text: § 50. Over Eenheid, Eenparigheid, of Gelijkmatigheid in de Afwisseling van Voordracht.
  Behalve dat de Afwisseling of Verscheidenheid der Mondelijke Voordracht niet willekeurig moet zijn, maar in alle opzichten zich regelen naar den aard van elk gedeelte van wat men reciteert, dient ook in haar altijd een zekere Eenheid, Evenredigheid, Eenparigheid, of Gelijkmatigheid te heerschen. Met andere woorden: de veranderingen der stem, hetzij wat hoogte of laagte, hard- of zachtheid, snelheid of langzaamheid betreft, moeten niet overdreven, moeten trapsgewijze, moeten niet met een in verhouding tot het voorafgaande of volgende te plotselijk rijzen of vallen, niet met horten en stooten, niet met gieren en gillen, niet met eene te heftige vaart en onbesuisde sprongen, niet, om zoo te zeggen, nu in den stap dan eensklaps weêr in vollen ren, plaats hebbenNam prima est observatio recte pronuntiandi Aequalitas, ne sermo subsultet imparibus spatiis ac sonis, miscens longa brevibus, gravia acutis, elata summissis, et inaequalitate horum omnium, sicut pedum, claudicet. - Ac ne quis pugnare inter se putet Aequalitatem et Varietatem; cum illi virtuti contrarium sit vitium Inaequalitas, huic, quae Gracce dicitur, monoeidès, quasi quidam, unus aspectus. Quinctil. Inst. Orat. Lib. XI. c. 3. 43.. Gelijk het in eene schilderij
  een vereischte is, dat het licht en donker en de verschillende kleuren niet hard tegen elkaâr afsteken, maar, zoo als de schilders het noemen, zacht ineengedommeld worden; zoo moeten ook de onderscheiden wisselingen der stem ineensmelten; men moet van de eene tot de andere als bij graden en ongemerkt overgaan. Hierin toch verschilt de Mondelijke Voordracht van den zang, in welken men somtijds van een zeer hoogen tot een zeer lagen toon zonder eenige tusschentrappen nederdaalt, gelijk bijv. in de bekende heerlijke bas-aria uit de Schepping van haydn:
  
  Rollend in schäumenden Wellen,
  Bewegt sich ungestüm das Meer.
  
  Ook de snelheid en schier aan schreeuwen grenzende kracht - het sforzato, heet men het wel - dat de zang soms hebben moet, laat zich in de voordracht (of het moest enkel eens in die van het tooneel zijn) niet navolgen, daar deze zich in dit alles van uitersten verwijderd houdt. Die dit niet betracht, loopt gevaar van uitgelachen te worden, in plaats van goedkeuring en bewondering in te oogsten.
  Tevens moet de Afwisseling niet te menigvuldig zijn. Men moet niet, zooals sommigen wel plegen, bij ieder woord schier klimmen of dalen van toon, niet op te veel woorden in een zin, door versterkt geluid, den redetoon leggen, niet te veel zang in de Voordracht brengen, maar meermalen eene opeenvolging van woorden als met ééne gelijkluidende vloeying, quasi uno tenore, en om het zoo te noemen, met eene zekere kunstmatige achteloosheid en eentonigheid uitspreken, waardoor de volgende toonveranderingen en krachtiger aangegrepen plaatsen des te meer indruk zullen maken. Umbrae sint, ut emineat lux: door de schaduw moet het licht des te meer uitkomen. Vooral ook (dit herhalen wij) bezige men geene verheffing of verlaging, versterking of verzwakking, versnelling of vertraging van toon, waar ze geheel valsch zijn of wel naar dat gegorgel, die bloemen en krullen in den zang, die gorgheggi en rifiorimenti, zwemen, die men zoo vaak te onrechter tijd hoort aanbrengen. Maar al te dikwijls ontmoet men redenaars, die bij een anders welluidend orgaan onophoudelijk zulke valsche
  verheffingen van stem hebben, en om het andere woord, en vaak zonder de minste reden, hooger of lager spreken. Moge die klankwisseling een onkundig oor streelen, hem, die zin en verstand in de Mondelijke Voordracht zoekt, zal ze op den duur nog meer stooten, dan de Eentonigheid zelve.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Te overdreven, te onverwacht komende verheffingen of uitzettingen van stem zijn niet goed te keuren. Zoo bijv. moet in de schilderachtige legende, Het vliegend Schip van goeverneur:
  
  ‘Land! Land in 't Oost!’ - roept schel en luid
  De wachter in den mastkorf uit:
  En 't scheepsvolk vliegt in wand en touwen,
  Om eindlijk, na de lange vaart,
  De kust, ook 't ruwste hart zoo waard,
  De vaderlandsche kust te aanschouwen, enz.
  
  daarin moet die blijde uitroep, waarmeê het dichtstuk begint: ‘Land, land!’ wel op krachtiger, hooger toon dan het volgende klinken; maar toch niet in die mate, dat de door niets nog voorbereide of in vuur gebrachte toehoorder, bij het al te schelle van dien plotselijken jubelkreet, half van schrik opspringt of wel in lachen uitbarst. Dit laatste is bijv. het geval, als de een of ander dat ‘Land, Land!’ te bijster natuurlijk wil maken, en het even hard schier uitschreeuwen, als de matroos in den mastkorf het zal gedaan hebben. Midden in een stuk mag zoo iets nog gelden, maar met zulk een gil de voordracht der drie of vier eerste woorden te beginnen, heeft iets kluchtigs, en strijdt ook geheel tegen den regel, dat elke aanhef, vergelijkenderwijze gesproken, wat zacht, laag, en kalm van toon moet zijn. Doch ook zelfs verder in een verhaal moet de hooge toon, waarmede dergelijke uitroepingen als dat ‘Land, land!’ worden uitgesproken, niet al te zeer bij het overige afsteken, en moet er nog altijd een zekere eenparigheid heerschen. Als bijv. simon stijl, in zijne beschrijving van den brand, die den amsterdamschen schouwburg ten jare 1772 verwoestte, zegt: ‘maar het gerucht verhief zich straks, en terwijl punt opstaat om de oorzaak te verstaan, komt simon fokke, zijn beminde kunstgenoot en sedert eenige weken zijn schoonbroeder, doodelijk ontsteld in de kamer. Brand! riep hij zoodra niet, of het geroep der dienst-boden weérgalmde: brand, brand op het tooneel! en zoo vlogen zij insgelijks met de uiterste verbaasdheid naar hetzelfde vertrek’ enz.; - zoo moet men, dit aan een groot publiek voorlezende, dat brand, brand! wel schel en snel doen klinken, maar toch niet in gillen vervallen, of het eensklaps een kwart dozijn noten hooger uitspreken, dan men de voorafgaande woorden gesproken heeft, of de onmiddellijk volgende
  uitspreken zal. - Gelijk men voorts tegen te sterke en plotselijke verheffing van stem op zijne hoede moet zijn, zoo ook tegen te onverwachte en buitensporige daling. Sterke dalingen, zooals bijv. plaats mogen hebben, als men, na een zeer vurig gedeelte eener redevoering of dichtstuk, weêr tot eene geheel andere kalmer afdeeling overgaat, vereischen daarom altijd eene voorafgaande vrij lange pauze, die zoowel den spreker als de hoorders tot die verandering van toon voorbereidt. Zulk eene, evenwel wat korter rust zagen wij, dat ook na de zoogenaamde Verzwijging of Aposiopesis te pas komt, op welke figuur insgelijks daling van stem moet volgen, gelijk bijv. in die bij v.d. falm: ‘Dertig jaren van ongestoorden vrede hadden het wonder van Nederlands grootheid voltooid, toen eensklaps de twist hare toorts ontstak en er vreeselijk meê zwaaide, totdat alles in lichte vlammen stond! Toen achterdocht, haat en wrevel, met lastering en muitzucht in verbond getreden..... doch vergeten wij die akelige tooneelen!’-
  Wij zeiden, dat men somtijds eenige regels, in een stuk proza of poëzy, met een zekere kunstmatige achteloosheid en luttel afwisseling van toon uit kon spreken, ten einde iets volgends krachtigs des te meer te doen uitkomen. Dit geschiede evenwel met mate, opdat het contrast niet al te scherp en snijdend zij, en achteloosheid niet in slordigheid van voordracht ontaarde.
  Zoo bijv. leze men de parentheze in het eerste coplet van het dertiende der evangelische gezangen:
  
  God sprak: (men stelle op berg en rots
  Zijn woord in eeuwig schrift,
  En ieder, die dat schrift aanschouwt,
  Die leze, wat hij sprak):
  
  met verlaagde stem zeer eenvoudig en vrij toonloos, om de volgende woorden:
  
  ‘Eens wordt de sterkste rots vergruisd,
  En 't hoogst gebergt stort in,
  Maar mijn genâverbond met u,
  
  Oprechten! wankelt niet.
  Treedt heen door gloeyend vuur en vlam,
  Door waterstroom en zee’, enz.
  
  met des te meer nadruk en kracht van stem te doen hooren; schoon het eerste daarom toch niet als een stuk uit een coerant moet klinken.
  Kortom, alleen een juist oordeel des onderscheids, smaak, gevoel, tact, en een fijn gehoor kunnen in dit stuk van Afwisseling, gewijzigd door Eenparigheid of Gelijkmatigheid van Voordracht, den waren middelweg doen betreden, en verhinderen, dat noch verheffing van stem in gillen, noch daling in brommen, noch hard spreken in schreeuwen, noch zacht spreken in onverstaanbaar fluisteren, noch radheid in gerabbel, noch langzaamheid in geteem ontaarde, en dat geene verandering van toon, geen wisselend spel van gebaren te onrechter tijd en op eene buitensporige, de eenheid van het geheel brekende en tegen de schoonheid strijdende wijze geschiede. Op het papier evenwel de juiste maat van dit alles voor te schrijven is volstrekt onmogelijk; ja, ook hij, wien het voorgedaan wordt, zal het nog slecht nadoen, als zijn eigen gevoel hem daarbij niet te hulp komt.
  Bij al het vuur, de kracht, en de levendigheid, die in de Voordracht vaak moeten heerschen, en die door een hooger, sterker, radder spreken en eene heftiger gebaarmaking zich kenbaar moeten maken, zorge men steeds, om zich niet zóózeer door zijn hartstochtelijkheid en gevoel te laten overweldigen, dat men het bestuur over zijne stem en houding geheel kwijt raakt, en meer naar een dronkeman dan naar een mensch met nuchteren hersenen gelijkt. Het is eene voortreffelijke les, die shakspere in den Hamlet aan tooneelspelers laat geven, maar die evenzeer op elkeen, die in het openbaar lezen of spreken moet, toepasselijk is: ‘verwerf en behoud zelfs midden in den stortvloed, in den storm, en als het ware in den dwarrelwind van uw hartstocht, steeds eene zekere zelfbeheersching, om hem te verzachten’In the very torrent, tempest, and (as I may say) whirlwind of your passion, you must acquire and beget a temperance, that may give it smoothness. - Hamlet, Act. III, Sc. II..