text: ‘Een beproefd middel voor, en in de ziekte van het Rundvee.’
  
  Geneesmiddel in de Veepest, volgens j.f. pascal.‘¼	℔ Venetiaansch Mithridaat.
  Alsemknoppen.
  Wijnruit.
  Nieswortel.
  Speer- of St. Joriskruid.
  Angelica.
  Koperwater. NB. Zoo als het inwendig gebruikt wordt. Zie Hoogduitsche Pharmacopea, op Vitriool Kofferwasser.
  Heele zwavel.
  Politrik.
  Zaad van Bilzemkruid.
  Wit Mosterdzaad.
  Dille.
  Venkel.
  Assa Foetida (Duivelsdrek).
  Kampher.
  Mirrhe.
  Wierook.’
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.‘Van deze opgenoemde dingen doet men een vierendeel pond uit den Drogist afzonderlijk halen, en naardien de Asia Foetida moeijelijk klein te maken is, laat men die mede in den Drogist klein stampen, en alles klein gemaakt zijnde, in een bouteille haringpekel, in een nieuwe pot storten, en alles daarin wel door den anderen roeten.’
  ‘Deze dingen aldus met de haringpekel gemengd zijnde, laat men omtrent 6 uren wel toegedekt staan, opdat alles wel behoorlijk uittrekt, terwijl hetzelve intusschen alle uren op nieuw omgeroerd moet worden. Naderband worden 6 kwart of bouteilles versche Teer allengskens daarbij gegoten, en alles met de Teer wel door een gewerkt, en dus kan het in dezelve pot, in een koele plaats, wel toegedekt, besfendig bewaard worden.’
  ‘Hiervan geeft men aan elk beest tweemaal in het jaar, namelijk in de herfst en in het voorjaar, wanneer het vee gezond is, nuchteren met brood, zoo veel als in een linnen lepel, half vol, leggen kan, en drie uren daarna geeft men het eerst voeder: dit moet wel geobserveerd worden, doch het moet in het afnemen der maan gegeven worden. Maar wanneer de ziekte zich in de landstreken ontdekt, moet dit elke maand in het afnemen der maan aan het beest ingegeven worden.’
  ‘Aan jong vee wordt, naar mate deszelfs ouderdom, de helft maar ingegeven,
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.doch wel observerende hun het eerste voeder drie uren rijds te onthouden.’
  ‘Dit middel is, door Gods hulp, in Pruissen bij alle soorten van ziekten in der daad beproefd geworden, en het is te beklagen, dat de Bezitter van dit Recept hetzelve niet eerder bekend gemaakt heeft, maar men steeds verwonderd zijnde, dat in de plaats zijner woning het vee alle andere lieden sedert vele jaren afgestorven, en daarentegen het zijne alle verschoond gebleven is, zoo is, op aan hem gedane vragen, sedert eenige maanden dit middel hier en daar bekend geworden, men heeft zich daarvan bediend, en in groote stallen met vee dit middel zoo beproefd gevonden, dat, schoon het vee krank geworden was, evenwel alles wederom genezen is. Hij, die hetzelve, als een preservarif, alle half jaren gebruikt, die kan, onder Gods zegen, mee zekerheid hopen, dat zijn vee door de ziekte niet zal worden aangetast, of ten minde binnen weinige dagen wederom genezen zal. Dit middel kan mede voorzigtiglijk gebruikt worden bij Koeijen, die met kalf zijn, zonder vrees van ontijdig kalven.’
  ‘Men neemt slechts een klein stukje brood, waarop men het geneesmiddel, in kwantiteit als hier voren staat, smeert, en het beest in den hals steekt.’
  ‘Bij eene meerdere aannadering der ziekte kan men dit geneesmiddel aan het vee om de acht dagen ingeven, eens 's morgens en 's avonds, maar anders op de voorgemelde wijze; doch de ziekte gekregen hebbende,
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.alle morgen nuchteren in te geven, op die manier, als hier voren gesneld staat.’
  
  Deze opgave, welke ingewikkeld en zeer zamengesteld is, heeft niet veel ingang gevonden, zijnde de bereiding voor den Landman niet zeer gemakkelijk; evenwel zijn er sommige ingrediënten in vermeld, welke hier en daar afzonderlijk of op eene andere wijze gebruikt, zijn.
  Het koperwater alleen is hier bijzonder, en kan, behoedzaam gebruikt, nuttig zijn, om dat men het in de ziekte der Paarden bezigt. De Wierook, Mirrhe en Duivelsdrek komen insgelijks elders voor.
  Op alle deze, meerder of minder gewigtige, stukken zullen wij nu nog eenige kleinere stukken laten volgen, welke, of door eenvoudige inlandsche Landlieden, of door Buitenlanders, volgens hunne ondervinding, zijn medegedeeld, en in de Leydsche en andere Couranten van dien tijd geplaatst. Het eerste is geplaatst in de Utrechtsche Courant, en van den volgenden inhoud:
  
  Utrecht den 6. November 1769. Ons van voorname hand toegekomen zijnde een Recept van een expert bevonden middel tot behoud van het Rundvee tegens de besmettelijke ziekte, achten wij het onzen pligt, hetzelve ten nutte der Ingezetenen van deze en andere Provintien gemeen te maken.’
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.‘RECEPT tegen de BESMETTELIJKE ZIEKTE van het RUNDVEE.’
  
  ‘Om ten eerste te gebruiken, als dezelve bespeurd wordt.’
  
  Geneesmiddel tegens de Veepest, gebruikt op der Huize Netelhorst.‘Neem drie Eijeren met de schalen, een hand vol roet uit den schoorsteen en een oort of pintje raapolie; die alles wel door een gemengd en hen beest alle dagen bij continuatie ingegeven.’
  ‘Neem voorts leem, meng die met wijnazijn en smeer daarmede het beest over den ruggraad tot aan den staart, dek het met dekens wel toe in veel stroo; zet het vervolgens op paardemest, maar niet al te bedompt, vermits het beest luchtig staan moet.’
  ‘Dit Recept is, bij continuatie, gebruikt op den Huize van Netelhorst, en zijn alle, die het gebruikt hebben, gebeterd, tot zeventien in getaL.’
  
  Het volgende vindt men in de Leydsche Courant van den 7. Maart 1769:
  
  Geneesmiddel in de Veepest, uit Leyden medegedeeld.‘Leyden den 7. Maart. Wegens de bedroefde veeziekte is ons verzocht de volgende remedie het Publiek mede te deelen.’
  ‘De ondervinding en rede leert, dat de zouten, en wel bijzonder de salpeter, de bederving van al wat vleesch is, weder-staat: het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.dus is dit een gemakkelijk en geedkoop geneesmiddel, de gezonde beesten in het water, dat zij zullen drinken, dagelijks eenig salpeter te smelten, meer of minder, naar vereisch, om daardoor (met Gods zegen) dezelve te preserveren tegen die bederfelijke ziekte, zoo veel doenlijk is: maar zoo haast men bemerkt, of uit de omstandigheid oordeelt, dat eenig beest die ziekte onder de leden heeft en aanstaande is, zoo zal eene sterke aderlating den aandrang van het bloed en de ziekte wel wat verminderen, maar geenszins wegnemen, daarom zullen verdere hulpmiddelen noodig zijn. Vooraf de wijze en voorzigtige voorzorgen, door onze Lands Vaderen voorgesteld, in acht nemende, oordeelt men, om vele redenen en ondervindingen, dat het volgende dient te worden in acht genomen: ‘Dat, na de sterke aderlating, ter bekwamer plaatse eenig azijn met salpeter door het water gemengd, in meerder hoeveelheid, gegeven worde, na alvorens een ledig ei, met versch roet uit den schoorsteen gevuld, in de keel geduwd te hebben, opdat het zieke beest zulks verzwelge, en dat men vooral niet verzuime eene sterke wrijvinge der ruggegraat en de noodige ontlastingen. Zulk een ei, met roet opgevuld, kan twee of drie dagen achter den anderen herhaald worden, want dan zal de ziekte termineren.’
  
  Het gebruik van zouten, het zij enkel of vermengd, is mede aanbevolen tot her-stelling het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.van de zieke beesten, of ten minste als een preservatief in de Veeziekte. Zoo vindt men, in de Gazette des Pais-Bas, een berigt aan het algemeen, gedagteekend Brussel den 4. Junij 1770, waarin het gebruik Geneesmiddel in de Veepest, medegedeeld uit Brusselvan het bergzout zeer sterk wordt aanbevolen, wordende door den Schrijver van dat berigt beweerd: dat het bergzout (Sel de Roche), of het zeezout (Sel Marin), met even gelijke hoeveelheid klei tot een klomp vermengd, een preservatief middel is tegen de besmettelijke ziekte onder het Rundvee, en tevens als zeer geschikt tot verbetering van het vleesch, en stelt de hoeveelheid zout op een half once in de 24 uren.
  
  Nog vondt men in de Leydsche Courant, van Maart 1769, het volgende geplaatst:
  
  Ander geneesmiddel in de Veepest, medegedeeld uit Leyden.‘Leyden den 5. Maart. Men ziet hier de volgende remedie voor de ziekte van het rundvee.’
  ‘Het Rundvee, zoo lang hetzelve nog gezond is, alle morgen te laten ingeven een tinnen lepel vol ordinaar zout. Wanneer men bespeurt, dat het Vee de besmettelijke ziekte onder de leden heeft, of reeds begint ziek te worden, dan terstond aan de zoodanige Beesten voor, achter de schoft, ter zijde, en digt aan de ruggestreng het haar te laten wegscheren ter grootte van een hand, vervolgens in den huid op de afgeschorene plaats te laten doen een incisie
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.of snede, alsdan die plaats te wasschen met wijn-azijn, en daarop te leggen een Spaansche Vlieg-pleister, redelijk dik gesmeerd, waardoor de brand der ziekte van de ingewanden wordt afgetrokken. Als de eerste Spaansche Vlieg geen effect mogt doen, dan moet men een tweede of versche pleister daar opleggen, en continueren tot dat men ziet dat de Beesten beginnen te avanceren. Men moet dezelve haar ordinaar voeder blijven geven, doch echter spaarzaam. Wat gerstemeel door het water geroerd, is zeer goed voor haar drank, die ennigzins hauw moet zijn.’
  ‘NB. Men moet zorg dragen, dat de Beesten aan de pleisters niet likken, en men strooit onder dezelve korte paardenmest.’
  
  Het voornaamste van dit geneesmiddel is, buiten het zout, het zetten van een Spaansche Vlieg, dat voorzeker veel nat kan doen ter afleiding der smetstoffen, zoo als dit wegens het zetten van Setons en fontanellen, breeder, is betoogd.
  
  In een onzer inlandsche Couranten van het jaar 1769 vond men ook het volgende bekend gemaakt:
  
  Geneesmiddel in de Veepest, door de Brunswijk-Lunenburgsche Oeconomische Societeit bekend gemaakt.‘Munster den 17. November. Bij de tegenwoordige, op nieuw zoo in dit Bisdom als naburige Landen ontstokene, sterfte onder het Rundvee, volgt men alhier het Re-cept het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.der Koninkl. Britsche en Keur-Brunswijk-Lunenburgsche Oeconomische Societeit, het geen in de Hanoversche en de verdere Brunswijksche Landen mede van een verwonderlijk effect geweest is en nog is, hierin bestaande:’
  ‘Men aderlaat het Vee; men neemt een deel gemeen keukenzout en een deel jeneverbeziën, gestooten, en geeft, alle morgen, ieder Beest daarvan Op een stuk of omsnêe Brood, zoo veel als men met vijf vingeren vatten kan, en om den anderen dag, of twee- a driemaal 's weeks, strijkt men met een kwastje van uitgeplukt linnen het Beest een weinig Balsem Sulphuris in de beide neusgaten.’
  ‘Wel is waar, dat de Boeren, zoo hier als elders, door hunne eigenzinnigheid niet te raden, en onachtzaam, ja wederhoorig zijn om na te volgen de geringe moeite en kosten, die zorgvuldige Land- en Bouwheeren, met succes, aanwenden; doch door de vlijt van dezen wordt ook veel gezond Vee gepreserveerd en behouden, te midden onder die, welke over 't verlies van het hunne klagen. De blijken hiervan zijn menigvuldig, zoo in het zorgvuldig als zorgeloos geval; en om met weinige woorden te doen aanmerken, wat in tijden van Pestziekte onder Menschen gebleken en uit de Historien onloochenbaar te bewijzen is, heeft men slechts de Oostenrijksche en Saxische Annalen na te slaan, waarin men, met bewondering, opmerken zal, hoe in de vorige Eeuw bij de
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.Pest te Weenen en Leipzig, in de eerstgenoemde Stad geene order tot conservatie en aanwending van behoedmiddelen plaats had, en die gansche Stad op weinige zielen na uitstierf, terwijl te Leipzig de zorgvuldig aangewende middelene zoodanig gezegend wierden, dat het getal der dooden, naar proportie der beide Steden, in geene gelijkheid kwam met de plage, in welke zij beiden deelden. Wij spreken alhier enkel als pligtig ter aanmaning van zoodanige middelen, over wier niet-aanwending de verwaarloozers klagen of deswegens in zich zelven berusten kunnen.’
  
  In deze opgave wordt Het strijken van de Balsem Sulphuris in de neusgaten der Koeijen aanbevolen; men weet, dat deze balsem door geheel Duitschland, en bijzonder in het Hanoversche, Westphaalsche en Munstersche als een algemeen huismiddel onder de Landlieden te vinden is, en dus is het ook niet vreemd, dat men dezelve in de Veeziekte heeft aanbevolen en beproefd. Wij hebben, om het mede te beproeven, ons, ten tijde der Veepest, een goedden voorraad van dezen Balsem verzorgd, en van dezelve aan verscheiden Landlieden er van gegeven, om niet alleen in de Veepest, volgens het medegedeelde voorschrift, maar ook in sommige andere gevallen, als in de neusdrop enz., te gebruiken, en daarmede, vermengd met wat azijn, bier of witte wijn, de muil en neusgaten te was-
  
  schen, het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.en ik heb het genoegen gehad van dezelve te vernemen, dat zij het met goed gevolg hadden gebruikt. Ik heb het aan vier beesten beproefd, welke aan de Veepest ziek waren, en aan dezelve niet alleen den muil, maar ook het aarsgat er mede laten wasschen, en een weinig van de Balsem Sulphuris, vermengd met roetwater, zoo goed als mogelijk was, door middel van een tinnen spuit, als een klisteer, in den endeldarm gebragt, na dat den vuilen harden drek er was uitgehaald. Van deze vier beesten zijn er drie gebeterd, en ik had gaarne dezelfde proeven herhaald, maar de meeste beesten, in den omtrek, waar ik buiten woonde, reeds gestorven, en sommige Landlieden niet te raden zijnde, zoo is het verder onderzoek bij ons achtergebleven, en wij geven het derhalve niet anders op, dan als een zeer zeker beredeneerd middel om het bederf, door de smetstoffe veroorzaakt, in de neus en muil, en mogelijk ook in den endeldarm, te kunnen matigen.
  Verder deelen wij hier ook mede een Recept, aan ons uit het Munstersche toegezonden, zoo ter voorbehoeding in de Veepest, als ter genezing van de beesten, welke aan dezelve ziek zijn, zijnde het van den volgenden inhoud: