text: § 35. Over nog andere soorten van pauzen, en over de veranderingen van stem, waarmeê de rusten of pauzen gepaard moeten gaan.
  Onder nog andere, om zoo te zeggen, naamlooze pauzen kan men de rust of liever de stilte rangschikken, die een spreker houden moet, vóórdat hij, na den kansel of het spreekgestoelte beklommen te hebben, met spreken een aanvang maakt. Een overhaast begin toch strijdt tegen de welvoegelijkheidNon protinus est erumpendum, sed danda brevis cogitationi mora, zegt daarom ook quinctilianus, de Inst. Orat. Lib. XI. c. 3 no. 157.. Zoo ruste hij ook nog weêr een paar tellens, na de vergadering met zijn Geëerde Toehoorders, Heeren en VrouwenVooral niet Heeren en Dames of Dames en Heeren, gelijk men, met dat uit den manufactuur- of snuisterij-winkel overgenomen fransche woord, gewoonlijk hoort. Late men liever 't echt-nederlandsche Vrouw, dat men in Mevrouw, juffrouw, jonkvrouw, enz. toch ook bewaard heeft, weêr tot zijn aloude recht komen. Het staat geheel met Heer, gelijk Mevrouw met Mijnheer gelijk., of iets dergelijks aangesproken te hebben. Zeer gepast kan ook eene pauze van eenige oogenblikken zijn, als men in eene leerrede, pleidooi, redevoering, of ander stuk, eene nieuwe afdeeling aanvangt. Daardoor toch geeft men zoo aan zich zelf als aan zijn
  hoorders gelegenheid, om van het spreken of ingespannen luisteren eenigsins op zijn verhaal te komen. Vooral is die laatste pauze welkom, als men weêr van een hartstochtelijken tot een kalmer trant van declameeren moet overgaan, en den stroom der rede weêr wil doen vloeyen, na hem een tijdlang te hebben laten bruisen en schuimen. Zoo komen ook telkens korte rusten te pas, als men reciteert hetgeen twee personen beurtelings tot elkaâr zeggen, terwijl intusschen door geen ingelascht: toen zeide A, toen antwoordde B wordt aangeduid, wie bij afwisseling de spreker is, en de Declamator dus slechts door eene pauze, en eenige verandering van toon, kenbaar kan maken, waar de eene persoon door den ander vervangen wordt. Boertend zouden wij ook van de schrikpauze reppen kunnen, die deze of gene spreker zich wel eens veroorloofde, wanneer hij merkte, dat zijne toehoorders met elkander praatten of in een zoeten slaap gevallen waren. Een plotselijk ophouden deed dan de snappers zwijgen, de sluimeraars ontwaken. - Doch genoeg hiervan; iets echter nog over de veranderingen van stem, die in meerdere of mindere mate na de rusten plaats moeten hebben, voor zooveel er zich namelijk wat op het papier van zeggen laat; het meeste toch moet voorgedaan worden. Dit geldt vooral van die kleine, soms schier onmerkbare logische en grammatikale pauzen, waarvan in § 31 gesproken is, en die met de fijnste schakeeringen of hoogsels en diepsels der stem in verband staan. Van haar zij hier slechts aangestipt, dat inzonderheid bij het sluiten van een zin, en bij het beginnen van een volgenden, verwisseling van toon te pas komt, omdat men anders het meest gevaar loopt van in eentonigheid te vervallen. Ongeveer tegen het einde van een zin namelijk heeft er (behalve in vragende zinnen) altijd eene daling der stem plaats; eene daling, die zoo onmiskenbaar is, dat, als men haar soms vergeet te maken, wanende, dat de zin nog niet uit is, men onwillekeurig
  met zijne stem terugkeeren en de laatste woorden herhalen zal, om den juisten toon te treffen. Het is derhalve een regel in het declameeren: zorg, dat gij, zoo door daling van toon als door eene korte rust, den hoorder duidelijk doet gevoelen, of een zin al dan niet
  gesloten zij. Een nieuwe zin vereischt dan doorgaans in zijne eerste lettergrepen of woorden een wat hooger stemgeluid, hetwelk intusschen een spreker, met een fijn oor begaafd, aan den toon, waarmede de voorgaande zin of zinnen begonnen zijn, gelijk zal trachten te maken, als die twee of meer zinnen een zeker samenhangend geheel vormen; ongelijk, als zij geheel verschillende gedachtewendingen behelzen. Zoo hoore men telkens iets gelijks van toon, bij den aanhef der korte zinnen uit de volgende plaats van van der palm: ‘Zoo naderden wij den afgrond onzer rampen. Woeste horden overstroomden en mergelden ons uit. Wij werden de prooi van vreemden. Beurtelings waren wij de speelbal van hunne lichtvaardigheid en hunne roofzucht; en toen een machtig veroveraar deze landen onder den scepter zijner gedroomde wereldmonarchie verzameld had, verloren wij naam en aanwezen onder de volken’. - Bij perioden, die eene nieuwe afdeeling in een stuk beginnen, moet men, na eene wat langer pauze, dit nieuwe stuk ook door een geheel nieuwen, dat is, van den vorigen verschillenden toon van stem aanduiden, hetzij men, naar gelang van omstandigheden, dat onderscheid door eene meerdere hoogte, of wel door eene meerdere laagte van geluid zoeke uit te drukken. - Wat de buigingen en wisselingen van stem bij de zeer korte eufonische rusten betreft, waarvan hierboven gesproken is, hierover valt niets in schrift aan te stippen, dan dat men trachten moet, door de stem die soort van vrije maat, die door den numerus in den stijl te weeg wordt gebracht, te doen gevoelen; iets, dat men echter wel in staat is voor te doen, maar niet te beschrijven. Treffend kan men het in het Latijn doen opmerken in een aantal van cicero's numereuze perioden. - Over de afwisseling van stem eindelijk, die er bij de emfatische pauzen, of pauzen van gevoel en nadruk, vereischt wordt, zal nog wel nader gesproken worden. Hierboven, in § 34, zijn er intusschen
  - als men zich herinneren zal - reeds verschillende wenken over gegeven.