest. Men ontsnapt met hen, even als met die dichterlijke wijsgeeren, aan een bedompte, kleingeestige wereld en haalt ruimer adem. Waaraan ligt dat?
  Het kan slechts daaraan liggen, dat zij leven midden in het Goddelijke, dat is: midden in het Volstrekte. Naar hunne ernstige bedoeling wordt alles door hen beoordeeld, niet uit een menschelijk of persoonlijk oogpunt, maar, indien ik zoo spreken mag, uit het gezichtspunt van Jahveh. Inderdaad de meest subjektieve wezens, die er ooit geleefd hebben, hebben zij, en volkomen ter goeder trouw, aangenomen, dat zij het objektief ware verkondigden; in den regel hebben zij hunne persoonlijke inzichten en stemmingen niet meegedeeld en zelve geweten, dat het slechts persoonlijke inzichten en stemmingen waren. Hunne wijsbegeerte der geschiedenis was Jahveh's wereldplan; hun haat Jahveh's haat, hun medelijden Jahveh's ontferming, en daarom was elk, die een ander plan der geschiedenis maakte, zijn haat en zijn liefde elders plaatste, eenvoudig een valsche profeet.
  Dit is, ik heb het reeds gezegd, onmiskenbaar fanatisme: vereenzelvigen van het eindige met het oneindige. Daarbij mogen wij evenwel niet blijven staan. Van waar, dat het fanatisme zoo algemeen is? Van waar zijn groote kracht, zijn meesleepende invloed? Wie leende het dien tooverstaf, waarmee het in het leven roept, wat de schranderste berekening nooit tot stand zal brengen, naar welke uitstekende methoden zij ook te werk moge gaan?
  Komt het niet daarvan, dat er aan het fanatisme een
  waar gevoel ten grondslag ligt, ja dat het fanatisme slechts een gebrekkige, ofschoon, naar het schijnt, tot hiertoe de eenige populaire, vorm is om een gevoel uit te drukken, dat diep in het menschelijk gemoedsleven verscholen ligt? Het fanatisme vereenzelvigt het eindige en het oneindige in den hierboven omschreven zin; geeft aan het uit zijn aard altijd betrekkelijke een volstrekte beteekenis. Dat is onverstandig, dat is vaak noodlottig! Toegegeven. Maar men zou de geschiedenis van zijn geslacht en zichzelven weinig toonen te kennen, indien men kon voorbijzien, wat tot die vereenzelviging heeft geleid en nog dagelijks voert. Die vereenzelviging toch is slechts de toepassing in een bijzonder geval; om zoo te spreken: het konkreet maken van een dichterlijke waarheid, die moet gevoeld, maar nooit toegepast mag worden, terwijl daarentegen dat gevoel zelf (in oogenblikken van zielsverheffing, als stemming) zijn invloed moet uitoefenen. Het is de konceptie, volgens welke al het persoonlijke, al het eindige, al het betrekkelijke voor hem, die het beschouwt, nog iets anders is dan dat; wortelt in hetgeen hij, gebrekkig genoeg, zich voorstelt als den diepsten grond aller dingen; opgenomen is en zijn plaats vindt in een verband, waarvan wij profeteeren, dat het volstrekt en oneindig moet zijn. Die waarheid nu hebben in den nieuweren tijd, naast anderen, Spinoza en Hegel wijsgeerig trachten te ontvouwen, terwijl zij in de groote dichters klopt als het eigenlijke hart hunner poësie.
  Die onmisbare konceptie, - zonder welke immers alle spekulatief denken en alle hoogere poësie ophoudt, - drukt het fanatisme op een wijze uit, die, heden ten dage af te keuren, door den historikus ten volle gewaardeerd kan worden in een tijd en onder een volk, op een enkele uitzondering na, aan alle bespiegelende wijsbegeerte en daardoor aan de hoogste poësie ten eenemale vreemd. Wanneer een profeet schrijft: Jahveh zegt, dan weten wij zeer goed, dat het eenvoudig een Israëliet is, een Habakuk, Amos of Joël die spreekt, en Jahveh volkomen laat zeg-gen wat hij wil, terwijl hetgeen hij wil laten zeggen, mede de vrucht is van gebrekkige waarneming, gebrekkig nadenken, en een prikkelbaar gemoed. Geven wij dit te kennen, dan spreken wij waarheid, maar beseffen tevens, dat het niet de volle waarheid kan zijn. Want hadden wij het besef dat hiermee de volle waarheid is uitgedrukt, dan zouden wij geen oogenblik moeten aarzelen met het eenig wettige besluit te trekken, dat uit het voorgaande, op zich zelf genomen, voortvloeit; dan zouden wij moeten zeggen: een profeet is een kwakzalver of een krankzinnige. Waarom trekken wij dit besluit niet? Omdat de profeet zich kenmerkt door zekere zedelijke eigenschappen. Al weten wij te weinig van hunne personen, hunne geschriften, waarin ongetwijfeld bedriegelijke en zonderlinge voorstellingen te vinden zijn, ademen diepen ernst, innige liefde tot hetgeen zij het geestelijk welzijn van hun volk achten en verraden bij hunne auteurs het vormen en onderhouden van een zedelijk ideaal. Het een en ander is noch de zaak van een kwakzalver noch die van een krankzinnige. Deze dubbele uitkomst vereenigen wij 1o. door aan te nemen, dat de profeten den grondslag van allen godsdienst, alle bespiegelende wijsbegeerte en poësie: het gevoel van een oneindig en eeuwig verband der dingen, waardoor het eindige en tijdelijke ophoudt dat te wezen en enkel het uit zijn verband 
  gerukte oneindige en eeuwige schijnt te zijn, dat zij dezen grondslag, als gemoedstoestand, gekend hebben, maar 2o. door aan te nemen, dat zij, ten eenemale misdeeld zoowel van wijsgeerige kritiek als van plastisch talent, op even onkritische als onbeholpen wijze dit gevoel hebben uitgedrukt met te zeggen: ook het kwade is het werk van Jahveh, Jahveh verhardt de harten; Jahveh zendt een leugengeest, Jahveh dondert, Jahveh spreekt door onzen mond enz. Zoo hebben zij het eindige telkens met het oneindige vereenzelvigd, gelijk onontwikkelde vromen dat zelfs heden nog dagelijks doen, waar zij den Bijbel het woord van God, een bepaalde gebeurtenis een beschik-king der voorzienigheid noemen of doopwater een kracht tot zedelijke wedergeboorte toekennen. Die vereenzelviging, het eigenlijke wezen der dweperij, mogen wij evenmin goedkeuren als in hare diepere beteekenis miskennen, daar zij wel een dwaling, maar alleen daarom een dwaling is, omdat zij een gepast en dus waar gevoel slecht vertolkt. De afkeuring moet evenwel voor de dweperij van latere tijden veel strenger zijn dan voor den bloeitijd van den israëlietischen godsdienst, en in het algemeen hare gestrengheid toenemen met de verstandelijke ontwikkeling van den dweper. In latere tijden, vooral in onze dagen, dwaalt de dweper uit een onkunde, die te vermijden ware geweest, daar al het noodige ruimschoots is geschied om ons duidelijk te maken, dat wij nooit in een konkreet geval het eindige met het oneindige mogen vereenzelvigen, of in onmidellijk verband mogen brengen, zonder ons terstond aan grove dwalingen bloot te stellen. Destijds en in Azië evenwel was de dwaling onvermijdelijk en dus vergeeflijk. Eer de ervaring haar had ontgoocheld, kon de menschheid gelooven, dat een stelling, die de getrouwe uitdrukking is van een juist gevoel, ook een wetenschappelijk ware stelling mag heeten. Wij hebben sedert overvloedig de gelegenheid gehad om in te zien, dat dit in het 
  geheel niet doorgaat. Zoo is, om slechts iets te noemen, de stelling: de zon beweegt zich en de aarde staat stil, de getrouwe uitdrukking van een gevoel, dat onmogelijk kan uitblijven, op welken trap van ontwikkeling wij ons ook bevinden, en derhalve een juist, een gepast gevoel moet worden genoemd, maar de stelling zelve is onbewijsbaar en dus voor ons geen waarheid. Met het vrome gevoel is het niet anders. Het vindt zijn getrouwe uitdrukking in de stelling, dat alle kontrasten uitgewischt, alle verschillen geëffend, alle wanklanken harmonisch, alle veranderingen schijnbaar zijn, dat het eenige, waarachtig bestaande wezen éen, ondeelbaar, onbegrensd, onveranderlijk is. God of de natuur is voor den vrome de eenige realiteit en volkomen goed al
  wat God werkt. Nu zijn godsdienst en theologie gekomen en zij hebben die stelling en wat met haar samenhangt een wetenschappelijk ware stelling genoemd, terwijl die stelling onbewijsbaar en dus voor ons geen waarheid is. Daar ligt de fout van alle theologie, en men zal moeten toegeven, dat dit te erkennen, aan het vroom gevoel en de waardeering van dat gevoel niet behoeft te schaden. Onze kritiek van het profetisme moge dan ook het hare bijdragen tot dit resultaat: verbreking van de langdurige associatie van het vroom gevoel aan de éene en godsdienst of theologie aan de andere zijde. Wij kunnen God geen dienst bewijzen en hem evenmin tot het voorwerp van onze kennis maken. Terwijl theologie en godsdienst tot dwalingen en verkeerde praktijken leidt, hetgeen de geschiedenis van ons geslacht, en in het bijzonder die van het profetisme, aantoont voor elk die oogen heeft, kan de mensch het vroom gevoel niet ontberen zonder dat aan zijne beschouwingen en gezindheden verheffing, aan zijne handelingen adel en wijding ontbreekt. Daarom heeft onze tijd in hetgeen hij eigenaardigs heeft, behoefte aan die tolken der vroomheid, die haar van godsdienst en theologie weten af te scheiden, omdat alleen zij in staat zijn (naar de bedoeling, ofschoon niet op het voetspoor van den nog veel te theologischen Schleiermacher) de vroomheid weder tot eere te brengen. Die tolken kunnen alleen de eigene taal der vroomheid spreken; zij hebben ingezien dat alle dogma omtrent het goddelijke ongerijmd is en een God maakt, die slechts een idool kan zijn. Zij verwachten de aankweeking der vroomheid dan ook niet van eenig godsdienstig onderricht, maar alleen van het spreken en handelen uit den geest der vroomheid. De nabi zoowel als de priester en de godgeleerde moet plaats maken voor den dichter-wijsgeer, voor den kunstenaar.
  Die toekomst is zeker nog op grooten afstand. Nog is bij de menigte de nabi, de priester, de godgeleerde aan het woord. Zij oefenen hun invloed uit op de volken, zij druk-ken hun stempel af op dat gedeelte der openbare meening, die voor het praktische leven van de grootste beteekenis is, en in hunne werkzaamheid is zeer veel, dat onze ontevredenheid gaande maakt: zij bevorderen het rijk van onwaarheid, en bederven onzen geestelijken dampkring in menig opzicht, terwijl het meeste van hetgeen de menschheid heilzaam is zonder en vaak ondanks hen tot stand komt. Toch kan men met hun werkzaamheid vrede hebben, omdat deze op den duur niet zou kunnen bestaan, indien de vroomheid niet op den bodem lag van de ziel hunner aanhangers, indien men hen niet, ten onrechte ja, maar toch zeer bepaaldelijk voor de eigenlijke vertegenwoordigers en handhavers der vroomheid hield. Men kan vrede hebben met hunne werkzaamheid, omdat zij ten slotte bij die talrijke volksklassen, die voor de kunstenaars nog geene ooren hebben, en de taal der kunst niet of nog niet genoeg verstaan, dat gevoel helpen voeden, dat eens die werkzaamheid overbodig moet maken. Want, naar de wet der evolutie, die ook in de geestelijke wereld schijnt te heerschen, groeit uit Kryses Plato, uit Jesaja Spinoza, uit Luther Goethe, en uit Plato, Spinoza en Goethe de dichter-wijsgeer die hen weder in de schaduw zal stellen, immers voor een dan van alle theologie verlosten tijd, de geïnspireerde zal zijn, die voor het oneindig verband de harten doet trillen van hen, wier hoofden zich aan de eindige dingen niet kunnen verzaden.
  Laat men dus in naam eener richting, die met dagelijks minder recht zich de moderne blijft noemen, boeken schrijven om het profetisch bewustzijn te monopoliseeren voor een bepaalde theologie: dit is voorbijgaande. Soortgelijke pogingen zijn in de geschiedenis reeds voor een tijd gelukt, maar evenzeer in rook verdwenen. Nieuw-testamentische, puriteinsche, millenarische theologen hebben ieder op hun beurt naast hunne eigene fantasiën geschreven: ‘opdat vervuld zou worden hetgeen van de profeten gesproken was.’ Geen wonder, dat ook moderne theologen hetzelfde beproeven, en
  in hetgeen zij hun ethisch monotheïsme noemen de vervulling willen zien der oude profetie. Die herhaalde pogingen bewijzen evenwel, dat de profeten, zoo als zij in alle opzichten zijn, niemand bevredigen, zoodat men hen een gedaantewisseling moet doen ondergaan om hen te kunnen liefhebben, of althans aanbevelen. Wij zoeken op onze beurt geen metamorfose te bewerkstelligen, omdat wij ze in geen enkel opzicht trachten aan te bevelen. Zij waren mannen van en voor hunnen tijd. Zij hebben hunne taak vervuld. Zij kunnen ons geene diensten meer bewijzen. In hetgeen het wezen van hun werkzaamheid uitmaakte: bevordering van het volksheil door bevordering van den waren godsdienst, kunnen wij hun voorbeeld niet meer navolgen.
  Dit oordeel: zij hebben hun taak vervuld, rust, gelijk ik nog met een woord wensch aan te toonen, niet op geringschatting van de profeten, maar juist op het tegendeel. Zij moeten als vertegenwoordigers van hunne bijzondere geestesrichting zeer hoog gesteld worden, en hebben daardoor juist ons getoond, hoe onmogelijk die richting in onzen tijd gevolgd kan worden.
  De profeten zijn de klassieke tolken van het godsdienstig gevoel. Wil men dat gevoel in zijn waar karakter leeren kennen, men raadplege niet hen, die in later tijd, buigende en bukkende voor hetgeen de ervaring der wereld had geleerd, de godsdienstige ervaring met die ervaring van de eindige dingen hebben aangelengd en verdund, en op meer of min vernuftige wijs een vergelijk hebben uitgedacht, waardoor Godsbesef en wereldkennis zoo goed en zoo kwaad als het gaan wil met elkander in overeenstemming worden gebracht. Maar hen moet men raadplegen, die het Godsbesef hebben gekoesterd in zijn frischheid, zijn zelfstandigheid, zijn ongereptheid, hen die den moed hunner religie gehad en niet telkens er zich over verontschuldigd hebben, dat zij aan een God geloofden.
  Het geloof in het oneindig wezen, de volle gemeenschap
  met dat wezen, de verzekerdheid van zijne almachtige en liefderijke wijsheid moeten gewaarwordingen, moeten zielstoestanden zijn, die den mensch geheel innemen, die aan al wat niet God is in zoover alle hoogere beteekenis ontnemen, dat naast Hem alles in het schijnbaar-zijn verzinkt en Hij alleen de zijnde wordt. Het vertrouwen op dien Oneindige moet het vertrouwen op eindige oorzaken belachelijk maken, vooral wanneer men bedenkt, dat de altoos feilbare menschelijke wetenschap met de werking van die eindige oorzaken vaak niet of slechts gebrekkig bekend is. De zaligheid van de gemeenschap met den Oneindige moet iets zoo volkomens zijn, zoozeer alle begrip te boven gaan, dat men, daarvan doordrongen, elk aardsch genoegen, ook het beste en reinste, met een glimlach van medelijden aanziet, niet ongelijk aan dien, waarmede wij terugdenken aan de geneuchten onzer kinderjaren.
  Hetgeen wij van te voren van het godsdienstig gevoel verwachten moesten, waar het ongeschonden aangetroffen wordt, dat vinden wij door de kennisneming met de profeten geheel bevestigd. Zij zien Jahveh en niets dan Jahveh. Niets is groot in hun oog naast Hem. Alles verbleekt: koningen, legers, ingenieurs. Alles bezwijkt voor den adem zijns monds. En wat de zaligheid van Jahveh's gemeenschap betreft, Habakuk getuige omtrent die zaligheid voor allen (III, 17 vlgg.): de vijgeboom bloeit niet meer; geen vrucht aan den wijnstok; de olijftak liegt; de velden zijn onvruchtbaar; geen kudde in de kooi, geen rund in de stalling!... Ei, wat nood? Ik spring op van vreugde in Jahveh en ik verheug mij in den God mijns heils.
  Dat is de klassieke taal van het Godsbesef. Ik kan mij niet voorstellen, dat wie inderdaad en van harte vol is van God, anders spreekt. Geen angstvallig en altijd feilbaar berekenen van oorzaken en gevolgen, waar men leeft in en met den Almachtige; geen gevoeligheid meer voor eenige aardsche ondervinding, waar men zich baadt in zijn gemeenschap.
  Men denke slechts aan de werking, die reeds nog minder verheven aandoeningen op ons plegen uit te oefenen. Men verbeelde zich den man zalig in de liefde der vrouw, die hem juist haar hart heeft geschonken, en weenende aan haar boezem omdat hij gisteren, bij een bedeeling van ridderorden, er geen ontvangen heeft. En wat is de liefde eener vrouw bij het besef waarvan wij spreken? Men verbeelde zich een zoon, wien de vader een onbeperkt krediet heeft geopend in het vreemde land, en die een nederig werk gaat verrichten om aan den kost te komen. En wat is het woord eens vaders bij de beloften, waarop de godsdienstige mag rekenen?
  Naarmate wij nu in de taal der profeten de onvervalschte taal vernemen van het oprechte Godsbesef, zijn wij verplicht er te openhartiger voor uit te komen, dat wij deze taal onmogelijk meer op de lippen kunnen nemen; een vonnis, dat wij met schijnbare koelheid nederschrijven, maar waar een pijnlijke geschiedenis achter ligt van honderden en honderden van jaren. De bitterste teleurstellingen hebben ons gedwongen - praktisch te worden; hebben het besef ons opgedrongen, dat de onmisbare voorwaarde van een vruchtbaar leven in deze wereld geen andere is dan de kennis van deze wereld, dat is: van de keten van eindige oorzaken en gevolgen. Het diepst en levendigst besef van het oneindig verband der dingen, het onwrikbaarst vertrouwen daarop helpt ons aan geen bete broods, en wanneer wij ons in den toestand bevinden, dien Habakuk ons beschrijft, en er dus werkelijk hongersnood is en blijft in den lande, dan gaan wij met of zonder Jahveh te gronde, zoo zeker als twee maal twee vier is.
  Van deze en soortgelijke zeer prozaïsche waarheden is dan ook de groote meerderheid van het thans levend geslacht zoo diep doordrongen, dat zij, zoover hunne voorkennis en voorzichtigheid reikt, bij allerlei voorzorgsmaatregelen heil en heul zoeken, onverschillig welke godsdienstige richting zij voor het overige zijn toegedaan. In dezelfde mate,
  waarin het tot hunne bewustheid is doorgedrongen, dat hij een eindige oorzaak baat kan worden gevonden, nemen zij die eindige oorzaak te baat, wat zij ook van de oneindige Oorzaak al dan niet mogen gelooven.
  Wilden wij een oogenblik ons gevoel laten spreken, wij zouden er op wijzen, hoe tragisch deze verandering is. De menschheid is begonnen met een God, en zij moet het thans stellen met de induktieve methode. Het derde hoofdstuk van Genesis is de volmaakte beschrijving van hetgeen ons geslacht is wedervaren, al geeft het daarvan een verklaring, die wij niet letterlijk kunnen overnemen. Het Paradijs is gesloten. De avondwind, die der menschheid vroeger Jahveh Elohim bracht, strekt nu slechts om het aanschijn een weinig af te koelen in welks zweet wij hebben te arbeiden. De cherub, die ons verjaagd heeft, heet Pijnlijke Ondervinding, en zijn vlammend zwaard Bedrogen Verwachting. Gelijk ons geslacht getrokken is uit het Oosten en Zuiden naar het Westen en Noorden, zoo is het uit de weelde en koestering van het Godsbesef aangeland bij het koelbloedige en de hardvochtigheden der praktijk.
  Geen wonder, dat er nog altijd vele mannen van veel verstand en veel gemoed gevonden worden, die den schoonen droom niet kunnen opgeven, en ofschoon zij wel ter dege wakker zijn, zich niet kunnen verbeelden, dat wat de menschheid gedroomd heeft, slechts een droom was. De moderne orthodoxie en de moderne theologie zijn bezig met elk van hare zijde een ernstige poging aan te wenden om hier eenige overeenstemming te brengen tusschen droom en werkelijkheid.
  De overeenstemming, die zij zoeken, is van zuiver theoretischen aard. De praktijk van allen zonder onderscheid, wier kennis en beschaving een voldoende hoogte heeft bereikt om dweperij uit te sluiten, is even volmaakt atheïstisch; gaat geheel buiten God om. De godsdienstigen geven dit natuurlijk niet toe, maar treurig is de rol waartoe zij God verlagen. Zij knielen neder en bidden Hem hun krank
  kind te redden. Staan zij nu op in het vertrouwen, dat wat zij den Almachtige hebben afgesmeekt, gebeuren zal of niet, eenvoudig naar dat die Almachtige zelf het goed vindt? O neen, zij haasten zich in het lichaam van den kleine een geheel onbekende stof te brengen volgens het hierogliefisch voorschrift van een man, van wiens bekwaamheid zij zich enkel op het gezag van een Staatsbrevet verzekerd kunnen houden; een man, de geschiedenis van wiens wetenschap overvloedig toont, dat de menschelijke konstitutie nauwlijks erger vijanden heeft dan ‘de medicijnen’. En dat noemen de godsdienstigen dan: de middelen gebruiken, hoe dikwerf het ook heeten moest: de beletselen aanwenden! Welk verband is er nu tusschen geloof en praktijk? Naar mijn geloof heb ik mijn arm kind toevertrouwd aan den Almachtige, en metterdaad vertrouw ik het toe aan de slechte induktie, aan het dogmatisme, aan de waanwijsheid, aan de routine of, in het allerbeste geval, aan de altijd feilbare, altijd gebrekkige, immers altijd progressieve kennis van een Med. Dr. Deed men het niet, men zou meenen God te verzoeken, alsof die God, op wien men zegt te vertrouwen, ons ergens had meegedeeld, dat Hij niet voornemens is, iemand te genezen dan langs den in een gegeven tijd meer gebruikelijken weg. In Rusland staat veelal ten platten lande naast den plattelandsheelmeester de waarzegster; naast den feldsher de znakharka. Men kan zich daar geen genezing voorstellen zonder de tusschenkomst van die beide personen. In Rusland moet dus de godsdienstige geacht worden God te verzoeken, wanneer hij, na zijn gebed, niet de znakharka te hulp roept.
  De waarheid is, dat men het zonder die middelen niet meer durft wagen. Het geheele denkbeeld van een middel is niet aan de godsdienstige ervaring, maar aan de ervaring der eindige dingen ontleend: uit een godsdienstig oogpunt beschouwd, kan een zoogenaamd middel nooit iets anders zijn dan een voorwaarde, die een Opperwezen vrijmachtig
  aan het bereiken van een zekere uitkomst heeft vastgehecht.
  De moderne theologie van hare zijde tracht de postulaten van den godsdienst en de wetenschap te verbinden, door te leeren, dat de wil van God altijd met den loop der natuurwetten samenvalt; een leer, die noch de godsdienstige behoefte, noch den eisch der wetenschap bevredigen kan. Die behoefte niet, omdat niemand al de natuurwetten kent, niemand derhalve zelfs vermoeden kan wat het eindresultaat van haar gemeenschappelijk werken zal zijn, en er dus van geen onbepaald vertrouwen in eenige toekomst sprake kan wezen; den eisch der wetenschap niet, omdat de onveranderlijkheid der natuurwetten nooit voldoende gewaarborgd kan wezen, zoolang die wetten als de openbaring van een persoonlijken wil worden aangemerkt. Dat die wil zich niet alleen feitelijk door vaste wetten openbaart, maar zich zoo openbaren moet en ook altijd openbaren zal, daarvan weet de moderne theoloog niets hoegenaamd. Wat hem betreft, hij zou de onveranderlijkheid der natuurwetten alleen kunnen aannemen op grond der, hem van elders bekende, onveranderlijkheid van den God, die zich in die wetten openbaart, evenzeer als ik bijvoorbeeld in een geschrift het onveranderlijk gebruik van dezelfde taalkundige vormen eerst met grond kan verwachten, wanneer ik de bekwaamheid en gezindheid van den schrijver ken, en weet dat de taal waarvan hij zich bedient vaste taalkundige vormen bezit. Zonder deze wetenschap mag ik alleen uit de omstandigheid, dat hij in het weinige, dat ik van hem te lezen krijg, vaste vormen in acht neemt, niet besluiten, dat hij daar nooit of nimmer van zal afwijken.
  Moeten dus de beide groote pogingen, die men in het werk heeft gesteld, om de harde bewustheid, die zich meer en meer aan ons heeft opgedrongen, met de oude godsdienstige bewustheid in overeenstemming te brengen, geheel mislukt worden genoemd, dan rust op ons als mannen de verplichting om niet langer het onmogelijke te verlangen en
  vooral om ons niet te behelpen met een matte en ziellooze nabootsing van hetgeen in zijn klassieke volheid en levendigheid toch niet meer voor ons is weggelegd. Er is zooveel mogelijk geweest in een vorige periode van ons geslacht, dat thans niet herleven kan. De voorouders hebben de taal gemaakt. Wilden wij ook een taal maken, het zou doodgeboren knutselwerk zijn. Homerus heeft een onsterfelijk epos geschreven, dat wij bewonderen en waarvan wij genieten, maar daarom verliezen wij onzen tijd niet met het rijmen van Henriades.
  Eéne overweging is bij uitnemendheid geschikt om ons te verzoenen met het gemis van hetgeen de profeten in zoo grooten overvloed bezeten hebben. Wij nemen tot onzen troost waar, dat de profeten veel hebben gemist van hetgeen wij op hoogen prijs hebben leeren stellen, en niet als zij door een zekeren geestesaanleg verhinderd zijn te bezitten. Waar wij het gevoel van het oneindige niet meer in een stelling pogen om te zetten, om dan uit die stelling gevolgen te trekken voor het leven, worden wij dan ook juist daardoor des te krachtiger aangespoord, om metterdaad te toonen, dat wij beseffen van hoe onmisbare waarde het is, het eindige meer en meer te leeren kennen, en daarin de wetten te vinden, in gehoorzaamheid aan welke wij alleen hopen kunnen ons en anderer lot te verbeteren. Bovenal zijn wij in staat te vermijden wat de geestesrichting der profeten altijd ontsieren moet. Al de billijkheid jegens hen mag ons toch niet verhinderen, al het onheil voorbij te zien, dat hunne geestesrichting gesticht heeft en nog dagelijks veroorzaakt. De profeten zijn de vaders van het joodsche en het kristelijke fanatisme; de grondleggers van dat rampzalig geloof, dat zooveel bloed en tranen heeft doen vloeien: het geloof, dat men het ware geloof heeft, en dat een ander of geen geloof strafwaardige zonde is. Zij zijn de bewerkers van een noodlottige associatie van denkbeelden: vroomheid en godsdienstijver. Met een niet onwettig beroep
  op hun voorbeeld en woord, heeft de Paus, heeft Kalvijn, heeft de puritein gehaat, vervolgd, gedood en durft nog de kristen, antiek of modern, zijn zaak met Gods zaak vereenzelvigen, en in den tegenstander een gevaarlijk mensch zien, voor wiens invloed hij zijn God bidt, de andere menschen te bewaren. In de menschheid, die naar hen heeft geluisterd, den waanzin van ‘den eenigen waren God’ tot een deugd verheven te hebben, is een smet op hun nagedachtenis. Al de Hananja's, sedert meer dan tweeduizend jaar in die menschheid verslagen, omdat zij van de Jeremia's verschilden, getuigen tegen hen. Al blijft er haat genoeg over in ons hart, wij behoeven althans beide de aanleiding en het voorwendsel niet meer te hebben, door den godsdienst aan 's menschen onedele hartstochten geschonken.
  Wij nemen hiermede afscheid van een onderwerp, waarover het laatste woord zeker nog niet gezegd is, maar waaromtrent ik mij bewust ben een woord gezegd te hebben, dat niet onuitgesproken mocht blijven. Wij zijn met onze godsdienstwetenschap nog niet geheel op den weg, waarop wij zijn moeten, en het werk van Prof. Kuenen vertegenwoordigt juist uitnemend de richting, die ik niet ten volle kan goedkeuren. Wat het geeft, onderscheidt zich door nauwkeurigheid, scherpzinnigheid, geleerdheid, ook door een zekere mate van oprechtheid en kordaatheid, maar deze eigenschappen worden nog voor een zeker deel geneutraliseerd ten gevolge van een theologische en apologetische nevenbedoeling, die ook het ter goede trouw voor historisch uitgegeven beeld ten slotte tot iets maakt, waaraan innerlijke waarheid ontbreekt. Onder den invloed van deze nevenbedoeling durft men de verschijnselen, vooral op kristelijk gebied, niet aan, berooft men ze van hunne evenredigheden, van hunne zonderlingheid, van hunne stoutheid, ik schreef bijna van het brutale in de wijze, waarop zij durven optreden. Onwaarheden worden niet gezegd; integendeel waarheden; zoodat zeer veel belangrijks en leerrijks wordt
  medegedeeld, dat men slechts dankbaar aan- en overnemen kan. Maar hetgeen men veelal mist, het is de adem der vervlogen tijden, dien alleen een volkomen gedesinteresseerde wetenschap op kan vangen. Daarom kunnen werken als dat van den hoogleeraar en van de school, waartoe hij behoort, hetzij het Oude of het Nieuwe Verbond de stof er toe leent, niet anders gekenschetst worden dan als het hoogste en beste, waartoe de van ouds bekende en in menig opzicht zoo uiterst verdienstelijke liberale theologie hier en elders het heeft kunnen brengen: het aannemelijk maken van bijbel en kristendom voor hetgeen de beschaving van een gegeven tijd in doorsnede is. Maar ook een liberale theologie is nog altijd theologie, en theologie is op zich zelve met ware wetenschap onbestaanbaar, het woord theologie natuurlijk in den zuiver etymologischen zin genomen. Want theologie is een grooter of kleiner samenstel van meeningen omtrent een bepaalden God; een God, die uit den aard der zaak nooit iets anders kan zijn dan hetgeen de theoloog zelf is, verheven tot de hoogste macht, en daarom niets anders dan een idool moet heeten. De volstrekte vereering van zulk een idool moet iemand altijd eenzijdig maken, moet hem sympathiën geven voor dit en antipathiën voor iets anders, en derhalve schadelijk zijn voor een zuiver wetenschappelijke beschouwing, als welke geen volstrekte sympathiën of antipathiën gebruiken kan. Hij, die geen theoloog is, heeft natuurlijk evenzeer zijn persoonlijke voorliefde of zijn persoonlijken tegenzin. Maar hij behoeft nooit te vergeten, dat beide louter persoonlijk zijn; hij draagt hetgeen hij acht en liefheeft geen onvoorwaardelijke vereering toe; hij aanbidt het niet; hij knielt er niet voor neder. Van daar, dat in beginsel niets hem verhindert, de werkelijkheid te zien zooals zij is; de werkelijkheid te veroorloven te zijn, die zij is, zonder haar te willen verwringen of fatsoeneeren totdat zij eenigszins zoo er begint uit 
  te zien, dat zij dat idool of dien god, die geacht wordt haar gemaakt te hebben, niet al te veel oneer,
  en mogelijk eenige eer aandoet. Elke man van wetenschap, die tevens een theoloog is, kan, ja mag zich niet ontdoen van de onwederstaanbare behoefte om van zijne wetenschappelijke beschouwing der dingen meer of min een theodicee te maken. De vloek der theologie is de theodicee, en de vloek der theodicee is de onwaarheid. Als ik u het huis laat zien, dat mijn vader gebouwd heeft, zal en moet ik wel zorgen, dat de architektuur op het gunstigst uitkomt. Wie daarentegen abstentionist is, - en abstentionisme staat praktisch met atheïsme geheel gelijk, - hij behoeft niets te verdedigen, niets te verontschuldigen, hij behoeft nooit op zijn hoede te zijn tegen mogelijke gevolgen, die uit zijne beschrijving van de werkelijkheid tegen haren hooggeloofden en met allerlei voortreffelijkheden gestoffeerden bouwmeester door het eenvoudigst gezond verstand kunnen, en inderdaad worden afgeleid. Is de niet-theoloog daarbij vervuld van dat vroom gevoel, waarvan Spinoza de groote tolk is geweest, heeft hij het gevoel van een oneindig verband der dingen, - zonder dat hij dit gevoel ooit in een bruikbare stelling omzet, - dan is hij gevrijwaard tegen den nadeeligen invloed dien zijn persoonlijke voorliefde en tegenzin op zijn waarneming van de geestelijke wereld zouden kunnen uitoefenen, gelijk dit gevoel hem altijd er toe zal aandrijven, om uit de meer of min samenhangende deelen zijner empirische kennis naar vermogen een kosmos op te bouwen.
  Het is in verband met zulke overwegingen, dat ik mij genoopt heb gezien, een boek als de Profeten en de Profetie onder Israël te kenschetsen in hetgeen het brengt en niet brengt. De strijd tegen theologie loopt gevaar van in ijdele deklamatie te ontaarden, wanneer men niet telkens met voorbeelden voor den dag komt; dat is: het onvoldoende laat zien in werken van schrijvers, wier erkende bekwaamheden voor dat onvoldoende elke andere verklaring uitsluiten dan juist de verklaring, die in den schadelijken invloed van het theologisch gezichtspunt moet
  worden gezocht. Verreweg het grootste gedeelte der wetenschap is reeds gesekulariseerd. Dit geeft moed voor de toekomst. Zullen Godsdienstwetenschap en Ethika op den duur weerstand kunnen bieden?Zeer behartigenswaard is hetgeen men leest in de voorrede van de XIIIe uitgaaf van Renan's Vie de Jésus. Met toespeling later (bl. XVIII) op hetgeen ik dien geleerde in een brief eens had meegedeeld, schrijft hij bl. IX: ‘à Dieu ne plaise que nous méconnaissions les services que les théologiens ont rendus à la science. La recherche et la constitution des textes qui servent de documents à cette histoire ont été l'oeuvre de théologiens souvent orthodoxes. Le travail de critique a été l'oeuvre des théologiens libéraux. Mais il est une chose qu' un théologien ne saurait jamais être, je veux dire historien. L'histoire est essentiellement désintéressée. L'historien n'a qu'un souci, l'art et la vérité (deux choses inséparables, l'art gardant le secret des lois les plus intimes du vrai). Le théologien a un intérêt, c'est son dogme. Réduisez ce dogme, autant que vous voudrez; il est encore pour l'artiste et la critique d'un poids insupportable. Le théologien orthodoxe peut être comparé à un oiseau en cage; tout mouvement propre lui est interdit. Le théologien libéral est un oiseau à qui l'on a coupé quelques plumes de l'aile. Vous le croyez maître de lui-même, et il l'est en effet jusqu'au moment où il s'agit de prendre son vol. Alors, vous voyez qu'il n'est pas complètement le fils de l'air. Proclamons le hardiment: les études critiques relatives aux origines du Christianisme (en de studie van het profetisme behoort daartoe) ne 
  diront leur dernier mot que quand elles seront cultivées dans un esprit purement laïque et profane, selon la méthode des hellénistes, des arabisants, des sanscritistes, gens étrangers à toute théologie’.
  
  Als ten bewijze, dat die ‘esprit purement laïque’ nog te vaak ontbreekt schrijft Prof. Kuenen op de laatste bladzijde van zijn werk: ‘Voor ons godsdienstig leven hebben wij bij de nieuwe beschouwing van de profeten en hun arbeid niet verloren, maar gewonnen. Menschen zijn zij geworden van gelijke bewegingen als wij, met wie wij medeleven en medestrijden kunnen, van wie wij kunnen leeren te gelooven met onwrikbare vastheid, te hopen ook als het duister îs om ons heen; te vertrouwen op de Godsstem in ons binnenste, te spreken met vrijmoedigheid en met kracht.’ Is het niet opmerkelijk, dat een welmeenend vertegenwoordiger der wetenschap hier te lande nog zoo spreken kan? Hij ziet in de wereld een keten van oorzaken en gevolgen. Toch wil hij hopen. Theoretisch geeft hij natuurlijk toe dat alles, zonder eenige uitzondering, voorwerp van kritiek èn onderzoek mag zijn of worden, toch wil hij ‘gelooven met onwrikbare vastheid’ juist gelijk Pio Nono. Theoretisch zal hij ongetwijfeld de mystiek kenschetsen en veroordeelen als het vereenzelvigen van eigene ingeving met Gods woord; toch wil hij vertrouwen op een ‘Godsstem in zijn binnenste’, alsof niet elke overtuiging een zuiver menschelijke overtuiging ware. Waar men zoo nog in het klein den profeet wil spelen, moet men zichzelven getrouw blijven en niet den schijn aannemen van onafhankelijke wetenschap. Deze kent ‘onwrikbare vastheden’ noch ‘Godsstemmen in het binnenste’ van hare beoefenaren, en begeert ook geen andere vastheid te bezitten en geen andere stem te vernemen dan die menschelijk, feilbaar onderzoek van de eindige dingen haar tijdelijk vergunt te genieten en te hooren.
  
  De onafhankelijke wetenschap blijft evenwel een abstraktie. Wij, hare zonen, ontrukken ons niet dan langzaam aan de macht van het oude.