text: I.
  Uit het voorgaande is misschien het antwoord reeds af te leiden op de vraag, die den een of ander belang kan inboezemen: waarom dit werk geschreven werd? De ervaring, waaruit onze levensbeschouwing opgroeide, werd niet zonder moeite verkregen. Men gelooft, men hoopt allicht, dat anderen, door van die beschouwing kennis te nemen, de ervaring gemakkelijker, de moeite minder zwaar zal vallen. Juist naarmate men zijne beschouwing met meer inspanning heeft gevonden, koestert men voor haar des te grooter liefde; wat mede tot schrijven, tot meedeelen noopt.
  De woorden moeite en inspanning zijn hier niet lichtvaardig gekozen. Zij werden niet geboren uit overdrijving, die zonde, waarin een schrijver zeker licht, maar even zeker nooit straffeloos vervalt. De eerste moeilijkheid, aan al wat levenservaring heeten mag verbonden, is het leeren zien door eigen oogen; eene moeilijkheid, schier onoverwinnelijk, wanneer de opvoeding, die men genoot, een scherp geteekend karakter vertoonde. In dat geval is aan onzen geest een bepaalde richting meegedeeld, die op verstand en gemoed een overweldigenden invloed unitoefent en, gedurende korteren of langeren tijd, soms zelfs buitengewoon lang, onze persoonlijkheid ver-hindert in hetgeen zij oorspronkelijks en eigenaardigs heeft tot haar recht te komen, en ons dat gezichtspunt te doen vinden, dat met onzen aanleg het meest overeenkomt en ons vergunt van dien aanleg het meest partij te trekken. Die invloed openbaart zich niet zelden zoowel in zijn eigen werking als in de wederwerking, die hij opwekt; terwijl dan werking en wederwerking, telkens natuurlijk in tegenovergestelden zin, tot eenzijdigheid voert. Eerst is men zoo, daarna anders, maar beide keeren omdat men op deze en die bepaalde wijze is opgevoed.
  Welke die opvoeding nu ook geweest zij, en met hoeveel dankbaarheid zij ons ook beziele, aan haar overwicht hebben wij ons te ontworstelen om tot zelfstandigheid te geraken. Dit geschiedt langs verschillende wegen. Nu eens wordt de vrijheid langzaam en geleidelijk ons deel, dan met rukken en ten gevolge van heroïke daden. Tot geen prijs wordt zij te duur verworven, die geestelijke zelfstandigheid, die zulk eene belangrijke voorwaarde is van alle diepere levenservaring, want eer zij aanwezig is kan men niet weten of men werkelijk zelf gevoelt en denkt, dan wel het zich inbeeldt. Het is toch onloochenbaar, hoe zonderling het klinke, dat een richting of een tijd in ons denken en gevoelen kan, en dat wij, meenende uit eigen bewustheid te spreken, inderdaad slechts naspreken; meenende een eigen geluid te geven, in waarheid bloot een weergalm zijn.
  Dit ontworstelen van onszelven aan de macht der overlevering, die voor elk onzer in meerdere of mindere mate met de opvoeding gegeven is, behoeft natuurlijk volstrekt niet altoos te leiden tot het tegenovergestelde van hetgeen die overlevering vertegenwoordigt. De hoofdzaak is niet: tot welke beschouwing wij komen, maar dat wij zelfstandig komen tot welke beschouwing dan ook. Daartoe is het in de meeste gevallen onontbeerlijk, dat wij een begin maken met ons tegen die overlevering te verzetten, al bevat zij ook veel waartoe wij later uit eigen beweging zullen terugkeeren. Het is goed, dat wij het juk eens afschudden; eens elk oordeel, tot hiertoe op gezag onderschreven, als vooroordeel aanmerken en gewelddadig de denkbeelden scheiden, die onderwijs en gewoonte in onzen geest met elkander verbonden hebben. Wij zullen veel daarbij wegwerpen, dat wij naderhand weer opnemen. Wat nood? Indien wij slechts op die wijze aanvankelijk tot zelfbewustheid komen; tot de overtuiging dat wij werkelijk zien wat wij beweren te zien, dat wij gevoelen wat wij heeten te gevoelen. Hoe bedenkelijk het middel moge schijnen, ik acht het in de meeste gevallen noodzakelijk, daar zoo alleen die macht van de traagheid, van den sleur in ons geknakt wordt, die misschien gedurende ons geheele leven nooit wordt gebroken, en waarvan wij ons de noodlottige werking nauwlijks groot genoeg kunnen voorstellen. De mensch wordt roomsch-katholiek geboren, slaaf der overlevering, knielend voor het gezag van anderen. Het klassieke staats-, het middeleeuwsch kerkbegrip hebben deze neiging en gezindheid in de europeesche menschheid gekweekt en wortel doen schieten. En ik breng haar volstrekt niet uitsluitend in verband met het aankleven van bepaalde geloofsstellingen. Er is veel, ten welks aanzien de sleur nog gevaarlijker werkt dan ten aanzien van onze kerkelijke meeningen. Men moet hier in de eerste plaats denken aan de gewaarwordingen van ons binnenste, in welke gewaarwordingen oorspronkelijkheid niet slechts zeldzaam is, maar ook zelden gewaardeerd en begeerlijk geacht wordt. Wat, zoo luidt onwillekeurig de vraag, wat gevoelt men? Wat gevoel ik? ware een vruchtbaarder onderzoek; waarbij het in het geheel niet schaadt, mocht men ook al eens te antwoorden hebben: ik gevoel niets. Hij die de eerlijkheid heeft, de afwezigheid van gevoel zichzelven te belijden, en wel in zulke gevallen, waarin een welopgevoed mensch ondersteld wordt deze of die bepaalde aandoening te ondervinden, heeft eene der voorwaarden vervuld, waarop oorspronkelijkheid van gewaarwording bereikt kan worden. Want hij heeft de ijdelheid in eene harer vele vormen overwonnen; de ijdelheid, die ons den schijn doet liefhebben, ook waar het wezen er aan ontbreekt, en in dit bijzondere geval met een gebrekkig oordeel kan samenhangen. Immers, dat men zich opdringt een gevoel te bezitten hetwelk men niet bezit, spruit dikwerf voort uit een verkeerd algemeen maken van hetgeen een beperkte waarneming ons heeft geleerd. Men heeft in een zeer bijzonderen kring van menschen onder bepaalde omstandigheden het voorkomen van zekere gewaarwordingen of aandoeningen waargenomen, en met verklaarbare, ofschoon altijd berispelijke overhaasting daaruit het algemeene besluit opgemaakt, dat de mensch in die omstandigheden die aandoeningen heeft. Nu wil men toch persoonlijk niet blijven beneden hetgeen, naar dit besluit, de mensch is, dat wil zeggen: men wil niet voor minder aangezien worden, en daarom maakt men zich wijs, dat men het een of ander ondervindt. Alsof het iedereen gegeven ware, te bepalen wat echt menschelijk verdient te heeten; alsof daartoe niet, behalve eene veelzijdige waarneming, zulk eene wetenschappelijke tucht en geoefendheid in het denken behoorde, als op elk gebied tot het uitspreken van een algemeen oordeel alleen het recht kan geven. Te beslissen wat echt menschelijk is, mag men voor niet minder moeilijk houden dan het vaststellen van de eene of andere natuurwet. Toch zal menigeen, die zich van het laatste wijselijk onthoudt, in het eerste geen bezwaar vinden, en doen wat ik voor mij liever aan geesten als Shakespeare en Goethe zou overlaten.
  Men ziet er dan ook de gevolgen van. Voor echt menschelijk en natuurlijk wordt uitgegeven wat vaak louter konventioneel is, en men wordt beticht van het hart niet op de rechte plaats te dragen, wanneer men aandoeningen of gewaarwordingen mist, die wellicht eerst voor een twintig of dertig jaar uit dit of dat land ten onzent zijn geïmporteerd. De macht van het konventioneele, de hang tot naspreken en meedoen worden ons recht duidelijk, wanneer wij reizen en op onze beurt beroemde en veel bezochte plaatsen bezoeken. Men heeft er tallooze beschrijvingen van gelezen, die van niets dan lof overvloeien. Men gaat zelf ter beevaart met gespannen verwachting. Hoe dikwerf gebeurt het dan, dat men, aangekomen, zich af moet vragen: wie heeft geene oogen, mijne voorgangers of ik? In het leven gaat het ons niet anders dan op zulk eene reis. Het zich ontworstelen aan de overmacht onzer opvoeding is vaak niets anders dan het zich onttrekken aan de konventioneele gewaarwordingen van een bepaalden kring om uit eigene oogen te leeren zien. En, ik herhaal het, hoe meer moeite ons dit heeft gekost, hoe meer het komen kan, dat men zich gedrongen gevoelt om, zoo mogelijk, anderen de taak lichter te maken. Anderen, niet allen. Want niet allen werden in dezelfde geestelijke atmosfeer groot gebracht.
  Velen hebben met den schrijver dezer regelen zich moeten ontscheuren aan het piëtisme, of liever hunne levenservaring heeft hen daarvan moeten genezen.
  Het eigenlijk karakter van het nederlandsch piëtisme wordt nog niet algemeen begrepen. Het wordt vaak vereenzelvigd met hetgeen men gewoon is te noemen de orthodoxie, terwijl toch in menig belangrijk opzicht het kenmerkende van het piëtisme alleen gevat kan worden juist in tegenstelling met de zoogenaamde orthodoxie. De orthodoxie, die thans weer het hoofd zoo krachtig opsteekt, maar voor een kleine veertig jaar door het Réveil sterk overvleugeld werd, zou ik willen beschrijven als de richting, die het bestaan erkent van godsdienstige waarheden in volkomen denzelfden zin als waarin de wiskundige het bestaan van wiskundige waarheden aanneemt: die godsdienstige waarheden staan vast als een muur, vormen een welsamenhangend geheel, eene bepaalde leer, waarin men onderricht geven kan en die voor een volledig en klemmend bewijs vatbaar is. De eerste plicht van een denkend en behoorlijk ingelicht mensch is, die leer aan te nemen en evenmin daaraan te twijfelen als aan de stelling, dat de som der hoeken in een driehoek gelijk is aan twee rechte hoeken. Gelijk nu de wiskunde waarde heeft èn in zich zelve, als kennis van waarheid, èn omdat zij onmisbaar is voor zekere doeleinden, zoo heeft ook de orthodoxie waarde èn als de ware leer omtrent God en de goddelijke dingen, èn wegens hare vruchtbaarheid voor het gemoedsbestaan en het zedelijk leven. Die haar aanneemt zonder er zijn gedrag nog naar in te richten, staat reeds hooger dan de ketter, namelijk in dien zin waarin de welonderwezen man, die zijne kennis nog nooit heeft toegepast, hooger staat dan de onkundige. Wie een brug wil bouwen, moet die en die formules kennen; wie zalig worden wil in dit en in een volgend leven (‘quicumque vult salvari’), moet die en die godsdienstige leeringen als waarheid hebben aangenomen. Ingenieur is virtuëel, wie deze en die wiskunstige; kristen is virtuëel, wie deze en die godsdienstige kennis bezit. Valt van den eerstgenoemde, al heeft hij nog niets tot stand gebracht, meer te hopen dan van een bloot praktisch gevormd man, zoo komt ook den rechtzinnige als rechtzinnige de voorrang toe boven den ketter van onbesproken wandel. De rechtzinnige kan in het leven falen: erg genoeg voor hem persoonlijk, wanneer hij het doet; maar hij is niettemin veel minder gevaarlijk dan de zedelijk onberispelijke ketter. Want door de waarheid der rechtzinnige leer te blijven erkennen, laat hij de voorwaarde onaangetast, waarop alle zedelijk leven, dat dien naam ten volle verdient, alleen mogelijk is. Zoo is hij, die een fout maakt in een vermenigvuldiging, maar de vier hoofdregels als regels eerbiedigt, vrij wat minder te duchten dan de onderwijzer, die, bijvoorbeeld, uit gewoonte altijd volkomen nauwkeurig vermenigvuldigen, maar zijnen leerlingen verkeerde denkbeelden omtrent de vier hoofdregels inprenten zou.
  Ziedaar het standpunt der orthodoxie. Zij is dogmatisch. Zij hecht het grootste gewicht aan de zuiverheid der leer, niet omdat zij het leven versmaadt, gelijk een begrijpelijk volksvooroordeel het haar verwijt, maar omdat zij die zuiverheid voor het leven onmisbaar acht. Hier vloeit, gelijk men ziet, het een uit het ander met logische noodzakelijkheid voort, indien men de premisse, de waarheid der rechtzinnige leer, eens toegegeven heeft. Ongelukkig is die leer niet waar, en daarom dan ook door alle tot oordeel bevoegde en tevens waarheidlievende geesten verlaten.
  Het standpunt van het piëtisme is een geheel ander. Het zegt niet: elk rechtzinnige is een kristen, maar elk kristen is rechtzinnig, zal het althans vroeger of later worden. Onmetelijk onderscheid, maar dat aan de menigte moest ontsnappen; waardoor de populaire vereenzelviging van de twee richtingen verklaarbaar wordt. De orthodoxie is nuchter, kalm, methodisch, behandelt den godsdienstig te vormen mensch gelijk men den mensch altijd behandelen moet, zoodra men hem, onverschillig waartoe ook, vormen wil. Zij begint met het begin, met den grondslag; zij onderwijst, zij geeft een katechismus, een handboek, aan het kind in handen; zij deelt dat kind, dien ongeoefende, mede, dat dit en dat op deze en die gronden zoo is en niet anders; zij prent dat in, en hoopt en bidt, op haar standpunt met alle recht, dat het ‘woord vruchtbaar zal worden gemaakt voor hart en leven’. Maar dit is Gods zaak; de hare alleen ‘de waarheid voor te houden’.
  Niet alzoo het piëtisme. Het is medeslepend, overspannen, willekeurig; het bereidt niets voor, het wil niet komen door het verstand tot het gemoed, maar stormt onmiddellijk op het gemoed los. Ik spreek niet van het vroegere duitsche, maar van het negentiende-eeuwsche, nederlandsche piëtisme, dat ten deele uit Engeland, ten deele uit Zwitserland bij ons overgeplant werd. Het leeft en verwacht alles van zoogenoemde revivals. God moet den mensch in het hart grijpen. Is dat geschied, dan komt alles te recht: de ware leer, het ware leven, de ware wijsheid, alles zal volgen. Is het niet geschied, dan is daarentegen alles vruchteloos, al hoordet gij duizend rechtzinnige preeken, na jaren lang de Zondagen van den katechismus te hebben van buiten geleerd. Ach arme! alles vergeefsche moeite. Hadt gij soms gemeend, dat het exerceeren u tot een Napoleon zou maken?
  In de opvoeding moest het piëtisme geheel anders te werk gaan dan de orthodoxie. Waar deze u, beginnende van het Paradijs, den ‘ganschen raad Gods’ bescheidenlijk en geleidelijk uitlegt, van het lagere tot het hoogere, van de typen tot de vervulling, van de wet tot het evangelie opklimmende, en zich de moeite geeft om u de taal te doen aanleeren, waarin u later de hoogste verborgenheden des geloofs zullen worden medegedeeld, als daar zijn drieëenheid, menschwording, voorbeschikking en soortgelijke ‘stukken der leer’, sticht het piëtisme bewaarscholen, waarop het, gewijzigd naar den eigenaardigen tongval van elk onzer hollandsche steden, de kleuters doet aanheffen van den ‘lieven Jezus’, van het ‘komen tot den zondaarsvriend’, en kweekt het (historisch!) moeders, die anderen raadplegen over de beste wijze om haren lievelingen aan, indien niet op de knie het ‘God geopenbaard in het vleesch’ of iets soortgelijks bevattelijk te maken. Of is het niet gebeurd, dat een moeder haar kind aan de borst gedurig Jezus, Jezus, in het oor fluisterde? De gezegende naam kon immers een levenskiem werpen in de kleine, nog sluimerende ziel. Het was geene uitzondering, geene overdrijving; slechts eene proeve van dat stoute voor niets tellen van de gewone voorwaarden van alle menschelijke ontwikkeling, dat het piëtisme nog in andere opzichten kenmerkte. Waar de orthodoxie u in de Inleiding harer dogmatiek over de echtheid, de ongeschondenheid, de menschelijke en goddelijke betrouwbaarheid van de bijbelboeken onderhield, en u achtereenvolgens uitlegde hoe de heilige schrijvers de waarheid hadden willen zeggen en de waarheid hadden kunnen zeggen (waarbij het u wellicht soms bevreemden kon, dat zij haar niettemin niet altijd hadden gezegd), om u daardoor tot de erkenning van de goddelijke ingeving der Schrift te brengen, las het piëtisme bij monde van een zijner welluidende tolken u liever die Schrift zelve op indrukwekkende wijze voor, in de blijkbare verwachting dat gij de Inspiratie van het gewijde blad aan uw hart zoudt gevoelen, een ‘hoe waar, hoe goddelijk!’ dat hart vervullen en over uwe lippen vloeien zou. Waar de orthodoxie prijsstelde op het bezit van geordende leeraars, die eene behoorlijke akademische opleiding hadden genoten, vast geloovende, dat men om ‘het woord recht te snijden’ het moet geleerd hebben, en het in zich opnemen van geene geringe kennis daartoe gevorderd wordt, kon het piëtisme, ofschoon die leeraars achtende wanneer zij ‘geloovig’ waren, het buiten hen wel stellen, zoodra het Gode behaagde den een of ande-ren eenvoudigen, ongeletterden man te verwekken, die tot bekeering en wedergeboorte opriep.
  Zooveel theologie, als ik hier heb moeten aanroeren, zal wellicht menigeen verhinderen, het piëtisme aan te zien voor hetgeen het werkelijk is, en daarin een der merkwaardigste verschijnselen te erkennen, die zich gedurende deze eeuw in ons vaderland hebben opgedaan. Daar richtingen bij ons zeer licht een godgeleerd of kerkelijk karakter aannemen, moet men er altijd voor zorgen, dat dit karakter ons oog niet benevele voor het menschelijke dat in die richtingen steekt en, wijl het menschelijk is, aanspraak heeft op onze sympathie.
  Vooreerst was het piëtisme, dat in het Réveil een bepaalden vorm verkreeg, een verzet tegen het eenzijdig verstandelijke der orthodoxie. In het beginsel zelf der orthodoxie lag wel niets, dat haar dwong de eischen van gemoed en leven te miskennen. Maar ten gevolge van menschelijke zwakheid kwam het toch daartoe, en vormde zich hetgeen men niet ongelukkig een ‘doode rechtzinnigheid’ heeft genoemd. Onder den druk van hare heerschappij ontstaat het piëtisme, en wel bij diegenen, die de rechtzinnige leer omhelzen, maar het onbevredigende gevoelen van eene bloot redelijke overtuiging omtrent deze leer. Het neemt juist krachtens zijnen oorsprong een hoogst revolutionnair karakter aan. Het beantwoordt op een bepaald gebied aan hetgeen men op een ander gebied in Duitschland ‘die Sturm-und Drangperiode’ heeft genoemd. Wat daar ‘genie’ heette, heette hier ‘wedergeboorte’, die even bovennatuurlijk, even magisch geacht werd te werken als het genie. Niemand kon zeggen, hoe de wedergeboorte tot stand kwam. Slechts in beelden kon men haar beschrijven; beelden, waarmee het niet altijd gemakkelijk viel een bepaalden zin te verbinden. Het hart, zeide men, moest getroffen worden; een lichtstraal moest op ons vallen uit den Hooge; de oogen moesten opengaan; eene innerlijke openbaring moest er plaats grijpen. Geheel zonder middelen? Niet geheel, maar toch nagenoeg. En in elk geval door allerlei soort van middelen; indien God ze slechts geliefde te zegenen: een preek, een traktaatje, éen enkele tekst; ook eene gebeurtenis in het leven. Maakte het een of ander slechts een diepen indruk, dan ontstond er angst voor het behoud der ziel; daarop vloeiden tranen, volgden smeekingen, ‘woelingen, werkingen’. Gisteren nog benauwdheid en duisternis; heden, van deze of die bepaalde ure aan, verheuging en helderheid; want het licht was doorgebroken, en men had het inzicht in ‘de waarheid’. Nu waren ook eensklaps alle zwarigheden verdwenen. Men was ‘bekeerd’, en daardoor in het bezit van eene vaste overtuiging omtrent de aangelegenste en de ingewikkeldste zaken.
  Geheel de omhaal der theologische wetenschap werd nu volkomen overbodig. Wat zult gij in het zweet des aanschijns vragen van echtheid en onechtheid onderzoeken, de folianten der kerkvaders lezen, hebreeuwsch en grieksch studeeren, door het laby-rinth van kerkgeschiedenis of uitlegkunde dolen, het Réveil wijst u een weg die veel eenvoudiger is. Wees een turfboer, maar wees ‘bekeerd’, en gij beschaamt een hoogleeraar in de godgeleerdheid, want gij hebt het ‘geestelijk verstand der Schrift’.
  Die onderscheiding tusschen geestelijke en leek was slechts een der vele onderscheidingen die het Réveil uitwischte. De belangrijkheid, de aantrekkelijkheid dier beweging ligt in haar idealisme, in haar staan naar het onbereikbare; en uit dit oogpunt is zij eenigszins te vergelijken met die beweging der dertiende eeuw, welke in den boezem van het katholicisme, en insgelijks tegenover scholastiek en hiërarchie, het aanzijn schonk aan de bedelorden. Het moet toegegeven worden, dat deze laatste beweging zich in de praktijk met onverschrokkener konsekwentie openbaarde. Maar voor het overige een gelijk stoutmoedig nivelleeren van bestaande kerkelijke en maatschappelijke ongelijkheden. Toen Franciskus van Assisi voor den paus zou preeken, hield een welgezind kardinaal zijn hart vast. Katherina van Siëna predikte reeds toen zij nog lezen en schrijven moest leeren. Zoo zond het Réveil menschen van allerlei stand en opleiding, en ook zonder opleiding, als oefenaars en evangelisten uit. Of was God in zijne vrijmachtige genade gebonden aan de getuigschriften eener theologische fakulteit?
  Het was zulk een stout ignoreeren van al de gegewone voorwaarden, waarop ontwikkeling plaats grijpt en vertrouwen geschonken wordt; zulk een blijmoedig terugkeeren tot het woord dat eens tusschen de bergen van Galilea de armen van geest, de kinderkens zalig had geprezen.
  Ook het onderscheid van stand achtte het Réveil goed genoeg voor ‘de wereld’. Men kende slechts éene betrekking, die van broeders en zusters in Kristus. Uiterlijke teekenen van wellevendheid en beschaving werden geringgeschat. Weder even als bij de bedelorden. Hij zat aan met den rijke, de turfboer van daareven, met ongewasschen handen, den hoed op het hoofd, in zijne linkschheid vloer- of tafelkleed bedervende, zich verwarrende in zijne eigene volzinnen, teksten aanhalende uit Hoogelied of Profeten, teksten niet voor westersche ooren gemaakt. Wat schaadde het? Zoudt gij dien uitverkorene Gods op de vloermat laten wachten en den onbekeerde om zijne glacé-handschoenen binnenlaten? De man met het onaanzienlijk kleed werd niet meer afgewezen. Het woord van Jakobus kwam weer tot zijn recht, al waagde men er mee, dat de onbeschaafde de ooren van zonen en dochters vergastte op een vreemd hoofdstuk uit het Oude Testament.
  Zoo vertoont het Réveil of het piëtisme in al zijne openbaringen éen hoofdtrek, en die hoofdtrek is dezelfde als die der ‘Sturm- und Drangperiode’: onmiddellijkheid. Alles kwam neer op ingeving, opwelling, plotselinge bezieling. Het woord bekeering, zoo als het toen opgevat werd, zeide alles. Men haatte geene uitdrukking meer dan die van ‘zedelijke verbetering’. Zedelijk verloren, wie daaraan geloofde en arbeidde.
  Geen wonder; men beschouwde den mensch uitsluitend in zijne betrekking tot God, en God uitsluitend als oneindige en ontfermende liefde. Wat mocht men van die liefde niet verwachten? Maar hoe verklaarbaar werd tevens de behoefte om die liefde aan eene lijdende wereld te verkondigen! Aan hare prediking, het Evangelie, te gelooven, was het eene noodige; het eenige dat waarlijk en op den duur belangstelling verdiende. Wat was daarbij wetenschap, kunst, menschelijke vooruitgang?
  Indien men het recht heeft te beweren, dat de menschelijke dingen altijd aan eene innerlijke tegenstrijdigheid lijden, kan men zich op het nederlandsche piëtisme als op een nieuw bewijs voor die stelling beroepen. Uit het meegedeelde blijkt toch, dat die richting twee geheel verschillende gewaarwordingen moest wekken: gehechtheid aan, en afkeer van het aardsche leven. Gehechtheid aan het leven wordt gekweekt door het besef, dat men daarin een taak te vervullen, daarin handelend op te treden heeft. Door zijn revolutionnair karakter wekte het piëtisme dat besef. De wereld lag in het booze, de maatschappij rustte op een verkeerden grondslag, en het was niet genoeg dit te erkennen en te betreuren; men werd opgeroepen ten strijde tegen de zonde, die alles bedorven had en altijd daarmee voortging; die de wetenschap ontwijd, de kunst ontheiligd en alle genietingen des levens zouteloos gemaakt had. Dichterlijk gestemde, edelmoedige geesten moest het in hooge mate aantrekken, plotseling en bij ingeving het geneesmiddel te vinden voor al het lijden der wereld, en vreugde moesten zij scheppen in het leven bij de gedachte, dat het slechts afhing van eigen ijver en inspanning, het middel allerwege aan te wenden.
  Maar wanneer men dan waarnam, èn dat het middel zoo weinig ingang vond, èn dat men door het te gebruiken zijne belangstelling verloor in die groote verscheidenheid van aardsche levensbetrekkingen, welker beteekenis terstond verbleekt, waar al de aandacht op het hemelsche gevestigd wordt, zoo ontstond er een zekere matheid, een moedeloosheid, die den lust van te bestaan vergalde. Men vroeg zich af: als eens alle menschen bekeerd waren, wie zou er zich dan nog bekreunen, bijvoorbeeld, om de dierkunde of om het bouwen van een stoommachine of om het beitelen van een Apollo, of zelfs om eenige verbetering van den aardschen toestand? Wat is nog buitendien noodig als maar éen ding noodig is? Welke behoefte schreeuwt nog om vervulling, waar ik volkomen tevreden ben, immers den grootsten schat bezit, de parel van oneindige waarde? Ontbonden te zijn en met Kristus te wezen is verreweg het beste. Wat zal ik mij dan afsloven om de gezondheidsleer tot eenige twijfelachtige resultaten te brengen, die mijn aardsche leven misschien eenige jaren zullen rekken? Dat leven is een reis, een vreemdelingschap, en ik zal in fabrieken dui-zenden laten werken om mijn reistent zoo aangenaam mogelijk in te richten?
  Nadat men zich dit had afgevraagd, zag men rond onder de vertegenwoordigers of aanhangers der piëtistische richting en vond weinig overeenstemming tusschen geloof en gedrag. Waren de meesten toch menschen, die het niet aanging voor geveinsden te houden, zoo begon men aan naïveteit te gelooven, die schreeuwende inkonsekwentie mogelijk maakte en omsluierde. Ik heb, bijvoorbeeld, nooit begrepen, hoe men piëtist zijn en tegelijk kapitaliseeren kan. Leven voor den hemel, en schatten vergaderen voór de aarde! Gelooven aan eene oneindige liefde, en renten plukken van geld, dat men aan de regeeringen inzonderbeid geleend heeft om ze in staat te stellen, oorlog te voeren of voor te bereiden! Zweren bij een evangelie dat het zalig worden van den rijke bijna onmogelijk noemt, en trachten rijk te worden, ja dit rijk worden opvatten als een zegen van God! Een kind, piëtistisch grootgebracht, kan wel eens zonderling staan te peinzen voor de geopende voorraadkamer zijner moeder of de brandkast zijns vaders, vooral wanneer hij des morgens bij den huisdienst zeker bekend bevel uit de bergrede heeft aangehoord. Hoe meer dat kind opwast en nadenkt, hoe meer het getroffen wordt door de opmerking, dat het piëtisme eene levensbeschouwing is, waar men in het leven al bijzonder weinig mede weet aan te vangen, zoodra het eigenlijk godsdienstig-theologisch gebied verlaten wordt; dat onze pro-testantsche piëtisten ten slotte toch menschen van de negentiende eeuw, kinderen harer beschaving zijn, en op verre na niet den eerbied kunnen afpersen, dien een Franciskus van Assisi zoo van zelf inboezemt. De verhevene dwaasheid in het katholiek Italië der middeleeuwen maakt toch een zonderling figuur in ons nuchter noordelijk protestantisme, het figuur dat elke restauratie maakt: iets ongezonds en gedwongens.
  Het is een nieuwe trek van overeenkomst tusschen het piëtisme en de reeds genoemde letterkundige periode van Duitschland. De verheerlijking van het genie houdt gelijken tred met de romantiek, die ook restauratie is; evenzoo de piëtistische opvatting en prediking van de bekeering met het willen terugkeeren tot een uitgebloeid verleden. Dat verleden was voor het Réveil gelukkig niet de middeleeuwsche vroomheid; en vandaar gewis het anders onverklaard verschijnsel, dat het Réveil voor Rome onvruchtbaar is gebleven. Maar het verleden, waarheen het terug wilde, was de levensbeschouwing van het wordend kristendom, eer het staatsgodsdienst was geworden. Naar die beschouwing, gevoed door den weemoed, dien de kristenen uit de nalatenschap der klassieke wereld hadden aanvaard, onderhouden door de vervolgingen en moeilijkheden van allerlei aard, waarmee de jonge gemeente had te worstelen, - naar die beschouwing was het eenige ware leven het leven voor den hemel. In al zijne schakeeringen is het kristendom theoretisch die leer blijven huldigen, maar het piëtisme heeft haar toch bijzonder op den voorgrond gesteld, heeft er ernst mee pogen te maken en getracht de gemoederen gunstig voor haar te stemmen, door ons aan het verstand te brengen, dat 's menschen belangrijkste behoefte zijne zondaarsbehoefte is. Deze toch laat zich onmiddellijk vertolken in de vraag: wat moet ik doen om zalig te worden? dat is: om in den hemel te komen? eene vraag die, indien haar eenige beteekenis toekomt, op de allerhoogste aanspraak heeft, voor alle andere vragen ongevoelig maakt, en den mensch voortdurend in den toestand houdt van een drenkeling, die natuurlijk maar op éen ding bedacht is, immers niets ter wereld interessant acht dan zijne redding.
  Zulk eene levensbeschouwing kan men nu eenmaal niet in onzen tijd, in ons noordelijk klimaat, in ons nuchter Holland, tot richtsnoer verheffen, al geschiedt dit met de meeste goede trouw, zonder in de praktijk bij elke schrede in strijd te komen met zichzelven, en een nieuw voorbeeld te moeten geven van die altijd opmerkelijke verbinding van halfheid en dweepzucht, die telkens te voorschijn treedt, zoolang men het zwaartepunt en het doel des levens in het Hiernamaals verplaatst.
  Ik druk mij zoo algemeen uit, omdat daarmee de kritiek van het piëtisme en het betoog van de wenschelijkheid om ons aan zijn invloed te ontworstelen voor elk belang verkrijgt, onafhankelijk van de vraag in welke omgeving hij werd grootgebracht. Het piëtisme toch is niet enkel een richting die sommigen volgen, maar is ook de laatste gevolgtrekking uit een beginsel dat allen meer of minder zijn toegedaan, die van de kristelijke kerk hunne opleiding hebben ontvangen. Daar dit met de groote meerderheid van ons volk het geval is, zoo kan geene enkele juiste opmerking het piëtisme treffen, die deze meerderheid niet ter harte behoort te nemen. In deze richting treedt eenvoudig het algemeen kristelijk beginsel, dat zich gewoonlijk met zekeren schroom vertoont, onverschrokken aan het licht; het beginsel, volgens hetwelk dit aardsche leven slechts eene voorbereiding is voor eene andere en betere wereld, voor den hemel. Nu, wanneer dit beginsel waarheid is, kan zijne vrijmoedige belijdenis en de beslistheid, waarmee men het toepast, onmogelijk te wraken zijn. Het gaat niet aan te zeggen, gelijk de meesten doen: het beginsel is goed; of hij in den hemel zal komen, is inderdaad de allerbelangrijkste vraag voor den mensch; zijn hemelsche gelukzaligheid uit te werken, is de gewichtigste bezigheid waaraan hij zich wijden kan; wij zullen ons dit ook elken zondag van den kansel laten verhalen en zeer stichtelijk vinden dit aan te hooren, maar... in de week onze aandacht en krachten aan geheel andere vragen en bezigheden schenken en door deze andere vragen en bezigheden zelfs al onze hartstochten in beweging laten brengen. In de werkelijkheid redeneeren de meesten zoo: men moet zich voor den hemel voorbereiden, maar niet al te veel; voor de eeuwigheid leven, maar niet al te zeer. Zij erkennen dat het leven ernstig is, maar zoeken allerlei afleiding. In den dood zien zij den overgang tot hetgeen waarvoor de mensch eigenlijk bestemd is, en zij vreezen den dood als het ergste, dat hun overkomen kan.
  Neen, is het piëtisme een ziekelijk verschijnsel, waarvoor de groote meerderheid het terecht houdt, dan ligt de krankheid, waarvan het eene openbaring is, dieper, en is zij algemeener verbreid dan dezulken geneigd zijn toe te geven, die in theorie de kristelijke levensbeschouwing blijven huldigen, maar het afkeuren, dat men er ooit ernst mee maakt. Is het piëtisme te veroordeelen, dan moet die levensbeschouwing zelve veroordeeld worden, in zoover zij de wortel van het piëtisme is. Zich aan deze richting te ontworstelen, heet dus met andere woorden die zijde van geheel de kristelijke levensbeschouwing als onwaar te erkennen, waardoor, gelijk ik zeide, 's levens doel en zwaartepunt in het Hiernamaals wordt geplaats. Het heet te breken met hetgeen een engelsch schrijver geestig genoemd heeft: other-worldliness. Het heet in éen woord: in plaats van het beginsel: leven voor den hemel, te stellen het beginsel: leven voor de aarde.
  Aan vele ernstige en gevoelige naturen valt dit niet licht. Eeuwen lang heeft men de europeesche menschheid, waarin onze wortelen zoo diep verscholen liggen, het tegendeel ingeprent, en dat bij monde van zoovele goede en beminnelijke menschen, in de schaduw van wier zielenadel wij maar al te zeer beseffen niet te kunnen staan; de kristelijke beschouwing heeft zoovele bloemen van teedere poëzie gekweekt, zoovele roerende motieven aan de toonkunst geleend, ja zelfs, indien niet in schoone, dan toch in zoovele aandoenlijke beelden hare vertolking van de schilderkunst ontvangen, dat hieruit een zeer natuurlijke associatie van denkbeelden geboren is, die men niet gemakkelijk verbreekt. Zoolang een warm medegevoel voor onze broeders met zooveel recht tot weemoed stemt, en, inzonderheid ten behoeve van diegenen onder hen wier leven mislukt is, een verlangen wekt naar een vaderhuis, waar alle tranen zullen worden afgewischt; zoolang allerwege met reden het kruis geplant blijft als herinnering aan het lot dat de besten hier op aarde wacht, zoolang zal ook de voorstelling hare aantrekkelijkheid behouden, volgens welke dit leven niet dan een reis is naar de eeuwigheid.
  Maar van die voorstelling kan ons genezen het inzicht in de onmogelijkheid om haar in het dagelijksche, werkzame leven, het eigenlijke gebied waarop de menschelijke kracht zich te ontplooien heeft, getrouw te blijven; een inzicht welks juistheid door de ervaring, die wij bij onszelven en bij anderen opdoen, telkens bevestigd wordt. In het afgetrokkene kan men wellicht geruimen tijd voor en tegen haar pleiten. Maar er komt toch een oogenblik, waarop de mensch zich afvraagt: wat zal ik eene levensbeschouwing blijven huldigen, die ik telkens moet verloochenen, wanneer ik met lust en ijver alles zal doen wat mijne hand vindt om te doen? Om mijn taak naar behooren te vervullen, moet ik geheel leven in dingen, die slechts een tijdelijk belang hebben. Maar tot welk einde dan een beginsel beleden, dat met zijne prediking van eeuwige belangen de beteekenis van elk tijdelijk belang doet verbleeken? Geef mij eene leer, die mij steunt in het leven, en niet een leer, die ik in het leven gedurig ter zijde moet zetten om in dat leven werkzaam te kunnen zijn. Het aardsche bestaan moet belangrijk, de moeite waard zijn, en dat in zijn vollen omvang, omdat men weet dat alles daarin met onverbrekelijken band onderling en met de toekomst van ons geslacht samenhangt. Deze eisch kan niet vervuld worden, zoolang men in het leven voor den hemel 's menschen eigenlijke bestemming ziet. Want dan is de eenheid van dat bestaan verbroken, en daarin de belangrijkheid alleen van datgene gered, wat met de vorming voor de eeuwigheid in verband staat.
  Er is nog een ander bezwaar, dat wel verdient overwogen te worden. Een doel kan slechts waarde hebben in zoover men tamelijk nauwkeurig met dat doel bekend is. Vorming voor de eene of andere betrekking zij hetgeen ik beoog. Daarin vind ik natuurlijk dan alleen een richtsnoer voor mijn handelen, wanneer ik weet wat die betrekking van mij vordert. Laat nu vorming voor de eeuwigheid de groote wet van mijn leven behooren te zijn, zoo zal ik toch wel terstond gerechtigd zijn tot de vraag: wat verlangt die eeuwigheid van mij? Wat is de toestand van den mensch, die aldaar inderdaad behoorlijk voorbereid aanlandt? Op die vraag is geen antwoord te vinden, hetgeen blijkt uit de omstandigheid, dat er honderd verschillende antwoorden op gegeven zijn en dagelijks op gegeven worden; antwoorden, waaruit men bezwaarlijk een keus zal kunnen doen, zonder zichzelven eene soort van pauselijke onfeilbaarbeid toe te kennen. Het leven zal dus eene school zijn voor het Hiernamaals, maar ik kan niet te weten komen noch wie mijne leermeesters zullen zijn, noch op welk vak ik mij zal hebben toe te leggen, noch met welke oefeningen ik mij zal moeten bezighouden. Men zegt mij, dat ik mij voor te bereiden heb, maar niemand kan mij met zekerheid zeggen hoe of waarop. Voor de eeuwigheid? Voor den hemel? De tijd is voorbij waarin men ons met zulke onbepaalde en holle uitdrukkingen paaien kon. De mensch moet thans, meer dan ooit, weten wat hij wil, wat hij wenscht en zich in staat gevoelt te bereiken: en dan zal hij zich met klanken moeten tevreden stellen, waar het de kennis geldt van hetgeen men hem als zijn eigenlijk levensdoel verkondigt?
  Het katholicisme en het protestantsche methodisme hebben althans het voordeel van u vrij nauwkeurig te zeggen wat gij te doen en te laten hebt om u op den hemel voor te bereiden; en stelt gij oubepaald vertrouwen in de woordvoerders van deze beide richtingen, dan weet gij althans waaraan gij u te houden hebt. Maar zonderling is het, zoovelen deze beide richtingen luide te hooren afkeuren, zoovelen die, terwijl zij aan het kristelijk levensdoel blijven vasthouden, ons zonder eenig onderricht laten omtrent zijn karakter en de middelen om het te bereiken.
  Men zal mij te gemoet voeren, dat er tegenwoordig zooveel niet meer voor den hemel wordt geleefd, en het dus overbodig is tegen eene beschouwing te velde te trekken, die zulk een leven aanprijst. De tegenwerping zou op haar plaats zijn, wanneer ik wilde bevorderen wat gewoonlijk onder aardsch-gezindheid verstaan wordt. Maar ik bind den strijd aan tegen het blijven hangen aan eene beschouwing, die men in de praktijk met voeten treedt, omdat deze halfheid tot niets kan dienen. Integendeel, zoolang de menschen zich inbeelden, dat zij voor den hemel behooren te leven, en inmiddels zich veroorloven te leven voor de aarde, gewennen zij er zich aan, om hetgeen zij dagelijks doen, daar het door hun theorie veroordeeld wordt, minder en zelfs in het geheel niet verheven te vinden. Zij gewennen zich aan een zeker verdrag met de theorie, ten gevolge waarvan hetgeen zij aan beginselen hebben overgehouden, buiten het leven komt te staan. Zij blijven dan in de meening verkeeren, dat zij niet zijn gelijk zij behooren te zijn, maar tevens dat zij, om zoo te worden, hun hart van de aardsche dingen zouden moeten aftrekken. Daar zorgen voor het dagelijksch brood of andere redenen hen dit verhinderen, komen zij er licht toe het vervullen van hunne zedelijke bestemming voor iets onbereikbaars te houden, of hetgeen zij gelooven dat daarvoor dient te geschieden, hetzij te verwachten van zekere uitwendige, zoogenaamde godsdienstige plechtigheden, hetzij op te dragen aan de kerk en hare priesters. Het bestaan van deze verleiding moet men wel onderstellen, om het gezag te kunnen verklaren, dat nog zoovele kerkelijke instellingen genieten, om welker voorschriften men zich niettemin zoo weinig bekreunt.
  Met die halfheid wenscht de levensbeschouwing, die hier zal worden voorgedragen, onvoorwaardelijk te breken. De moeite, die het gekost heeft, die halfheid in eigen boezem te boven te komen, is, ik herhaal het, een voorname drangreden tot dit geschrift; of, duidelijker nog, de wensch om anderen gelijken arbeid te verlichten. Zonderling genoeg! En toch, wiens ervaring getuigt het niet? Takken, die men geruimen tijd onvruchtbaar heeft bevonden, als dood af te kappen, eischt eene inspanning van den wil, waartoe men niet op elk gegeven oogenblik in staat is. Men dringt zich op, dat zij nog niet dood zijn; men beeldt zich in, dat er nog eenige werking in wordt waargenomen. Aan zulk dralen komt dan eerst een einde, wanneer van die doode takken de aandacht wordt afgeleid door den verkwikkenden aanblik van andere takken, die men wellicht eerst veronachtzaamd had, maar waarvan men thans bespeurt, dat zij beginnen uit te loopen. Inderdaad, hetgeen in het leven onder is gegaan, kan eerst door ons losgelaten worden, wanneer wij nieuwe bronnen van leven ontdekt hebben. Zoo kan levenservaring alleen ons aan eene radikale overtuiging helpen, waarop het redeneerend verstand wel eens vooruitloopt, maar die eerst ons eigendom wordt, zoodra zij in dien bodem der levenservaring hare wortelen schiet.