text: § 13. Over de onzuivere of min zuivere Uitspraak, die somtijds aan onze Klinkers of Vocalen gegeven wordt.
  Met terzijdestelling van alle verschillende, niet zelden vrij uiteenloopende, spitsvondige en onpraktische gevoelens over den aard, het getal, de klankorde, enz. onzer vocalen, nemen wij, naar ouderwetschen trant, als zoodanig eenvoudig de a, e, i of y, o en u aan. Ten aanzien nu van hare tegenwoordige beschaafde uitspraak geve men acht op de volgende
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  I. Men zorge, om de open a, b.v. in vader, wanen, daar, aal enz., die men, waar ze op een medeklinker stuit, tegenwoordig bij ons met aa, of vroeger hier te lande met ae spelde, vooral noch als eene korte a, noch met den gemengden klank van oâ of aô uit te spreken. Menigeen op het spreekgestoelte kan men zich dit eerste gebrek, inzonderheid wat het voorzetsel aan betreft, hooren schuldig maken, zoodat hij b.v. dat aan doet klinken als an, en zegt: ik heb er niet an gedacht enz. Anderen - en dit geldt het tweede gebrek - laten den langen a-klank zich eenigsins met dien der o vermengen, waardoor een zweem
  van de platte uitspraak der boeren in Gelderland, Groningen, Drente en meer andere provinciën ontstaat, in welke de aa veel op die wijze wordt uitgesproken. Immers men doet daar woorden, als maar, daar, waar, laten enz., met een tusschen a en o in zwevenden middelklank hooren, die uit onze beschaafde uitspraak geheel verbannen is, schoon hij in het Fransch, b.v. in mort, dort, sort, encore en honderd soortgelijke uitdrukkingen (en zoo ook in het Deensch en Zweedsch), eene voorname rol speelt.
  Aan niets onderscheidt men bij ons méér den beschaafden van den min beschaafden redenaar, dan aan de zuivere en bevallige uitspraak der open a.
  II. De e wordt hoofdzakelijk bij ons verdeeld in een zacht-lange en een hard- of scherp-lange, een zacht-korte en een hard- of scherp-korte e. Over het onderscheid tusschen de lange en korte e in het algemeen valt hier niets byzonders te zeggen. Men kan echter vragen, of men in eene beschaafde uitspraak het verschil tusschen de zacht- en scherp-lange e (voor 't oog door e of ee aange duid) kan en moet doen hooren; bijv. of men in de versregels:
  
  Waartoe zou 'k andren toch met mijn geklag vervelen?
  'k Wil helen heel mijn smart; want niemand kan ze heelen,
  
  het zacht-lange helen (verbergen) anders uitspreken moet, dan het hard- of scherp-lange heelen (genezen); of wel, of men twee onderscheiden klanken moet geven aan steenen (baksteenen, keien enz.), en aan het werkwoord stenen (zuchten, kermen), beide welke woorden brandt bezigt, als hij - meer gezocht dan smaakvol trouwens - van den gesteenigden stefanus zingt:
  
  Trekt met mij naar de plaats, waar al de steenen stenen,
  Waar al de steenigers, waar al de rechters weenen.
  
  Ik antwoord: dat aan het moeten niet te twijfelen zijn zou, ware het kunnen mogelijk. Mogelijk is dit kunnen evenwel niet, tenzij men tot de eene of andere provinciale uitspraak zijn toevlucht nam, bijv. het scherp-lange heelen zoo wat op zijn Hoogduitsch als heilen, en het scherp-lange steenen, als stienen deed klinken, of wel het zacht-lange stenen als stennen of steunen uitsprak. Daar dit echter niet aangaat, houden wij het er voor, dat het onderscheid tusschen de hard- en zacht-lange e zonder platheid of gemaaktheid niet meer kan aangeduid worden. Wat daarentegen het verschil tusschen de zacht- en scherp-korte e betreft,
  dit is in eene kiesche uitspraak wel degelijk hoorbaar, en geen redenaar mag het verwaarloozen, hoe vaak het ook in enkele woordklanken verwaarloosd wordt, en men er in zijne declamatorische lessen onophoudelijk tegen waarschuwen moet. Dientengevolge onderscheide men b.v. tusschen el (ellemaat), en -el (achtervoegsel in woorden, als spiegel, lepel, klepel, enz.). Men geve aan de zacht-korte e in het voorvoegseltje ver-, bijv. in den regel:
  
  Verhoor, ô God, verhoor mijn smeeken!
  
  niet den klank van de e in het bijwoord ver, verre, bijv.:
  
  Maar, ach, geen trooster naakt, en alle hulp is ver!
  
  of make het gezegde voorvoegsel gelijk aan het scherper her- in herdoen, herinneren. Men onderscheide het koppelwoord en, oudtijds ende, dat een hard-korten klank heeft, van het buigdeel -en in hooren, spreken, menschen, en zegge in 's Hemels naam niet met sommige kanselredenaars: ‘Heere, wij eerbiedigén en aanbiddén uwén heiligén wil!’ daar de e in deze slotsyllabe -en bijna niet gehoord moet worden. Zelfs mag men in het lidwoord den niet eens op die letter drukken, en als men bijv. 's dichters woorden leest:
  
  Ik zag den edlen held, den roem van Nederland,
  
  moet men die e meer als de u in dun, dan haar zelve in den (denneboom) uitsprekenHet is daarom ook een gebrek in verzen met zoogenaamde jambische voetmaten, als de tweede of lange syllabe van den jambus juist op dat lidwoord den, of wel op men en soortgelijke vluchtige woordjes valt; bijv.:
  In den benauwden strijd van tweemaal veertig jaren,
  't welk al niet veel minder stootend klinkt, dan de regel:
  En de doorluchte held zonk stervend op den grond..
  Evenmin verwarre men den meer hard- of scherp-korten klank van er in ons adverbium er (afkorting van daar) met de slotlettergreep er in hoorder, spreker, lezer, noch spreke het samengestelde woord dwaal-ster (planeet) in den regel:
  
  De dwaal-ster blonk in 't West, die Venus wordt genoemd,
  
  op dezelfde wijze uit, als het afgeleide dwaalster, d.i. omzwerfster, in den aanhef der romance:
  
  
  Wat doolt ge, o meisjen, om in 't woud!
  Waar wilt ge, o schoone dwaalster heen?
  
  Kortom, men bega niet den maar al te gewonen misslag, om onze duizendmalen voorkomende zacht-korte en schier stomme e, waarvan wij geen minder overvloed of liever overdaad hebben dan de Franschen, als scherp-kort, of wel omgekeerd onze scherpkorte e als zacht-kort uit te spreken. Eene, mijne, zijne enz. moet daarom ook, vooral vóór eene volgende vocaal, schier als een, mijn, zijn klinken, gelijk men in de gewone omgangstaal de eind-e in soortgelijke woorden dan ook doorgaans inslikt, en zij thans in onze verzen met den aanvangs-klinker van een o[...] haar volgend woord altijd samensmeltVroeger, gelijk nog in Vondels dagen, was dat anders.. Zoo wordt ook eenen, mijnen, zijnen, uwen te recht als een, mijn, zijn veelal geschreven en uitgesproken; want het is, ten minste in een ongedwongen stijl, vervelend dat eenen, mijnen enz. telkens als kokinjes te zien rekkenMen kan dit eene verhoogduitschte uitspraak noemen, die evenwel in Duitschland natuurlijk is, wijl daar op de slotsyllaben van einer, eine, einen enz. meer gedrukt wordt dan bij ons, ook de sluitende e niet zoo stom en schier aan de Fransche e-muet gelijk is, als de onze. Vandaar, dat in de hoogduitsche verzen de versmelting der eind-e van een woord met de begin-vocaal niet als bij ons en bij de Franschen vereischt wordt, en dat men in een deftigen stijl eine, meinen, seinen tot ein, mein enz. noch voor het oor, noch voor het oog verkort. Tevens is het de reden, dat de Duitscher de stomme slot-e der Franschen zelden zoo goed uitspreken als wij. Zij bijten haar of te veel, of te weinig af.. Bilderdijk heeft er met grond tegen geijverd, als hij in zijne parodie op Arntzenius verzen (Bloemlezing uit B.'s Dichtwerken in verband met zijn leven, te Deventer bij A. ter Gunne, bl. 285) dicht:
  
  Ik denk, dat haren, zijnen, hunnen
  Is zekerlijk een weddingschap;
  Of zou mij dit bedriegen kunnen?
  Gij doet het immers voor een grap?
  Want wie zou de arme voornaamwoorden
  Zoo zwaar met klatergoud omboorden,
  Te schittrend voor hun knechtslivrei?
  Dat goedjen, kan men 't niet ontberen,
  Schuilt best in schaduw van zijn Heeren,
  En nooit voegt hun zoo'n luid geschrei!
  
  Tegen de gerekte uitspraak van sommige onzer kanselredenaars, die aan de e in werd (wierd) en soortgelijke woorden den klank der Fransche ai of ë (b.v. in naître, être) geven, zij men ook op zijne hoede. In het woord wereld mag men intusschen dien anders uit onze beschaafde uitspraak verbannen Franschen ai-klank wel doen hooren; want dit woord als wééreld, met eene lange e,
  of als wareld met eene lange a, uit te spreken, strijdt tegen het eeuwen-oud gebruik.
  III. De i, die in beeld en klank dunste en pieperigste onzer vocalen, hoezeer haar geluid soms eene heerlijke werking doet, is in echt nederl. woorden tegenwoordig schier altijd kort. De lange i toch, die in mine, zine, pine, schriven, begripen, en soortgelijke woorden bij onze voorvaders gebruikt werd, en thans door het teeken ij wordt aangeduid, heeft in dat ij een geheel anderen klank gekregen, van den tweeklank ei niet wel meer te onderscheiden. Eigenlijk moet men onze lange i dus tegenwoordig in ons ie zoeken, dat, schoon oorspronkelijk evenzeer een tweeklank, ja, dien tweeklank in onze tongvallen ook nog hier en daar doende hooren, in de beschaafde Mondelijke Voordracht weinig of niets gemengds meer, en zoo goed als hetzelfde geluid heeft, dat wij aan de i geven, als wij haar onder de letters van ons alfabet opnoemen, 's Dichters vraag derhalve:
  
  Wie beeft niet bij die taal, wiens ziel verscheurt zij niet?
  
  klinken volkomen als:
  
  Wi beeft niit bij di taal, wiins ziil verscheurt zij niit?
  
  Wien, dien, niet enz. echter als wië, diën, niët, met een duidelijken overgang van het geluid der i op dat der e, uit te spreken ware Friesch of Zeeuwsch.
  Het gezegde, dat de enkele i tegenwoordig doorgaans kort is, en dat de dubbel-i of de ij nagenoeg den klank van ei heeft gekregenEvenals in 't Hoogduitsch door den invloed van 't Opperduitsch, is bij ons, van Brabant uit, de ii- in den ei-klank sedert den aanvang der 17e eeuw overgegaan. In het Fransch treft men iets soortgelijks aan in den verschillenden klank, dien bijv. de i in het mannelijk adjectief fin, en in het vrouwelijke fine heeft; bijv. ce drap est fin, cette soye est fine. Ook het Engelsch geeft aan de lange i doorgaans den ei-klank; welke laatste te Groningen onder het volk aan den tweeklank ie gegeven wordt; diep, lief b.v. luiden er als deip en leif., kan al mede tot bevestiging van het doeltreffende der waarschuwing van bekwame taalkenners dienen, om namelijk de i in het achtervoegsel -ig, -ige, niet lang, en dus b.v. heilig,
  heilige, bezig, bezige enz., als heilieg, heiliege, beziege enz. uit te spreken. De i moet hier kort, ja, ongeveer als eene zacht-korte e klinken. Men zegge dus bijna heileg, heilege (of heiligge), bezege (of bezigge) enz. En zoo ook met vluchtigen klank heilegen of heiliggen, vestegen, bezegen. Dit zelfde geldt, hoewel misschien niet in die sterke mate, van de uitspraak der ij in den uitgang lijk, waarin ook die ij naar de korte i en e moet trekken; bijv.:
  
  Hoe heerlijk rijst de zon, hoe goddelijk in 't Oost!
  
  luide:
  
  Hoe heerlik (of heerlek) rijst de zon, hoe goddelik (of-lek) in 't Oost!
  
  niet ten minste als heerleik, en vooral niet als heerlaik. Men vindt zelfs bij onze oudste schrijvers dat achtervoegsel lijk vaak als lek lek of lec geschreven. En 't ware niet kwaad wellicht, er de i of y in plaats der ij in aan te nemen.
  Hoe men de i in ik zicht richt enz. uitspreekt, weet elk Nederlander. Op gelijke wijs spreekt men ook de y in gesloten lettergrepen (als krypt, Egypte, enz. uit; in opene (Babylon, cypres, enz.), als een min of meer lange i. Als einduitgang is zij meest door de ij vervangen, en wordt dan ook als deze uitgesproken; anders als ie (poezie, melodie) enz.
  IV. Ieder kent de verschillende uitspraak der o. Wij vragen alleen, of men het in de spelling door oo of o aangeduide onderscheid tusschen de hard- of scherp-lange en de zacht-lange o, ook in de voordracht moet trachten te doen opmerken; bijv. of men in den versregel van loots:
  
  De horen doet alom zijn vrolijk blazen hooren,
  
  of in dien eens anderen dichters:
  
  'k Min koolen op den disch, maar kolen aan mijn haard,
  
  horen anders dan hooren, koolen (bloem- of soortgelijke) anders dan kolen (vuur of steenkolen) uitspreken moet. Het antwoord, even als dat op eene soortgelijke vraag hier boven over de e, luidt: ja, als het mogelijk is; doch dit is niet meer het geval, of men moet den een of anderen provincialen, voor het beschaafde publiek niet geldenden tongslag te baat nemen, en bijv. op zijn Geldersch koolen (bloemkoolen) met den zuiveren langen o-klank, en kolen als koâlen met het tusschen a en o in zwevend geluid uitspreken; of wel men moet, wat nu de zacht-lange o betreft, volgens andere dialekten geuten in stee van goten, weuning-en voor woningen zeggen. Al wat men poge, om het op eene andere wijze, en zoodat het een beschaafd publiek niet stuite, te doen, draait in de uitvoering op gemaaktheid en eene temerige rekking van klank uit; gelijk dit bijv. het geval zou zijn, als men (om zoo te spreken) hoooren voor het scherp-lange hooren, en horen voor het zacht-lange horen, steeenen voor steenen, en het gewone stenen voor stenen, dat is zuchten, zeggen wilde. In zoo ver dus, dat is, naar den tegenwoordigen beschaafden spreektrant te rekenen, zou men de zoogenaamde enkele en dubbele vocaalspelling ten aanzien der hard- en zacht-lange e en o gerust achterwege kunnen laten. - Wel integendeel zorge elk kiesch redenaar, om het verschil tusschen de hard- en zacht-korte o niet te verwaarloozen. Dat onderscheid toch, hoewel nu ongelukkig niet door een onderscheiden spelling aangeduid, is niet alleen in onze volksdialekten, maar ook in de beschaafde uitspraak, allesins nog hoorbaar. Geheel anders klinkt de o in hol, tol, mol, rol, top, os enz. dan in op, bosch, dom, vol, dol, en in den versregel:
  
  Mijn bód was dom en bot voor die zoo slechte bot,
  
  of in:
  
  Geheel het hól lag vol van beste schapenwol.
  
  staat het geen redenaar vrij in bód (aanbod), bot (stomp) en bot (visch), of wel in hól, vol en wol hetzelfde geluid te doen hooren. Ik voeg er evenwel bij, dat niet in alle woorden het onderscheid tusschen het scherp- of zacht-korte der o nog vrij van weifeling is; want de beschaafde uitspraak heeft zich te dezen aanzien uit het chaotische der provinciale tongvallen nog niet overal op een vast standpunt verheven.
  V. Ten aanzien der u vallen geene waarschuwingen te doen. In het onderscheiden van haar korten en langen klank, zoo als beide bijv. in den versregel voorkomen:
  
  Breng turf! de lucht is dun, en 't buldrend weêr is guur,
  
  zal geen beschaafd redenaar zondigen. Men beijvrige zich evenwel, om de korte u voor de r, bijv. in burger, turf enz. iets anders uit te spreken, dan wanneer zij voor eene t, s, f en meer andere consonanten komt, b.v. in put, rus, dun, duf enz. Voor de r toch schijnt de u meer iets scherp-, voor andere medeklinkers meer iets zacht- of dof-korts te hebben. Staat ze voor de w, bijv. schuw, zoo is ze altijd lang.