text: I.
  (Verklaring van Hendrick Cornelissen van Rosendael en Hans Stockmans van Mechelen, betreffende het voorgevallene te Atjeh in 1599 op de schepen onder 't beleid van Cornelis de Houtman.)
  Op huyden, den xiiien Octobris ano xvc ende vier compareerden voor mij Jan Franssen Bruyningh, Openbaer Notaris tot Amsterdamme residerende, bij den Hove van Hollandt geadmitteert, ter presentie vanden ondergeschreven getuygen, D'eersame Hendrick Cornelissen van Rosendael, out omtrent xxxv jaren, ende Hans Stockmans van Mechelen, out omtrent xxv jaren. Ende hebben op eere ende trouwe, bij ware Cristelijcke woorden in plaetse van solemnelen eede, ter instantie ende versoucke vande Bewindthebberen vande Oost Indische Compaignie, binnen deser stede Amstelredamme verclaert, getuycht, ende geattesteert, hoe warachtich is, dat sij deposanten, opten acht ende twintichsten Junius xvc negen ende tnegentich, met twee schepen, t'eene die Leeuw, ende t'ander die Leeuwinne genampt (onder tbeleyt vanden Generael Cornelis de Houtman) inde Bay van Achyn in Sumatra sijn gearriveert ende dat ten zelven dage die Coopman van haerluyder jacht die door een ander gat vande Baey gelopen was, aen borde vanden Admirael is gecommen, mitbrengende een brieff uyten name vanden Coninck van Sumatra, door Portugesen geschreven, ende onderteeckent bij Don Alfonso Vin-cento (die welcke den principalen Autheur is geweest van 't verraet ende die schade gedaen op de schepen uyt dese landen gevaren, ende voorde alder eerste reyse tot Bantam gearriueert, daer deur haer handel te niete raecte, ende dat verscheyden lagen geleyt werden, om d'selue schepen te overvallen, dan werde sulcx, door Godes gehengenisse verhindert, als sijnde tot haerluder eygen schade geredundeert, gelijck sijluyden allen tselue door Cornelis de Houtman verstaen hebben). Ende heeft d'voorsz. Don Alfonso eerst henlieden bij den Coninck van Sumatra, door vals aengeven, gesuspecteert ende vuyl gemaect, ende door belofften ende met raedt den
  Coninck voornoemt gepersuadeert omme haerlieder voorsz. twee schepen, die de Portugysen seyden, zeer rijck te wesen, met practycque te helpen overvallen ende te invaderen, ende omme tot haer voornemen te commen, hebben seer groote presenten den Coninck vereert, tot vijfftien int getal, op een reyse, ende noch dagelijcx meer ende meer gecontinueert met grote belofften, soo aen den Sabandaer, ende andere heren van 't Rijck, als oock aende Turcken, die aldaer dagelijcx gewoon waren te commen, geremonstreert 't bederff van haer peperhandel, door die compste vande Hollanders, sulcx dat die Portugysen bij d'een ende d'ander, zoo vele hebben te wege gebracht dat d'selve haar woorden ende valsche beschulding gelooff hebben gegeven. Sijnde voirder gebeurt, dat die Portugesen, bij eenige van d'onse, haer hebben gevoucht, ende d'eene door onwetentheyt ende d'ander door groote belofften ende toeseggingen van hulpe bedrogen. Jae zijn die Portugesen met haere valsche ende listige bedriegerije sooverre gecommen, dat sij die oogen vande onse verblindt, ende bij dezelve geloue vercregen hebben, overmits sijluyden voorgaven bij den Coninck zeer vele
  te vermogen, ende om sulcx beter te bevestigen, bewesen tselue met eenige cleyne Secreten, van weynich importantie, twelck conde geschieden met voorweten vande grooten, als den Sabandaer, ende andere hare Pensionnarisen, waer deur soo verre gecommen is dat d'ouerste sijn principale hooffden heeft gesonden aenden voornoemden verrader Don Alfonso, omme voor haer bij den Cooninck te intercederen ende versoucken, den peper beter coop te crijghen, sulcx dat d'onse metten beul (als men tot een spreeckwoort seydt) te biechte hebben gegaen als sij Don Alfonso tot een middelaer gebruycten, gelijck het vervolch der saecke genouchsaem uytwijst. Door welcke 't samen spraecke met Alfonso d'selue genouchsaem uyt eenige vande onsen verstaen heeft dat sij door gebreck van victualie niet lange souden mogen leggen, ende als d'onse te kennen gauen, soo sij die peper tot geen redelijcken prijs conden becommen, dat sij als dan andere plaetsen wilden aensoecken, heeft d'voornoemden verrader, Don Alfonso, daer uyt naerder occasie genomen, henlieden te beschuldigen ende den Coninck onderrecht, dat die Hollanders hem trotsten, ende te kennen hadden gegeven, soo hij hen niet en wilde accommoderen, dat sij gaen zouden naer sijn vijandt den Coninck van Jor. Door welck valsch aengeven die Portugesen den Coninck van Achijn gans ende geheel op haer sijde hebben gecregen, gemerct langen tijdt oorloch tusschen die van Jor en Sumatra geweest, ende noch was, daer inne die Portugesen haer soo sinisterlijck hebben connen dragen, gelijck haer dagelijcx doen in Oost-Indiën is, dat selffs den Generael Houtman Sr g. bekendt heeft (doen hij soo verre hem vervoert ende weynich uytcompste sach) met vele schalcken ende listige persoonen gesproocken ende geconverseert te hebben, maer noyt des voornoemden
  Alfonses gelijck bejegent. De wijle nu die saecken alsoo waren staende, ende die Portugesen bemerckende, ende genouchsaem verseeckert waren, dat zij den Coninck ende sijne principale Officiers, als mede den Ambassadeur vande Turcken, ende voorts alle die Turcxe coopluyden volcommelijck op haer zijde hadden, ende beneffens dien groot crediet bij d'onse vercregen, hebben dapper gearbeyt inden bedriechelijcken crijch handel van Jor, sijnde eyntelijck soo verre gebracht, dattet accoort gemaect ende aen weder sijden besworen is geweest ende omme d'onse op te houden is hen dagelijcx weynich peper geleuert, tot dat d'Achijnen wel gereet waren om haer voorgenomen bedriechelijck werck uyt te rechten. Als doen is den Admirael ende andere van haer schepen, wijs gemaect, ende te kennen gegeven datter vier galeijen waren gecommen, met vier hondert tseuentich baren peper, ende dat d'selue des anderen dachs souden aen borde commen, daerop ten geprefixeerden dach, smorgens vroech den Sabandaer met verscheyden eedelen, als den Ambassadeur vande Turcken ende andere, mitsgaders oock vele van haere dienaren, wel tot vijfftich int getal, met dubbelt geweer, int schip de Leeu hen hebben gevoucht, ende daer nae oock uyt die reuiere doen halen, met believen vanden generael, twee bercken, die (soo zij seyden) peper in hadden. Middelertijt hebben zijluyden het scheepsvolck, die graegh waren naer versche cost ende wijn, opgevult ende d'selue door eeten ende drincken soo vergiffticht, dat zij als rasende geworden zijn, ende heen ende weder ouer 't schip liepen. Als nu die Achenesen mercten dattet tijdt was haer boos voornemen te volbrengen, hebben eerst inde Leeuwinne beginnen te moorden ende doodt te slaen alles wes zij vonden, twelck sij met zeer cleyne moeyte conden te wege brengen, ouer-mits het meeste volck doort vergiftigen als voiren, rasende ende sot waren, ende souden in corte tschip ingehadt hebben ende daeraff meester geweest zijn, ten ware door hulpe van
  weynich personen, die van haer cost niet en hadden gegeten off gedroncken, die welcke een schoot hebben geschooten, haer verwerende ende defenderende soo vele doenlijck was, immers dat zij tschip door Goodts genade in hielden, ende op de schoot die int zelue schip, die Leeuwinne genampt, werde geschoten, vielen die van Achijn int schip de Leeuw mede aen, omme te moorden, sulcx dat zij ten eersten den Generael Cornelis de Houtman inde cajuyte hebben vermoort, met noch drie neffens hem, ende mede andere vant scheepsvolck, ende eyntelijck hebben insgelijcx die onse d'ouerhandt gehouden, sulcx dat door het lanckdurich ende gestadich gevecht weynich vande Achenen ontcommen zijn. Tschip de Leeuw voornoemt bevrijdt zijnde vande voorsz. verraders, heeft gepoocht ende getracht 't ander schip de Leeuwinne te ontsetten ende te bevrijden, ende derhaluen sijn focke rae gehijst, het touw affhouden ende na de Leeuwinne toegedreven, twelck siende die Achenen, die inde Leeuwinne waren, sijn te samen ouer boort gesprongen, het schip verlatende, hebben hen ten deele in haer prauwen gesalveert, ende die reste zijn omgecommen, ende alsoo door Goodes genade die schepen behouden, doch met verlies van ontrent vijff ende tnegentich personen van ons volck, die vermoort, dootelijk gequetst ende gevangen zijn geworden. Sulcx dat die Portugesen door haer groote bedriegelijckheyt ende schandelijcke verraderije henlieden (hoewel sij tot haer principael voornemen niet en quamen) sodanige grote moort ende schade aengedaen, ende den handel aldaer voor dien tijdt belet ende vijandt gemaect hebben, hoewel tselue
  geschiede met verlies van veel Achenen. Ende niettegenstaende dies, op dat men immers zoude weten dattet haer werck ende bedrijff was, hebben d'selve Portugesen opten xiiien Septembris daernae henlieden gevolcht ende op eenige galeijen Portugese ende bloetvlaggen laten waijen, doch werden door 't groff geschut uyt onse schepen soo getreft, datse goetvonden aff te houden ende die schepen te verlaten. Ende alsoo die schepen vers water gebrack, hebben goetgevonden een waterplaetse aen te soucken ende hen te prouideren, ende vande geledene schade te repareren soo vele doenlijck soude zijn, twelck gedaen wesende, hebben ongeraden gevonden weder naer Achijn te lopen, door vrese van een erger. Seggende uyt redene van wetenschappe, dat zij ten zeluen tijde opde voorsz. schepen mede gevaren ende alomme present ende bijgeweest zijn, ende alles gehoort, gesien ende verstaen hebben. Ende ouersulcx tselue affirmatiuelijck wetende presenterende zij deposanten tgunt voorsz. is, in cas van recoloment, breder bij eede corporeel te verifiëren. Versoeckende hier van te hebben acten een oft meer. In debita forma gedaen binnen der voorsz. stede ten huyse mijns Notaris ter presentie van Palm Mathijssen ende Pieter Dircxssen getuygen, hiertoe versocht.
  Ita attestor rogatus et requisitus. (get.) J. Bruinings, Not. Publ. 1604.