text: I.
  Maerlant, of laat ons hem liever Jacob noemen, nadat hij het Brugsche Vrije, waar hij geboren was, had verlaten, kwam op het eiland Voorne en vond daar eenen beschermer in den Heer Albrecht van Voorne, voor wien hij - wanneer is onbekend - het boek van Merlyne dichtte.Omtrent het veelbesproken Hs. van Merlijn kan ik het volgende mededeelen. Na den dood van den ouden vorst van Bentheim-Steinfort was werkelijk het Hs. zoek. De oude heer scheen bang voor het kostbare Hs., dat zoozeer de aandacht had getrokken, en had het ergens verstopt. Eindelijk werd het door den tegenwoordigen vorst en zijn Bibliothecaris, Dr. Schüssler, in een verscholen hoek opgediept. 't Is intusschen even onzichtbaar gebleven als vroeger. In den zomer van '69 werden alle mogelijke moeiten door mij aangewend bij den Heer Schüssler, onder wien toen het Hs. berustte, om het, ware het slechts voor één uur, onder zijne oogen te mogen inzien; doch de stokbewaarder bleef onverbiddelijk, en onverrichter zake kon ik mijnen weg vervorderen, meer teleurgesteld, dan wel met blijdschap. Als ‘spreker van minne en boert’ kwam hij wellicht het eerst met zijnen adellijken beschermer in aanraking. Vóór hij, waarschijnlijk door toedoen van Heer Albrecht, met het kostersambt te Maerlant werd begiftigd, noemde hij zich kortweg Jacob, maar werd waarschijnlijk, toen hij zich als spreker bij Heer Albrecht reeds eenigermate had bekend gemaakt, ‘om hem van iederen anderen Jacob te onderscheiden, naar zijn toen-malige verblijfplaats, niet van Maerlant, maar - van Oostvoorne’ geheeten. Later, toen hij door grootere werken meer en meer in aanzien kwam, o.a. door het gedicht van Troyen, dat hij ‘maecte te Merlant’, noemde men hem niet langer Jacob van Oostvoorne, maar Jacob van
  Maerlant. Dit schijnt mij de bedoeling te zijn van Dr. Van Vloten. Ik geloof evenwel niet dat deze bewering zich zeer aanbeveelt en heel waarschijnlijk is. Wat toch zoude men verwachten?
  Een nog onbekende Vlaamsche spreker komt bij Heer Albrecht van Voorne, en vindt in hem een beschermer. ‘Om hem van iederen anderen Jacob te onderscheiden’ moest hij een toenaam hebben. Niets nu zou natuurlijker geweest zijn, dan dat men hem Jacob ‘Uten Vrien’ of ‘Vanden Damme’ genoemd had, naar zijne geboorteplaats. Jan van Boendale, Willem van Hildegaersberch en anderen werden evenzoo genoemd naar de plaats hunner geboorte of de standplaats hunner familieIn den Teest. Prol. 1 vlg. zegt de dichter zelf:
  
  Alle die ghene die dit were
  Sien, lesen ende horen,
  Die gruetic Jan, gheheten Clerc,
  Vander Vueren gheboren.
  Boendale heetmen mi daer,
  Ende wone te Andwerpen nu.
  Zie Ned. Ged. uit de xivde eeuw, uitgeg. door Snellaert, Inl. xxxii vlgg.. Onnatuurlijk zou het evenwel zijn een vreemdeling te noemen naar de plaats, waar het toeval hem had geleid. Te Oostvoorne toch zullen wel meer Jacobs geweest zijn, en wilde men den dichter van iederen anderen Jacob onderscheiden, dan lag het zeker veel meer voor de hand hem naar zijne geboorteplaats te noemen dan naar de plaats zijner inwoning. Een Jacob van Damme zou te Oostvoorne gemakkelijker te onderkennen zijn dan een Jacob van Oostvoorne.
  Doch gesteld al dat men den vreemden spreker dien naam had gegeven, waarom verwisselde hij dien dan later voor den naam van Maerlant? Had hij zich als dichter reeds eenigszins bekend gemaakt onder den naam van Jacob van Oostvoorne, waarom werd hij dan later omgedoopt in Jacob van Maerlant? 't Was natuurlijk, dat men den Maerlantschen koster later ook als ‘Jacob die Coster’ aanduidde, evenals Jan van Boendale ook Jan die Clerc werd
  genoemd. Doch evenmin als men er ooit aan gedacht heeft dezen Jan van Antwerpen te noemen, evenmin was er grond om den man, die eens als Jacob van Oostvoorne bekend was geworden, later met den naam van Jacob van Maerlant aan te duiden.
  Ook is het wel niet te denken, dat Maerlant, om een spons te halen door zijn verleden, dat door ‘logenlike saken’ was besmet, zijn naam zal hebben verwisseld. 't Waren toch vooral anderen, die den toenaam bij den naam des persoons voegden, om den een van den ander te onderscheiden, en zij zouden zeker om dergelijke redenen een eens gevestigden naam niet in een nieuwen veranderd hebben.
  Wat leert ons nu het slot van het gedicht van die Blauwe Scute?
  Na het bij oorkonden gebruikelijke slot (vs. 257-282) volgt de opgave van den tijd der uitgifte, zijnde Vastenavond (7 Maart) van het jaar 1413, toen die van Brabant in Oostpolder waren en daar ter eere der vrouwen een tornooi hielden tegen die van Oedekenskerk.
  Nu volgt het naschrift van den dichter, die de aandacht er op vestigt hoe dit gild in Brabant kwam, waar het vroeger onbekend was. Doch het bestond reeds lang te voren te Antwerpen, waar evenwel geen brieven en handvesten aanwezig waren, die de statuten van het gilde inhielden, tenzij ze hun hierna worden gegeven uit de handvesten en keuren, die Jacob van Oostvoorne dichtte.
  Het gilde van de Blauwe Scute werd dus in het jaar 1413 op Vastenavond in Brabant ingevoerd, en met handvesten en keuren begiftigd. Die oprichting was niets anders dan een Vastenavondgrap, en geschiedde bij gelegenheid dat er een steekspel werd gehouden tusschen die van Brabant en die van Hoedekenskerk, eene heerlijkheid op Zuid-Beveland, met een vroeger vrij groot en aanzienlijk dorp van dien naam.Zie Tegenw. Staat, 10, 318. Het steekspel schijnt gehouden te zijn in den Oostpolder, aan den zuidoostelijken hoek van het eiland in de heerlijkheid Krabbendijke gelegen,T.a.p. 281. eene plaats misschien ten gerieve der Brabanders uitgekozen, daar ze voor hen het best te bereiken was.
  Doch bij gebrek van nadere berichten zullen wij ons hieromtrent niet in nadere gissingen verdiepen.
  
  Van Jacob van Oostvoorne weten wij niets anders dan dat hij de handvesten en keuren dichtte voor het gilde van de Blauwe Scute. Wanneer ik de slotregels goed begrijp, dan bedoelt de dichter met die handvesten en keuren niets anders dan het gedicht zelf, dat hij, Jacob van Oostvoorne, schreef ten behoeve van den Prins van het Vastenavondgild, die deze keuren toen uitvaardigde. De Antwerpenaars, zegt hij, hadden zoodanig gilde, doch hun ontbraken ‘brieven ende hantvesten hoe si souden leven,’ tenzij zij die later hebben ontleend aan de door mij, Jacob van Oostvoorne, gedichte keuren.
  Lezen wij nu het stuk nog eens aandachtig over, dan meenen wij te mogen opmerken dat ook de geest en de taal veel meer op het begin der xvde dan wel op het midden der xiiide eeuw wijzen.
  Is b.v. niet de geheele voorstelling van de zedeloosheid der geestelijkheid, vooral van de Begijnen, veel meer gelijkend op die welke men in de gedichten van Hildegaersberch, en in de Boerden en Sotte Cluyten vindt, dan op die van Maerlant, Boendale en hunne volgelingen? Is ook niet de schildering der heeren en ridders, die zoo berooid zijn dat zij hun goed moeten verzetten, veel meer toepasselijk op de ridderschap zooals ze geworden was door de langdurige binnenlandsche twisten; wijst ze niet veeleer op den toestand der heeren onder de Beiersche vorsten, dan op dien onder Graaf Willem ii en Floris v? komen ons bij de vs. 218 genoemde ‘zerovers’ niet de zoo gevreesde Likedeelers in den zin, die juist in het laatst der xivde en het begin der xvde eeuw zulk eene rol speelden?
  Kunnen wij hier al niet het voldingend bewijs leveren, dat Maerlant onmogelijk een gedicht als dat van de Blauwe Scute kon hebben geschreven, wij gelooven dat velen het uit den inhoud evenzeer zullen voelen.
  Ook de taal is van een later tijdperk dan die van Maerlant. Woorden en zegswijzen komen in ons gedicht voor, die ik betwijfel of men ze in de geschriften van Maerlant, Boendale en andere schrijvers uit de xiiide en het begin der xivde eeuw zou aantreffen. 't Is waar, zoo wij uitdrukkingen bij Dirc Potter en Willem van Hildegaersberch vinden, die in de geschriften van vroegere schrijvers niet voorkomen, is dit nog geen bewijs dat
  die woorden en uitdrukkingen eene eeuw vroeger niet bekend of in zwang waren. Toch meen ik te moeten betwijfelen, of men in Maerlants tijd reeds van Verloren kinderen (vs. 27) sprak, of de uitdrukking fyolen laten sorghen toen reeds bekend was, of boeven en buverie driven, in den zin van brassen, los leven, wel reeds in de xiiide eeuw gebruikelijk was.Boeven vind ik o.a. in de Klucht van Nu noch (Belg. Mus. 2, 107); boeverie in den zin van dobbelspel bij Meerman, Bel. v. Leyden, 163 vlg., V. Hasselt op Kil. Doch ik erken, dat het hier meer aankomt op den indruk, dien de taal op den lezer maakt, waardoor hij gevoelt dat er een kennelijk onderscheid is tusschen haar en die eener vroegere periode, en dat het moeilijk is een bepaald bewijs te leveren, dat dergelijke woorden en uitdrukkingen meer bepaald aan de xvde eeuw eigen zijn.
  Omtrent een enkel woord meen ik met meer grond te durven beweren, dat het in Maerlants tijd, althans niet in de jaren waarin hij het gedicht van de Blauwe Scute zou hebben moeten dichten, nog niet in die beteekenis bekend kan geweest zijn. Ik bedoel het woord termijn (vs. 77 en 85), dat wij eenige malen bij de schrijvers der xivde en xvde eeuw aantreffen, doch voor zoover mij bekend is niet vroegerZoo vindt men Terminarius bij Hildeg. (zie Gloss.), en Terminewandere in de Oorlogen van Albr. v. Beieren (zie Gloss.).. Zoo lezen wij bij Ruysbroeck, Geest. Tab. 2, 191, van de bedelmonniken: ‘Si lopen termine in steden ende in dorpen, d.i. zij loopen een zekeren bepaalden kring af om er aalmoezen op te doen. Dit woord kon zeker in dien zin niet aan Maerlant en zijne tijdgenooten bekend zijn, daar toen de bedelarij der bedelorden om zoo te spreken nog niet gereglementeerd was, en de behoefte nog niet bestond om, ter wille der concurrentie, een ieder een bepaald bedeldistrict aan te wijzen.
  Terminarii,’ heet het bij Du Cange 6, 547 a, ‘apud Ordines Mendicantes dicuntur, qui habendis per agros cuique conventui addictos concionibus destinantur. Habent enim singuli Ordinum istorum Conventus descriptos circumjecti territorii pagos, intra quos duntaxat eleemosynas colligere liceat, ne cum jactura caritatis et periculo scandali mutuis officiant commodis.’
  De voorbeelden, door Du Cange aangehaald, van plaatsen waar
  Terminarius voorkomt, zijn alle uit de xivde en xvde eeuw, als de jaren 1337, 1378 en 1403. Waarschijnlijk vond hij het woord niet vroeger, en mag men aannemen, dat het ook eerst in dien tijd in onze taal werd gebruikt, gelijk dan ook de feiten dit uitwijzen.