text: I.
  Met de werkelijkheid bedoelen wij de wereld, die inzonderheid door gemoedservaring tot onze kennis komt. Daar wij geene idealen kunnen vormen, dan naar de mate waarin wij zoowel met de gebreken dier werkelijkheid bekend zijn als met de goede elementen die zij bevat en die als bouwstoffen voor onze idealen gebruikt kunnen worden, is het onontbeerlijk, ons van die werkelijkheid een heldere voorstelling te maken. Aan haar toch moeten wij, gelijk uit het gezegde blijkt, alles ontleenen, wanneer onze idealen niet eenvoudig luchtkasteelen zullen zijn, het geheim van welker bewoonbaarheid tot nu toe nog door niemand schijnt gevonden.
  Veel is er dat zulk een heldere voorstelling in den weg staat, met name van de gebreken der werkelijkheid. In de eerste plaats de verdoovende of afstompende kracht die het gewoon raken aan toestanden, waarin wij voortdurend verkeeren, op ons pleegt uit te oefenen. Men leeft in een geheel ongemotiveerd optimisme, waarvan men zichzelf nauwlijks bewust is; dat niet anders dan door de grootste hardvochtigheid verklaard zou kunnen worden, indien wij niet wisten èn dat gewoonte het onverdragelijkste doet verdragen, èn, niet minder, dat de onkunde vaak omtrent hetgeen in de naaste omgeving plaats grijpt bedroevend groot is. Gewoonte en onkunde zijn de beide peluwen van het rustig leven der meesten. Indien wij eens kersversch, maar niettemin op de hoogte der geestesontwikkeling, die wij thans bereikt hebben, onze intrede konden doen in de wereld waarin wij het nu betrekkelijk zoo goed uithouden, wij zouden er ons in de hoogste mate over moeten verwonderen, dat zij, welke in die wereld leven, niet dagelijks, ja ieder oogenblik getroffen worden door allerlei tegenstrijdigheden en wanklanken.
  Een der genoemde oorzaken, de gewoonte, is van dien aard, dat men er ons geen verwijt van maken kan, zoo wij hare werking ondervinden. Onze prikkelbaarheid heeft op geenerlei gebied een absoluten graad. Die graad wordt veeleer bepaald door de omgeving waarin wij plegen te verkeeren, soms ook door de vermoeidheid, die volgde, nadat wij kort te voren een buitengemeen sterken indruk ontvangen hadden. Voor een deel is de onkunde, waarmede wij ons in den regel tevreden stellen, weder het gevolg van de gevoelloosheid, die uit de gewoonte voortvloeit. Maar wat baat het ons, uitnemend te kunnen verklaren waarom wij de werkelijkheid niet beter kennen, niet vollediger op de hoogte zijn van hare tallooze gebreken, wij moeten er ons niet minder over bedroeven, dat er oorzaken zijn die zulk een onkunde bewerken. Want hoe belachelijk, en juist daarom hoe bedroevend, is het denkbeeld van een mensch, die in zelfbewustheid het merkteeken van zijn menschenwaarde vindt, en zich dan niet bewust, in de verte niet bewust is van al de gruwelen, al de klachten, in welker midden bij leeft, ja met die smartelijke werkelijkheid nog al op heeft.
  Niet minder treurig is het, dat, nu onze onkunde en bespottelijke voldaanheid reeds zulk een natuurlijke oorzaak heeft, namelijk de gewoonte, er nog opzettelijk richtingen uitgevonden zijn, die deze onkunde en voldaanheid, als gold het de edelste plant, bovendien kunstmatig aankweeken. In de eerste plaats de richting van de zoogenaamde struisvogel-politiek, die, als uit beginsel, de wonden der maatschappij niet peilen wil en den hoogsten staat van gezondheid bereikt acht, wanneer de lijder niet klaagt. Zij vermijdt het van nooden en geneesmiddelen te spreken, omdat zij vreest, dat ontevredenheid, tot hiertoe sluimerend of gesust, op zal schrikken van haar leger en de kunst van den arts op al te zware proef zal stellen. Hare schranderheid bestaat daarin, dat zij aan de lijdende klassen de noodzakelijkheid van haar lijden voorpreekt en zichzelve en anderen diets maakt, dat opruiers de zwarte kleuren hebben uitgevonden, welke deze voorgeven, dat het maatschappelijk beeld vertoont. Het is zoo erg niet; het zal zoo'n vaart niet loopen; kunstmatige agitatie: van zulke spreekwijzen hebben zij den mond altijd vol, om die genoegelijke voorstelling van de werkelijkheid te kunnen behouden, waaraan zijzelve, - de hemel weet waarvoor? - misschien wel voor hun spijsvertering! - behoefte hebben.
  Ernstiger is het aanzien van eene andere richting, die toch vooral niet minder noodlottig werkt. Zij komt evenmin tot het volle besef der werkelijkheid, omdat zij de wereld alleen uit een theologisch oogpunt beziet, en zich opdringt dat in hare bovennatuurlijke hulp de eenige redding voor de wereld gelegen is. Zij waagt het niet, bij voorbeeld, te onderzoeken wat de mensch naar alle zijden van zijn aanleg en ontwikkeling verlangt, en beeldt zich zoo gaarne in, dat zijn dorst te lesschen is met hetgeen zij voor het éene noodige gelieft uit te geven. Of zijn verstand verkracht, zijn waarheidszin vervalscht, zijn goede smaak beleedigd, zijn zucht naar kennis gesmoord wordt, zij bekommert er zich niet over, zij vraagt er niet naar; de mensch moet zalig zijn naar haar programma, en is hij het niet, dan mag hij als een aardschgezind wezen boete doen en berouw. Van aardschgezindheid kan men haarzelve dan ook zoo weinig beschuldigen, dat, had het van haar afgehangen, deze aardsche woonplaats er nog veel onbehagelijker uitzien en slechts een folterbank wezen zou, goed genoeg om van daaruit het smachtend oog te richten naar een Hemel, reeds van te voren vergald door het tafreel van verveling dat men er ons van ophangt.
  De richting daarentegen, die ik reeds in de Inleiding aanduidde, en die het met het leven voor deze aarde ernstig neemt, zij is beter dan eenige andere in staat, onze oogen te doen opengaan voor hetgeen aan de werkelijkheid ontbreekt, en ons met een diep besef te vervullen van al het onvolkomene en tegenstrijdige dat ons omgeeft. En met zulk een besef moet het beginnen, zal het ooit beter worden. Zonder veel filosofeeren, zegge men eenvoudig tot zichzelven: indien de mensch geboren wordt op deze aarde, zoo dient deze aarde toch wel zoo ingericht te zijn, dat de mensch er op kunne leven en zich naar be-hooren ontwikkelen. In dezen eenvoudigen eisch hebben wij tevens een maatstaf om er de werkelijkheid naar te beoordeelen; een maatstaf, waarvan men bezwaarlijk zal kunnen zeggen, dat hij ons door willekeur aan de hand werd gedaan.
  De werkelijkheid is van dien aard, dat zij ons zelfs dien bescheiden maatstaf schier belachelijk van overdrijving doet vinden. Men weet, dat de aarde plaats noch voedsel genoeg zou hebben voor hare kinderen, indien niet een groot aantal telkens, soms reeds vroeg, door den dood werd weggemaaid. Wijdt men zijn aandacht uitsluitend aan hen die de anderen overleven, dan rijst de vraag, in welke groep de beweldadigden van de natuur moeten worden gezocht. Hoe talloos velen, wier bestaan een vroegen dood begeerlijk doet achten. Gebrek en kommer is de atmosfeer waarin zij worden groot gebracht, en die hun lichaam en hun geest eerst belet tot behoorlijken wasdom te geraken, om daarna dat zwakke gewrocht door allerlei schadelijke invloeden te kwellen, te ondermijnen, tot het den slag ontvangt die in waarheid de genadeslag verdient te heeten. Het klimaat van onzen aardbol is van dien aard, dat slechts een klein gedeelte van het kleine Europa, benevens een nog kleiner gedeelte van Amerika, zich genoegzaam vermag in te spannen om te bereiken hetgeen men met eenigen goeden wil, en altijd vergelijkenderwijs gesproken, als een toestand van hoogere beschaving betitelen kan. In andere werelddeelen zijn onder de vereenigde werking van lucht en grondgesteldheid de volken veroordeeld allerlei lagere trappen in te nemen, van den sluimer der Papoes af tot op de koortsachtige gejaagdheid der Japanezen toe. In welke betrekkelijke voorrechten die menschenmassaas zich ook mogen verheugen, jaar aan jaar, eeuw aan eeuw worden zij geboren en sterven zij weg, zonder tot den vooruitgang van ons geslacht iets te hebben bijgedragen; en het geestelijk kapitaal, waarmee wij te arbeiden hebben, zou volmaakt zijn wat het thans is, al hadden zij nooit het levenslicht aanschouwd. Sommigen hebben nog voorvaderen, wier arbeid belangrijke hoofdstukken vult in de geschiedenis der beschaving, maar niet zij, wij zijn het, die het weten, wij die er van genieten.
  En hoe talrijk zijn wij, die ons die weelde mogen vergunnen? Wat is de beschaving van Europa, zoodra men haar op zichzelve beschouwt? Het oosten begint zich eerst te ontworstelen aan de barbaarschheid, het zuiden wordt nog geslingerd tusschen dom bijgeloof en niet minder dom radikalisme. Maar trekken wij den kring al nauwer, en bepalen wij ons tot de meest bevoorrechte plekken, is ook dan nog de aanblik hartverheffend of zelfs van dien aard, dat, in den grooten strijd om het leven, die nu eens de wet is van al wat leeft, de mensch door de natuur blijkt toegerust te zijn tot dien strijd, waartoe de natuur hem heeft geroepen? Wie onzer heeft bij klaar lichten dag het pauperisme niet als een nachtmerrie op de borst, en voelt niet als het ware aan de vriendelijkste stralen der lentezon een wondende spits, moet hij bedenken, hoe meedoogenloos zij de woning van den arme in onze groote steden voorbijgaan, van dien arme, die geboren wordt en sterft in een ellende, waarvan geen beschrijving een volledig denkbeeld geeft! Werp een sluier over die tooneelen, waar zelfs de Hoop geen plaats vindt om ook maar een oogenblik den lijder op een betere toekomst te wijzen; breng die verstootelingen van de fortuin als evenzoovele misgeboorten der aarde niet mede in rekening; het zij zoo; mits gij ons dan slechts het oord wijst, waar wij ruim kunnen ademhalen. Leid mij snel uwe mijnen en de werkplaatsen uwer industrie voorbij, waar meesters schijnen te heerschen tegen wier menschelijkheid de wetten kinderen moeten beschermen, welker tengerheid zelfs door geen ouderliefde wordt ontzien. Leg mij niet uit waartoe die groote gebouwen werden gesticht, die gij kazernen, hospitalen, gevangenissen noemt. Doe mij niet stilstaan voor uwe wees- en werkhuizen. Voer mij naar het beste wat gij mij toonen kunt, en laat mij getuige zijn van een geluk, dat de aarde aan eenige van hare kinderen bereid heeft.
  Zelfs dat verlangen blijft onvervuld. De jonge moeder drukt haar kind aan het hart; morgen wordt een klein graf gedolven, en een andere schoot ontvangt haar lieveling. Och of hij er in geborgen ware, op wien de trots des vaders al zijn verwachting had gebouwd, maar wiens jeugd vergiftigd werd; vroeg verwelkte roos, wier bladen vertreden worden in het slijk der aarde. En ook al kwam geen onmeedoogende lentevorst de hoop vernietigen, wat rijpt, waartoe rijpt het? Wat is dat leven, dat met zooveel ingenomenheid wordt begonnen, met zoo groote zorgvuldigheid wordt voorbereid! Aan de opvoeding is geen zorg gespaard. Alles is voorzien, berekend, wat menschelijke wijsheid voorzien en berekenen kon. En nu het werk is voltooid, nu de vrucht geplukt zal worden? Welk een kleinigheid verhindert haar vaak gaaf te zijn! De perzik is er, maar heeft geen smaak. Hier nopen aardsche zorgen een kloek verstand het meest te zinnen op het vinden van het dagelijksch brood, en zich ten behoeve daarvan een arbeid te getroosten, die dat verstand niet ontwikkelen kan. Daar verlokt zwakte van karakter een ontwikkelden geest halverwege te blijven staan. Ginds is de wil grooter dan de kracht tot uitvoering, of een wankele gezondheid een onoverkomelijk bezwaar. Maar denk deze beletselen weg! Ontplooi uw vleugelen, rijke, krachtige geest! Een uitvinding, een nieuwe gedachte woelen u door het brein. Eindelijk zijt gij den vorm meester, waarin gij ze aan uwe omgeving kunt mededeelen. O wat liefelijk onthaal zal de bekrompenheid, zal de sleur, zal de afgunst, zullen al deze wraakgodinnen u bereiden, die u te smartelijker uwe meerderheid zullen doen boeten, naarmate die meerderheid zelve onbetwistbaarder is. 't Schranderst betoont gij u, zoo gij 't toont te verwachten, en op geen medelijden rekent zelfs niet bij de besten, die uw teleurstelling toch slechts zouden toeschrijven aan onvoorzichtigheid of aan het falen van die menschenkennis, die waarlijk gelijk schijnt te staan met het diep besef, dat menschelijke onkunde, traagheid en bijgeloof zoo goed als geene grenzen hebben!
  Evenwel, ook dit laatste worde weggedacht! De wereld bereidt u geene teleurstelling. Uw gedachte heeft ingang, uw woord weerklank gevonden. Gij zijt de man! Men prijst, men zegent u. Nog vraag ik: wat is dat leven, waaraan gij uwerzijds zooveel ten offer hebt gebracht? Hebben de wierookdampen u niet bedwelmd, dan zal, na het luidst Hosanna; weergalmend langs een weg, met kleederen en palmen men bespreid, ook uw ziel haar Gethsemané moeten binnengaan, waarin al wat is zijn niet-zijn u ontsluiert. Was het der moeite waard? Werd een duurzame winst verkregen? Kan hetgeen ik omverstortte gemist, reeds gemist worden? Zulke vragen bestormen dan het gemoed met gewaarwordingen zoo aangrijpend, dat straks, daarbij vergeleken, zelfs de kus van den verrader nauwlijks meer indruk maakt.
  Het is geen moedeloosheid, maar gevolg van het inzicht, dat men toch nooit dàt geheel bereikte en nooit dàt alleen bereikte, wat men bereiken wilde. Het denkbeeld, waaraan men ingang verschafte en dat zich verwezenlijkte, heeft, om hiertoe te kunnen geraken, zich als het ware moeten verstaan met de werkelijkheid en dus iets, soms veel van zijn oorspronkelijke zuiverheid moeten opgeven. Vroegere verkeerdheden zijn er door weggenomen, maar nieuwe verkeerdheden zijn er door ontstaan; want de wereld is nu eens zoo ingericht, dat er onkruid moet opgroeien met de tarwe, en dat op den weg, die ligt tusschen het ontwerpen en het uitvoeren van een edel plan, veel van zijn adeldom verloren moet gaan.
  En zooveel adeldom had het niet altijd te verliezen. Want ook het edelste plan is toch altijd het werk van menschen, die op vlekkelooze zuiverheid van bedoelingen geen aanspraak kunnen maken.
  Hiermede hebben wij een tweede reden aangeduid, die de werkelijkheid zoo onvolkomen maakt. De eerste lag buiten ons; deze hebben wij in onszelven te zoeken. 's Menschen aanleg en inborst zijn niet van dien aard, dat hij daarin gunstige voorwaarden van geluk kan erkennen. Zij behelzen, zou men zeggen, juist die mate van deugdelijkheid, die geluk verhinderen kan. Ware hij iets beter of iets slechter, hij zou tevreden kunnen zijn. De kerkleer doet geen recht aan de moeilijkheid van onzen toestand, waar zij den mensch ‘dood noemt in zonden en misdaden’. Zoo gemakkelijk heeft de mensch het niet. Hij is niet dood, maar hij voert nu eens een kwijnend, dan eens een gejaagd leven, gejaagd als dat van een lijder. Wat er omgaat in die van den aanvang verwaarloosde en verbasterde wezens, die, zegtmen, een helsch genoegen smaken in het kwade dat zij mogen verrichten; of er iets bij hen omgaat, of er een schemering van zielestrijd somwijlen bij hen doorbreekt, ik weet het niet; maar, deze ongelukkigen buiten rekening gelaten, mag men dan niet bevestigen, dat wij inwendig treurig verdeelde wezens zijn, zoo fier en zoo laaghartig, zoo vol bewondering en sympathie voor liefde en zoo zelfzuchtig; doorademd van de reinste en van de onreinste tochten; begeerende te zien en gedurig onszelven verblindende, ja misleidende op allerlei wijzen; nu in staat, het hoogste te grijpen, te waardeeren, om ons straks, vooral wanneer onze medemenschen het ook doen, met iets zoo middelmatigs tevreden te stellen, dat het den schijn heeft alsof wij nooit iets beters hadden gekend, als waren wij geen kinderen des huizes aan den disch des levens, maar een dier honden, welke het hart ophalen aan den afval? De oorzaak, een der oorzaken, is wellicht te zoeken in dat vaak bijna onmerkbare van de grenslijn, die goed en kwaad vaneen scheidt. Of liever, neen: goed en kwaad staan scherp genoeg tegenover elkander; maar dat zijn abstraktiën, waarmee een boek te doen kan hebben, niet het leven. Wij hebben te doen met gemoedsbewegingen. Ik stel ze mij telkens paarsgewijs voor; als twee lijnen, die een uiterst kleinen hoek met elkander vormen, dus om zoo te spreken bijna een gemeenschappelijk uitgangspunt hebben, maar, hoe verder zij worden voortgetrokken, altijd verder uit elkander gaan.
  Van waar die zonderlinge aanverwantschap, of liever nabuurschap van hetgeen ten slotte zoo ongelijksoortig is in zijn werking op onszelven en op anderen? De apostel Jakobus had goed vragen: ‘Welt ook van een fontein uit eenzelfde ader het zoet en het bitter op? Kan ook een vijgeboom olijven voortbrengen, of een wijnstok vijgen?’ Zulke dingen gebeuren, gebeuren dagelijks. Het in vlam gezette bloed wordt tot verontwaardiging, die gij prijst, en tot wellust, dien gij laakt; en door dezelfde oogen is de vlam naar binnen geslagen. Naast elke begeerte die gij te vervullen, staat eene zucht die gij te wraken hebt: naast den honger, de gulzigheid; naast toorn, drift; naast ijveren, wraaklust. Hoe te onderkennen zelfbeheersching en gemakzucht, zelfvertrouwen en inbeelding, ernst en stroefheid, goeden smaak en behaagzucht, vriendelijkheid jegens allen en oppervlakkigheid van gevoel? Kan men zeggen waar oprechtheid hardvochtigheid, menschelijkheid weekelijkheid, moed lichtzinnigheid wordt, of waar bewondering zich tot een bijgeloovigen eerbied verlaagt? Wie bezit eene deugd en mijdt hare overdrijving: wie een ondeugd en kan haar missen zonder een kracht te verliezen? Wat weet gij of gij kalmte prijst dan wel onaandoenlijkheid; of bescheidenheid uw lof wegdraagt en niet veeleer vreesachtigheid; of gij overleg en niet eigenlijk den gelukkigen waaghals kroont? Gelukkig hij, wien deze vragen niet verlegen maken, zelfs waar het de beoordeeling van anderen geldt. Maar wie met een weinig kritiek door het leven gaat, hij weet, dat niet voor niet de taal zoo onuitputtelijk is in het schakeeren van hare uitdrukkingen, en dat deze onderscheidene gezindheden op zonderlinge wijze door elkander vloeien, elkander wederkeerig opwekken, versterken, dan weer neu-traliseeren. Hij weet, dat een ondeugd vaak slechts een deugd is met een zekere hoeveelbeid tijd vermenigvuldigd: in den aanvang was het goed en geurig; door te duren verloor het van zijn zuiverheid, als wijn die verschaalt, als melk die verzuurt. Er is zooveel slechts schoon bij het allereerste ontluiken. Er is zooveel den zomerdag gelijk: verrukkelijk in den vroegen morgen, ondragelijk tegen de twaalfde ure. Jongelingsliefde verliest het waas der bedeesdheid. Ouderliefde verloopt zich in ouderlijke ijdelheid; vroomheid in fijmelarij; geestdrift in pathos. De hervormer wordt tyran; de redenaar rhetor; de kunst een kunst, de staatsman een die leeft van behendigheden.
  Dit een en ander is geen uitzondering, maar, indien al geen regel, toch zoo gewoon, dat het zich vertoonen kan zonder iemand te verbazen. Men acht het natuurlijk, en dat is het ook. Maar dat het dit is, en wij dit weten; dat wij dus eene wereld in onze bewustheid hebben moeten opnemen, die als op de noodzakelijkheid gebouwd is, dat al wat bloeit verwelkt, dient mede om die werkelijkheid te kenschetsen, die wij thans onder de oogen zien en waarvan wij onderzoeken of zij voorwaarden van geluk behelst. Deze bewustheid moet veerkracht rooven, door ons de zwakheid van de menschelijke natuur voor oogen te voeren. Ook daarom waarschijnlijk wil men weinig van die zwakheid hooren, en in geen ander opzicht is de blik op de werkelijkheid dan ook zoo beneveld. Wijsgeerige en gods-dienstige stelsels hebben om strijd gepoogd den mensch op te hemelen, die het zichzelf en zijne vrienden reeds deed, en daartoe allerlei geschikte gelegenheden heeft uitgevonden. Velen prediken luide 's menschen algemeene en diepe verdorvenheid, en achten zich daarmede ontslagen van de moeite om in bijzonderheden aan te wijzen, waarin de menschelijke natuur te kort schiet. Anderen letten zoo uitsluitend op de goede opwellingen, die zij onder de gunstigste omstandigheden in zich waarnemen, dat zij in slechte menschen hunsgelijken niet meer herkennen, en overvloeien van des farizeërs welbekende dankbaarheid. Nog anderen begoochelen zich door een konventioneele persoonlijkheid aan te nemen en die hun leven lang als te spelen, tot zij eindelijk ook niet meer weten wat maaksel wij zijn. Het hunne is dat van marionetten.
  Om de zwakheid van de menschelijke natuur - die natuur, die wij niet afleggen, zoolang wij op deze zonderlinge onvolkomene wereld vertoeven, - naar haren juisten graad te leeren schatten, is het noodig een voorstelling te laten varen omtrent den besten weg tot zelfkennis, een voorstelling die, hoe algemeen verbreid, toch zeker verkeerd is. Wij plegen die natuur naar onszelven te beoordeelen en de menschen, die op het zoo gevonden type niet gelijken, als uitzonderingen te beschouwen. Zelfkennis wordt op die wijze de grondslag van menschenkennis. En tot die zelfkennis wil men dan geraken door zelfonderzoek, waarvan de noodzakelijkheid vooral door de kerkelijke moraal ingescherpt wordt. Ik acht daarentegen zelfonderzoek als uitgangspunt een bijzonder onvruchtbare bezigheid.
  In den zin van een roomsch-katholiek examen de conscience, waarbij men zich bepaalde vragen voorhoudt omtrent het al of niet verrichten van eenige uitwendige handelingen, vragen, die men straks in den biechtstoel te beantwoorden zal hebben, kan zelfonderzoek praktisch zijn. Als middel tot die zelfkennis, die wij hier bedoelen, is het onnut. Zelfkennis verkrijgt men niet anders dan zooals men in het algemeen kennis verkrijgt: door waarneming en ervaring. Maar hoe weinig talrijk zijn de gevallen waarin men zichzelven waarnemen kan, en hoe weinig verscheidenheid leveren die gevallen op. De schaarschte en de eentonigheid der waarneming verbiedt hier uit de ervaring eenig algemeen besluit te trekken. Nu hebben wij nog ondersteld, dat waarneming van onszelven mogelijk is. Sommigen hebben het ontkend. Hetzij men hun bijvalle of niet, men zal moeten toegeven, dat wij een gegeven toestand, waarin wij ons bevinden, nooit onmiddellijk, altijd slechts later en wel door tusschenkomst van herinnering en verbeelding kunnen waarnemen. Bedriegt die herinnering ons niet? Reproduceert die verbeelding met getrouwheid? Elk waarmerk ontbreekt. Doch houden wij ons aan de eerste onderstelling, dan moet, gelijk wij hebben aangetoond, de waarneming altijd gebrekkig zijn, omdat zij zoo uiterst beperkt is, en wij de omstandigheden, waaronder wij onszelven gade-slaan, niet willekeurig kunnen veranderen. Voor deze verleiding zijn wij niet bezweken; maar zouden wij stand hebben gehouden, wanneer zij iets krachtiger, of de vrees voor straf iets minder groot ware geweest? Op soortgelijke vragen vindt men geen antwoord, wanneer zelfonderzoek een geheel zelfstandig onderzoek moet zijn. Zoo komt men licht òf tot een beschouwing zoo onbepaald, zoo weinig nauwkeurig op de belangrijkste punten, dat men er niets aan heeft, òf zoo gunstig, dat zij slechts kan strekken om ons een verkeerd denkbeeld te geven van onszelven, en daardoor van de menschelijke natuur.
  Zelfkennis kan niet onmiddellijk door zelfonderzoek; zij moet deduktief verkregen, dat is: zij moet uit iets algemeeners afgeleid worden. Dat algemeenere is de kennis van de menschelijke natuur (ethologie). Zelfkennis is dus niet haar grondslag, maar hare vrucht. Voor het onderzoek van den mensch hebben wij een zeer uitgebreid gebied van waarneming, waarop voor onze ervaring een groote oogst is weggelegd: statistiek, geschiedenis, volkenkunde. Deze hulpwetenschappen, van welke wij natuurlijk geen vruchtbaar gebruik kunnen maken, tenzij wij, door op te merken ons eigen uitkomen tegenover anderen gelijk anderer uitkomen tegenover ons, een oog gekregen hebben voor de verschijnselen, die hier waar te nemen vallen; deze hulpwetenschappen leiden ons tot een volkomen exakte kennis van de menschelijke natuur; exakt, omdat zij zich geheel in het afgetrokkene beweegt, en betrekking heeft op wetten, die zich altoos op deze wijze laten uitdrukken: gegeven die omstandigheden en dat karakter, volgt die gezindheid, of die gedachte, of die handeling. Deze wetten hebben slechts mathematische zekerheid, en zijn juist daarom in de praktijk nooit zonder nader overleg te gebruiken. Het vinden van zulke wetten is aan de fransche moralisten van de zeventiende eeuw reeds in hooge mate gelukt, en onderstelt denzelfden geestesaanleg en dezelfde begaafdheid die voor het vaststellen van natuurwetten in den gewonen zin des woords gevorderd worden. Die nu uit zulk een kennis van den mensch tot zichzelven besluit, en uit elke algemeene wet de sterke presumtie put, dat de volgorde der verschijnselen, door die wet uitgedrukt, ook bij hem zal plaats vinden; die in een bijzonder geval niet eerder het tegendeel aanneemt, dan nadat hij op de deugdelijkste gronden zich van zijn recht daartoe heeft overtuigd; hij, en hij alleen, heeft vruchtbare zelfkennis en is tegen het gevaar beschut van hetgeen hij toevallig in zich vindt te generaliseeren, en naar den aldus verkregen maatstaf de menschelijke natuur te beoordeelen. Hij is gewaarborgd onder anderen tegen de oppervlakkigheid, waaraan het duitsche rationalisme zich schuldig maakte, dat een enkel plaatselijk, tijdelijk en nationaal type tot het menschelijk type wilde verheffen; een fout, die Duitschland ook na de overwinning van het rationalisme niet altijd in staat blijkt te vermijden, daar het zich in letterkunde en praktijk nog veelal het vaderland van eene konventioneele opvatting onzer natuur betoont.
  Na de wijze te hebben vastgesteld, waarop wij tot de kennis dier natuur behooren te geraken en ons met dat doel deze uitweiding te hebben veroorloofd, leggen wij de laatste hand aan de schets der werkelijkheid, die wij uit een bepaald gezichtspunt poogden te geven en die nu met een korte waardeering van de menschelijke natuur uit hetzelfde gezichtspunt voltooid zal zijn.
  Is die natuur, die wij thans geheel als een vast gegeven der werkelijkheid buiten ons beschouwen, en als een der voornaamste bouwstoffen waarmee wij te arbeiden hebben, zoo krachtig, dat zij op zichzelve een voorwaarde van geluk mag heeten? De vraag moet ontkennend beantwoord worden, zoolang wij nog niet letten op hetgeen onze persoonlijkheid er aan kan toevoegen. Met verstand en wilsvermogen zijn wij stiefmoederlijk bedeeld, als blijkt uit den verbazenden omvang van het gebied, ingenomen door dwaling, vooroordeel, bijgeloof, en uit de ontelbare middelen, die in het werk moeten worden gesteld om het dier in den mensch binnen zekere perken te houden en menschelijke wezens tegen elkander te beschermen.
  Het menschelijk verstand is in doorsnede zwak. Gerekend naar hetgeen er in ons hoofd te bergen valt, bergt het weinig. Van het geborgene vervliegt of vervloeit veel. De inspanning, waardoor men denkt wat men wil, niet wat het toeval ons te denken geeft, is voor verreweg de meesten te zwaar; die van denkbeelden te scheiden of te verbinden, welke langdurige gewoonte verbonden of gescheiden heeft, getroosten zich slechts enkelen. Belangstelling in oudere vragen dan die van den dag is zeldzaam; in vragen van den dag reeds niet gewoon, en verre van levendig, waar de beurs niet is gemoeid. Het juist stellen zelfs van zulke vragen wordt in den regel niet beproefd, en vergaderingen van menschen, opzettelijk samengekomen om ze te bespreken, zijn gemeenlijk poolsche rijksdagen of een tooneel waarop de kunst van divageeren de schitterendste proeven geeft van hare bedrevenheid. De mate, waarin zij dit karakter vertoonen, pleegt aan te groeien met hare talrijkheid, tenzij het een of ander stalen voorhoofd zich harer ontferme en haar zijn diktatorsmacht, door een paar sofismen bedekt, gevoelen doe. Want sofismen blijven nog altijd bij uitstek gezocht, hetgeen niet verwonderen kan, wanneer men bedenkt hoeveel samen moet werken om eene redeneering onberispelijk en vruchtbaar te maken, en hoe meestal een goede redeneering niet eens verlangd wordt, maar eenvoudig zulk een groepeering van argumenten, als waardoor hetgeen de hartstocht wil een schijn van rechtvaardiging erlangt. Want de hartstocht regeert; belet het oordeel op te komen; vervalscht het; verleidt den wil; betoovert de verbeelding, opdat deze als begeerlijk afmale wat zonder dien hartstocht bezien afzichtelijk ware. Wie is tegen zijn werking bestand? Veler deugd is gewaarborgd door de afwezigheid van allen hartstocht. Zij hebben niet overwonnen; alle strijd bleef hun bespaard. Maar het hart, waarin de storm der passie opkomt, is verloren. Dijken worden doorgebroken, muren verbrijzeld. De storm woedt zoo lang hij woedt; voordeel en vooroordeel, gewoonte, aanzien, beginselen, alles knakkend als een riet. Hij steekt op uit iederen hoek; soms uit meer dan éen tegelijk; en in een dwarrelwind medegevoerd, weten wij niet meer wat er van ons wordt. Het ontzaglijkst is de hartstocht der liefde; plotseling in zijn ontwaken; alles tegelijk in bezit nemende en niettemin zijnen onderworpelingen telkens nieuwe ketenen smedende. Eros kent medelijden noch ontzag. Hij martelt den jongeling en werpt hoon op het grijze hoofd. Geen toekomst die men nog heeft voor te bereiden, geen verleden waarvan men de eer heeft op te houden, geen karakterneiging, geen maatschappelijke positie, geen kinderlijke piëteit, niets beschermt tegen zijn greep. Hij is de ware Moira midden in de nieuwere wereld; de God, wien men offers moest brengen om zijn wreedheid af te wenden van het machtelooze schepsel!
  Wie durft dit een en ander overdrijving noemen? Wie op iets meer hopen, dan dat deze of een andere hartstocht hem maar niet bezoeke, wel wetende dat hij, eens genaderd, niet weer heengaat zonder zijn prooi. Geen zedeleer kan ons bewaken, al zijn wij van hare waarheid, ja van haren goddelijken oorsprong op het diepst overtuigd. Honderdmaal mogen wij de heerschappij der Rede verkondigd, geroemd en haar zelfs in het algemeen tot onze meesteres aangesteld hebben, het waarborgt ons niet, dat morgen een passie, en vaak minder dan dat, ons niet tot het onredelijkste dwingt. Zoo hebben de grieksche tragici, Israëls moralisten, zoo heeft Shakespere den mensch begrepen; zoo begrijpt hem elk, die zich geen rad voor de oogen draait. De macht van den hartstocht af te willen meten naar zijn werking in de atmosfeer van het hollandsche flegma, staat gelijk met in ons vaderlandsch Atheen de fierheid te willen beoordeelen van den Rijn.
  Misschien komt onze zwakheid nog treuriger uit tegenover hetgeen wij bijna de kranke tweelingzuster van den hartstocht zouden willen noemen: de infatuatie, de onberedeneerde ingenomenheid met een persoon, een zaak, een denkbeeld. Toch is misschien hare macht nog algemeener, omdat zij minder forschheid van karakter onderstelt. Geheele tijden en geslachten loopen als een drift schapen zulk een mode achteraan, hun beste beetjes verliezende terwijl zij blaten. Het zit in de lucht, het moet zijn tijd hebben, het moet uitrazen: met die welbekende uitspraken troost zich dan de wijsgeer, die zichzelven noch de geschiedenis zijner wetenschap kent, wanneer hij zich tegen de infatuatie beveiligd acht. Ook hij, zelfs hij, heeft menige voorliefde waarvan hij geen rekenschap kan geven, en insgelijks weerzin, dien hij niet altijd zou kunnen verklaren; hetgeen zich inzonderheid openbaart ten aanzien van meeningen die opkomen, en van meeningen die reeds een tijd lang geheerscht hebben. In meeningen, die tot een onmiddellijk voorafgaand tijdperk behooren, de betrekkelijke waarheid te ontdekken, haar lief te hebben en vast te houden, eischt bijzondere geestkracht en onafhankelijkheid, die ook alleen bewaren kunnen voor het dwepen met het nieuwe, uitsluitend omdat het nieuw is. Als de nieuwe stelling juist het tegenovergestelde predikt van de oude, heeft zij de meeste kans om het grootste aantal geesten te betooveren. Er is een zekere vermoeidheid, een zeker gevoel van oververzadiging tegenover een gevoelen dat eenigen tijd geheerscht heeft. Reeds eenige jaren vóor de omwenteling van '48 kreeg Guizot op zijne vraag: wat men wel tegen hem had? ten antwoord: ‘Vous avez trop duré.’ Ook kleeft den menschelijken geest ontegenzeggelijk de gewoonte aan, om het tegendeel van eene dwaling voor waarheid te houden. Wij deden het reeds opmerken. Dwalingen zijn vrouwen, die twee aan twee gaan, mededingsters, en die elkander lijnrecht tegenspreken. Met de eene verbonden, worden wij haar ontrouw. Nu wreekt zij zich eenvoudig door bij het verlaten ons in 't oor te fluisteren: die andere daar spreekt waarheid.
  Dwaling, hartstocht, onberedeneerde voorliefde en weerzin: het is genoeg hieraan herinnerd te zijn, om onze zwakheid te beseffen. Van hoeveel onheil wordt deze zwakheid niet de moeder? Personen, huisgezinnen, geheele volken worden de slachtoffers van de zwakheid van een enkele, en hebben bovendien nog voor hunne eigene feilen te boeten. Het woord levensgeluk is in de wereld vooral bekend, gekoppeld aan de woorden vergald of verwoest. Elk benijdt den ander om hetgeen hij zelf niet bezit, maar wellicht niet eerder bezitten dan beklagen zou om dengene te benijden, die bezit wat hij zelf eens heeft bezeten. Verstrooiing, afleiding is elks behoefte, even gebiedend als die van het dagelijksch brood. Geen meer afdoend bewijs van het bijzonder gelukkig gevoel dat ons vervult. Laffe vermaken, ziellooze tijdkortingen blijven in zwang, met doellooze vergaderingen en vervelende samenkomsten. Het korte leven schijnt te lang; de klacht over tijdsgebrek zelden oprecht gemeend; veler rustelooze werkzaamheid een middel tot verdooving; veler zelfverdooving hun ernstigste werkzaamheid. Door hoe velen wordt de kostelijke schat der eenzaamheid versmaad, die, goed beheerd, zulke uitnemende renten kan afwerpen; en hij wordt versmaad, neen verworpen, omdat men niet aan zichzelf herinnerd wil worden; omdat te kunnen vergeten dat men leeft, de geheime begeerte is, en deze niet kan worden uitgesproken zonder ons als met éenen slag voor den geest te brengen al de werkelijkheid dier werkelijkheid, waarin men heeft te leven.