text: § 45. Over Waarheid en Natuurlijkheid van Voordracht.
  Men kan die Waarheid in een engeren of ruimeren zin nemen. In den laatsten is zij nagenoeg hetzelfde als Juistheid, waarover hieronder nader gesproken zal worden. In den engeren, ontkennenden zin, dien wij hier bedoelen, verstaan wij door Waarheid de afwezigheid 1. van alle gemaaktheid of gezochtheid; 2. van alle naäping; 3. van alle gezwollenheid en bombast; 4. van alle overdreven kunstbejag. - Onwaar door gemaaktheid zijn wij bijv., als wij, in plaats van onzen eigen natuurlijken toon van stem, een anderen pogen aan te nemen, die tegen ons orgaan strijdt; neem eens, als wij in een bastoon trachten te spreken, terwijl de natuur ons eene geheel tenorachtige stem geschonken heeft, of omgekeerd; - voorts, als wij op eene verwijfde, lispende wijze, met een proper mondjen en gespitste lippen, met een piepend, krakend stemmetjen en een eeuwigdurend suikerzoet lachjen alles voordragen, zoodat de woorden van den vermaarden francius op ons toepasselijk zijn; ‘het bezigen eener gebroken, fleemende stem is het doen van verweekelijkte saletjonkers, en meer van vrouwen dan mannen’Fracta voce uti mollium est ac delicatorum, et mulierum potius quam virorum (Specimen Eloq. exter., p. 39.);
  of wanneer wij als de redenaars te werk gaan, van welke een Fransch dichter zingt:
  
  Se faire les yeux grands et la bouche mignonne,
  Se radoucir la voix, et pour tout geste enfin
  Aux dames d'alentour faire la belle main;
  
  of wel, als wij aan hollandsche woorden eene nieuwmodische uitspraak geven, waardoor ze meer naar Fransch of Hoogduitsch dan naar Nederlandsch gelijken; of ook wel, als wij telkens, wanneer wij de r doen hooren, op eene gekunstelde wijze brouwen; of als wij de s met een onophoudelijk tjilpend en sissend geluid uitspreken; of als wij buitensporig en in het oog loopend gemaakt de n op het einde der woorden weglaten, en de taal daardoor verminken, verengelschen, of verdeenschen; of als wij, om zonderling te schijnen, eene plompe boersche stem en gebaren bezigen; en wat dergelijke proeven van gezochheid meer zijn. - 2. Door naäping zijn wij onwaar, als wij niet joks- of aardigheidshalve, maar in goeden ernst, met verzaking van onzen eigen trant van spreken en gebaarmaken, dien van anderen pogen na te doen. Geheel iets anders toch is het, een goed redenaar of voordrager op eene vrije en oordeelkundige wijze, en terwijl wij onze zelfstandigheid behouden, na te volgen, dan hem slaafs en gedwongen na te bootsen. Navolging kan voortreffelijke vruchten dragen; letterlijke nabootsing, d.i. naäping, baart, door de worsteling, die er dan tusschen onze eigen natuur en die van een ander ontstaat, niet dan karrikatuur. Intusschen heeft men voorbeelden genoeg, dat deze of gene geliefde redenaar, tot in de onloochenbaarste feilen zijner Voordracht, en tot in zijne dagelijksche gebrekkige manieren, gang, en houding toe, nageäapt wordtZoo had zich zelfs een bekend deventer predikant aangewend, de gemaakte stem en manieren van nu wijlen een hollandsch tooneelspeler, bij wien hij te kwader uur les genomen had, na te apen.. Men kan dat slag van lieden onder hen rangsehikken, van wie cicero ergens zegt: ‘ik heb navolgers genoeg gekend, die of het gemakkelijke, of ook het in het opzichtige en schier gebrekkige navolgen en najagen’Multos imitatores saepe cognovi, qui aut ea
  quae facilia sunt, aut etiam quae insignia ac paene vitiosa, consectantur imitando., en hen bij de stylisten vergelijken, die
  den geschiedschrijver hooft niet alleen in zijn Tacitus afgekeken zinrijke kortheid en schilderachtige uitdrukking, maar ook in zijne duisterheid hier en daar, overdreven zucht tot spraak-zuivering en verlatijnschte taalvormen pogen te evenaren, om ten slotte niets dan een gebrekkig afdruksel van hem te geven. - 3. Door gezwollenheid en wat men bombast heet, maken wij ons aan onwaarheid schuldig, wanneer wij alles, ook het eenvoudigste, op een en denzelfden hoogdravenden toon voordragen, nooit tot de meer dagelijksche middelsoortige manier van spreken, dien grondslag van alle Voordracht, afdalen, steeds in buitengewone verheffingen en dalingen der stem, in een onnatuurlijk hijgen en snikken (gelijk men 't op ons tooneel maar al te dikwerf hooren kan) behagen scheppen; kortom, in ons reciteeren naar die schrijvers zwemen, wier stijl onophoudelijk als op stelten gaat, en die ook de geringste zaken in pronkzieke woorden meenen te moeten kleeden. Zoo zijn er advocaten, die met dezelfde deftigheid van Mondelijke Voordracht over een servituut van waterdrop als over manslag en kindermoord het woord voeren; zoo zal een waanwijs dorpsvoorlezer hetgeen paulus ergens over zijn reismantel zegt, even statig opdreunen als zijn jubelende taal: ‘Ik heb den goeden strijd gestreden’, enz. - 4. Door overdreven kunstbejag eindelijk zijn wij onwaar, als wij de kunst in het voordragen te zeer verraden, te afgemeten en daardoor stijf in stemleiding en gebaren zijn, zoodat wij meer op een door raderwerk gedreven ledepop, dan op een uit eigen wil en kracht handelend wezen gelijken. Zonder kunst is geene Mondelijke Voordracht mogelijk; maar het toppunt van alle kunst is, dat zij slechts veredelde natuur schijnt, en dat men op haar kan toepassen wat tasso, in zijn Verlost Jeruzalem, (XVI, 9), van den toovertuin van Armida zingt:
  
  E quel, che il bello e il caro accresce all' opre,
  L'arte, che tutto fa, nulla si scopreNaar ten kate's vertaling:
  
  En, wat te meer bewondring moet verwekken,
  De Kunst, die alles vormde, is niet te ontdekken.
  
  .
  
  
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Men ziet uit het aangestipte, dat Waarheid van Voordracht zich in haar engeren zin ook Gemakkelijkheid en Ongedwongenheid, of met één woord Natuurlijkheid noemen laat; waarom men deze twee woorden zeer goed vereenigen, en van Waarheid en Natuurlijkheid spreken kan. Wat onnatuurlijk is, is ook onwaar en valsch. In den ruimsten zin is Waarheid, gelijk reeds gezegd werd, Juistheid; of anders: de volkomen gepaste uitdrukking van hetgeen men uitdrukken wil, kan, en mag.
  Voorts zij hier nog gezegd, dat alle Waarheid of Natuurlijkheid van Voordracht ondergeschikt moet zijn aan het Schoone, evenals dit in alle fraaye kunsten het geval is. Steeds zorge men dus, om niet door overdreven natuurlijkheid het schoonheidsgevoel te kwetsen. Het is juist de taak van alle kunst, de natuur binnen de perken van het schoone te houden. Die in den hem eigen dagelijkschen tongval ging voordragen, zou wel zeer natuurlijk, maar toch onschoon en stuitend spreken. En zoo zou een Kerkelijk Redenaar, die de jammerklachten van david, bij het vernemen van absalom's dood: ‘Absalom, mijn zone, mijn zone! ach, dat ik voor u gestorven ware! O Absalom, mijn zone, mijn zone!’ even luid en hartbrekend uitgilde, als de grijze Koning zelf, wel overeenkomstig met de natuur der smart van laatstgemelde dit voordragen, maar ten slotte toch meer doen glimlachen, dan roeren en treffen. Niemand zou in hem toch david zien. Er zijn voor den declamator, even als voor den schrijver, twee klippen te vermijden, namelijk noch het Ware en Natuurlijke geheel aan het Schoone, noch het Schoone geheel aan het Ware en Natuurlijke op te offeren. Franschen van vroeger tijd hebben wel eens op de eerste, Engelschen en Duitschers op de tweede klip schipbreuk geleden. De lijn echter, die Waarheid en Natuurlijkheid van Schoonheid scheidt, nauwkeurig te trekken, is in alle fraaye kunsten hoogst moeilijk; te meer, daar tijd, plaats, en omstandigheden in het afbakenen dier grenzen groot onderscheid te weeg brengen, en de begrippen over hetgeen schoon en welvoegelijk is zoo willekeurig zijn, ja, dikwerf zoo zeer uiteenloopen. De fransche tooneelspeelster Rachel, en de nederlandsche kanselredenaar Van der Palm waren toonbeelden van even natuurlijke als schoone voordracht. (Over den laatsten zie Beets' voortreffelijke Levensbeschrijving.)