text: het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.‘Berigt aangaande de inenting van het rundvee in Vriesland, op order van Hun Edel Mogenden de Gedeputeerde Staten van Vriesland, door J de Vries, Anat & Chirurg. Lector en Lands Operateur.’
  Berigt wegens proeven ter inenting, genomen door j. de vries.‘edel mogende heeren!’
  ‘Hebbe de eer met eerbied en onderdanigheid u edel mogenden bij dezen een klein en tevens eenvoudig berigt te doen, aangaande de gedane proeven op gezonde Runderen, door middel van inentinge verrigt, en dat op verscheidene Beesten werkstellig gemaakt, waaromtrent ik niet in gebreke zal blijven u edel mogenden in het vervolg eene naauwkeurige aanteekeninge van alles, het geen in deze proeven door mij is waargenomen, ter Tafel van u edel mogenden over te geven. In het laatste van de maand Junij 1769 zijn de aan mij toegestane acht Kalveren, drie Hokkelingen en één Enter rier, gezet in daartoe vervaardigde en genommerde Hutten, in het Hof van den Huisman jan douwes, onder den Dorpe Langeweer: deze Beesten zijn eenige dagen vooraf geprepareerd, zoo door purgatiën als antiseptike middelen, en zulks om te zien, of er een voorbereidende kure noodzakelijk vereischt werd; en zijn vervolgens op den 3 Julij ingeënt geworden; de Kalveren met smetstoffe van Kalveren,
  
  het rundvee.V. Afd. XIV. Hoofdst.het Enter-rier en de drie Hokkelingen met smetstoffe van gelijksoortige Beesten, om eene evenredigheid te observeren. Hebbe vervolgens, na gedane inentinge, tot dat de Beesten ziek werden, de behoedmiddelen gegeven. Deze twaalf Beesten gaven op den 8. en 9. Julij volkomene teekenen van ziekte, uitgezonderd het Kalf No. 6, dat zeer ligte teekenen van ziekte had, misschien door het ingeven van de Medicijnen eenigzins aangedaan; Het Kalf No. 2 stierf tien uren na de bewerking aan de Bilzucht, het geen na den dood is aangetoond geworden, en zal in het vervolg komen te blijken. Van deze elf Beesten zijn vijf Kalven en twee Hokkelingen gestorven, het Enter-rier, één Hokkeling en twee Kalven zijn overgebleven: deze vier Beesten zijn vervolgens bij de zieke Beesten in het Land gejaagd, waarvan het Kalf No. 6 ziek werd en stierf; de drie overige zijn volkomen gezond gebleven, en om zeker te weten van mijn experiment, het Enter-rier duinsch geworden zijn, liet ik hetzelve dekken door een Bul, die reeds teekenen van ziekte had, en denzelfden dag nog een zwartbonte Koe gedekt had; deze Bul is den zesden dag, en de zwartbonte Koe den zevenden dag, beide aan de natuurlijke besmette ziekte gestorven. Het Enter-rier, het Hokkeling en het Kalf zijn tot heden gezond gebleven; dus van de elf ingeente Beesten acht gestorven en drie gebeterd zijn, en dat op eene plaats,
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.waar de natuurlijke besmetting zoo allerhevigst was.’
  ‘Waarna de tweede inentinge aan 25 jonge Beesten werkstellig is gemaakt, bestaande in 21 Hokkelingen en 4 Enter–rieren, die in de Grietenije van Tietjerksteradeel waren opgekocht, daar destijds geene ziekte was, die alle geplaatst werden elk in eene bijzondere, met stroo en riet gedekte, hut, in een stuk Lands, gelegen aan de Koevoet, onder den Dorpe Langeweer. Deze 25 Beesten, gezond en tierig zijnde, werden den 26. Julij ingeënt, met smetstoffen, direkt van ligt ziek liggende Beesten genomen, en haar werden tweemaal daags Medicijnen gegeven, en eens na de inentinge gepurgeerd Op den eersten en tweeden van de maand Augustus bespeurde men aan 23 Beesten volkomene teekenen van ziekte, door de inentinge te weeg gebragt; behalve de Hokkelingen No. 4 en No. 23, die beide gezond zijn gebleven, daar de inentinge niet scheen gevat te hebben; van deze 23 jonge Runderen zijn 14 gestorven, als No. 1, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 13, 15, 16, 17 18, en 21. De gebeterde zijn negen, namelijk: No. 2, 10, 12, 14, 19, 20, 22, 24 en 25; de twee die door de inentinge niet ziek zijn geworden, waren No. 4 en No. 23. Deze negen gebeterde Hokkelingen werden de eene na de andere in het Land gejaagd, en 's nachts in de hutten gezet, dewijl ze zeer afgemat en zwak waren; de twee Hokke-lingen, het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.die niet gevat hadden, werden voor de tweedemaal op den 10. Augustus ingeënt, en hebben wederom niet gevat; zij zijn vervolgens op den 18. dito bij de zieke Beesten in het Land gejaagd, daarna bij de zieke Beesten in een loods geplaatst, waar vele zieke Beesten, tusschen haar instaande, stierven: zij zijn evenwel gezond gebleven. Na alle deze proeven te hebben doorgestaan, zoo heb ik, zoodra de overige negen Beesten sterker geworden waren, daarvan drie op nieuw ingeënt, drie bij de zieke Beesten in het Land gejaagd, en de laatste drie bij de zieke Beesten in de loods gezet, zij hebben alle deze proeven doorgestaan; en om nog zekerder van mijne proeven te wezen, heb ik deze elf Beesten nog eens bij de zieke Beesten in de loods gebragt, en geene ziekte vernomen, zoo dat deze negen Hokkelingen voor absolut gebeterd gehouden kunnen worden, en twee voor niet vatbaar.’
  ‘De derde inentinge, die opzigtelijk ondernomen is, om te zien in hoe verre de inentinge op eene eenvoudige wijze zoude kunnen geschieden, zoo namelijk, dat de Beesten, ingeënt zijnde en na haar een purgatie gegeven te hebben, dezelven alsdan in een gevoegelijk saisoen des jaars in het Land te laten loopen, om haar dus aan hare natuurlijke geneigdheid over te geven; want bijaldien de inentinge op deze wijze door de Goddelijke Voorzienigheid gezegend mogt worden, alsdan zoude het eene aanlokken-de het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.begeerte worden, dat de Huislieden hunne Beesten om strijd zouden doen inenten; maar zoo de Landman hutten moet bouwen en dagelijks Medicijnen kooken en bereiden, en verdere naauwkeurige oplettendheid gebruiken, zoo als ze door mij in orde is verrigt geworden, zal geen Huisman daartoe overgaan, die uit de natuur een haat, ja een afgrijzen tegen de inentinge heeft opgevat, derhalve heb ik het van mijn pligt geacht, om, zoo veel in mij was, de inentinge bij hunlieden aannemelijk en op eene gemakkelijke wijze voor te stellen en te verrigten, om daardoor het nuttig en heilzaam oogmerk te bereiken; te dien einde werd geprocedeerd tot de inentinge van 33 jonge Runderen, die op den 16. Augustus door mij zijn ingeënt geworden, op de volgende wijze:
  
  5
  Beesten werden ingeënt en adergelaten.
  5
  Beesten werden ingeënt, zonder er iets anders aan gedaan te hebben.
  23
  Beesten werden ingeënt, en daarna een purgatie gegeven.’
  
  ‘Deze 33 jonge Runderen werden los, in een groote Polder van den Hooggeboren Heer vegelin gejaagd, en intusschen werd er een groote loods opgeslagen, daar de Beesten, ziek zijnde en 's nachts bij ongunstig weder, eene schuilplaats konden vinden. Deze Beesten zijn alle ingeënt ge-worden het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.de dag na hare aankomst, en met smetstoffe, frisch van eene zwartbonte Koe en een zwartbont Enter-rier genomen, die de ziekte gemakkelijk schenen te hebben: doch waarvan de zwartbonte Koe op den 20. dito, en het zwartbont Enter-rier op den 21. dito beide gestorven zijn. Den 22. Augustus werden zekere teekenen van ziekte aan 17 Beesten geobserveerd als volgt: No. 2, 3, 7, 11, 12, 15, 16, 17, 18, 20, 22, 27, 28, 30, 31, 32 en 33. Deze 17 jonge Beesten, door de inentinge ziek geworden zijnde, hebben alle de sterkste graden van ziekte gekregen, en zijn, na de hevigste toevallen te hebben uitgestaan, binnen de 16 dagen na de inentinge gestorven: de overige 16 Beesten waren tot aan den eersten September volkomen gezond en tierig in het Land grazende. Op den 2. dito, toen het bepaald was dezelven naar elders te verplaatsen, om ze op nieuw weder in te enten ontdekte men, dat er reeds vier Hokkelingen waren, die teekenen van ziekte gaven, het geen verder tot de overige 12 Beesten is overgeslagen. Deze 16 Beesten, daar de inentinge niet op gevat had, zijn vervolgens door het natuurlijk besmettend euvel aangetast. Het is ook niet vreemd te denken, dat de besmettinge zeer sterk was in die weide, dewijl er 17 Runderen zulke zware en violente graden van ziekte gehad hebben en gestorven zijn; dit heeft mij doen denken, dat het zeer kwaad is, vele Beesten te gelijk op eene plaats in
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.te enten, en ze bij elkanderen te doen staan, of ze in het land te laten loopen, tot dat ze de ziekte hebben doorgestaan, dewijl de lucht op die plaats op eene allersterkste wijze met die besmette deelen aangedaan en bedorven wordt, waardoor de Veepest in graden toeneemt, en de nabij gelegene Runder -kudden het gevolg doet smaken. Van deze 16 Beesten zijn er 10 gestorven en 6 gebeterd, als No. 1 een zwartbonte Bul, die alleen ingeënt en adergelaten is geworden, No. 14 blaauwbont Hokkeling, ingeënt en purgatie gegeven, No. 19 roodbont Enter-rier, No. 23 zwartbont Hokkeling, No. 26 zwartbont Hokkeling, No. 29 zwartbont Hokkeling. Zoo dat van deze derde inentinge van 33 Beesten, 17 door de inentinge ziek geworden, en alle gestorven zijn, en 16 door de natuurlijke ziekte aangetast, waarvan 10 gestorven en 6 gebeterd zijn.’
  ‘Ik voeg hier eindelijk tot slot bij, dat de redenen, waarom de inentinge met zoo veel vlijt en ijver wordt ondernomen, alleen is, om daardoor de Beesten ligtere graden van ziekte te doen krijgen, en ware het mogelijk, meerder Beesten uit deze kwaadaardige ziekte te zien opkomen, dan door de natuurlijke ziekte, over het geheel genomen, geschiedt; maar het tegengestelde heb ik zien gebeuren, en dat voornamelijk in deze laatste proeve van inentinge, waarin 17 Beesten door de inentinge te gelijk ziek geworden, en alle, na de sterkste graden
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.van ziekte te hebben uitgestaan, jammerlijk gestorven zijn, zonder dat zulks aan het eene of andere buitengewoon toeval kan toegeschreven worden.’
  ‘Hopende dat dit eenvoudig en kort Berigt eenigzins aan u edel mogende mag welgevallen:’
  ‘Hebbe ik de eer mij, met eerbied, te noemen,’
  
  ‘edel mogende heeren!’
  ‘u edel mogendens Onderdanigen Dienaar,’
  (Was geteekend)
  ‘J. de VRIES.’
  
  Deze proeven ter inenting vielen dus al mede niet gunstig uit, en velen kwamen in het vermoeden, dat er meerder Beesten, welke door de ziekte werden aangetast, zonder ingeënt te zijn, beterden, dan van die, welke werden ingeënt, en tot die vermoeden gaf het slot van het Rapport van den Heer de vries veel aanleiding. Men bleef dus huiverig in het doen der inenting, maar was echter van oordeel, dat, werd dezelve gedaan, het dan best was zulks, bij tijds, aan jonge beesten te doen, en daartoe stoffen te gebruiken van beesten, welke niet zeer zwaar besmet waren, en vooral geen in-gewanden het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.van, aan de ziekte gestorven, beesten er toe te gebruiken.
  Na van de inentingen, welke door den Heer de vries verrigt zijn, gesproken te hebben, dienen wij zulks ook te doen van die, welke de Huisman geert reinders gedaan heeft; hebbende deze ervaren Landman getoond, een zeer ijverige en getrouwe waarnemer te zijn, zoo dat het door hem uitgegeven werkje der overweging dubbel waardig isHet is getiteld: Historisch Verhaal, Waarnemingen en Proeven wegens de Inenting in het jaar 1776; het is uitgegeven te Groningen bij lubbartus huizing, in het jaar 1777.. Wij, zullen aan onze Lezers eene korte en zakelijke opgave van 's Mans proeven en waarnemingen doen.
  Proeven ter inenting der Veepest, genomen door geert reinders en anderen.In de eerste plaats werden door hem verscheiden proeven met de gewone wijze van inenten genomen, waarvan de uitslag verschillende was. Van de eerde inenting aan 16 Hokkelingen had de inenting op 11 niet gevat; van de 5, die gevat hadden, beterden er 4 en 1 stierf aan de ziekte; de 11, welke niet gevat hadden, werden nader ingeënt, en nu gevat hebbende, beterden er 7 en 4 stierven, zoo dat er van deze 16 beesten 11 beterden, dat zeer voorspoedig uitviel. Bij eene tweede proeve werden ingeënt 11 Koeijen, 11 Entervaarzen en 3 Hokkelingen; deze allen gevat hebbende, beterden er van de 11 Koeijen 7, van de
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.11 Entervaarzen ook 7, en stierven er van elk dezer soorten 4 aan de ziekte, terwijl de 3 Hokkelingen er ook alle aan stierven: deze proef viel dus mede vrij wel uit. Bij eene andere proef stierven er van 16 ingeënte slechcs 2; dan, nog eene proef op 20 beesten, waarvan er 18 stierven en slechts 2 beterden, bragt weder veel onzekerheid in de inenting, terwijl evenwel alle deze getallen bijeen genomen en dooreen geslagen zijnde, zoo bleek, dat in deze vier verschillende proeven waren ingeënt 77 beesten, en hiervan 41 waren gebeterd en 36 gestorven.
  Onze ijverige geert reinders gaf den moed niet op, maar besloot met camper en jan willem smit, de inenting op eene zachtere en verbeterde wijze te beproeven, en in der daad, men kan voluit zeggen, dat, zoo de inenting aan eenige verbetering onderworpen is, door deze proeven den grondslag tot verbetering gelegd is.
  Den uitslag van eene andere manier van behandeling was dan, dat van de 16 ingeënte beesten 9 beterden en 7 stierven. In eene volgende proef bij den Heer goldstein te Bedum, beterden eerst van de 8 ingeënte beesten 7, en van deze laatste 7 bij de herhaling 6. Meer andere proeven, meer of min voor of tegen, kwamen in aanmerking; dan, ook deze wekten de bijzondere aandacht op van den oplettenden geert reinders, om nader naar de oorzaken dezer verschillendheden te zoeken.
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.'s Mans aandacht viel dan op het ras, op den ouderdom van Kalf, Hokkeling, Enterrier en Koe, of Stier of Bul, op melkgevende of droogstaande, en met kalf zijnde of kortelings gekalfd hebbende Koeijen, maar vooral ook op de gebeterde of ongebeterde, als mede op die, welke de inenting niet of al gevat hadden, en op die, welke ingeënt geweest en van de ziekte gebeterd waren; en daarenboven op de inenting, of die in de stallen, schuren of in de open lucht was verrigt: dit alles naauwkeurig navorschende, ontwikkelde hij verschillende oorzaken van het wel of kwalijk gelukken der inenting, en vooral het tijdstip van den hoogsten graad en vatbaarheid der besmetting door inenting; welke opmerkingen het zoo verre gepragt hadden, dat men nagenoeg konde vermoeden, dat de trap van de uitwerking der inenting langzamerhand tot rijpheid kwam, en als gevolg daarvan de uitwerkselen minder woedende waren, dan dat men die door zware inentstoffen spoedig en op een sprong wilde aanzetten, tot welk laatste de ondervinding leerde, dat de open lucht beter geschikt ware.
  De proeven, hierop door hem vervolgd wordende, leverden dezelve verschillende en zonderlinge uitkomsten op; hij viel vervolgens in de gedachten, of ook Kalven, van gebeterde Koeijen geboren, al of niet vatbaar zouden zijn, vermits hij zulk een Kalf bij drie andere zieken geplaatst hebbende,
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.hetzelve volmaakt gezond bleef; dit zelfde Kalf vervolgens door sterke stoffe van eene zeer zieke Koe ingeënt, bleef, behalve ligte teekenen, gezond in het midden van de sterke besmetting.
  Deze opmerking had ten gevolge, dat men er nader oplettende op was, 6 Kalven uit gebeterde Koeijen, die er van 's mans, in 1769 en 1770 ganschelijk uitgestorven, stal overig waren, bleven allen gezond; doch vijf a zes weken oud zijnde, entte hij dezelven in: zij werden ligt ziek, doch beterden allen. Insgelijks had jan jakob tempel de ziekte onder 16 Kalveren, waarvan er 3 van gebeterde Koeijen waren: deze 3 werden ligt ziek en beterden, de overige 13 stierven. Nog had jan willem smits 3 Kalven van gebeterd vee ingeënt, waarvan er 2 beterden en 1 stierf. Sijmon jacobs verloor alle zijne Kalven van ongebeterde Koeijen, een enkele van eene gebeterde Koe kwam er door. Uit deze waarnemingen kan en mag men, met onzen oplettenden geert, wel stellen, dat zulk soort van Kalven minder vatbaar voor de besmetting zijn, of althans er minder sterk door aangedaan worden, dan wel anderen.
  Het gevolg van al het vorige was oorzaak, dat de Heer reinders wilde beproeven, of de Kalveren of Hokkelingen, volgens zijne waarnemingen ingeënt, genoegzaam voor eene volgende ziekte bevrijd waren, en in der daad was dit ook de zaak, daar het op aankwam, dewijl anders
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.het inenten van jonge Kalveren, ter voorbehoeding, geheel onnut was. Hierop dan bedacht, vervolgde de oplettende waarnemer met een vrij aanmerkelijk getal proeven, welke zijn vermoeden ten aanzien van het nut der inenting schenen te begunstigen, ja zelfs aannemelijk maakte; deze alle voor te dragen, zoude te veel uitweiden, en kunnen best in het werkje zelve worden nagezien; de voornaamste komen hierop uit: dat hij alle zijne door hem ingeënte en gezond gebleven, of ligt ziek geweest zijnde gebeterde Kalveren wederom inentende, en deze doorgaans gezond bleven; deze en andere, in het vervolg gebeterde en ingeënte Kalveren, wederom en wel aan de sterkste besmetting blootgesteld, bleven, alle onbesmet, zelfs in stallen, daar van de 16 ingeënte 10 stierven en 3 sukkelend bleven; eindelijk bleven al wederom andere ingeënte en gebeterde Kalveren, welke bij, omtrent en naast aan de sterkst besmette, het zij natuurlijk of door inenting zieke of stervende beesten, stonden, gezond. Al hetwelk zamen genomen, oorzaak werd, dat deze ontdekkingen als nu door zoo vele baarblijkelijkheden bevestigd zijnde, ook openbaar gemaakt werden in eenen brief, door den ontdekker aan de Heeren p. camper en munniks geschreven, welke gedrukt en dus voor een ieder verkrijgbaar werd, en waarvan het resultaat, steunende op de opgemelde gronden en nog nader gedane proeven, aldus was: dat door de zekerste proe-ven het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.was waar bevonden, dat Kalven, van gebeterde Koeijen geboren, ofschoon ook die Koeijen voor vijf jaren hadden ziek geweest, zes of acht weken oud zijnde, voor dat ze nog in de open lucht geweest zijn, ingeënt wordende, allen zeer ligt ziek worden en beteren, en daarna in het land geweest zijnde, wederom wordende ingeënt, schijnen sommigen op den zesden en zevenden dag na de inenting eene zeer ligte aandoening te hebben, enz.
  Op dezen brief nu, die in het jaar 1774 geschreven was, komt vervolgens nog eenen zeer merkwaardigen brief van den Heer dirk fontein in aanmerking, houdende berigt van proeven, door zijn Ed. en door den Heer coopmans genomen, en aan onzen Huisman gulhartig medegedeeld, waarin gevraagd wordt:
  Vooreerst: Hoe weet men in jonge Kalveren zeker, of de ziekte gevat is?
  Ten tweede: Of de uitwerking der smetstoffe in zulke jonge Kalveren, van zes weken oud, genoeg is, om hun voor hun leven voor die ziekte te beveiligen, te weten, Kalven van gebeterde Koeijen, die niet in de buitenlucht geweest zijn, en derhalve niet vatbaar voor de natuurlijke ziekte zijn gesteld?
  Deze vragen zijn in der daad gewigtig, daar vele proeven twijfelachtig en ongelijk zijn. Evenwel zijn de proeven van dien Heer opmerkelijk genoeg, om ze hier mede kortelijk op te geven. Dus heeft meint
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.meinsma ingeënt 45 Kalveren: hiervan zijn 3 gestorven, de overige ten tweedemaal ingeënt zijnde, werden er geene ziek, maar zulks ten derdemaal, in September, gedaan zijnde; werden er 5 wederom ziek, waarvan er 3 stierven, en dus bleven er van de 45 stuks 39 over.
  Klaas douwes entte 4 Kalveren in, van drie maanden oud, welke allen beterden; hij deed zulks nog aan 8, hiervan stierf er 1; de overige 7, in September weder ingeënt zijnde, werden er 2 ziek en stierven, en dus bleven er van deze 12 Kalven 9 in het leven.
  Naderhand, in den zomer, hebben zij er 18 ingeënt, welke, na de sterkste beproeving, allen gebeterd zijn; als mede nog 8, waarvan 1 gestorven is en 7 gebeterd zijn.
  Nog heeft jurgen douwes tot tweemaal ingeënt 7 Kalveren, waarvan 2 gestorven en 5 gebeterd zijn.
  Reinier halma heeft 24 Kalven, alle van gebeterde Koeijen, en 6, 8 a 10 weken oud, en waarvan de meeste niet buiten 's huis geweest zijn, ingeënt, waarvan, bij de eerste inenting, 3 stierven, en van de overige 21, bij herhaalde inenting, geen één; dan in October dezelve weder inentende, zijnde er 8 van ziek geworden, waarvan 3 gestorven en 5 gebeterd zijn, zoo dat er van deze 24 Kalven, van gebeterde Koeijen, door de inenting 6 gestorven, en 18 van de ziekte gebeterd zijn.
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.Als men deze proeven bij elkander brengt, dan heeft dit inenten van jonge Kalveren, in dien smaak, zeker een opmerkelijken voordeeligen uitslag gehad, alzoo van de 114 laatstgenoemde ingeënte Kalveren slechts 18 gestorven en 96 gebeterd zijn.
  Dan, hoe voordeelig deze proeven zijn uitgevallen, oordeelt de Heer fontein, dat zij nog niet voldoende genoeg zijn om zijne voorgestelde vragen te beantwoorden, juist daarom, omdat, alschoon de opgemelde inentingen een voordeeligen uitslag hebben gehad, desniettemin de omstandigheden, tijd en plaats der inenting, verschillende verschijnsels en uitwerkingen hebben te weeg gebragt, die niet eenerlei bepalingen of regelen kunnen uitmaken, en waaromtrent dan ook een nader onderzoek vereischt wordt, het welk ons heeft aangespoord, om ook nog van eenige der voornaamste proeven, waarvan de geachte geert reinders spreekt, melding te maken, en wel bijzonder van die, welke op Kalven van gebeterde en van ongebeterde Koeijen genomen zijn, van welke een groot gedeelte in huis en een gedeelte op het land zijn ingeënt.
  Het getal Kalven, zoo bij genoemde geert reinders als bij verscheiden anderen ingeënt en hier bedoeld, bedroeg 371.
  Onder deze 371 Kalven waren er, volgens de opgave in het werkje, 190 Kalven van gebeterde Koeijen, dat is van Koeijen, welke van de ziekte gebeterd waren, voor
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.dat zij deze Kalven hadden ter wereld gebragt, en 93 Kalven van ongebeterde Koeijen, dat is van Koeijen, welke de ziekte nog niet gehad hadden, toen zij die Kalven voortbragten, terwijl bij 88 Kalven van onderscheiden personen het onderscheid van Kalven uit gebeterde of ongebeterde Koeijen niet wordt opgegeven, en van welke 88 laatstgemelde door ons voorondersteld worden 43 Kalven uit gebeterde, en 45 Kalven uit ongebeterde Koeijen te zijn geweest, makende alsdan uit:
  
  
  Kalven van gebeterde Koeijen
  233
  
  
  Kalven van ongebeterde Koeijen
  138
  
  
  
  ____
  
  
  is te zamen
  371
  
  
  
  
  Van deze 371 Kalven zijn ingeënt, in huis
  279
  
  
  en op het land
  92
  
  
  
  _____
  
  
  is weder de
  371
  
  
  Deze 371 Kalven voor de eerstemaal ingeënt zijnde, zoo zijn er van gestorven 42 en gebeterd 329; deze 329 voor de tweedemaal zijnde ingeënt, zoo is er van gestorven 1 en zijn er gebeterd 328; welke 328 voor de derdemaal ingeënt zijnde, zoo zijn er van gestorven 3 en gebeterd 325; eindelijk die 325 voor de vierdemaal ingeënt zijnde, zoo is van dezelve gestorven 1 en zijn er gebeterd 324; zoo dat in het geheel van de vier inentingen van deze 371
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.Kalven gestorven zijn 47 en gebeterd 324, het welk nagenoeg 7 gebeterde tegen 1 gestorvene was, en waarbij men in aanmerking moet nemen, dat de 4, welke van de derde en vierde inenting gestorven zijn, door bijkomende omstandigheden den hoogsten graad der ziekte niet hebben wederstaan: terwijl men ook in aanmerking dient te nemen, dat in de tweede, derde en vierde inenting, verre de meesten ligte aandoeningen van de ziekte zullen gehad hebben en eenige de ziekte zelve, hoezeer zij reeds van eene vorige inenting gebeterd waren.
  Verder hebben wij uit de opgave, in het reeds genoemde werkje, getracht na te gaan, hoe veel van die 371 Kalven uit gebeterde en hoe veel Kalven uit ongebeterde Koeijen in huis en op het land zijn ingeënt, en bevonden, dat van de Kalven uit gebeterde Koeijen 167 in huis en 66 op het land zijn ingeënt, en van de Kalven uit ongebeterde Koeijen 112 in huis en 26 op het land; terwijl wij er ook al verder uit berekend hebben, hoe veel van de Kalven uit gebeterde Koeijen, die in huis of op het land zijn ingeënt, gestorven of gebeterd zijn, en zoo ook desgelijks van de Kalven uit de ongebeterde Koeijen, en bevonden, dat van de 167 Kalven van gebeterde Koeijen, die in huis zijn ingeënt, 16 gestorven en 151 gebeterd zijn; en dat van de 66, die op het land zijn ingeënt, gestorven is en 65 gebeterd zijn: voorts dat van de 112 Kalven van ongebeterde
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.Koeijen, die in huis zijn ingeënt, 19 gestorven en 93 gebeterd zijn; en van de 26, die op het land zijn ingeënt, 11 gestorven en 15 gebeterd zijn; alle welke verschillende getallen met de reeds opgegeven totalen overeenkomen, zoo als op de hier tegenover staande Tafel, welke wij, volgens het werkje van genoemden geert reinders, hebben opgesteld, kan worden nagegaan. Men ziet uit de, door ons opgemaakte, berekening, dat van de Kalven van gebeterde Koeijen, welke in huis zijn ingeënt, naar evenredigheid meer gestorven zijn dan van die, welke op het land zijn ingeënt; terwijl integendeel van de Kalven van ongebeterde Koeijen, welke in huis zijn ingeënt, naar evenredigheid van het getal gestorvene tegen de gebeterde, minder zijn gestorven dan van die, welke op het land zijn ingeënt, dan welk verschil wij niet wel kunnen ontwikkelen, doordien van vele dier inentingen den datum niet is opgegeven; ware dit van allen gedaan, dan zonde men mogelijk uit het verschil van het jaargetijde enz. eenige gevolgtrekkingen kunnen maken.
  Hiermede zouden wij van deze berekeningen kunnen afstappen, maar uit dezelven eenige bedenkingen bij ons zijnde opgekomen, oordeelen wij dezelve te moeten mededeelen.
  Bedenkingen wegens die inentigen.Vooreerst is de vraag, of het inenten van Kalven, uit gebeterde Koeijen, van zoodanig gevolg kan zijn, dat dezelve, in
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.later tijden, Koeijen geworden zijnde, wanneer de Veepest had opgehouden en ongelukkig weder woedde, niet vatbaar voor de besmetting zouden zijn, nademaal er voorbeelden zijn, dat gebeterde Koeijen andermaal door de besmetting natuurlijk aangetast en van de ziekte gestorven zijn.
  Ten tweede: daar men uit de opgave van geert reinders ziet, dat er van de Kalven, het zij van gebeterde of van ongebeterde Koeijen geboren, en op den ouderdom van 6, 7 of 8 weken ingeënt, na van de eerste inenting gebeterd te zijn, wederom, in hetzelfde jaar; ten tweede-, derde- en vierdemaal zijn ingeënt, en er van die volgende inentingen zijn gestorven, en de overige zeker meestal, zoo niet de ziekte, ten minste ligte aandoeningen er van zullen gehad hebben; zoo is de vraag, of zoo iets niet eene soort van verzwakking kan veroorzaken of eenige kwalen nalaten, waaraan de beesten kwijnen? te meer, daar het bekend is, hoezeer het Rundvee, over het geheel, voor het longevuur en andere kwijnende ziekten vatbaar is; waarop men, naar ons vermoeden, in de drift tot inenten, niet genoeg acht gegeven heeft: dan of men, op goede gronden, zoude kunnen vooronderstellen, dat zoodanige ingeënte Kalven volmaakt en frisch gebeterd zijn?
  Eindelijk, of men, gelijk reinders hier en daar heeft aangeteekend, niet naauwkeuriger moest toezien op de keuze der smetstoffe, te weten: of men die
  
  
  het rundvee.
  V. Afd XIV. Hoofdst.niet alleen van zoodanige zieke beesten behoorde te nemen, welke het minst besmet schijnen te zijn, nademaal men bevonden heeft, dat er een aanmerkelijk verschil in de ziekte plaats heeft, en de ingeënte beesten dezelve veeltijds minder of meerder zwaar gehad hebben, naarmate de inentstoffe van minder of meerder zwaar besmette beesten genomen was, en of men de smetstoffe niet liever in het begin der ziekte van de beesten behoorde te nemen, dan in eenen meer gevorderden staat van dezelve? als mede, of wegens den besten ouderdom en den tijd ter inenting niet nog veel zoude te onderzoeken zijn?
  Voor het overige zullen wij van de verschillende gevoelens, voor en tegen de inenting der Veepest, alleen zeggen: dat er zeer veel voor en tegen die inenting geschreven is; dat men vergelijkingen gemaakt heeft tusschen het getal der beesten, welke van de. inenting en van de natuurlijke ziekte gestorven zijn, ten einde daaruit ten voor-of nadeele der inenting te beslissen; maar men heeft niet genoeg in het oog gehouden, om gelijke soort van Rundvee, in de berekening, tegen elkander te stellen; zoo heeft men, bij voorbeeld, de gebeterde uit ingeënte Hokkelingen gesteld, tegen de, aan de natuurlijke ziekte gestorvene, Runderen van allerlei soort, het welk zoo niet behoorde, daar men weet, dat jonge beesten de ziekte veeltijds minder zwaar hebben, voornamelijk als dezelve met overleg wor-den het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.ingeënt; als volwassen Koeijen, welke de ziekte natuurlijk krijgen, en waarvan er veeltijds met kalf zijn: men had integendeel de berekening en vergelijking, met meerder oplettendheid, behooren te maken; men had gelijke soorten van vee, gelijke jaargetijden en andere gelijke omstandigheden tegen elkander moeten vergelijken, dan zou men mogelijk nader tot eene ware beslissing hebben kunnen komen, daar men toch weet, dat de Veepest in het eene jaar of jaargetijde sterker gewoed heeft dan in het andere, en dat volwassen beesten de ziekte veelal zwaarder hebben dan jonge beesten, zoo als reeds gezegd is: terwijl wij onze Lezers, welke meerder verlangen te weten van al het geen voor en tegen de inenting der Veepest geschreven is, naar de werken van camper, vink, engelman, veerman en anderen verwijzen.
  
  Wijze der inenting, en keuze der smetstoffe.Wat de beste wijze der inenting van de Veepest betreft, men zoude mogelijk kunnen volstaan met slechts eene kleine wonde aan den hals, aan de krop of aan den kossem te maken, en daarin een dotje pluksel of vlas te stoppen, het welk met smetstoffe uit den neus of muil van een ziek beest doordrongen is, en wel met stoffe van een beest, dat het minst besmet schijnt te zijn. Omtrent de keuze der in te enten beesten zal het best zijn jonge beesten te verkiezen, zoo als reeds meermalen gezegd is.
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.De algemeene manier van inenting is echter zoo, dat men de smetstoffe uit den neus of muil neme, en dezelve in een kopje of glaasje verzamele, waarin men vervolgens eenige draden garen (liefst katoenen garen) doopt; na dat deze met de smetstoffe wel doorweekt zijn, steekt men eenige dezer draden door het oog van een groote naald, moetende de draden ieder omtrent een span lengte hebben; voorts vat men den huid van het dier met den duim en voorsten vinger der linkerhand, en steekt de naalde door den alzoo geknepen huid, haalt er de draden door, en trekt die al zachtjes heen en weder, waarna men de naald van de draden afdoet, de beide enden der draden vastknoopt, en dit alzoo 4, 5 of 6 dagen laat zitten, als wanneer de wond begint te etteren: men trekt de draden er dan zachtjes uit, en drukt, met de duimen, de etter uit de wond, op wier meerdere of mindere ontstokenheid men dan ook acht geeft, en welke men met wat water en jenever of met witte wijn of beste azijn bekoelt, tot dat dezelve geneest, het welk doorgaans spoedig geschiedt; somtijds loopt de wond schielijk toe met een puistje of roofje, het welk men maar moet laten zitten, doch gestadig wasschen: de uitwerkselen der inenting zullen zich dan weldra openbaren. De plaats der inenting is onverschillig, doch is echter het best ter plaatse, alwaar de meeste bloedvaten loopen, bij voorbeeld,
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.bij de hoofd-slagaderen, aan de voorzijde of voorvang, aan de achtervang of dijen, waar het best geacht wordt, ook wel aan den hals enz. Nimmer moet men vleesch, vel, vet, deelen der ingewanden enz. van, aan de ziekte gestorven, beesten tot het inenten gebruiken, alzoo dit de ziekte zeer zwaar en gevaarlijk maakt.
  
  Wijze der inenting, en behandeling der zieke beesten, volgens van doeveren.Van het geen over de wijze der inenting van de Veepest aan het Rundvee door anderen geschreven is, oordeelen wij het volgende te moeten mededeelen; te weten: vooreerst de gedachten van den Leydschen Hoogleeraar van doeveren, zoo als dezelve in de reeds meermalen aangehaalde Bibliotheek, door den Heer sandifort uitgegeven, zijn geplaatst: deze acht daartoe het geschiktst, gezond vee, dat anderhalf of twee jaren oud is. Indien de inenting niet terstond teekenen geeft van gevat te hebben, acht hij raadzaam, het ingeënte vee van het overige af te zonderen, en veertien dagen daarna hetzelve weder in te enten. De voorbereiding acht hij onnut. Met de inenting gaat hij op de volgende wijze te werk: hij neemt linnen of katoenen draden, zeven of acht duimen lang, en steekt dezelven in den neus van een ziek beest, opdat zij het vocht, het welk uit denzelven loopt, naar behooren in zich zouden trekken; men gebruikt deze draden, hoe verscher zij zijn, des te liever, en men
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.meent, dat de inenting dan beter gelukt. Deze draden steekt hij in zulk een krommen naald, als de Heelmeesters tot het verrigten der naden gebruiken; dan ligt hij met den duim en voorsten vinger van de linkerhand het vel aan het achterste gedeelte van de dije op; steekt de naald door hetzelve, en knoopt vervolgens den doorgestoken draad toe, maar doet dezen draad echter vervolgens weg, zoo dra hij gewaar wordt, dat het beest door de ziekte is aangetast, wanneer hij ook het gezwel, het welk zich aldaar somtijds doet zien, naar behooren behandelt. Op den derden of vierden dag na de inenting opent hij eene ader, en ontlast van een beest, dat zoo oud is, als hier boven is opgegeven, tien of twaalf oncen bloed; doet zich nu op den zesden dag nog geen teeken der ziekte op, dan herhaalt hij de aderlating, doch ontlast maar half zoo veel bloed. Het ingeënte vee laat hij geen droog voedsel gebruiken, en hij laat, van dien tijd af, olie van vitriool onder den drank doen, radende hij voor het overige af alle geneesmiddelen, dewijl men van dezelven, gelijk hij zegt, tot hiertoe weinig of geen nut heeft gezien. Sterke buikzuiverende middelen keurt hij af; maar, dewijl de ziekte veeltijds door een' loop een gelukkig einde neemt, meent hij, dat zachte buikzuiverende middelen, in den beginne gegeven, niet onnut zouden zijn, vooral wanneer het vee geene ontlasting
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.had, te welken einde hij ook aanraadt, of den harden drek met de hand, die men vooraf met olie heeft bestreken, weg te nemen, of door middel van klijsteren ontlasting te bezorgen. Gedurende de ziekte raadt hij aan, het vee voor de koude en tocht te bewaren. Wanneer de beesten nu eindelijk weder gezond zijn, het welk men het best aan het herkaauwen kan ontdekken, meent hij, dat men het weder instorten het best voorkomt daardoor, dat men het vee voedsel geeft, dat goed is, en gemakkelijk verteerd wordt; dat men het nu en dan een zacht buikzuiverend middel ingeeft, en onder den gewonen drank zemelen mengt, zoo lang de loop, die dikwijls op de ziekte volgt, aanhoudt. Wanneer eindelijk een beest, het welk de inenting wel heeft doorgestaan, ergens elders heen, vooral bij ander vee, zal gebragt worden, acht hij raadzaam, het vooraf wel te zuiveren, te rossen, en met water en azijn te wasschen.
  
  De Heeren camper en munniks hebben sommige beesten, welke door hun zijn ingeënt, des morgens en des avonds ingegeven zeven oncen van een afkooksel van den willigen bast, met 40 droppelen van den geest van koperrood, en van dit middel maken zij met lof gewag. Andere beesten hebben zij ingegeven een afkooksel van kamillen-bloemen, waaronder de bo-vengenoemde het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.geest gemengd was; maar allen, die hetzelve gebruikt hadden, is dit zeer kwalijk bekomen, en de meeste hebben gebraakt. De inenting wordt volgens deze Schrijvers, het best verrigt in het dikke van de dije, even onder het hijsbeen (Os ischium), of een weinig lager, naar den hak. Op den vijfden of zesden dag na de inenting geven zij het vee een buikzuiverend middel in. Voor het overige meenen zij dat de beesten, die deze ziekte door de inenting gekregen hebben, en dezelve gelukkig hebben doorgestaan, vervolgens niet weder besmet worden; maar zij oordeelen ook, dat men niet verzekerd kan zijn, dat het vee de ziekte in der daad door de inenting gekregen, en dus voor alle verdere aanvallen beveiligd is, indien men het volgende niet gewaar wordt, te weten: dat het den zesden dag na de inenting ziek wordt, dat het dan allen trek tot eten verliest, en niet meer herkaauwt; dat op den derden of vierden dag, van het begin der ziekte af te rekenen, of den negenden of tienden dag na de inenting, de neus loopt; dat de oogen rood en ontstoken zijn; dat uit den grooten ooghoek meer of minder vocht loopt; dat het spuit, weinig of niet pist, en eindelijk, dat bij de Koeijen de klink ontstoken is.
  Vervolgens hebben zij, onder anderen, nog waargenomen, dat men een beest op
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.zes onderscheiden plaatsen van het ligchaam teffens inentende, het de ziekte wel eerder, maar uit dien hoofde niet zwaarder bekomen heeft, waarom zij ook aanraden, dat men de inenting altijd teffens op twee plaatsen zal verrigten; dat door brandmiddelen, welke men, na de inenting, op den tweeden en vervolgens tot den vierden dag ingesloten, aan de inentings-wond plaatste, na dat men den draad, waarmede de inenting was verrigt, had weggenomen, de werking van de inenting twee dagen lang vertraagd geworden, doch niet geheel belet is, dewijl de twee beesten, aan welke men dit beproefde, vervolgens de ziekte gekregen hebben, en gestorven zijn; en dat door de inenting, verrigt met het vel, vet, bloed, of vleesch van beesten, die aan deze ziekte waren gestorven, het zij dat deze zaken kort na den dood van dezelven genomen waren, of wel twee tot zes dagen daarna, de ziekte zoo zwaar is ontstaan, dat de meeste beesten, die, op deze wijze, waren ingeënt, gestorven zijn.
  
  Besluit van dit Hoofdstuk.Met het gene wij nu over de Veepest hebben ter neder gesteld, oordeelen wij te kunnen volstaan; men overwege het, en zoo het immer kwame te gebeuren, dat de Veepest weder regeerde, (het geen God, genadiglijk, gelieve te verhoeden!) dan kieze men het beste uit dit alles; en
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIV. Hoofdst.gebruike de voorgeschreven behoed- en geneesmiddelen ten meesten nutte.
  
  De Hoofdstukken over de Veepest 'dus zijnde voltooid, zoo zullen wij in de volgende Afdeeling het huishoudelijke gedeelte dezes werks beschrijven, en hetzelve alzoo ten einde brengen.