text: § 77. Over het meer zangerige in de Voordracht van Verzen.
  In alle Mondelijke Voordracht, zoo ras zij zich eenigsins boven den gewonen toon eener dagelijksche voorlezing verheft, heerscht een zweem van zangerigheid (een cantns obscurior, gelijk men het in het Latijn noemt), die door den vloed der rede en het kabbelen, om zoo te zeggen, van zijne toongolving onwillekeurig wordt uitgelokt, en waarop de Ouden in hunne redekundige schriften meermalen zinspelenZoo zegt quinctil., Inst. Orat. Lib. XI, c. 3, 60: Quid ergo? non et cicero dicit, esse ‘aliquem in oratione cantum obscuriorem’? et hoc quodam naturali initio venit? Ostendam non multo post, ubi et quatenus recipiendus sit hic flexus, et cantus quidem, sed, quod plerique intelligere nolunt, obscurior.
  
  Hoe zeer quinctilianus in het algemeen anders tegen zingend geteem in redevoeringen is, blijkt uit hetgeen hij wat vroeger zegt, 57, beginnende: Sed quodcunque ex his vitium magis tulerim, quam, quo nunc maxime laboratnr in causis omnibus scholisgue, cantandi: quod inutilius sit, an foedius, nescio etc. - Dat inzonderheid de aziatische rhetoren, met name de Cariërs en Lydiërs, aan dit zing-euvel, en wel op het slot hunner redevoeringen, mank gingen: stipt hij op het getuigenis van cicero aan, 58: Nam cicero illos ex Lydia et Caria rhetores paene cantare in epilogis dixit. In proza, ook in die der hoogste welsprekendheid, is dat zangerige der Voordracht echter maar zeer gering, en een kanselredenaar bijv. kan er zich niet genoeg voor wachten, wil hij niet in dien temerigen dreun vervallen, dien men op sommige preêkstoelen vroeger zoo dikwerf plag te hooren, en die aan alle levendigheid, afwisseling, en natuurlijkheid van Voordracht geheel den bodem inslaat,
  Bij de Grieken schijnen de Kariërs en Lydiërs liefhebbers van een dergelijk geteem geweest te zijn; ja, de Voordracht der redenaars uit die streken ontaardde op het laatst hier en daar schier in gezang, gelijk hun gebaarmaking in pantomine. Dit
  nu echter daar gelaten, wie gevoelt niet, dat in de Voordracht van Verzen zich altijd iets meer van dien zangtoon brengen laat, dan in die der Proza? Geen wonder. De Dichter zingt, zegt men doorgaans, en daar poëtische voortbrengselen, ten minste vele daar onder, oorspronkelijk dus meer of min zangstukken zijn, dient ook het reciteeren daarvan wel iets meer zangerigs, dan de Voordracht van opstellen van welsprekendheid te hebben. Dat brengt de maat mede; daartoe verleidt ons in gedichten uit de moderne talen de echo van 't rijm; daartoe worden wij ook opgewekt door het dikwerf meer welluidende, harmonische, en klanknabootsende der uitdrukking. Kortom, onwillekeurig rekt zich door dit eene en andere de spreektoon hier en daar tot de lengte van den zangtoon uit. Er komt meer gebondenheid, iets meer smeltends en slepends in de stem, en onze Mondelijke Voordracht gaat in eene soort van recitatief over. Wie kan toch bijv. den aanhef van den slotzang uit bilderdijk's treurspel Willem van Holland opzeggen, zonder iets al zoo gemoduleerds in de Voordracht te doen hooren, als wanneer hij die zelfde woorden, ontbonden van maat en rijm, uitsprak?
  
  Hef, Holland, hef het moedig hoofd,
  Van nieuwen glans omschenen
  (Een glans, die allen luister dooft!),
  Door damp en nevels henen!
  Verhef het tot een hooger trans,
  En laat van de opgestoken lans
  D' ontzachbren LiebaartLiebaart is leeuw, en ziet op den leeuw in de oud-Hollandsche vanen en wapenschilden. Men houde voorts in het oog, dat het Graaf willem i van Holland en Zeeland, de broeder van Graaf dirk den zevenden is, wiens lof hier bezongen wordt, en die in het laatste der twaalfde en in het begin der dertiende eeuw op zijne tochten, als kruisvaarder, naar het Heilige land, naar Egypte, en andere streken grooten roem behaalde. waaien,
  Daar de arend, in zijn steilste vlucht,
  Hem welkom heet in 't blaauw der lucht
  Bij 't schittrend bliksemzwaaien!
  
  Blink, Hollands Schildleeuw! vonkel! straal!
  En schud de gouden manen!
  
  Zwicht' Roomsche en Grieksche wapenpraal
  Voor uw ontrolde vanen!
  Dat Eems, en Rijn, en Maas, en Vlie,
  Den Overwinnaar hulde biê,
  Bedekt met Lotos-blâren,
  Met palmen van het Morgenland,
  Met lauwren van 't Hesperisch strand,
  En 't bloed der Nijlbarbaren!
  
  Zwell' Hollands oorlogszuchtig bloed
  In 't bruischend hart der Helden!
  Betemmers van den pekelvloed,
  En scheppers van hun velden!
  Hier smooren wrevel, oproer, twist;
  En de oude veete werd geslist;
  Gedempt, de bron der smarten!
  De staf, door Diedryks hand getorscht,
  Behoort den aangebeden Vorst!
  Hem, aller braven harten!
  
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Men gevoelt echter, dat vooreerst dit meer zangerige der Voordracht in de poëzy toch altijd zeer gewijzigd wordt door den verschillenden aard der verzen, die men voordraagt, en ten tweede, dat het nog altijd binnen zeer enge grenzen beperkt moet blijven, en tevens op de juiste wijze geschieden moet. Wij zijn in het minst toch geene voorstanders van dien voortdurend neuriënden, temenden, psalmodieerenden lieremanstoon, waarop sommigen wel gewoon zijn poëzy voor te lezen, en die ons eer gəschikt schijnt, om de hoorders in slaap te sussen of den lach bij hen op te wekken, dan om hunne ooren te streelen en hun zielen, als op de vleugelen der muziek, ten hemel te verheffen. Neen, wanneer wij hier van zangerigheid in de vers-declamatie spreken, bedoelden wij slechts, gelijk wij te kennen gaven, een somtijds, een hier en daar wat langer uitgehaalden, meer muzikalen toon, gepaard met nog wat meer verhooging of verlaging en in het algemeen gecadanceerde wijziging van stem, zoodat de cantus obscurior, het lichte zanggegalm, dat in de Voordracht eener zeer numereuze en welluidende proza wordt aangetroffen, nog maar een luttel sterker wordt. Vooral ook - en dit was onze eerste waarschuwing - geve men acht, of het voor te dragen gedicht of gedeelte daarvan van dien aard is, dat het
  dat zangerige, dat cantabile, toelaat. Sommig rijm toch kan bijkans niet anders dan als dood-eenvoudig onrijm gelezen worden. Neem luimige verhalen, gelijk bijv. die van bilderdijk of staring; neem deze en gene copletten van romancen of balladen, als in die copletten nog maar gewone en dagelijksche dingen beschreven worden; neem eene menigte versregels uit didaktische gedichten, als bijv. uit bilderdijk's Ziekte der Geleerden; neem samenspraken uit een blijspel, als bijv. langendijk's Krelis Louwen of Alexander op het Poëtenmaal; neem onderscheiden plaatsen nit hekeldichten, gelijk bijv. uit vondel's Roskam en Harpoen. Of zou men in den wijsgeerigen en treffenden aanhef van dat eerstgemelde gedicht van vondel aan hooft juist zoo byzonder veel zang en galm willen brengen?
  
  Hoe komt, doorluchte Drost! dat elk van Godsdienst roemt,
  En onrecht en geweld met dezen naam verbloemt,
  Als waar die zaak in schijn en tongeklank gelegen?
  Of zou 't geen Godsdienst zijn rechtvaardigheid te plegen,
  Maar slinks en rechts te staan naar allerhande goed,
  God voeren in den mond, de valschheid in 't gemoed? enz.
  
  Zoo ras echter verzen meer gevoel en hartstochtelijkheid ademen, en vooral tevens zoo zij tot de Ode, en in het algemeen tot de lyrische poëzy behooren, zal van zelf zich in hunne Voordracht een zekere zangtoon op zijne rechte plaats vinden, en men zal, warm wordende, onwillekeurig dien meer slependen, trillenden galm in de stem, ces vibrations de la voix, gelijk de Franschen ze noemen, aannemen, die eenigsins, schoon altijd nog op verren afstand, het recitatief naderen. In een dichtstuk van lulofs eigen hand, de Oostindievaart, komt een lied voor, dat de schepelingen, na op het punt te zijn van schipbreuk te lijden, bij het behouden terugzien der vaderlandsche kust in de hoogste geestdrift aanheffen, en waarvan het eerste coplet luidt:
  
  Wij groeten u, o Vaderland!
  Wij groeten u, oud-Hollands kusten,
  Alwaar, bedekt door Hollands zand,
  De beendren onzer Vadren rusten!
  Hoe klopt het hart, hoe gloeit de borst,
  Nu wij u weêr aanschouwen mogen!
  O, Vaderland! O, Vaderland!
  Wat blinkt ge aanminnig ons in de oogen!
  
  Zelden - schrijft lulofs - heb ik op een zoogenaamd Decla-matorium dit lied kunnen voordragen, zonder dat het mij schier moeite kostte, het niet liever te zingen, en dat ik niet op het levendigst gevoelde, hoe bij poëtische verrukking het spreken half in zingen overgaat. Vooral gold dit de woorden:
  
  O Vaderland! O Vaderland!
  Wat blinkt ge aanminnig ons in de oogen!
  
  die op het slot van ieder coplet herhaald worden, en waarbij men eene smeltende, melodieuze tederheid in de bij het woord ‘Vaderland’ zeer hoog klimmende en zacht trillende stem moet leggen. En evenzoo is het met een aantal andere lyrische dichstukken gelegen. Voor zoover dus in de Voordracht van verzen een zweem van zang gehoord mag worden, komt dat zangerige met name al mede in de hooge lyrische poëzy te pas.
  Voor het overige is voor de zangerige uitspraak van een vers niets nadeeliger, dan wanneer men te scherp de kracht der zinteekens, waar ze staan of staan konden, doet uitkomen, en tot schier ieder komma toe door eene rust wil kenmerken. Reeds elders roerden wij dit punt even aan. Wij voegen er hier nog bij, dat wanneer men bijv. in den versregel:
  
  Ons leven vloeit, gelijk een beek, daarheen,
  
  de vier laatste woorden niet als in éénen adem doorleest, maar hardnekkig aan het komma achter beek door eene pauze zijn recht wil geven (zooals het grammatikaal en logisch dat recht misschien heeft), de zangerige welluidendheid van dien versregel bedorven, en de Voordracht er van hortend en stootend zal worden.