text: Granje.
  Sedert ik indertijd bij de uitgave van den Warenar met dit woord verlegen zat, is het meermalen ter sprake gebracht. De heeren De Jager en Oudemans hebben er over gehandeld: de eerste in zijn Archief, 1, 210 vlg. en 4, 489, de laatste in zijne woordenboeken op Bredero en Hooft. Door het vinden van een nieuw voorbeeld, uit de Klucht van Robbert Leverworst van Isaak Vos, is de beteekenis aan het licht gekomen. Daar zegt iemand tot een ander, die hem tegen wil houden: ‘'k wil men granje soecken’. Blijkbaar is de bedoeling: ‘ik wil zoeken zooveel ik lust heb, ik wil er mijne bekomst, mijn wil, mijne voldoening van hebben’. Nu zijn ook de plaatsen van Bredero en Hooft duidelijk. Als de koopvrouw in het Moortje aan Kackerlack alles te koop biedt wat hij maar begeeren kan, krenten, amandelen, rozijnen enz., en er bijvoegt: ‘ick gheefje schier de granje’, dan meent zij: ‘ik geef u alles wat u maar lusten kan, ik bied u volop al het mogelijke aan’. En wanneer Lekker in den Warenar, juichende over den gevonden schat, ‘al de premiers van de beurs’ braveert, en uitroept:
  
  Quamen ze in mijn presency, zy kregen de granjen,
  dan wil hij zeggen, dat zij ‘hunne bekomst zouden krijgen’, dat zij er meer dan genoeg van zouden hebben, iemand te ontmoeten, die zooveel rijker was dan zij.
  Granje moet dus wil, lust, begeerte beteekend hebben, bepaaldelijk, in concrete opvatting, in verbinding met het bepalend lidwoord of bezittelijk voornaamwoord: de granje of zijn granje, zooveel men wil, lust of begeert, volop, zijne bekomst, zijne voldoening.
  
  Tot hiertoe echter bleef de afleiding des woords in het duister gehuld en daardoor de verklaring onvolkomen. Ik geloof nu in staat te zijn die leemte aan te vullen en de uitdrukking volledig op te helderen. Het zal daarbij onnoodig zijn de vroeger geopperde gissingen te bespreken. Het waren gissingen, en niets meer, die alleen getuigden dat men met het woord geen weg wist.
  Ik begin met op te merken, dat men in de volkstaal nog wel eens hoort zeggen zijn grant halen, voor ‘zich wraak of voldoening verschaffen’. Dr. De Jager heeft daar reeds op gewezen (Archief 4, 489). Kenlijk beteekent grant hier niet eigenlijk wraak, maar de voldoening die door de wraak genoten wordt. Men is over iets verstoord, men wil er zijne satisfactie van hebben, men wil aan zijn lust (naar wraak) voldoen.
  Dezelfde spreekwijze nu, maar in een anderen vorm en in ruimer toepassing, is ook in Vlaamsch België bekend. Daar zegt men zijn gerant (of garant) van iets hebben, er genoeg van hebben, en aan (tot) zijn gerant (garant) komen, zooveel van iets krijgen als men hebben wil, er genoeg van bekomen. De heer Schuermans, die de uitdrukking vermeldt, haalt de volgende voorbeelden aan (Vl. Idiot. 138 en 148): ‘Ik heb dees jaar niet heel veel stroo, maar ik hoop toch wel tot mijn gerant te komen’, en ‘Ik heb mijn gerant van pennen al’. Buiten twijfel is dit garant of gerant hetzelfde als ons grant. De tweede vorm is de juiste middenterm tusschen den eersten en den laatsten: garant, gerant, grant.
  Nu gaat over ons granje een helder licht op. In grant herkent men aanstonds het evenbeeld van fr. garant, dat wel in beteekenis eenigermate verschilt, maar er toch kenlijk nauw mede samenhangt. Wij zullen weldra zien, hoe het verschil is op te lossen. Maar zooveel is nu reeds zeker, dat wij bij granje verwezen worden naar mlat. garandia, oudfr. garandie. Het nieuwere Fransch zegt garant, garantir, garantie; maar voorheen luidde het garand, garandir, garandie (Roquefort 1, 666), mlat. garandus, garandiare, garandire, garandia, of wel, met de oorspronkelijke gu, guarandus enz. (Du Cange 3, 475 vlg). De d was dan ook de medeklinker, die hier oorspronkelijk behoorde
  te staan; want guarand, garand is ontleend aan het Oud-Duitsche warand, tegenw. deelw. van waran, ons waren, verwaren. In ons garandeeren hebben wij nog den echten vorm des woords bewaard. Uit mlat. garandia moest regelmatig garandje, garanje, granje ontstaan, evenals b.v. Oost-Indië tot Oostinje, lat. verecundia tot ital. vergogna, en de namen Compendium en Burgundia tot fr. Compiegne, Bourgogne, bij ons Boergonje, werden.
  De beteekenis van granje laat zich uit die van garandia zonder bezwaar afleiden. Wie eene schuldvordering te innen of iets, uit welken hoofde ook, te ontvangen heeft, en daarvoor eene goede verwaarborging heeft bekomen, die kan gerust zijn dat het verlangde goed hem niet ontgaan zal. Zijne garantie te hebben is dus m.a.w. de zekerheid te bezitten, dat men krijgen zal wat men begeert. Van daar tot de opvatting van zijn granje, zijne volle begeerte, zijne geheele voldoening, is maar een geringe stap. Wij zullen straks zien, dat die stap al in ouden tijd gedaan werd.
  Mijne uitlegging is nog niet volledig. Zij geeft behoorlijk rekenschap van granje, maar nog niet van grant. Het fr. garant beteekent den persoon, die borg blijft, terwijl ons grant als verwaarborging, verwaring wordt opgevat. Om die tegenstrijdigheid te verklaren, moet ik hier eene andere opmerking laten volgen.
  Nevens garandia, dat van Germaanschen oorsprong was, kende het Mlat. nog een ander woord voor waarborg, zekerheid, van echte Latijnsche afkomst, t.w. credentia, vanwaar ital. credenza, fr. créance, het laatste als bijvorm van croyance, gelijk het woord in andere beteekenis luidt. Credentia en zijne verwanten ondergingen, onder lateren Romaanschen invloed; allerlei wisselingen van vorm: men vindt creantia, creantare, creantum, maar ook craantia, craantare, craantum, en crantare, crantum, oudfr. cranter, crant en crantement. Het is bekend, dat in de Romaansche talen de Latijnsche c niet zelden in g is overgegaan: uit callus, colpus ϰόλπος), conflare, crassus, crypta, cupelletum, ontstonden fr. gale, golfe, gonfler, gras, grotte, gobelet enz.Diez, Gramm. 1, 227; Brachet. Dict. Etym. 24..
  Dezelfde overgang had ook hier plaats: nevens crantare, crantum, was grantare en grantum in gebruik, oud-fr. graanter, graunter, granter en grant. Bij Du Cange (2, 644, 648 vlg. 3, 555 vlg., 7, 192 vlg.) kan men van dit alles de bewijsplaatsen vinden. Granter leeft nog heden voort in het eng. to grant.
  Ook de beteekenis van creantare werd in den loop des tijds eenigszins gewijzigd. Van verzekeren, zekerheid geven, ging het allengs tot doen verwerven, verleenen, toestaan overHoe nauw die beteekenissen samenhangen, blijkt uit het volgende voorbeeld. Men zegt onverschillig, dat iemands deugden hem de algemeene achting hebben verzekerd en doen verwerven.. In dien zin gold oud-fr. granter, en geldt nog eng. to grant. Het znw. grant, eigenlijk zekerheid, begon voor voldoening te gelden. De zekerheid die men had van iets te verkrijgen, werd als de voldoening, als de vervulling van den wil of de begeerte opgevat. Ook in deze laatste beteekenis kon dus het woord worden genomen. Bij Du Cange (7, 192) vindt men graanz door plaisir, volonté verklaard, bij Roquefort (1, 709) grant gelijkgesteld met gré, volonté, désir -, juist dus hetzelfde wat wij boven als de beteekenis van ons grant en granje leerden kennen.
  Nu zijn wij in staat die beide woorden in hunne onderlinge verhouding met juistheid te beoordeelen. Grant, dat wij eerst onwillekeurig met fr. garant vergeleken, blijkt nu in den grond een ander woord te zijn, aan oud-fr. grant, mlat. grantum, creantum ontleend. Maar granje laat zich niet uit creantia afleiden, het is ongetwijfeld uit garandia verbasterd. Eigenlijk zijn dus grant en granje, hoezeer hetzelfde beteekenende, twee verschillende woorden, die etymologisch niets met elkander te maken hebben. Doch nevens grant vinden wij garant en gerant. Dit wijst ons aan, dat men onwillekeurig, nog voelende dat granje van garandia kwam, het zinverwante grant, waarvan men den oorsprong niet meer kende, met datzelfde garandia in verband bracht en dus met fr. garant gelijkstelde. Zoo ging grant tot garant, gerant over: het werd door eene alleszins verklaarbare vergissing van de eene familie in de andere overgebracht. Ik heb mij daar-om zoo even zorgvuldig gewacht van te zeggen, dat grant eene samentrekking van garant was. Integendeel, het blijkt nu, garant is veeleer eene uitrekking van grant, of liever eene onbewuste verandering daarvan door de natuurlijke bijgedachte aan het fr. garant, waarmede men het verwarde.
  Maar er is nog iets, dat ik niet onopgemerkt mag laten. Het Mlat. kende nevens grantum nog een ander woord, dat meer bepaald in den zin van wil, begeerte gold, t.w. gratum of gratus (4de decl.), het bekende Latijnsche adj. gratus, als subst. genomen, ter aanduiding van hetgeen iemand aangenaam was. Uit dit gratum ontstond het bekende fr. gré, wil, waarvan weder agréer, toestaan. Het is reeds door Du Cange, Wedgwood en E. Müller opgemerkt, dat in het middeleeuwsch taalgebruik grantum en gratum min of meer dooreenliepen en verward werdenDu Cange 2, 649 en 3, 560; Wedgwood, Dict. of engl. etym., 2, 173 vlg.; E. Müller, Etym. Wtb. d. engl. Spr., 1, 462.. Ongetwijfeld heeft dit medegewerkt om de beteekenis van grantum, oud-fr. grant, te wijzigen, en het te doen nemen in den zin van volonté, dien wij er boven aan toegekend zagen, en die zich met de eigenlijke opvatting van het woord gemakkelijk liet overeenbrengen. Grantum, grant, begon dus te gelden voor synoniem met fr. gré. In al de voorbeelden, die wij van grant en granje aanhaalden, zou men die woorden in 't Fransch door gré kunnen wedergeven. Er heeft dan in waarheid eene samenvloeiing of althans een wederkeerige invloed van drie verschillende woorden plaats gehad: garandia, creantum en gratum. Eerst zóó laten grant en granje zich in al de eigenaardigheden van vorm en beteekenis volledig verklaren.
  Voor de ontwarring der vaak zoo ingewikkelde draden der historische taalstudie is niets zoo belangrijk als de opmerking van den invloed, dien de woorden veelal van elkander ondervinden. Volksetymologie en onbewuste vergelijking van het eene woord met het andere spelen eene gewichtige rol. Zoodra de oorsprong eener uitdrukking in het taalbewustzijn niet helder meer gevoeld wordt, begint men ze onwillekeurig met andere in verband te
  brengen, waarmede zij in klank of beteekenis eenige overeenkomst heeft. Door die vergelijking wordt het woord allengs anders gekleurd; het neemt van andere woorden iets over, het ondergaat wijzigingen in den vorm en allerlei schakeering van beteekenis. Al die spelingen te bespieden, al die wederkeerige werkingen aan de hand der geschiedenis met juistheid na te gaan, eischt veel behoedzaamheid en bedachtzaam overleg; maar het is de onmisbare voorwaarde, om in den doolhof der woordenhistorie den weg te vinden, die tot de waarheid leidt. Vroeger dacht men daar niet aan, men beschouwde ieder woord te veel op zich zelf, en de verklaringen bleven gebrekkig, vol van allerlei zwarigheden, die men niet uit den weg wist te ruimen. Sedert men heeft ingezien, dat de woorden, evenals de menschen in de samenleving, met en voor en door elkander leven en onder elkanders invloed staan, heeft men in het ontcijferen van de geheimen hunner lotgevallen groote vorderingen gemaakt. Hoe meer ik van etymologie leer begrijpen, des te meer vestigt zich mijne overtuiging, dat langs dezen weg veel, wat nog in 't duister schuilt, kan worden opgespoord en in 't ware licht gesteld. Ik zou zelfs durven beweren, dat er bijna niet één woord is, waarvan althans de afleiding niet volkomen duidelijk spreekt, of het heeft op eenigerlei wijze den invloed van andere woorden ondergaan. Het bovenstaande heeft er ons opnieuw een merkwaardig voorbeeld van gegeven. Het verwondert mij van achteren niet, dat ik in 1842, op dit alles nog niet bedacht, het raadsel van granje niet kon oplossen.