text: II.
  Ook de inkleeding van het gedicht komt mij voor in de xvde, niet in de xiiide eeuw thuis te behooren. Het stuk is een gelegenheidsgedicht, voor de Carnavalsfeesten opgesteld, een manifest, dat de overste van het gilde tot de gezamenlijke gildebroeders richt. Het is een Vastenavondklucht, waarbij de deftige vorm eener oorkonde het komische verhoogt.
  Een gilde nu als dat van die Blauwe Scute, waarin enkel Verloren kinderen worden opgenomen, die hun leven wijden aan den dienst van Bacchus en Venus, een dergelijke parodie op het Gildewezen, zullen wij, geloof ik, in de xiiide eeuw vergeefs zoeken. In Maerlants tijd, toen de bloei der steden nog niet tot zoo hoogen trap gestegen was, en de poorters nog niet die stoffelijke welvaart genoten, laat zich eene op louter brooddronkenheid berustende instelling moeilijk denken. Vinden wij nu evenwel soortgelijke vereenigingen, bij welker oprichting de Dwaasheid voorzat, zoowel in het laatst der xivde als in de xvde eeuw, dan is het niet al te gewaagd te besluiten, dat het Gilde der Blauwe Scute, hetwelk reeds ‘langhe te voren tAntwerpe verheven ende vercoren’ was, in de tweede helft der xivde eeuw zal zijn ontstaan.
  Wij vestigen het eerst de aandacht op het Gekkengilde of de Narrenorde, door Graaf Adolf van Cleve met den Graaf van Meurs en 34 heeren van de Cleefsche ridderschap op Sint Cunibert (12 Nov.) van het jaar 1381 opgericht. De oorspronkelijke stichtingsbrief moet zich in het Archief te Cleve bevinden en is geheel in optima forma, voorzien met 36 afhangende zegels, waarvan 35 in groen was, en dat van den Graaf van Cleve in rood was.Zie Flögel, Gesch. des Grotesk-Komischen, 352 ffg. (Leipz. 1862), waar ook de stichtingsbrief is opgenomen. De afbeelding van een lid der orde vindt men pl. xxxvi.
  Onder de bepalingen in de oorkonde opgenomen, komen o.a. de volgende voor: ‘dat yderman van onsen Gesellen draghen sall eynen Geck van Silver gemackt, of under ghesticket op seyn
  Kleidet, soo wie oer des best ghenaget: Ende soo wie van ons der Gecker daghelyck niet en droegh, den sall end mag dern andern van ons Gesellen soe ducke als hie dat siet peynden vor drie alte grote, Tournaise, wilcht dry groote Tournaise hie darch Gott armen Luden gheben sall.’
  De eerste Zondag na Michaëlis was de dag voor hunne bijeenkomst, welke eene geheele week dnurde. Jaarlijks werd een nieuwe koning met zes raadsheeren gekozen. De duur van de Narrenorde was bepaald op 12 jaar.
  Alle stijfheid was natuurlijk onder de leden der orde verbannen; alle titels waren afgeschaft, daar onder de zotskap allen gelijk waren.
  Een dergelijke vereeniging bestond te Dijon onder den naam van la Mère folie, la Mère folle of l' Infanterie Dijonnoise, en daarin waren vaak meer dan 500 personen uit alle standen der maatschappij opgenomen.T.a.p. 356 vlgg. Ook de oorkonde dezer orde wordt daar medegedeeld.
  Vorsten en bisschoppen, parlementsleden en ambtenaars, kooplieden en kunstenaars waren leden, en het doel was waarschijnlijk ‘das Steife und Formelle, was der Unterschied der Stände in der Welt oft erheischt, zu verbannen, und dafür eine leichte Geselligheit herrschen zu lassen.’ De juiste tijd der oprichting is onbekend; waarschijnlijk geschiedde dit kort na het stichten der Narrenorde te Cleve door Engelbert van Cleve, Stadhouder van het Hertogdom Bourgondië. De gelijkheid met de Cleefsche orde niet alleen, maar ook de nauwe vriendschapsbetrekkingen tusschen het Cleefsche en Bourgondische hof maken dit waarschijnlijk. In het jaar 1454 werd door Filips den Goede, Hertog van Bourgondië, in een berijmde oorkonde la Mère folie bevestigd, daar de oude stichtingsbrief was verloren gegaan. Filips nu, gehoord de klacht van den Haut-Batonnier, welke inhield dat
  
  par meprison
  Ou par faute de bien garder
  Aucuns envieux pour troubler
  Des Foux joyeux la noble Fete
  Ont, long tems a, mis à leur tete,
  De la toute sus abolir,
  Qui seroit moult grant deplaisir
  A ceux, qui souvent y frequentent,
  
  Et de coeur et de corps l'augmentent,
  Et ont ravi furtivement,
  Ou au moins on ne sait comment,
  Et mis au neant le Privilege,
  En quoi n'avoit nul sortilege,
  heeft daarop een Mandement gegeven, ‘qui contiegne permission ou nouvelle Fondation.’
  De leden droegen driekleurige kleederen en mutsen, van groen, rood en geel; de mutsen waren versierd met twee hoorns, waaraan schellen bevestigd waren, terwijl een zotskolf het kostuum voltooide. Het hoofd der orde, la Mère folle, had eene uitgebreide hofhouding en eene lijfwacht van meer dan 200 personen, die eene banier voerde, waarop een menigte zotskoppen waren afgebeeld; met het opschrift: ‘Stultorum infinitus est numerus.’
  Terwijl de Cleefsche Narrenorde ten tijde der najaarsfeesten omtrent Sint Maarten vergaderde, had l' Infanterie Dijonnoise voor hare feestviering de drie laatste dagen van het Carnaval uitgekozen.Van waar die naam van Infanterie? De naam Infanterie voor voetvolk schijnt eerst in de xvide eeuw in Frankrijk gebruikt te zijn geworden en ontleend aan het Spaansch. Pasquier (1529-1615) zegt in zijne Lettres (aangeh. bij Littré 2, 86): ‘A mon regret diray cavallerie, infanterie.... au lieu de chevalerie, pietons.’
  Kan Infanterie, hier van het Narrengilde gezegd, en afgeleid van Infans, niet vergeleken worden met de in ons gedicht voorkomende uitdrukking: verloren kinderen? Het zijn de (dwaze) kinderen van Dijon.
  Van het Gilde van de Blauwe Scute vinden wij de eerste melding in het jaar 1413; doch wij vernemen dat het ‘langhe te voren’ reeds te Antwerpen bestond, en durven gerustelijk vaststellen dat het in de laatste helft der xivde eeuw aldaar werd opgericht. Of dit geschiedde in navolging van de Cleefsche Narrenorde, dan wel of het levenslustige Antwerpsche volkje de eer der uitvinding heeft gehad, is niet met zekerheid te bepalen. Alleen dit kunnen wij aannemen, dat in 't laatst der xivde eeuw de oprichting van dergelijke gilden, aan de Dwaasheid gewijd, in zwang was, terwijl wij dit voor den tijd van Maerlant volstrekt onbewezen mogen houden.
  De herinnering aan de Blauwe Scute bleef intusschen lang in ons vaderland voortleven. In een album van het jaar 1648, op de Koninklijke Bibliotheek te 's Gravenhage berustende, bevindt zich eene gekleurde kopergravure, waarop eene schuit is afgebeeld
  met het opschrift: Die blau schuyte. Daarin bevinden zich 4 mannen en 2 vrouwen, die deels liggen, deels zitten, en uit een notenboek zingen. Een lamme berooide speelman, met de broek half op de hakken en eene harp op den rug, staat aan het roer: een menigte vogels omfladderen zijn hoofd. Onder de prent staat het volgende rijmpje:
  
  Daer platbroeck speelman is en stierman in de bane,
  Daer sien hem de voghelen voer eenen huyben (d.i. uil) ane,
  En al tiert syn gheselscap datse moghen sweeten,
  Het sullen de sanghers in de blan schuyte heeten.Eene toespeling meen ik ook nog te vinden in een lied Vanden scamel gesellen (Hor. Belg. 11, 263 vlg.):
  
  Dus ben ic vast te schepe gheseten
  Int luysich schip van Sinte Reynuyts
  En mitter ghilde mijn daghen versleten.
  Sint Reinuit (d.i. schoon leeg) is de Heilige der drinkebroers.
  Er blijft ons nu nog over te onderzoeken hoe men op het denkbeeld is gekomen de Verloren Kinderen als de bemanning eener Schuit voor te stellen.
  Zijn ook hiervan analogiën in de xivde en xvde eeuw op te sporen, dan zal het zeker niet te gewaagd zijn de wording van ons gedicht in dien tijd te plaatsen, en de laatste grond om het aan Maerlant toe te kennen zal hiermede wel in rook vervliegen.
  Wie denkt niet aan Sebastian Brant's Narrenschiff, waarvan de eerste uitgave in 1495 verscheen, en waarin hetzelfde denkbeeld van een schip is uitgewerkt? Het is waar, dat wij hier te doen hebben met een veel later geschrift; doch niemand zal er wel zijn, die de verwantschap der denkbeelden zal ontkennen, vooral wanneer andere en vroegere voorbeelden aanwijzen, dat het schijnt ‘eine ganz alte volksthümliche idee gewesen zu sein, alle diejenigen, welche sorglos in den tag hinein zu leben pflegten, die dadurch, ohne missethäter zu sein, ihr hab und gut cum Venere et Baccho verthan, es durch die kehle hatten rollen lassen, als liederliche gesellschaft in ein schiff zusammenzubringen und in die weite welt hinaus fahren zu lassen.Seb. Brant's Narrenschiff herausg. von Friedr. Zarncke, Einl. lx fgg.’
  Heinrich der Teichner, een Oostenrijksch dichter, schreef omstreeks 1465 een allegorisch gedicht, das schif der flust getiteld, waarin we o.a. het volgende van de passagiers lezen (vs. 55 vlgg.):
  
  
  Wann sy auf daz schef der flust
  Koment her, sô stêt ir lust,
  Daz in alle die welt nâch draft
  Auf daz schef vnêrhaft.
  Auf daz schef ist nieman gůt,
  Nur der all sein hab vertůt
  Mit dem leben alsô geschaffen:
  Des nachts spilen, des morgens schlâfen,
  Unz daz alle messe vergânt,
  V dann widr würfel in die hant,
  V den ganzen tag drob ligen:
  Daz sint allz die schefmaezigen,
  Die man swemmen sol v fůren.
  
  Nur die gt gesellen haizen
  Die süllen an dem schef erbaizen,
  Die nicht achtent Got noch êr.
  Dit schip, waarvan de gelijkheid met de Blauwe Scute niet valt te loochenen, wordt ‘daz schef der flust’ genoemd, d.i. ‘das schiff der verlust’, het schip des verderfs,Benecke, Mhd. Wtb. 1, 1033. welke uitdrukking aan de Verloren Kinder der Blauwe Scute herinnert.
  Nog haalt Zarncke in de Inleiding tot het Narrenschiff eene zoogenaamde Oratio quodlibetica aan, die tusschen de jaren 1480 en 1489 door Jod. Gallus te Heidelberg werd gehouden, en welke hij evenals het gedicht van den Teichner in haar geheel mededeeltT.a.p. lxvii-lxxii. Zij werd in 1489 te Strassburg uitgegeven.. Zoodanige oratio was een academische klucht en werd met de noodige deftigheid in een Latijntje als dat van de Epistolae Obscurorum Virorum voor de academische jeugd uitgesproken. In de Inleiding voor de oratio wordt gezegd: ‘quod hi qui inter seculares et spirituales ceteris sunt infeliciores damnaque rerum suarum patiuntur et assumpti sunt ad navim pereuntiumVerg hiermede das schef der vlust, en de Verloren Kinderen. potissime ex numero studentium sunt profecti.’
  De titel der redevoering is: ‘Monopolium (d.i. gilde) et societas vulgo des Liechtschiffs’. Waarom het schip dien naam droeg blijkt uit het begin, waar men leest:
  ‘Placet itaque his solis excelsam hanc navim nostram parari,
  qui superiori aetate sua in maturo aliquo et summo statu, negotio aut possessione sua tantam adhibuerunt rebus suis vigilantiam, fidelitatem et diligentiam, ut cum prius essent multarum divitiarum, maximi honoris, altorumque tractatuum cura et onere gravati, dispensante cum eis ebrietate, ocio, conviviis, negligentia et somno, sint de gratia Dei ab eisdem hodie supportati, expediti, levificati, unde non incongrue ab inhabitatoribus illud navi nostrae nomen impositum est, ut lichtschiff vulgariter dicitur.’
  Den samenhang tusschen de Blauwe Scute, het Schiff der vlust, de Navis Pereuntium of het Lichtschiff nader aan te wijzen, zal wel niet meer noodig zijn. De allegorische voorstelling van dit schip vinden wij niet in de xiiide eeuw, tijdens Maerlant en zijne tijdgenooten, althans voor zooverre mij bekend is; maar herhaaldelijk komt deze voorstelling in de xvde eeuw voor, zoodat wij reeds geneigd zouden zijn, wanneer elke tijdsbepaling bij ons gedicht ontbrak, het om die reden als een gewrocht uit die eeuw te beschouwen.
  Den eersten oorsprong van het denkbeeld der Schuit zullen wij misschien in de Zuid-Nederlandsche gewesten moeten zoeken.
  Gelijk bekend is, spelen bij de ommegangen onzer Zuidelijke naburen en ook elders behalve reuzen en draken ook schepen een groote rol. Vooral tijdens de Carnavalsvermakelijkheden hadden optochten plaats, waarbij een groot schip in staatsie werd rondgevoerd. Dit blijkt ons o.a. uit een raadsbesluit van de stad Ulm, waarin voorkomt: ‘item es sol sich nieman mer weder tags noch nachts verbuzen, verkleiden, noch einige fassnachtkleider anziehen, ouch sich des herumfarens des pflugs und mit den schiffen enthalten, bei straf 1 gulden’Grimm, D. Myth. 242.. Ongetwijfeld is dit omvoeren van een schip van hoogen ouderdom en uit het heidendom overgebleven. Doch het is hier de plaats niet dit uiteen te zetten: wij verwijzen liever naar Grimm's Deutsche Mythologie en andere werken.Ald. 236-244; Wolf, Beitr. z.d. Myth. 1, 151-159; Mr. V.d. Bezgh, Wdb. der Ned. Myth. 49 vlg.; Ter Gouw, Volksverm. 192 vlg.
  Merkwaardig genoeg vinden wij als benaming voor zoodanig
  schip, dat bij een ommegang werd rondgevoerd, die van Blauwe Scute. Uit eene stedelijke rekening van Nijmegen van 1550 deelt Mr. Van den Bergh mede, dat de regeering ‘den schipgezellen, die metter Blauwer Scute omvoiren’ op Vastenavond, eene vereering gaf.
  Te Antwerpen heette waarschijnlijk het schip, dat bij den ommegang gebruikt werd, eveneens de Blauwe Scute. De gezellen, die de bemanning van het schip uitmaakten, waren wellicht voor 't meerendeel losse knapen, echte zieltjes zonder zorg, Verloren Kinderen. Om een nauweren band onder elkander te hebben, al ware het dan ook alleen voor de Vastenavondvreugde, verbonden zij zich misschien tot een soort van Gilde, dat allengs eene zekere vermaardheid kreeg. De bloei der Hand- en Voetbooggilden, de steeds grootere ontwikkeling der Kamers van Rhetoryken in de xivde eeuw wekten ook anderen op om zich tot een Gilde te vereenigen, al had dit geen hooger doel dan feestvieren en pretmaken: het voorbeeld in dezen werkte aanstekelijk. Eindelijk vond een Brabantsch Gilde, op voorbeeld van het Antwerpsche opgericht, een dichter in Jacob van Oostvoorne. Deze berijmde de keuren voor de lustige gezellen, nagenoeg in denzelfden tijd dat ons soortgelijke oorkonden van andere Narrengezelschappen zijn overgebleveu. Door zijn gedicht is de naam en de aard van het Vastenavondsgilde aan de vergetelheid ontrukt.
  Na al het aangevoerde zal het, hoop ik, duidelijk zijn, dat er geen de minste grond bestaat om Jacob van Maerlant en Jacob van Oostvoorne voor één zelfden persoon te houden: de taal, de geest en de inkleeding van het stuk van den Vastenavondpoëet wijzen op een veel later tijdstip dan het midden der xiiide eeuw, de dagen van Maerlants jeugd en lichtheid van zinne.
  Dr. Van Vloten, ten minste hij verzekert het ons zelf, is ‘geen liefhebber van allerlei ijdele en nevelachtige gissingen’; doch zoo hij hier de zaak ernstig had onderzoeht, zich minder had laten medesleepen door eene verleidelijke gissing, hij zou zeker niet vervallen zijn tot de ‘verbijsterende omdolingen’, waarin hij zich ‘nooit heeft kunnen vinden’, en die hij bij anderen wel weet af te keuren.
  
  21 Sept. 1870.