text: § 70. Over de Juistheid der Mondelijke Voordracht in de Kanselwelsprekendheid.
  Alles saâmgenomen, is gemoedelijke ernst het hoofdkarakter der Welsprekendheid van den preêkstoel. Gemoedelijke ernst, wijl men over de gewichtigste zedelijke belangen spreekt; wijl men leert, vermaant, troost, bemoedigt, opwekt, afschrikt, en niet slechts het verstand poogt te overtuigen, maar ook geheel de ziel te roeren, te schokken, te verbrijzelen. Noch eene alledaagsche, noch eene luchtige wijze van Voordracht behoort dus, zoo min als een te losse, vrolijke, gemeenzame stijl, op den kansel. Plat- en plompheden vermijde men er evenzeer in den spreek- als in den schrijftrant; want eene achtelooze, ongekuischte uitspraak, boersche gezegden, en gemeene, ruwe gebaren zullen ook zelfs min beschaafde hoorders in een kerkelijk redenaar stuiten. Men verwarre daarmede echter niet dien eigenaardigen preêktrant, die sommige kerkredenaars in vroeger en later tijd gekenmerkt heeft, en die hun hoorders door zijn pittige en puntige zeggenskracht te boeyen en te stichten wist, op 't gevaar af, soms daarbij de grenslijn te overschrijden. Abraham van sinte clara, claus harms, broes, egeling, en spurgeon geven daar in verschillende mate proeven van.
  Ook het schertsende en komische is over het algemeen van den preêkstoel verbannen; ja, zelfs als men de in spot gesproken taal van anderen uit de Schrift aanhalende, iets van dien lachenden en boertenden toon meent te mogen doen hooren, geschiede dit, gelijk bl. 135 aangemerkt is, altijd met mate,
  en doe die toon nooit afbreuk aan den ernst en de waardigheid der Voordracht in het algemeen. Van 's gelijken deugt een zeer snelle trant van spreken niet op den kansel, schoon men dit evenwel met onderscheid versta. Bij alle waardigheid toch moeten vuur, kracht, en nadruk, vooral als er vermaand, gewaarschuwd, tot berouw en boete aangespoord moet worden, in eene kanselrede niet zelden heerschen; en deze hoedanigheden brengen van zelf eene eenigsins versnelde Voordracht mede. De anders statig voortrollende vloed moet dan bruisen en schuimen. - Waar de kanselredenaar zich inzonderheid voor te wachten heeft, is het zoogenaamde theatrale. Nergens toch duldt men den tooneelspeler minder dan op den preêkstoel, waar immers alles behalve comedie of tragedie gespeeld wordtHetgeen quinctilianus van de Staats- en Balie-welsprekendheid te dezen aanzien bij de Romeinen zegt, geldt bij ons vooral niet minder van die van den Kansel. Non enim comoedum esse, sed oratorem volo. Quare neque in gestu persequemur omnes argutias, nec in loquendo distinctionibus, temporibus, affectionibus moleste utemur. Wat verder voegt hij er bij: Aliud oratio sapit, nec vult nimium esse condita. Actione enim constat, non imitatione etc. (De Inst. Orat., Lib. XI, c. 3, 181)., en de waardigheid en ernst tevens door een zekere edele eenvoudigheid getemperd moeten worden. Te veel schildering met klanken en gebaren misstaat den prediker dus al licht. Intusschen is het hoogst moeilijk haarfijn te bepalen, welke buigingen van stem, welke houding, welke bewegingen van 't lichaam in een kerkredenaar den naam van te tooneelmatig, van te kunstig of gekunsteld verdienen, en waar declameeren bij hem in acteeren overgaat.