text: II
  Wij willen nu nog met eenige uitvoerigheid stilstaan bij een der allerjongste werken, die over de evangelische geschiedenis zijn uitgekomen: Das Leben Jesu in urkundlicher Darstellung. Eine kritische Bearbeitung des Evangeliums nach Marcus, Matthaeusu. Lucasmit Einleitung und Erläuterungen von Carl Wittichen, Jena, Hermann Dufft, 1876. De schrijver begint zijn boek, dat evenzeer van de bekende kritische beginselen der moderne theologie uitgaat, met een paragraaf, getiteld: die geschichtliche Grundlage des Lebens Jesu, waarin hij alles bijéenbrengt, wat buiten de kerkelijke en apokriefe geschriften omtrent Jezus en zijne eerste aanhangers voorkomt. Hij wil uitgaan van het optreden der kristelijke gemeente in de romeinsche wereld, en wat hij daarvan te weten kan komen aanvullen met de berichten van de oudste, kristelijke getuigen over het leven van Jezus en den invloed die van hem is uitgegaan, zoowel als met zulke dokumenten over het geloof, het leven en den toestand der eerste kristenheid, die ons het recht zullen geven tot gevolgtrekkingen of onderstellingen omtrent den persoon en de werkzaamheid van Jezus. De schrijver hoopt door dit een en ander in staat te worden gesteld om tot een gegrond oordeel te komen over den geschiedkundigen inhoud van onze drie eerste evangeliën.
  Het bericht van Tacitus, Annales 15, 44 komt natuurlijk in eerste plaats ter sprake. Het wordt voor geloofwaardig gehouden, al is het aan Seneca geheel onbekend, Het lijdt evenwel aan innerlijke onwaarschijnlijkheid. ‘De groote brand van Rome in 64 werd door een deel der openbare meening aan Nero toegeschreven. Toen gaf Nero hen als de brandstichters aan, die men gewoonlijk kristenen noemt en die wegens daden, die hunne minachting van den staatsgodsdienst aan den dag legden, verafschuwd werden.’ Is dit niet volkomen onzin? De beide verzekeringen moeten geacht worden naar des schrijvers bedoeling met elkander in verband te staan. Het verband is evenwel geheel denkbeeldig. Indien Nero zulk een naam had, dat men hem van brandstichting verdacht, wat kon het hem dan baten of hij de verdenking op anderen deed rusten? Het baatte hem, naar Tacitus' eigene verzekering, zoo weinig, dat toen de kristenen onder de hevigste folteringen bezweken, zij de algemeene deelneming opwekten wijl ‘zij niet voor het algemeen welzijn, maar voor de bevrediging van den moordlust van een enkele hadden moeten sterven.’ Van de andere zijde, indien Nero zich oppermachtig genoeg voelde om eenige wijken van zijne stad in brand te steken en om menschen ter dood te laten brengen, van wie de menigte erkent dat hun dood niet door het algemeen welzijn gevorderd werd, hoe kon hij dan zooveel gewicht hechten aan hetgeen de openbare meening hem al dan niet toeschreef? Zegt men dat hij een doelwit wenschte te geven aan de ontevredenheid, die de brand veroorzaakt had, een afleiding aan het misnoegen des volks, en ten dien einde de aandacht vestigde op menschen, die wegens hun godslasterlijk gedrag reeds gehaat waren, dan blijft men schuldig te verklaren, hoe die impopulaire kristenen plotseling de voorwerpen van het medelijden der menigte worden, en vooral: hoe die menigte op eens tot het inzicht kwam, dat het openbaar welzijn den dood van die godslasteraars volstrekt niet vorderde. - In de tweede plaats begrijpt men niet, waarom, indien de kristenen zich inderdaad reeds lang aan ‘flagitia’ hadden schuldig gemaakt, en dit zoo bekend was, dat zij algemeen verafschuwd werden, Nero zulk een bepaalde aanleiding heeft moeten afwachten om hen te straffen. Kon dan een romeinsch keizer misdadigers jegens den godsdienst van den Staat niet treffen, zonder eerst hen van iets anders te beschuldigen waarvan, blijkens het gerucht dat zich omtrent Nero had verspreid, en blijkens het gevoel, dat zich van de toeschouwers bij hunne martelingen meester maakte, elk wist dat zij het niet hadden gedaan?
  Tacitus verhaalt daarop, dat de naam kristenen afgeleid is van Kristus, die onder Pontius Pilatus ter dood werd gebracht, en gaat dan voort: de voor het oogenblik onderdrukte vloekwaardinge dweperij is evenwel weder te voorschijn gekomen, niet slechts in Judea, de bakermat van dit ongeluk, maar ook in de hoofdstad, waar alles wat afschuwelijk en schandelijk is van alle kanten samenkomt en een aanhang verwerft. Van waar kende Tacitus deze bijzonderheden: de oogenblikkelijke onderdrukking van deze dweperij, haar vloekwaardig karakter? Waartoe deze gelegenheid aangegrepen om Rome als de vergaderplaats van allerlei booswichten te brandmerken? De omstandigheid, dat een oostersch bijgeloof in Rome aanhangers had gevonden, was toch niet zulk een ongehoord feit, dat het een verklaring noodig had. Letterlijk genomen, zegt Tacitus bovendien, dat de kristelijke dweperij ook in Rome weder te voorschijn was gekomen. - Ten derde vernemen wij, dat men gevangen heeft genomen eerst hen, die bekentenis aflegden, daarna een groot aantal menschen naar aangifte van de eerstgenoemden. Hebben die eerstgenoemden bekentenis afgelegd, nadat men hen reeds gearresteerd had? Zijn zij de verklagers geworden van hunne broederen? - Maar het fraaiste moet nog komen. Dit groote aantal menschen wordt ‘veroordeeld, niet wegens de hun te laste gelegde beschuldiging’, maar ‘odio generis humani convicti’, door sommigen vertaald: ‘overtuigd van haat jegens het menschelijk geslacht’, door anderen: ‘om hun bij het menschelijk geslacht gehaat te maken’ of: ‘omdat zij door het menschelijk geslacht gehaat waren’. Menschenbaat? Maar wordt iemand daarvan voor een rechtbank overtuigd? Om hen gehaat te maken? Het was dom overlegd, want men maakte ze inderdaad tot voorwerpen van medelijden. En wat scheelde het Nero, of men een sekte haatte? Genoeg, dat de straf afschrik inboezemde van hunne ‘flagitia’. Door den haat van het menschelijk geslacht? Zonderlinge overdrijving! Eindelijk: zij sterven onder den hoon des volks, en niettemin wekken zij deelneming: dit toch schijnt het slot te zeggen, in zoover het te begrijpen is.
  Zoolang een fragment, voorkomende in het werk van een geschiedschrijver als Tacitus, tot zulke vragen en moeilijkheden aanleiding geeft, kan men het niet eenvoudig voor een historisch bericht aanzien, en is het vermoeden gewettigd, dat wij hier met een verhaal te doen hebben van kristelijken oorsprong. Dan wordt al het onhandige in het verhaal duidelijk. De kristenen wisten natuurlijk nauwkeurig, dat Kristus onder Pontius Pilatus gestorven was. Zij hadden er belang bij, het zoo voor te stellen, als of de keizer op een bijzondere gelegenheid had moeten wachten om hen te treffen. Zij vonden het aangenaam, Rome door een eigen geschiedschrijver van Rome als het hol te laten bestempelen van het uitschot der menschheid. Zij moesten zoo scherp mogelijk laten uitkomen, dat hunne eerste martelaars gestorven waren, niet wegens een misdaad die hun te laste was gelegd, maar ten gevolge van een algemeenen, en daarom reeds onredelijken haat. Zij konden dien laatsten trek, de deelneming der toeschouwers, niet missen. Het eenige, dat bij deze onderstelling nog onverklaard blijft, is de bijzonderheid, dat eenige kristenen in grooten getale hunne medebroeders zouden hebben aangegeven. Maar misschien is deze mededeeling het gevolg van de tweespalt, die in de kristelijke gemeente van Rome heerschte. Wat verhindert ons aan te nemen, dat het verhaal van Tacitus als overlevering reeds in de kristengemeente leefde, door haar aan Tacitus werd verstrekt, en door dezen geschiedschrijver, met zijn bekend gebrek aan kritiek, zijne even bekende voorliefde voor geruchten en voor sterk sprekende kleuren, gretig werd overgenomen en bewerkt, toen hij de schildering van Nero's tijdvak ondernam. Hem was de zaak zelve onverschillig, maar het tafereel in het park van Nero wilde de historieschilder niet missen.
  
  Dat hem de zaak zelve onverschillig was, blijkt, dunkt mij, uit de kortheid en onduidelijkheid der mededeeling. Wanneer de vervolging van kristenen te Rome in het jaar 64 een gebeurtenis was, belangrijk genoeg, om door Tacitus' in zijne annalen te worden meegedeeld, dan begrijpt men niet, hoe diezelfde Tacitus in het eerste vierde der tweede eeuw het niet de moeite waard heeft gevonden meer van die kristenen mede te deelen. Had hunne gemeente in 64 reeds een zelfstandig bestaan en had men in de hoogste kringen reeds notitie van haar genomen, dan kon Tacitus een halve eeuw later toch wel iets meer van haar te weten komen dan die hopelooze algemeenheden, die hij omtrent haar opdischt. Heeft hij dus het bericht geschreven, dan heeft hij zich met dat algemeene en nevelachtige tevreden, met andere woorden: dan heeft hij in de zaak geen belang gesteld.
  Maar veel aannemelijker blijft in mijn oog de onderstelling, dat hier een kristelijke overlevering door Tacitus zonder eenige kritiek werd overgenomen. In beide gevallen heeft het verhaal geenerlei historische waarde. Wat men in Tacitus' tijd werkelijk van de kristenen te Rome wist, blijkt uit Suëtonius, die de onkunde zoover drijft, dat hij Joden onder Keizer Claudius uit de hoofdstad laat verdrijven, omdat zij op aanstoken van Chrestus voortdurend oproerig waren. Het is evenwel mogelijk, dat hij met Chrestus niet Kristus bedoelt. Maar dan heeft in elk geval zijn stilzwijgen over de kristenen groote beteekenis.
  Van nog veel grooter beteekenis moet men het volstrekte stilzwijgen van Josefus noemen. Het is zelfs een onoverkomelijk struikelblok voor allen, die met Wittichen naar een ‘geschichtliche Grundlage’ van een leven van Jezus zoeken; hetgeen men reeds zeer vroeg in de kristelijke gemeente zoo diep heeft gevoeld, dat men voor een pia fraus niet is teruggedeinsd en eenvoudig berichten omtrent Jezus en Jakobus bij Josefus heeft geïnterpoleerd. Niemand, die dit thans meer tegenspreekt. Een onoverkomelijk struikelblok! Inderdaad; zie hier een geschiedschrijver, zelf Israëliet, handelende over de geschiedenis van zijn volk; een jongere tijdgenoot van Jezus; hij houdt zich bezig met de dagen, waarin Jezus geacht moet worden opgetreden te zijn en geleeraard te hebben; hij spreekt over Johannes den Dooper, hij spreekt over Herodes, en hij zegt geen woord over de dingen, die, volgens het Nieuwe Testament, in geen hoek waren geschied, geen syllabe over Jezus.
  Hoe men op het standpunt van een kritiek, die ze niet wil laten liggen, zulke' struikelblokken weet uit den weg te ruimen, kan de lezer zien bij Wittichen, bl. 4. Het heeft plaats aan het eind van een noot: ‘Het stilzwijgen van Josefus over Kristus en het kristendom is ten volle te verklaren uit zijn streven, om al wat den Romeinen in de joodsche geschiedenis aanstoot kon geven, uit te schiften of te bedekken.’ Wittichen verzuimt evenwel, zelfs met een woord aan te toonen, wat er dan in de geschiedenis van Jezus was, dat voor de Romeinen zoo bijzonder aanstootelijk moest zijn, aanstootelijker dan menige andere bladzijde die thans in Josefus' werk wordt gelezen. De geschiedschrijver, die er geen bezwaar in vond om uitvoerig van het fanatisme te berichten, dat Jerusalems ondergang verhaastte, welke aanleiding kon hij vinden, om te zwijgen van den Rabbi in wien sommigen den Messias hadden begroet; welke andere aanleiding dan dat er inderdaad van dien Rabbi niets te verhalen viel?
  De bekende brief van Plinius wordt door Wittichen insgelijks tot de ‘geschichtliche Grundlage’ van het Leven van Jezus gerekend. Natuurlijk zonder eenig recht. De brief is van het jaar 112 en vermeldt wel het een en ander over de kristenen, maar niets over Jezus van Nazareth. En al ware het beter hiermee gesteld, wat zou het baten? In 112 was er reeds een overlevering omtrent zijn persoon en leven in omloop. Een bericht omtrent Jezus in dien brief zou dus nooit voor iets anders mogen worden gehouden dan voor een weerklank van die overlevering, tenzij in de persoonlijkheid van den schrijver de waarborg gelegen ware, dat zijn bericht de beteekenis heeft van een zelfstandige bron. Maar, gelijk ik zeide, deze geheele overweging komt bij Plinius niet te pas. Hij spreekt enkel over de aanhangers van Jezus. Mogen wij nu uit hetgeen hij van hun geloof omtrent Jezus mededeelt besluiten tot hetgeen Jezus zelf geweest is, dan kunnen wij de zaak veel korter afdoen; immers de evangeliën raadplegen, die ons ook mededeelen wat onder de aanhangers van Jezus omtrent hem werd geloofd.
  Maar nu die brief zelf! Voor Wittichen schijnt hij geene moeilijkheden op te leveren. Ik verkeer niet in zijn geval. Plinius begint met te zeggen, dat hij het gerechtelijk onderzoek, waar het kristenen gold, nooit heeft bijgewoond, daar hij eerst sedert een jaar in Bithynië is. Dit is alles behalve duidelijk. Had het onderzoek wel plaats gegrepen, maar had hij het nooit bijgewoond? Voor wien was dan de instruktie geschied? En waarom stelt hij dan nu zooveel belang in een aangelegenheid, die hem niet aangaat? Had er in dat jaar in het geheel geen proces tegen de kristenen plaats gevonden, en had Plinius een geheel jaar Bithynië kunnen besturen zonder kristenen te ontmoeten, van waar dan nu op eens zijne behoefte aan vaste regelen voor de rechtspleging ten hunnen aanzien? Was Plinius in het algemeen zoo onbedreven, dat hij volstrekt niet door eenige analogie zich kon laten leiden en omtrent allerlei bijzonderheden van den keizer inlichting moest vragen? Nooit heeft hij kristenen voor zijn rechtbank gehad, en toch weet hij reeds, dat zij niet allen over éen kam geschoren kunnen worden; dat er bij zijn, die te onnoozel mogen heeten om de verantwoordelijkheid te dragen van de sekte, waartoe zij behooren; dat er naamkristenen bij zijn, die zich van den romeinschen staatsgodsdienst niet afzonderen. - Nooit, nog eens, heeft hij een proces tegen de kristenen te instruëeren gehad en onmiddellijk daarop verhaalt hij zelf aan den keizer hoe hij ze tot hiertoe altijd geïnstrueerd heeft. Hij vraagt, blijkens hetgeen hier volgt, naar den bekenden weg. Tot nog toe, zoo verzekert hij, d.i. dus gedurende het eerste jaar van zijn verblijf in Bithynië, heeft hij, zoodra kristenen voor hem gebracht werden, hun herhaaldelijk, en ten slotte onder bedreiging met den dood, de vraag voorgelegd, of zij kristenen waren; hen, die daarbij bleven (niet herriepen), ter dood laten brengen, of naar Rome opgezonden, wanneer zij romeinsche burgers waren, daar toch in elk geval hunne onbuigzame hardnekkigheid strafbaar was. Wat dit laatste beteekent, begrijp ik niet. Wat is dit: ‘in elk geval’? Indien het kristen zijn zulk een misdaad was, dat kristenen, die geene romeinsche burgers waren, terstond door hem ter dood werden veroordeeld, dan behoefde hij zich toch waarlijk niet te verontschuldigen, zoo hij kristenen, die wel romeinsche burgers waren, naar Rome opzond, noch een beroep te doen op hunne hardnekkigheid. Ook schijnt uit de woorden van Plinius te moeten worden opgemaakt, dat een romeinsch burger in de provinciën, niet naar Rome kon, maar derwaarts moest gaan, zoodra hij van ‘flagitia’ beschuldigd was, geheel in strijd met Handelingen XXVI, 32, waar koning Agrippa tot Festus, die in Judea de betrekking bekleedde, welke Plinius in Bithynië vervulde, zegt als iets dat van zelf spreekt: Deze mensch (Paulus, een romeinsch burger) kon losgelaten worden, indien hij zich niet op den keizer beroepen had. Volgens dezen tekst had Festus aan het proces een eind kunnen maken, indien Paulus het gewenscht had. - Toen het bekend was geworden, zoo bericht Plinius verder aan den keizer, dat hij op deze wijze tegen de kristenen te werk ging, had hij, terwijl de gevallen waarin hij met kristenen te doen had talrijker werden, een anonieme akte van beschuldiging ontvangen met een lijst van diegenen, die ontkenden dat zij ooit kristenen waren geweest. Wie maakt zich een denkbeeld van zulk een lijst? Daarop hebben de namen kunnen staan van al de inwoners van de provincie Bithynië, met uitzondering alleen van de moedige belijders van Jezus' naam; want op die uitzondering na zullen al de anderen wel geloochend hebben, dat zij ooit kristenen waren geweest. Had men hier met een historisch geschrift te doen, waarin de geschiedschrijver ter loops stil stond bij hetgeen hier verhaald wordt, dan zou men zijn bericht door de verbeelding kunnen aanvullen en trachten op die wijze er het ongerijmde van te verminderen. Maar het is een stuk van een gouverneur aan zijn keizer, opzettelijk geschreven om den keizer in deze aangelegenheid te raadplegen. Waren romeinsche gouverneurs zulke stumperts, dat zij zich zoo onbeholpen moesten uitdrukken? Waagde men het destijds zulke wartaal naar Rome op te zenden?
  Nog zijn wij niet aan het einde. Zij, die ontkenden dat zij ooit kristenen geweest waren: wij nemen dan aan dat bedoeld wordt: zij, op wie de verdenking rustte, maar die deze verdenking van zich afwierpen, worden voor Plinius gedaagd. Eenigen onder hen lasteren Kristus en worden ontslagen; en de gouverneur acht het gepast, den keizer mede te deelen, dat dit lasteren van Kristus niet met de gewone manier van doen van de werkelijke kristenen overeenkwam. Inderdaad! Gelijk hij zooeven van naamkristenen wist te spreken, zoo hier van wezenlijke kristenen. Onder degenen die thans voor de rechtbank Kristus lasterden, waren er die erkenden voor jaren kristenen te zijn geweest, en van dezen had hij dan gehoord wat de kristenen eigenlijk deden. Hun gansche schuld of dwaling, - wat nauwkeurige onderscheiding maakt de gouverneur ten aanzien van een sekte, waarvan hij een jaar lang niets gemerkt had! - bestond in het volgende: op een bepaalden dag voor zonsopgang bijeen te komen om ter eer van Kristus, alsof hij een God ware, een loflied aan te heffen en zich onder eede te verplichten, geen misdaad als diefstal, roof of echtbreuk te begaan, trouw en eerlijk te zijn. Daarop gingen zij uitéen, maar verzamelden zich later weder om gewone en onschuldige spijzen te gebruiken. Maar ook dit hadden zij (wie?) nagelaten sedert de afkondiging van het keizerlijk edikt tegen geheime, godsdienstige genootschappen. Wie had dit nagelaten? Men zou denken: de kristenen. De kristenen vormen evenwel het subjekt niet meer, maar zij, die vroeger kristenen geweest waren, waaronder sommigen, voor wie dit tot een verleden behoorde, dat reeds het vierde eener eeuw achter hen lag. Hadden zij voor meer dan vijfen twintig jaren die gehoorzaamheid betoond aan dat keizerlijk edikt? Waartoe op hun gehoorzamen aan de staatswetten in dit éene punt den nadruk gelegd, waar bericht werd, dat zij sedert jaren het geheele kristendom hadden laten varen? Ook mag men nog vragen, wat in den mond van een romeinsch gouverneur de uitdrukking ‘onschuldige spijzen’ beteekent?
  Nu hopen wij eens eindelijk iets te vernemen, dat steek houdt. Het wordt ons niet vergund. Terwijl er tot nog toe enkel sprake was van hen, die of loochenden ooit kristenen te zijn geweest, òf verklaarden het sedert eenigen tijd niet meer te zijn en alleen van hen verzekerd werd, dat zij voor de rechtbank van Plinius gedaagd waren, hooren wij hem op eens meedeelen, dat hij twee diakonessen op de pijnbank had doen leggen om onderzoek te doen naar de waarheid van de verklaringen dier renegaten. Als uitkomst van dat onderzoek had hij alleen een verkeerd en buitensporig bijgeloof gevonden. Hier schijnt Plinius dus uitstekend te weten hoe hij een Kristenproces te instruëeren had. De instruktie heeft zelfs tot een doel geleid. Hij weet nu, dat het kristendom een verkeerd en buitensporig geloof is. De misdaad was dus gekarakteriseerd. Wist dan een romeinsch gouverneur niet hoe hij haar behandelen moest?
  Eindelijk komt de mededeeling, dat het aantal dergenen, die door de aanstekelijke ziekte van dit bijgeloof aangetast zijn, niet gering is en in steden, vlekken en dorpen is verspreid; hetgeen des te onbegrijpelijker maakt, dat Plinius een jaar lang niets van de kristenen gemerkt had. Had er dan nu op eens een verandering plaats gegrepen? Was dat kristelijk bijgeloof plotseling uitgebroken als een brand? Was Plinius eensklaps de vrees om het hart geslagen? Zag hij in zijn ontstelde verbeelding geheel Bithynie tot dien Kristus bekeerd, en schreef hij daarom in aller ijl aan den Keizer? Volstrekt niet. Het komt hem voor, dat verbetering van den door hem gekarakteriseerden toestand nog mogelijk is, wanneer men plaats laat voor het berouw, aangezien men weder begint de tempelen te bezoeken en offers te brengen. M.a.w. de gedragslijn ten aanzien der kristenen, tot hiertoe gevolgd, had hare eigene deugdelijkheid bewezen. Alles gaat dus naar wensch. Een verstandig, liberaal en tevens waakzaam goeverneur; tal van renegaten; herleving van den volksgodsdienst. Wat kon men meer verlangen? Maar wat motiveert dan dezen brief?
  Wittichen vindt hier alles in orde, en slaagt er dan ook in, de belangrijkste gevolgtrekkingen uit dit schrijven op te maken. 1°. ‘Het Kristendom is in 112 en in dit gedeelte van Klein-Asië een macht die den heidenschen eerdienst bedreigt.’ En Plinius schrijft juist, dat het tempelbezoek en de offeranden weer toenemen. Ook bewijst de humane toon, zijn wensch om plaats te laten voor berouw, geenszins dat hij door vrees bevangen is; 2°. ‘menschen van allerlei stand zijn kristenen’. Maar van waar dan, dat Plinius een jaar lang hen niet voor zijn rechtbank ziet en eindelijk, terwijl hij, letwel! er reeds eenigen, toch zeker niet zonder voorafgaande foltering, ter dood heeft laten brengen, niemand anders vindt om op de pijnbank in het verhoor te nemen dan een paar arme diakonessen. 3°. ‘Velen gaan voor hun kristelijke belijdenis in den dood, wat ons doet onderstellen, dat Kristus een hooge plaats innam in hun godsdienstig bewustzijn gelijk in hun eerdienst’. Maar dit behoeven wij toch waarlijk niet uit dezen brief te leeren.
  Deze brief kan ons niets leeren zoolang wij niet weten of hij niet een kristelijk verdichtsel is. De schrijver schijnt een kristen, die de belangrijkheid van zijn sekte heeft willen verhoogen, door haar voor te stellen als reeds indrukwekkend genoeg om stof te geven tot een briefwisseling tusschen een goeverneur en zijn Keizer. De brief is, gelijk wij aangetoond hebben, zoo onnoozel, dat hij de hand van een vervalscher doet vermoeden. Die geforceerde aanleiding: een goeverneur die niet weet hoe hij de aanhangers van een bijgeloof moet behandelen, dat eerbewijzingen aan de beeltenis des Keizers verbiedt; de tegenstrijdigheden, waarop wij de aandacht hebben gevestigd; de onderscheiding tusschen naamkristenen en ware kristenen; de nauwkeurige opgave: instar dei, naar de wijze van een God; de aandoenlijke bijzonderheid van de twee diakonessen op de pijnbank: alles doet vragen of de geheele briefwisseling ook uitgedacht is om den afval van sommige kristenen te verklaren. In zijn antwoord (verg. C. de la Berge, Essai sur le règne de Trajan, p. 208 vlgg.) laat men den Keizer zeggen, dat zij, die hun kristendom verloochenden na gevangen te zijn genomen, weer vrij moesten worden gelaten.
  Ons ongunstig vermoeden omtrent de echtheid van die zoogenaamde oudste getuigenissen aangaande het kristendom wordt niet weinig bevestigd door het stilzwijgen, eerst van Filo, Seneca, Plinius den oudere, later van Iuvenalis en inzonderheid van Plutarchus in zijne talrijke, zedekunding geschriften, die zooveel aanleiding gaven tot spreken.
  Ook wanneer men zich van elk bepaald oordeel omtrent den oorsprong zoowel van Tacitus' als van Plinius' mededeelingen meent te moeten onthouden, zal men toch toegeven, dat die mededeelingen door te veel bezwaren worden gedrukt dan dat het veilig zou zijn, er gebruik van te willen maken voor een historischen grondslag van een Leven van Jezus. Wij moeten dan bevestigen, dat wij vóor de evangeliën geen enkel bericht omtrent Jezus bezitten. Zijn de evangeliën niet historisch, iets beters, iets dat de evangeliën, zij het ook gedeeltelijk, vervangen kan, hebben wij niet. De stichting van het kristendom ligt in ondoordingbaar duister, wanneer de evangeliën geen licht ontsteken.
  Of vergeten wij Paulus? Wittichen maakt uitdrukkelijk op zijn getuigenis opmerkzaam. Om dit getuigenis naar eisch te waardeeren, stelt hij allereerst de vraag: ‘wanneer en hoe Paulus met de eerste aanhangers van Jezus in aanraking, en daardoor in de gelegenheid is gekomen, om authentieke berichten omtrent den stichter des kristendoms te verkrijgen? Dit, antwoordt Wittichen, is reeds geschied, toen hij nog een vervolger was. Want de vervolging zelve, - en Wittichen beroept zich hier op Galaten I, 13 en 1 Kor. XV, 9, - onderstelt, dat hij kennis genomen had van het kristendom en zijn stichter, en daarin een gevaar zag voor het blijvend gezag van den mozaïschen godsdienst. Zulk een inzicht onderstelt kennis, en die kennis heeft hij telkens moeten uitbreiden zoo dikwerf de vervolging hem met kristenen in aanraking bracht. ‘Wat hij op deze wijze vernam, draagt ongetwijfeld het karakter van authentieke berichten; want vergelijkt men de aanteekening van den apostel, volgens welke hij uit Damaskus vluchtte om niet door den bevelhebber van koning Aretas gevangen te worden genomen (2 Kor. XI, 32), met zijne verklaringen omtrent zijn verblijf in die stad (Gal. I, 17), dan moet zijne bekeering slechts weinige jaren na den dood van Jezus plaats gevonden hebben, daar een bezetting van Damaskus slechts in de jaren 37-39 kan hebben plaats gevonden. In 37 maakte Vitellius zich tot een veldtocht tegen Aretas gereed (Josefus, Joodsche Oudh., 18, 5. 3) en in 39 werd Arabië door Caligula verdeeld (Dio Cassius 59, 9. 12). Maar Paulus heeft evenzeer in betrekking moeten staan met de eerste apostelen’. Galaten I en II zullen het bewijzen.
  Dit een en ander, gelijk men ziet, staat of valt met de erkenning van de echtheid van Paulus' brief aan de Galaten. Bij vele kritici staat die echtheid dan ook bijna zoo vast als een dogma. Men kan haar niet ontberen als stormram tegen het Boek der Handelingen. Paulus moet het ideaal van een paulinisch, dat is: vrijzinnig kristen zijn. Wij veroorloven ons niettemin de vraag te stellen, of de brief aan de Galaten zich niet veeleer voordoet als het werk van een overdreven paulinisch schrijver, die, ontslagen van de matiging waaraan een verantwoordelijk zieleherder zich niet onttrekken kan, en zich slechts in schijn tot een werkelijke gemeente richtende, zich verlustigd heeft in de schildering van een Paulus, die als 't ware uit de lucht is komen vallen, en van een Paulinisme, dat nooit de minste transaktie kon toelaten? Tot de beantwoording van die vraag wenschen wij eenige bijdragen te leveren. Wij gaan bij onze kritiek niet uit van de echtheid of onechtheid van eenigen anderen brief, die op naam van Paulus staat. Het zal ons vergund zijn in dien aan de Galaten verschijnselen te doen opmerken, die ons treffen, onverschillig of die andere brieven ons al dan niet daarop hadden voorbereid. Wij onderstellen dus zooveel mogelijk, dat wij de lektuur van de op Paulus' naam gestelde brieven met de Galaten aanvangen om ons op het helderst rekenschap te geven van den indruk, dien een lektuur onder die omstandigheden op ons maken zou. Wie is Paulus? Wat wil hij? Wij weten er voorloopig niets van, en laten ons uitsluitend door hemzelven inlichten. Daar wij zijne woorden niet in het oorspronkelijk willen aanhalen en evenmin altijd letterlijk vertalen, zullen wij van tijd tot tijd door een kleine omschrijving moeten trachten weer te geven, wat ons toeschijnt zijne bedoeling te zijn.
  Een zekere Paulus, die ondersteld moet worden bij zijne lezers bekend te zijn, doet zich Galaten I, 1 kennen als een apostel, niet van wege menschen gezonden, niet door een mensch aangesteld, maar door Jezus Kristus en door God den Vader, die Jezus heeft opgewekt. Wij vermoeden dus dat er destijds reeds evangelieboden waren, die in naam van bepaalde personen, die op last van een bepaalden persoon kwamen. Onze Paulus daarentegen heeft geenerlei menschelijke lastgeving of tusschenkomst behoefd. Jezus en God, Jezus' Vader, hebben hem gezonden, hebben hem als prediker aangesteld. Hij acht het noodig dit uitdrukkelijk en terstond te herinneren aan een gemeente, die, blijkens het vervolg van den brief, reeds, en reeds sedert eenigen tijd, bekend is met vrij ingewikkelde kristelijke voorstellingen, maar niet of niet meer wist, dat het apostolisch gezag van Paulus onmiddellijk van God en van Jezus afkomstig was, en dus op onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aanspraak had. Geen wonder, dat zij den Godsgezant miskennen, waar zij van Godzelven (vs. 6), die hen geroepen had, afvallig zijn geworden en een ander evangelie hebben aangenomen. Nooit zouden zij evenwel aan de mogelijkheid van een ander evangelie hebben geloofd, indien er niet geweest waren, die hen in de onzekerheid hadden gestort. Toch was er voor de minste onzekerheid niet de allerminste grond. De waarheid van Paulus' evangelie staat zoo vast, dat zelfs zijn eigen gezag, wanneer hij onverhoopt van meening veranderde, evenmin als het gezag van een engel uit den hemel, in staat zou zijn haar omver te stooten. Een engel uit den hemel, die hem, Paulus, tegensprak, zou eenvoudig anathema zijn, een voorwerp van verwensching.
  Reeds hier openbaart zich een overdrijving, zoo als lichter uit de pen van een zelotisch aanhanger schijnt te kunnen vloeien dan uit die van een prediker, die toch wel beseft zou hebben, dat, zoo hij zelf zich op een zending uit den hemel beriep, hij de kracht van dat beroep niet weinig verzwakte, wanneer hij den hemel het recht ontzegde om nieuwe openbaringen te geven, al waren die met de vorigen in strijd.
  De overdrijving, de overspanning, waarvan hier de toon werd aangegeven, wordt in het latere niet verloochend. De Paulus van den brief aan de Galaten is zoo hartstochtelijk intransigent, dat hij in de geringste populariteit, viel zij hem ten deel, een schandvlek zou zien; ‘indien hij nog aan menschen behaagde, dienstknecht van Kristus zou hij dan niet zijn’. Dat hij niemands goedkeuring verwerft met de wijze waarop hij het evangelie voorstelt, is hem een waarmerk van het onmiddellijk hemelsch karakter der zending, die hem persoonlijk, in tegenstelling met anderen, opgedragen werd. Hoe zou een mensch ter wereld zijne goedkeuring kunnen hechten aan hetgeen evenmin naar den mensch als van den mensch afkomstig is, maar hem door Jezus Kristus werd onthuld zonder de tusschenkomst van iemands mededeeling of onderwijs? Vroeger was hij, Paulus, die thans van een zoo onverholen mystiek uitgaat, een man der traditie, een zeloot voor de overleveringen der vaderen geweest. Maar hij had zich toen nog geen rekenschap gegeven van zijn ware bestemming. Van zijn moeders schoot had God hem reeds afgezonderd. En toen die God in hem zijn zoon onthulde, had hij geen mensch meer geraadpleegd, naar het gevoelen of het licht van geen mensch meer gevraagd. Tot Jezus bekeerd, had het voor de hand gelegen, dat bij terstond inlichting was gaan inwinnen bij die talrijke kristenen die, naar zijne eigene verzekering (vs. 13), de gemeente Gods vormden: - men betichte hem evenwel niet van iets zoo onwaardigs. Hij is niet naar Jeruzalem weergekeerd; hij heeft de apostelen van dien Jezus, dien hij voortaan verkondigen wilde, niet bezocht; hij is getrokken naar Arabië, waar niemand hem iets van Jezus kon mededeelen; en zoo hij ten slotte naar Damaskus gaat, van eenig verkeer met kristenen aldaar spreekt hij met geen enkel woord. Zoo brengt hij drie jaren door, de drie eerste, de beslissende jaren; en dat niet in stille overpeinzing van een gegeven historische stof, waarvan hij de geestelijke, de dogmatische beteekenis poogde op te sporen. Daar hij niet beweert met Jezus te hebben omgegaan, zou hij die historische stof, die historische grondslag zijner overpeinzingen, niet anders dan door menschelijke tusschenkomst hebben kunnen machtig worden, en menschelijke tusschenkomst heeft hij juist geheel uitgesloten. De Paulus van den brief aan de Galaten is dus een man in wien Kristus reeds leefde, zonder dat hij zich daarvan bewust was. In eigen ziel vindt hij dan dien Kristus door God op een gegeven oogenblik onthuld, en zoodra dit heeft plaats gehad, trekt hij zich in stille afzondering terug om zich in zijn eigen onthuld binnenste, dat is: in Kristus; om zich in Kristus, dat is: in zijn eigen onthuld binnenste, te verdiepen. Zoo staat hij daar, volstrekt als auto- of als theodidakt. Na afloop van die drie jaren, nadat zijne denkbeelden dus natuurlijk reeds een vasten vorm verkregen hadden, reist hij wel naar Jerusalem, maar alleen om Petrus ‘te leeren kennen’; voor dat doel blijft hij er dan ook volkomen lang genoeg: vijftien dagen, in welken tijd hij voorts, Jakobus uitgezonderd, niemand van de andere apostelen ziet. Dit zijn voor den schrijver van onzen brief geene bijzonderheden, waaraan hij geen gewicht hecht. Integendeel; hij acht de kennis van die bijzonderheden zoo uiterst belangrijk, dat hij de waarheid van hetgeen hij schrijft op de plechtigste wijze voor Gods aangezicht bevestigt (vs. 20). Zijn eed bewijst tevens, hoe onwaarschijnlijk zijne medeeling op zichzelve hem voorkwam.
  Zij is het dan ook in de hoogste mate; en is zij van den apostel zelven, dan moet zij hem stempelen tot een volkomen onbetrouwbaar getuige, tot den vertegenwoordiger van een bodemlooze mystiek. Dat iemand, die een eigen, die ‘zijn’ evangelie aan de wereld wil verkondigen en van te voren elken tegenspreker met zijn vloek durft treffen, bestaande bronnen van inlichting versmaadt en van innerlijke illuminatie alleen wijsheid verwacht, is reeds zonderling genoeg. Maar dat iemand op dit zijn verwaarloozen van de gewone hulpmiddelen om tot een welgevestigde overtuiging te komen, roem draagt, en voor God betuigt dat hij niets gedaan heeft van al datgene, waarmee men alleen hopen kan ernstige onderzoekers der waarheid eenig vertrouwen in te boezemen, is zeker iets, dat wij niet dan na elke andere onderstelling beproefd te hebben, aannemen kunnen ten aanzien van een der vroegste predikers van het kristendom. En dan ligt zeker het eerst de hypothese voor de hand dat een persoon, die zich zoo zonderling aanstelt als de Paulus der Galaten, een fiktie van een ultra-paulinisch kristen en geen werkelijkheid is. Aan den inhoud van dezen brief van onze jeugd aan gewend, en terwijl de nieuwere kritiek ons reeds dertig jaren beduid heeft, dat deze brief nu eigenlijk het allerechtste is wat men zich denken kan, loopen wij gevaar hier het hoogst bevreemdende natuurlijk te vinden. Maar laat den een of anderen jongeren tijdgenoot van Plato, uit Zuid-Italië afkomstig, zoo schrijven over Sokrates! Hij heeft zich verheugd over het doodvonnis van dien wijsgeer, want hij was een sofist met hart en ziel. Een ander licht is hem evenwel opgegaan. Te denken als Sokrates, te gevoelen, te onderwijzen, te leven zoo als Sokrates, zich geheel met hem te vereenzelvigen, dat, - hij heeft het ingezien, begrepen bij intuitie, - dat is het eene noodige. Nu zal hij - ijlen naar Athene? Plato leeft nog; Alkibiades leeft nog. Van hen, van zoovele anderen zal hij pogen te vernemen, wat Sokrates heeft gedacht, gevoeld, geleerd; welke geest er uit zijn omgang sprak? Neen; hij trekt naar Egypte; blijft er drie jaren, schrijft en spreekt dan zijn leven lang over Sokrates, en wordt door een - lichtgeloovige wereld gehouden voor niets minder dan den geloofwaardigsten getuige omtrent den griekschen wijze, den betrouwbaarsten tolk van zijne leer en bedoeling!
  De fiktie, zoo er fiktie is, wordt niet goed volgehouden. Eerst ontvangen wij den indruk dat Paulus, uit kracht van zijne hemelsche roeping, de eenige authentieke prediker is van het evangelie. Zal hij een dienstknecht van Kristus zijn, dan moet hij allen mishagen, niemands goedkeuring verwerven. Hij heeft van niemand iets te leeren Zoo spreekt de man, die uitsluitend tegenover een joodsche of heidensche wereld staat, die een vonkelnieuwe leer heeft te verkondigen; zoo spreekt de kristen, die in een toestand leeft, waarin hij van het kristendom, om zoo te zeggen, nog maken kan wat hij wil. Maar deze primitieve toestand, die voortdurend den achtergrond had moeten vormen van den geheelen brief, wordt veeleer telkens uit het oog verloren. De schrijver van den brief aan de Galaten leeft reeds te midden van talrijke gemeenten. Hij richt zich tot de gemeenten van Galatië (vs. 2); er zijn dwaalleeraars aan het werk (vs. 7); die hij vervolgde vormden reeds de gemeente van God (vs. 13), samengesteld uit verscheidene gemeenten in Judea (vs. 22). Het is vooral in hoofdst. II dat de toestand anders wordt dan wij na den aanhef van Gal. I zouden verwacht hebben. De overmoedige intransigent bevindt zich daar in een omgeving, die transaktie reeds onvermijdelijk maakt. De man, die niemands goedkeuring vraagt (I, 10), ontvangt nu een openbaring dat hij naar Jerusalem moet gaan, en maakt van die gelegenheid gebruik om de aanzienlijken in de gemeente aldaar zijn evangelie voor te stellen, opdat hij niet te vergeefs loope of geloopen hebbe (II, 2); de man, die I, 7a geen twee evangeliën kent, erkent II, 7 dat er een evangelie der voorhuid en een evangelie der besnijdenis is, dat er dus twee evangeliën zijn. De alleenheerscher stelt zich te vreden met een condominium.
  Het is alsof de werkelijke schrijver aan de eene zijde Paulus wilde voorstellen als een apostel in eminenten zin, ja als den apostel bij uitnemendheid, wiens evangelie de volstrekte waarheid is, maar aan de andere zijde, juist om bij de tegenpartij de waardeering van zijn leermeester te bevorderen, dien leermeester moest voorstellen als niet ten eenemale onhandelbaar. Is Gal. I, 7 en 10 van een fiktieven Paulus, dan behoeven wij bij de overdrijving van een dweepachtig aanhanger niet stil te staan, en gevoelen wij zelfs hoeveel het hem heeft moeten kosten Gal. II, 1-10 te schrijven. Is daarentegen I, 7a van iemand, die werkelijk tot de transaktie van Gal. II heeft moeten komen, dan behelst Gal. I, 7a ijdele grootspraak; dit vers had dan geheel anders moeten luiden. Paulus had daar moeten toornen tegen de lieden, die zich niet aan de afspraak van II, 9 hadden gehouden, maar op zijn terrein gekomen waren, dat niet het terrein van het evangelie der besnijdenis was. Hij had kunnen eischen, dat men in zijne gemeenten geen ander evangelie bracht, maar niet kunnen beweren, dat er geen ander evangelie was.
  Gedurig rijst de vraag, of de schrijver van den brief aan de Galaten zich een duidelijk denkbeeld maakt van de algemeene situatie, waarin hij Paulus wil plaatsen. Ik zou wel eens willen zien, dat men een samenhangende voorstelling vormde van den persoon, die hier geacht wordt te schrijven, en en van de werkelijkheid, waarin hij leeft. Zijn behoefte aan volstrekte zelfstandigheid drijft hij zoover, dat hij als jongbekeerde hen, die vóor hem apostelen geweest zijn, opzettelijk ontwijkt; later heeft hij juist op het rechte oogenblik een openbaring, gevoelt hij dus behoefte om hun, die voór hem apostelen geweest zijn, zijn evangelie voor te stellen. Hij stelt het te Jerusalem voor aan hen die aldaar in achting zijn, opdat hij niet te vergeefs gearbeid hebbe (II, 2), om straks, vs. 6, van degenen, die in achting zijn, met onmiskenbare geringschatting te spreken. Had hij zich dan in hunne houding jegens hen teleurgesteld gevonden? Integendeel. ‘Titus, een griek zijnde (vs. 3), werd niet genoodzaakt zich te laten besnijden.’ En Titus werd daartoe niet genoodzaakt, omdat men de vrijheid wilde handhaven tegenover de ingekropen valsche broederen, die van ter zijden die vrijheid wilden bespieden (vs. 4). Zij, die in de gemeente van Jerusalem in achting waren, hadden hem, Paulus, dan ook ten aanzien der heidenen niets opgelegd boven hetgeen zijn eigen inzicht en praktijk reeds medebrachten. Zooveel liberaliteit was in die aanzienlijken van de jerusalemsche gemeente inderdaad zeer te waardeeren. Maar waartoe dan die hatelijke tusschenzin: ‘hoedanigen zij eertijds waren, verschilt mij niet’? Vreemd toch is dat het hem, die aan zijne roeping onmiddellijk door Jezus zooveel waarde hechtte, onverschillig was of een Petrus, een Jakobus, een Johannes (vs. 9) al dan niet onmiddellijk door Jezus geroepen waren, of wel zich tot leiders van de gemeente opgeworpen hadden. Waren zij pilaren der gemeente geacht, het was dan toch voor Paulus niet hetzelfde, waarop dit oordeel steunde. Ook hecht hij waarde aan de wijze, waarop zij zijn evangelie beschouwen, - waartoe het hun anders voorgesteld en zelfs daartoe opzettelijk een reis gemaakt naar Jerusalem? Hij acht het tot bekrachtiging van zijn eigen gezag in het geheel niet overbodig naar Galatië te schrijven, dat zij hem de hand der broederlijke gemeenschap hadden gereikt. Verkeert hij dan enkel in die meening, omdat Petrus, Jakobus en Johannes nu eens feitelijk groot aanzien genoten, en het dus in zijn belang was, hen op zijne hand te hebben? Natuurlijk niet. Maar indien dan de omstandigheid, dat zij Paulus' evangelie eerbiedigden en hem als een broeder erkenden, een zedelijke beteekenis voor hem had, dan moest het Paulus ook de hoogste belangstelling inboezemen te weten, nauwkeurig te weten, hoe zij aan zooveel aanzien in de gemeente gekomen waren; met andere woorden, dan kon en mocht hij niet schrijven: ‘hoedanigen zij eertijds waren verschilt mij niet’. Want de regel: ‘God neemt den persoon des menschen niet aan,’ kwam hier volstrekt niet bij te pas. Het gaat toch niet aan te zeggen uit éen mond: Ik heb mijn zaak X voorgesteld, die een zeer geacht persoon is; X heeft haar goedgekeurd; X heeft mij de hand der gemeenschap gereikt; maar wat die X vroeger geweest is, daarom bekreun ik mij in het geheel niet.
  Ook hier zou men de hand van een anonymus willen zien, die een fiktieven brief schrijft en er Paulus' naam voor plaatst. Hij legt den apostel allerlei ‘Kraftausdrücke’ in den mond: ‘Er zijn geen twee Evangelie' of ‘wat Petrus enz. geweest zijn, verschilt mij niet’, maar tevens verliest hij de officiëele kerkelijke personen nooit uit het oog, en doet wat in zijn vermogen is om hen te sparen, immers om hen voor te stellen als de vertegenwoordigers eener richting, die naast en met die van Paulus gelijk recht van bestaan heeft.
  Galaten II, 11 vlgg. bevestigen ons in dit vermoeden. Met dat denkbeeld van een geestelijk condominium, uitgeoefend door Petrus en door Paulus in de kristelijke gemeente hunner dagen, met dat denkbeeld van een gelijk recht van bestaan van joden- en heidenevangelie, mits elk blijvende op eigen gebied, harmoniëert volkomen de houding, die de schrijver Paulus te Antiochië laat innemen, maar met een uitsluitend evangelie van Paulus is zij ten eenemale in strijd. Cefas wordt te Antiochië door Paulus bestraft, niet omdat hij naar joodsche wijze leeft, maar: 1° omdat hij dit doet uit vrees voor de mannen van Jakobus na eerst met de heidenen te hebben gegeten; 2° omdat hij de heiden-kristenen ‘noodzaken’ wilde, ‘naar joodsche wijs te leven’. Onoprechtheid en ontrouw aan de afspraak (vrs. 6-9) is dus Paulus' grief, maar niet het judaïseeren op zichzelf. Die mannen van Jakobus berispt hij niet; hij kon dit ook moeilijk gedaan hebben, want die manvan Jakobus zullen wel op geen andere wijze geleefd hebben dan Jakobus zelf, en van Jakobus had Paulus te Jerusalem de rechterhand der broederlijke gemeenschap aangenomen, wel verre van in hem iemand te zien, die het kruis van Kristus verloochende. Ware Petrus dus te Antiochië gebleven die hij te Jeruzalem was; ware Petrus te Antiochië van den aanvang af opgetreden als de apostel van het evangelie der besnijdenis, - en wat dit insloot, bespeuren wij nu juist uit den invloed, dien de aanwezigheid van de mannen van Jakobus op hem uitoefent, - Paulus had in Petrus niets te berispen gevonden, wanneer althans de laatstgenoemde zich van het opleggen van lasten aan de heiden-kristenen volgens de afspraak (vs. 6 op het einde) zorgvuldig onthouden had. Dit alles is uitstekend bij de onderstelling van een condominium. Maar hoe het standpunt, dat Paulus hier inneemt, te rijmen met die sterke uitingen van een uitsluitend Paulinisme, die wij III, 28; VI, 15; V, 3 lezen? Hier wordt de onderscheiding tusschen evangelie der besnijdenis en evangelie der voorhuid niet erkend; of liever: de geheele onderscheiding wordt ten eenemale overbodig want er is geen jood of griek; besnijdenis noch voorhuid heeft eenige kracht. Wie zich laat besnijden, heeft geen deel aan Kristus: volstrekte onvereenigbaarheid van leven naar joodsche wijze en het leven van het kristelijk geloof.
  Terwijl wij in het midden laten of er in onzen brief authentieke bestanddeelen gevonden worden, meenen wij uit het aangevoerde de slotsom te mogen trekken, dat de brief, zoo als hij daar ligt, geen voldoende waarborgen van echtheid oplevert om er het gebruik van te maken, dat Wittichen daarvan maken wil. In het afgetrokkene blijft het zeker altijd mogelijk, dat Paulus de mystikus, de weinig konsekwente man geweest is, dien de brief aan de Galaten ons te zien geeft, maar wij hebben geen recht, dit zonder nader bewijs aan te nemen.
  De vergelijking met andere brieven begunstigt de onderstelling der echtheid van den brief aan de Galaten niet, ofschoon dit argument weinig waarde heeft, zoolang de echtheid van die andere brieven niet boven alle bedenking verheven werd. Toch mag die vergelijking niet geheel achterwege blijven. Uit 2 Kor. XI, 32 vernemen wij, dat Paulus door een venster in een mand over den muur werd nedergelaten en op die wijze het door Aretas bezette Damaskus ontvluchtte. Zou men deze omstandigheid, dit gedwongen weggaan, vermoeden achter Gal. I, 17. 18: ‘Ik keerde wederom naar Damaskus, daarna kwam ik te Jerusalem om Petrus te bezoeken.’ Dit doel schijnt juist een vrijwillig komen naar Jerusalem en dus een vrijwillig heengaan uit Damaskus te onderstellen. Maar bovenal treft Gal. I, 10; II, 11 vlgg. verg. met 1 Kor. X, 23-33. Hier wordt aangeprezen wat daar veroordeeld wordt. Hier: eet wat in het vleeschhuis verkocht wordt, leef naar heidensche wijze. Maar heeft iemand anders daar bezwaar tegen, ‘om desgenen wil, die u dat te kennen heeft gegeven, eet het niet;’ leef niet op heidensche wijze. ‘Weest zonder aanstoot te geven den joden en den grieken in de gemeente Gods, gelijk ik ook in alles allen behage.’ Dáár: Petrus was te bestraffen omdat hij eerst at wat in het vleeschhuis verkocht wordt, leefde naar heidensche wijs. Maar toen iemand anders, de aanhang van Jakobus, daar iets op tegen had, leefde Petrus zonder aanstoot te geven aan de joden of aan de gemeente Gods (Gal. II, 13), en daarover wordt hij hard gevallen door Paulus, die nu veeleer verklaart, dat hij niemand wil behagen (I, 10). Nog komt hier in aanmerking 2 Kor. V, 16 verg. met Gal. I, 12 en II, 6. Volgens 2 Kor. V, 16 schijnt Paulus Jezus persoonlijk te hebben gekend. De aangehaalde teksten uit den brief aan de Galaten schijnen dit uittesluiten. 1 Kor. XI, 23; XV, 3 heeft hij allerlei historische bijzonderheden ontvangen, die hij weder overlevert gelijk hij ze ontvangen heeft, terwijl Gal. I, 1. 12. 16 ons geenszins daarop hadden voorbereid. - 1 Kor. VII komt daarentegen met Gal. I overeen, wat de bron van Paulus' kennis betreft.
  Van de vraag omtrent de authentie van den brief aan de Galaten in zijn geheel hangt het natuurlijk af of wij met Wittichen kunnen zeggen (bl. 14): ‘Die Aussagen des Paulus über Christus sind von hohem Werthe für die Erkenntniss des Grundkarachters der historischen Wirksamkeit Jesu.’ Wanneer Paulus de beste bronnen voor de Kennis van Jezus' historische werkzaamheid veronachtzaamd heeft op de wijze, die de brief aan de Galaten ons schildert, dan hebben zijne ‘Aussagen’ niet alleen geene hooge, dan hebben zij in het geheel geen waarde, namelijk als geschiedkundige berichten. Paulus was dan een nian van een fantastische en mystieke richting, voor wie de feiten misschien het uitgangspunt, maar zeker niet den grondslag vormden van de wijsgeerige bespiegeling. Moet het ook altijd hoogstbelangrijk blijven, na te gaan, wat deze opmerkelijke geest tot het ontstaan van het kristendom bijgedragen heeft, niets geeft ons het recht om in zijne overige brieven een bevestiging van bepaalde evangelische feiten te zoeken, zoolang wij omtrent de authentie van den brief aan de Galaten geen zekerheid bezitten.
  Daar nu Wittichen, ofschoon ten onrechte, hieromtrent zekerheid meent te bezitten, gaat hij rustig voort en leest uit andere brieven, die op naam van Paulus staan, alle uitspraken bijeen, die over het Leven van Jezus eenig licht kunnen verspreiden. Wij willen ze met hem nagaan. ‘Volgens Paulus, zegt. Wittichen bl. 14, is Jezus afkomstig uit het geslacht van David (Rom. I, 3), hetgeen een niet-bovennatuurlijke geboorte doet onderstellen, aangezien de geslachtslijst slechts in de mannelijke linie werd opgemaakt (verg. Rom. IX, 5; Gal. III, 16)’. Maar Rom. I, 3, waar Paulus zegt, dat hij afgezonderd is tot het evangelie van Jezus, ‘die geworden is uit den zade Davids, naar het vleesch’, bewijst niets. Het is geen historische overtuiging die daar uitgesproken wordt, maar een dogmatische (verg. Joh. VII, 42; Hand. XIII, 23; Openb. V, 5; XXII, 16). Was Jezus eens in het oog van Paulus de beloofde der vaderen, dan was hij ook een zoon van David. - Hoe is het mogelijk het getuigenis van Paulus als een historisch getuigenis van eenige bewijskracht aan te halen, wanneer wij zien dat twee schrijvers, Mattheus en Lukas, die zich opzettelijk met Jezus' geschiedenis bezighouden, zulke geslachtslijsten hebben gegeven? Wanneer die, dan in elk geval mannelijke, geslachtslijsten de redaktoren van het eerste en van het derde evangelie niet verhinderd hebben aan Jezus' bovennatuurlijke geboorte te gelooven, met welk recht zal men dan uit de omstandigheid, dat Paulus aan Jezus davidische afkomst toeschrijft, opmaken, dat hij Jezus waarschijnlijk uit een menschelijk huwelijk laat geboren worden. Met meer recht leidt Wittichen uit Gal. IV, 4; Rom. V, 15; 1 Kor XV, 21 af, dat de apostel Jezus voor een mensch hield. Jezus werd (zie echter Rom. VIII, 3 en Filipp. II, 8a) ‘onder de wet’ (Gal. IV, 4); was van rechtswege de Kristus van het joodsche volk (Rom. IX, 5; XV, 8), kende geen zonde (2 Kor. V, 21), was gehoorzaam tot in den dood des kruises (Filipp. II, 8b) en van den geest der heiligheid vervuld (Rom. I, 4).
  Men zal evenwel toegeven, dat dit een en ander appreciatie is, geen historisch bericht (met uitzondering van Filipp. II, 8b).
  Anders is het gesteld met 1 Kor. XI, 23-25. Maar deze direkte toespeling op een gebeurtenis uit het Leven van Jezus staat geheel op zich zelve, en het blijft altijd opmerkelijk, dat men deze verzen zonder de minste stoornis uit het redeverband kan wegnemen. Vs. 26 volgt even goed als vs. 23 op vs. 22.
  Maar al valt hier aan geenerlei interpolatie te denken, hoe zwaar weegt het feit, dat dit ook letterlijk het eenige is, wat wij als historische bijdrage, in den strengsten zin des woords genomen, uit Paulus' geschriften kunnen opzamelen. Wanneer wij uitgaan van de onderstelling dat Jezus bestaan heeft en een levensgeschiedenis heeft gehad, rijk genoeg om aan de evangeliën-litteratuur het ontstaan te schenken, en dan ons zelven afvragen hoevele en hoe duidelijke toespelingen wij verwachten in de geschriften van den man, die de vurige prediker van dien Jezus werd, dan vinden wij ons toch op zonderlinge wijs teleurgesteld. Toen hij zijne brieven schreef, kon Paulus immers niet weten dat er ooit evangeliën zouden worden geschreven. Hoe was het dan mogelijk, dat hij èn het kristendom tot een wereld-godsdienst wilde maken, èn niet de allerminste behoefte gevoelde om het, naar de gewone onderstelling, geheel eenige leven van Jezus aan de vergetelheid te ontrukken! Dit feit, voor mij in zoo hooge mate zonderling, dat ik niet begrijp, hoe het de kritiek zoo weinig moeite baart, laat slechts twee verklaringen toe: òf het leven van Jezus is zoo belangrijk niet geweest, en het is meer of min toeval dat de wijze van Nazareth zijn naam heeft gegeven aan dat samenstel van denkbeelden, gewaarwordingen en aandoeningen, dat wij het kristendom noemen; òf Paulus heeft het historisch karakter van het kristendom verontachtzaamd, en aan geen enkele gebeurtenis eenige waarde toegekend, met uitzondering van kruisdood, opstanding en hemelvaart; dat is: van die gebeurtenissen, die een geestelijke duiding toelieten. Was het om die geestelijke duiding te doen, hoe weinig nauwgezet zal hij dan, naar alle waarschijnlijkheid, te werk zijn gegaan bij het onderzoek naar de zuiver historische waarheid dier gebeurtenissen! Bovendien: zijn die gebeurtenissen slechts drie in getal, en zijn daar reeds twee onder, die geen bezadigd geschiedvorscher als feiten kan aannemen, dan kan uit den aard der zaak het derde alleen op het getuigenis van Paulus niet onwankelbaar vaststaan.
  Gaan wij dan weder van Paulus' brieven naar de evangeliën, dan kan het niet anders of wij moeten door hetgeen wij bij den apostel waargenomen hebben, met ernstigen twijfel ten aanzien van die Evangeliën vervuld worden. Indien hij blijkbaar zoo uiterst weinig van Jezus wist mee te deelen, hij die, ware er iets bijzonders geschied, zoo goed op de hoogte had kunnen zijn, hoeveel vertrouwen mogen wij dan schenken aan verhalen, die zooveel van Jezus weten te berichten en zooveel, dat Paulus, waarlijk niet minder dan dood, opstanding en hemelvaart, voor zijne theologische bespiegelingen uitnemend had kunnen gebruiken.
  Het spreekt van zelf dat Wittichen, nu hij eens naar zulke getuigenissen omtrent het leven van Jezus zocht, die aan de evangeliën voorafgaan, door de Apokalypse in niet geringe verlegenheid werd gebracht. Na er aan herinnerd te hebben, dat de blik van den schrijver der Apokalypse, - dien hij niet voor den apostel Johannes houdt (zonder evenwel in het minst rekenschap van dit zijn gevoelen te geven) - geheel op de toekomst was gericht, en uit dien hoofde niet bij Jezus' levensgeschiedenis verwijlt, vestigt Wittichen de aandacht op den gloeienden haat van de Apokalypse tegen de heidenen, waarin hij Jezus' geest niet terugvindt op hetgeen dit boek van Paulus' geschriften, dogmatisch zoowel als praktisch, onderscheidt, om dan ten slotte van al de vragen, die hier met het volste recht kunnen gedaan worden, zich af te maken met de volgende opmerking: ‘de Apokalypse bewijst dus op nieuw verschillend de persoonlijkheid van Jezus zich later in het bewustzijn der kristenheid spiegelde, al naar gelang van de godsdienstige zienswijze, die men uit eigen verleden medebracht, en hoe krachtig, de stoot moet zijn geweest, die van Jezus is uitgegaan, zoodat zelfs de stoutste joodsche verwachtingen aan zijn persoon konden worden vastgeknoopt’.
  Toch kan de zaak niet zoo kort worden afgedaan. Men heeft veeleer te vragen: gesteld, - wat door de nieuwere theologie thans bijna algemeen wordt aangenomen, - dat de Apokalypse in het jaar 68 door den apostel Johannes geschreven werd, tot welk besluit leiden ons dan de verschijnselen, die wij in dat geschrift opmerken, ten aanzien van het Leven van Jezus. Bij hetgeen wij hierboven reeds omtrent dit punt hebben doen opmerken, vestige men zijn aandacht nog op het volgende:
  De openbaring, die ons in het genoemde werk wordt meegedeeld, is eene openbaring van dingen die ophanden zijn. God heeft die openbaring gegeven aan Jezus Kristus, om haar te toonen aan zijne dienstknechten. Jezus Kristus heeft haar op zijn beurt toevertrouwd aan zijn engel en haar op die wijze ter kennis gebracht van zijn dienstknecht Johannes (I, 1). Die openbaring is dus het woord van God, het getuigenis van Jezus Kristus, en tevens (als het door Jezus' engel getoonde) het gezicht van Johannes (vs. 2); m.a.w. is de Apokalypse een door God voor Jezus ontrold tafereel van de toekomst. Dat God voor Jezus geen ander tafereel heeft ontrold, voor Jezus geen andere toekomst heeft onthuld, daarvan strekt de waarachtigheid van Jezus den schrijver tot borg. Jezus toch is de getrouwe getuige. En dat de lezer zich er op verlaten mag, hier een geloofwaardig bericht van het door God aan Jezus getoonde te vinden, heeft zijn grond in de omstandigheid dat Johannes weer getuigt wat de engel hem uit naam van zijn Zender heeft doen aanschouwen.
  Hoe hoog wordt door deze inleiding onze verwachting niet gespannen. Een leerling van Jezus; een man die, naar de onderstelling, uit Jezus' mond vernomen heeft, wat onvergelijkelijk moet zijn geweest; een man die een dertig jaren lang Jezus' woorden heeft kunnen overdenken, en er zich eindelijk in de volle kracht van zijn mannelijken leeftijd, - waarschijnlijk immers een vijftig jaar oud, - toe zet om op te schrijven voor zeven gemeenten in dat door de grieksche beschaving zoo diep getravailleerde Klein-Azië, wat door God aan Jezus, door Jezus aan zijn engel, en door dien engel aan hem is meegedeeld en op de plechtigste wijze ons van de betrouwbaarheid zijner mededeeling verzekert! Inderdaad, indien Jezus werkelijk geleeraard heeft zooals de evangeliën hem laten onderwijzen, zal van zijn leerling toch wel een apoka-lypse mogen verwacht worden, die ons den geest des Meesters binnenleidt.
  Is het dan niet zonderling, dat hier weinig anders aangeboden wordt dan een aaneenrijging van teksten, formules of beelden uit het Oude Testament, gelijk uit het volgende aan Tischendorf's uitgaaf ontleende, overzicht blijkt:
  
  
  
  Openbaringen.
  Oude Testament.
  
  
  I, 6.
  Exodus XIX, 6; Jesaja LXI, 6.
  
  
  I, 7.
  Zacharia XII, 10 vlgg.; Daniël VII, 13.
  
  
  I, 8.
  Jesaja XLIV, 6.
  
  
  I, 13, 14.
  Daniël VII, 13; X, 5; Ezechiël I, 24. 27.
  
  
  I, 15.
  Daniël X, 6.
  
  
  I, 16.
  Jesaja XLIX, 2.
  
  
  I, 17.
  Ezechiël I, 28; Jesaja XLVIII, 12.
  
  
  II, 14.
  Numeri XXV, 2; XXXI, 16.
  
  
  II, 20.
  1 Kon. XVI, 31.
  
  
  II, 23.
  Psalm VII, 10.
  
  
  II, 26.
  Psalm II, 8 vlg.
  
  
  III, 7.
  Jesaja XXII, 22; Job XII, 14.
  
  
  III, 9.
  Jesaja XLV, 14.
  
  
  III, 12.
  Jesaja LVI, 5.
  
  
  III, 19.
  Spreuken III, 12.
  
  
  III, 20.
  Hooglied V, 2.
  
  
  IV, 2.
  Ezechiël I, 26 vlgg.
  
  
  IV, 6.
  Ezechiël I, 22; Exodus XXIV, 10.
  
  
  IV, 8a.
  Ezechiël I, 10.
  
  
  IV, 8b.
  Jesaja VI, 3.
  
  
  V, 1.
  Ezechiël II, 9.
  
  
  V, 5.
  Genesis XLIX, 9 vlgg.
  
  
  V, 6.
  Zacharia IV, 10.
  
  
  V, 11.
  Daniël VII, 10.
  
  
  VI, 2 vlgg.
  Zacharia VI, 1 vlgg.
  
  
  VI, 8.
  Ezechiël XIV, 21.
  
  
  VI, 12.
  Ezechiël XXXII, 7 vlg.
  
  
  VI, 13.
  Jesaja XXXIV, 4.
  
  
  
  
  
  
  
  Openbaringen.
  Oude Testament.
  
  
  VI, 15.
  Jesaja II, 10; XXIV, 21.
  
  
  VI, 16.
  Hosea X, 8.
  
  
  VII, 1.
  Zacharia VI, 5.
  
  
  VII, 3.
  Ezechiël IX, 4.
  
  
  VII, 16.
  Jesaja XLIX, 10.
  
  
  VII, 17.
  Jesaja XXV, 8.
  
  
  [VIII, 2.
  Tobias XII, 15.
  
  
  VIII, 7.
  Exodus IX, 24; Jesaja XXVIII, 2.
  
  
  VIII, 8.
  Jeremia, LI, 25.
  
  
  VIII, 10.
  Jesaja XIV, 12; Daniël VIII, 10.
  
  
  VIII, 12.
  Amos VIII, 9.
  
  
  IX, 2.
  Joël II, 10.
  
  
  IX, 6.
  Job III, 21.
  
  
  IX, 7.
  Joël II, 4.
  
  
  IX, 8.
  Joël I, 6.
  
  
  IX, 9.
  Joël II, 5.
  
  
  IX, 11.
  Job XXVIII, 22 (in 't oorspronkelijk).
  
  
  IX, 17b.
  Joël II, 3.
  
  
  IX, 20.
  Psalm CXXXV, 15.
  
  
  X, 4.
  Daniël VIII, 26.
  
  
  X, 5.
  Daniël XII, 7.
  
  
  X, 7.
  Amos III, 7.
  
  
  X, 9.
  Ezechiël II, 8 vlgg.; III, 1 vlgg.
  
  
  XI, 1.
  Ezechiël XL, 3.
  
  
  XI, 4.
  Zacharia IV, 2 vlgg.
  
  
  XI, 5.
  2 Koningen I, 10.
  
  
  XI, 6.
  1 Koningen XVII, 1; Exodus VII, 19.
  
  
  XI, 7.
  Daniël VII, 7,
  
  
  XI, 10.
  Esther IX, 22.
  
  
  XI, 11.
  Ezechiël XXXVII, 5.
  
  
  XI, 15.
  Daniël II, 44.
  
  
  XII, 2.
  Micha IV, 10.
  
  
  XII, 4.
  Daniël VIII, 10.
  
  
  XII, 7.
  Daniël XII, 1.
  
  
  
  
  
  
  
  Openbaringen.
  Oude Testament.
  
  
  XII, 14.
  Jesaja XL, 31.
  
  
  XIII, 1.
  Daniël VII, 3 vlgg.
  
  
  XIII, 10.
  Jeremia XV, 2.
  
  
  XIII, 15.
  Daniël III, 5 vlg.
  
  
  XIV, 5.
  Psalm XXXII, 2; Zefanja III, 13.
  
  
  XIV, 8.
  Jesaja XXI, 9; Jeremia LI, 7.
  
  
  XIV, 10.
  Psalm LXXV, 9,
  
  
  XIV, 11.
  Jesaja XXXIV, 10.
  
  
  XIV, 14.
  Daniël VII, 13.
  
  
  XIV, 15.
  Joël III, 13.
  
  
  XIV, 19.
  Jesaja LXIII, 3.
  
  
  XV, 3.
  Psalm CXI, 2, CXLV, 17.
  
  
  XV, 4.
  Jeremia X, 7.
  
  
  XV, 6.
  Ezechiël IX, 2.
  
  
  XV, 8.
  Jesaja VI, 4; Exodus XL, 35.
  
  
  XVI, 1 vlgg.
  Exodus VII-X.
  
  
  XVI, 12.
  Jesaja XI, 15 vlg.
  
  
  XVI, 14.
  I Koningen XXII, 21 vlg.
  
  
  XVI, 16.
  Zacharia XII, 11.
  
  
  XVI, 19.
  Jesaja LI, 22.
  
  
  XVII, 1.
  Nahum III, 4.
  
  
  XVII, 4.
  Jeremia LI, 7.
  
  
  XVII, 12.
  Daniël VII, 24.
  
  
  XVIII, 2.
  Jesaja XXXIV, 11 vlgg.; XIII, 21 vlgg.
  
  
  XVIII, 3.
  Jeremia LI, 7; Nahum III, 4.
  
  
  XVIII, 4. 5.
  Jeremia LI, 6-9.
  
  
  XVIII, 6.
  Psalm CXXXVII, 8.
  
  
  XVIII, 7.
  Jesaja XLVII, 7-9.
  
  
  XVIII, 9.
  Ezechiël XXVI, 16; XXVII, 30.
  
  
  XVIII, 11.
  Ezechiël XXVII, 36.
  
  
  XVIII, 12.
  Ezechiël XXVII, 5 vlgg.
  
  
  XVIII, 15.
  Ezechiël XXVII, 30.
  
  
  XVIII, 17.
  Ezechiël XXVII, 27.
  
  
  XVIII, 19.
  Ezechiël XXVII, 30.
  
  
  
  
  
  
  
  Openbaringen.
  Oude Testament.
  
  
  XVIII, 20.
  Jesaja XLIV, 23.
  
  
  XVIII, 21.
  Jeremia LI, 63 vlgg.
  
  
  XVIII, 22.
  Jesaja XXIV, 8; Jeremia XXV, 10.
  
  
  XVIII, 23.
  Jesaja XXIV, 8; Jeremia XVI, 9.
  
  
  XIX, 2.
  Deuteronomium XXXII, 43.
  
  
  XIX, 3.
  Jesaja XXXIV, 10.
  
  
  XIX, 4.
  Psalm CVI, 48.
  
  
  XIX, 5.
  Psalm CXXXIV, 1.
  
  
  XIX, 6.
  Ezechiël I, 24.
  
  
  XIX, 7.
  Psalm CXVIII, 24.
  
  
  XIX, 13.
  Jesaja LXIII, 1 vlgg.
  
  
  XIX, 15.
  Psalm II, 9.
  
  
  XIX, 20.
  Jesaja XXX, 33.
  
  
  XX, 4.
  Daniël VII, 9. 22. 27.
  
  
  XX, 6.
  Jesaja LXI, 6.
  
  
  XX, 8.
  Ezechiël XXXVIII, XXXIX.
  
  
  XX, 11.
  Daniël VII, 9 vlg.
  
  
  XX, 12.
  Maleachi III, 16.
  
  
  XXI, 1.
  Jesaja LXV, 17; LXVI, 22.
  
  
  XXI, 3.
  Ezechiël XXXVII, 27.
  
  
  XXI, 4.
  Jesaja XXV, 8.
  
  
  XXI, 5.
  Jesaja XLIII, 19.
  
  
  XXI, 10.
  Ezechiël XL, 2.
  
  
  XXI, 12.
  Ezechiël XLVIII, 31 vlgg.
  
  
  XXI, 15.
  Ezechiël XL, 3.
  
  
  XXI, 16.
  Ezechiël XLI, 21.
  
  
  XXI, 19 vlg.
  Exodus XXVIII, 17 vlgg.
  
  
  XXI, 23.
  Jesaja LX, 19.
  
  
  XXI, 24.
  Jesaja LX, 3 vlgg.
  
  
  XXI, 27.
  Jesaja LII, 1.
  
  
  XXII, 1.
  Ezechiël XLVII, 1.
  
  
  XXII, 2.
  Ezechiël XLVII, 7.
  
  
  XXII, 5.
  Daniël VII, 27.
  
  
  XXII, 10.
  Daniël XII, 4.
  
  
  
  
  
  
  
  Openbaringen.
  Oude Testament.
  
  
  XXII, 12.
  Jesaja XL, 10.
  
  
  XXII, 16.
  Jesaja XI, 1.
  
  
  XXII, 17.
  Jesaja LV, 1.
  
  
  XXII, 19.
  Deuteronomium IV, 2.
  
  
  
  Deze tabel zou natuurlijk veel geringer verbazing wekken, wanneer zij werd opgewogen door een reeks van oorspronkelijke uitspraken. Het ontstaan dezer laatsten zou men dan met eenigen grond kunnen afleiden uit het door den schrijver genoten onderwijs van Jezus. Thans is er niets in de Apokalypse dat het voorafgaand leven en werken van den Jezus der synoptische evangeliën met noodzakelijkheid onderstelt; met andere woorden: wanneer de Jezus dier geschriften nooit heeft bestaan, heeft de Apokalypse toch kunnen geschreven worden.
  De slotsom van al deze onderzoekingen mag in twee stellingen worden samengevat.
  1°. Aangezien er slechts twee hoofdbronnen voor de Evangeliën worden genoemd: de Logia en een ‘Urevangelium’;
  2°. aangezien de authentie der Logia niet bewezen schijnt te kunnen worden, zoodat men zich met de bewering heeft moeten tevreden stellen, dat zij den stempel der echtheid vertoonen; hetgeen een oordeel is zonder eenige waarde;
  3°. aangezien de geleerden het tot op den huidigen dag eens hebben kunnen worden noch omtrent de authentie noch omtrent den omvang van het ‘Urevangelium’, noch eindelijk omtrent de vraag bij wien der Synoptici het met de meeste zuiverheid wordt teruggevonden;
  4°. aangezien de ongeloofelijke moeite die men zich sedert zoo langen tijd, maar vruchteloos, getroost heeft om op deze punten tot eenstemmigheid te komen, van voortzetting van dit pogen weinig doet hopen;
  5°. aangezien die geschriften van de twee eerste eeuwen onzer jaartelling, die hier in aanmerking komen, door niets de onderstelling opwekken, dat de synoptische evangeliën een historischen achtergrond hebben;
  
  I. Is het raadzaam het onderzoek der evangeliën te staken voor zoover men daardoor in het bezit wil komen van de oudste betrouwbare biografie van Jezus, en
  II. Met dat onderzoek alleen voort te gaan vooreerst, zoo noodig, in het belang der negatieve kritiek, die moet aantoonen, dat voor een biografie van Jezus van de evangeliën niets van beteekenis te wachten is; vervolgens in het belang van de geschiedenis der denkbeelden in de twee eerste eeuwen onzer jaartelling.