text: Voortzetting, Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Het Heldendicht of Epos, gelijk bijv. bilderdijk's ‘Ondergang der eerste Wareld’, vereischt over het algemeen eene statige, mannelijke, krachtige, gespierde Voordracht. Beschrijvende, Verhalende, en Leerdichten, als bijv. ‘de-IJstroom’ van antonides, helmers' ‘Zwitserland’, kinker's ‘Alleven of de Wereldziel’, tollens' ‘Novazembla’, bogaers' ‘Tocht van Heemskerk’, messchert's ‘Gouden Bruiloft’, d.j. van lennep's ‘Duinzang’, enz. verlangen doorgaans een wat eenvoudiger, min stouten of wel min hartstochtelijken toon, met uitzondering evenwel der daarin voorkomende historische of romantische episoden, als bijv. die van Atabaliba in den ‘IJstroom’, van den Herder Mikon in ‘Zwitserland’, enz. Dramatische gedichten wijzigen zich in stijl en Mondelijke Voordracht naar de personen, die daarin het woord voerenVerg. daarover het met toelichtende prentjens opgeluisterde Manuel de l'Orateur et du Lecteur van duquesnois, 12e ed., Paris, 1857, p. 132 ss.. Fabelen willen eene onopgesmukte, losse, als het ware keuvelende VoordrachtZie de Fables choisies de La Fontaine, notées et ornées de 400 gravures pour la récitation, van denzelfden duquesnois (ald. 1845).; Puntdichten iets kort-afgestootens, scherps en pittigs; Minnedichten welluidende, vloeyende zangerigheid; Hekeldichten, als velen onder die van vondel, een schamperen, vinnigen, soms grauwenden toon; Lofdichten vleyenden zwier en opgewektheid. De hooge Ode, als bijv. vondel's ‘Zegezangen’, feith's ‘De Ruiter’, d.j. van lennep's ‘Herder op het slagveld van Cannae’, verschillende stukken van
  w. en o. zw. van haren, loots, van hall, da costa, en anderen kunnen een zeer verheven
  trant van voordracht niet missen. Elegiën, gelijk bijv. die van nieuwland op den dood zijner gade, scheppen in den meer slependen declameer-toon van smart, somberheid, en weedom behagen. Psalmen en kerkgezangen dienen, ondanks al de verscheidenheid, die ze hebben kunnen, toch over het algemeen iets gemoedelijks, ernstigs, en godsdienstig-plechtigs in de Voordracht te bezitten.
  Wij noemen bij dit een en ander slechts den aard der Voordracht in 't groot op. Dat die geaardheid in elk onderscheiden gedicht nog weêr naar het onderwerp en de verschillende hoofdafdeelingen van dit laatste, ja, naar ieder regel en ieder woord zelfs, haar hoogsels en diepsels (gelijk vondel ze noemt), hare fijne schakeeringen of nuancen moet erlangen, heeft, na al het opgemerkte over de Voordracht in het algemeen, geen breeder zeggen noodig. Schoon dus een heldendicht, op de leest geschoeid van het zooeven genoemde van bilderdijk, over het geheel, evenals in den stijl zoo ook in de Mondelijke Voordracht, iets mannelijks, stevigs, en gespierds verlangt, neemt dit niet weg, dat sommige stukken daarvan toch een wat zachter, weeker, molliger toon behoeven. Zoo bijv. de episode van Elpine in den tweeden zang, waarin de hoofdtoon liefde en tederheid en iets roerends moet ademen.
  De eene dichtsoort levert intusschen meer afwisseling van toon op dan de andere. Romancen, Balladen, en Legenden bijv. zijn vaak vol schildering van allerlei zonderlinge voorvallen, hartstochten, en gemoedsbewegingen, en daarom zeer gunstig voor de Voordracht, daar zij veel afwisseling van stembuiging en gebaren toelaten. Tevens spant haar inhoud de aandacht der hoorders, wat voor den Declamator veel waard is. Onder de voor de Mondelijke Voordracht meest geschikte gedichten van die soort behooren o.a. die van schiller, door tollens, lulofs, bogaers en anderen vertaald, als: ‘de gang naar de IJzersmelterij’, ‘de Duiker’, ‘het Gevecht met den Draak’, ‘de Kraanvogels van Ibycus’, ‘de Borgtocht’, enz. Zeer declamabel is ook bürger in zijne ten onzent vertaalde romancen en balladen, bijv. de ‘Lenore’, ‘Lenardo en Blandine’, ‘de Wilde Jager’, en soortgelijke. Evenzoo göthe's balladen, gelijk de door lulofs vertaalde ‘Spook- of Alfkoning’ (Erlkönig), die door het huiveringwekkende van den inhoud en door de drie personen, die met rasschen dialoog er in voorkomen en elk een byzonderen toon vorderen, evenals victor
  hugo's ‘Sluyer’ (le Voile), een lijfstukjen voor de Mondelijke Voordracht heeten mag. Onder oorspronkelijk nederlandsche lettervruchten van dien aard hebben onderscheiden, in den vorm van romancen gebrachte, meer of minder historische verhalen van tollens iets zeer declamabels; bijv. ‘Pelgrom van ter Leede’, ‘Nanning Kopperszoon’, ‘Jan Haring’, Dirk Willemsz. van Asperen’, en andere. Zoo ook verschillende stukjens van messchert, van walré, van oosterwijk bruyn, bogaers, van d.j. en j. van lennep, van beets, goeverneur, hasebroek, potgieter, ter haar, de genestet, en anderen. Onder bilderdijk's gedichten van dien aard is zijn naar walter scott's Fire King gevolgden Sint-Albaan, een der schilderachtigste, meest romantische, en daardoor zeer declamabele verzenUit vroeger tijd heeft men bilderdijk's Elius, zijn' Floris IV, zijn Ahacha, en soortgelijke.. Staring is door zijne groote kortheid van stijl soms geschikter om gelezen, dan gedeclameerd te worden; ten minste voor hen, die zijne verzen voor het eerst hooren, eenige zijner keurige romancen en verhalen natuurlijk daargelaten. - Een fraai stukjen voor eene nu eenvoudige en naïeve, dan krachtige, roerende, en sombere Voordracht is bellamy's ‘Roosje’; de maat heeft echter op den duur wel wat eentonigs. - Doch het ware vervelend, hier een dorre naamlijst van meer zulke gedichten te geven, waartoe men voorts ook langere romantische verhalen, als bijv. de schilderachtige en declamabele ‘Boekanier’ van meyer, byron's ‘Zeeroover’, ‘Lara’, ‘het Beleg van Korinthe’, het een en ander van da costa, en een aantal dergelijke
  òf oorspronkelijke òf vertaalde grootere epische stukken brengen kan. Veel luister en levendigheid kan men aan de Mondelijke Voordracht van al die soort van gedichten bijzetten, door onder dat voordragen tusschenbeide een paar maten muziek in te laten vallen. Hierover in het vervolg (§ 85) nog een woord nader.
  Dat voor het overige in het historisch lofdicht ‘de Hollandsche Natie’ van helmers, ondanks den hier en daar misschien min juisten en wat gezwollen stijl, uitmuntende stukken voor de Mondelijke Voordracht aangetroffen worden, is boven reeds te dikwerf opgemerkt, om het hier te herhalen.
  Buiten de daar aangehaalde is ook het geheele laatste deel van den derden zang:
  
  Zing, Zangster! zing den lof van Neêrlands wapendaân, enz. voor een bezielde voordracht uiterst geschikt.
  Helmers is daarbij, even als bilderdijk, kinker, beets, en andere begaafde volgelingen van den meester in den versbouw, vondel, zeer gelukkig in den maatslag zijner verzen, en ook daardoor zeer declamabel. Hij heeft in zijne Alexandrijnen eene gestadige verscheidenheid van snijdingen en oversprongen, die, stout en toch niet al te stout, alle eentonigheid voorkomenHoe fraai zijn bijv., ook uit dat oogpunt beschouwd, de eerste versregels van den tweeden zang der Hollandsche Natie:
  
  Op de eeuwige Alpen, // dik met sneeuw en ijs omschorst,
  Ontwringt de schoone Rijn // zich aan der bergen korst;
  Eerst sluipt hij nietig voort // met ongewisse gangen
  Als een versmade beek, // nauw waard een naam te ontvangen;
  Allengskens aangegroeid, // schiet hij langs breeder boord
  Met jonglingsvuur en kracht // zijn stoute golven voort,
  En stort bij Laufen // zich, met ongehoord gedonder,
  In d'afgrond; // - schuimt, // en bruist, // en woelt, // en wringt van onder
  De klippen zich hervoor; // getergd door wederstand,
  Verbreekt, // verbrijzelt hij de rotsen aan zijn kant;
  Een hel van water stort hij neêr // met schriklijk klatren,
  En heel de landstreek // dreunt van de afgeschoten watren.
   Vooral zijn hier vs. 7 tot aan het slot byzonder gepast, zoo van indeeling der vers-voeten en snijding, als van uitdrukking..
  Aan het slot dezer § nog iets over het voordragen van rijmlooze verzen. Ze zijn, voor zooveel ze tegenwoordig bij ons gebezigd worden, òf Hexametrisch, òf Jambisch, òf in Lyrische versmaten van onderscheiden soort, welke laatste echter zeldzamer voorkomen. Van de kasteele's vertaling van deze en gene dichtstukken van ossian (een in vele opzichten hoogst verdienstelijk werk) biedt, onder meer andere, een voorbeeld van hexameters of zesvoetige rijmlooze verzen aan. Rijmlooze jamben kan men bij staring, kinker, en meer dichters vinden. Onberijmde lyrische versmaten ontmoet men in de gedichten van van alphen, van de kasteele, van der woordt, bellamy, enz. Het is in de voordracht van rijmlooze verzen, zoo ze ten minste niet te veel naar proza gelijken zullen, meer nog dan in de voordracht van rijmende, noodzakelijk, de Maat, vooral op plaatsen waar verheffing heerscht, wat krachtig te doen hooren,
  en het slot van elken versregel meer of min door eene pauze voor het oor te kenmerken, al tracht men in andere opzichten ook zooveel mogelijk naar den zin te lezen, en zich voor een eentonig toetellen der voeten te wachten. Zoo leze men de volgende, van inhoud schilderachtige en hoogst dichterlijke hexameters, uit van de kasteele's vertaling van ossian's Fingal, de beschrijving behelzende der beide rossen, voor de oorlogskar van het iersche legerhoofd Kuthullijn gespannen, steeds met zekeren cadans:
  
  Voor den wagen, ter rechter, ziet men den bruisenden klepper,
  't Moedig, hooghartig, breedborstig, wijdstappend, en hinnikkend bergpaard;
  Wijd verspreidt zich 't geluid van zijn stampenden hoef, en zijn manen
  Golven omhoog, als een stroom van rook op de rijen der rotsen;
  Glanzend en glad is zijn hair; zijn naam is Sulin-Sifadda. -
  Voor den wagen ter linker ziet men den snuivenden viervoet,
  Dunner van manen, hoog steigrend van hals, wiens geweldige hoeven
  Alles verplettren, den snellen, den springenden kweekling des heuvels,
  't Ros, bij de stormende zonen des zwaards Dusronnal geheeten.
  
  Bij rijmlooze zoogenaamde Jamben wordt dit drukken op de maat ook soms grootelijks vereischt, vooral als ze sterk enjambeeren of overspringen, en niet bloot voor een zeer gemeenzame tooneel-dialoog dienen moeten. Halen wij er hier uit staring een paar aan, welker inhoud evenwel eenigsins lyrisch van toon is, en waarbij men dus het zangerige der lyrische poëzy wat in het oor moet laten klinken:
  
  Hoe staat gij dus, Gerechtigheid! en huwt,
  Aan ons gelijk, den blinddoek met het zwaard!
  Gij straft den Man, die, van 't Geweld vertreên,
  Zich door een gifkelk wreekt; en zie, gij spaart
  Den booswicht, die uit moedwil zielen moordt;
  Die de Ontucht voor 't jonkvrouwlijk oog vertoont
  In 't schemerlicht der Dubbelzinnigheid: -
  Dien spaart Gij! - Hij heeft meer dan gif gemengd! enz.
  
  Zulk eene op de voetmaat wat sterk klemmende of persende voordracht is evenwel het noodwendigst in rijmlooze, bepaaldelijk gezegde lyrische versmaten, wier melodie anders voor onze noordsche ooren geheel verloren gaat; terwijl zij in het tegenovergestelde geval zich somtijds zeer wel laat gevoelen, ja, zelfs oorstreelend zijn kan.
  
  Zoo heerscht er bijv., als het maar goed voorgedragen wordt, veel welluidendheid in spandaw's bekend lied:
  
  Nederland, Nederland, Land onzer Vadren! enz.