text: Over
  In onze Middelnederlandsche ridderpoëzie vinden wij eenige malen eene uitdrukking, die tot nog toe niet voldoende is verklaard. Het is de uitroep Over in duvels ere, - in duvels name, - in duvels gheleide, - in duvels hant.
  In den Rom. v. Limb. IV, 33 vlgg. wordt ons verhaald hoe Echites, verwoed over zijne scheiding van Margriete, zijne moeder daarover hard valt. ‘Der vrouwen wagheman’ spreekt hem tegen, en
  
  Echites wert verwoet sere,
  Ende seide: ‘Nu over in duvels ere,
  Wildi u miins onderwinden?
  Dies seldi crancken loen vinden.’
  Siin swert hi verdrouch,
  Daer hi den wagheman met slouch
  Thoeft af dat viel op derde.
  
  Ald. IV, 1080 vlgg. wordt de strijd beschreven tusschen Echites en den reus Morant.
  
  Echites, diene comen siet,
  Hi hief tswert ende heeften geraect
  Boven op thoet, ende heeft hem gemaect
  Ene grote wonde tere snede.
  Dien slach was soeswaer mede,
  Datti plattelinge viel op derde.
  Echites die siins gheerde
  Spranc hem vloghs opten lichame.
  Morant seide: ‘Over in duvels name!
  Ende te minen wel groten scanden
  Ben ic nu comen te kints handen.’
  Ald. VII, 620 vlgg. wordt de strijd van de Saracenen met Heinric en Echites beschreven. Vs. 627 vlgg. lezen wij:
  
  Die conine hadde grote cracht,
  Ic seggu dat hi cleine acht
  Op miin her Heinriie entie sine,
  Maer rechte siin spere sonder pine
  Ende stae her Heinriie alsoe,
  Dat hiis wel na onvroe
  Was worden, en hadt dartsoen gedaen,
  Hi ware ter erden neder ghegaen;
  Maer miin her Heinriic gheraecten weder
  Dore scilt, dore halsberch en dore leder,
  Dat hi doet viel int sant.
  ‘Nu over in der duvele hant!’
  Riep lude die Limborchghere.
  In den Rom. d. Lorr. II, 4442 lezen wij:
  
  Te Gerarde riep die keyser vri:
  ‘Gerart, vaet Ritsarde mi.’
  - ‘Gerne here,’ seide Gerart,
  Ende voer te Ritsarde waert
  Ende wonde vaen. Maer Ritsart seide:
  ‘Nu over in sduvels geleide!
  Sidi oec met Gelloene mede,
  So ontsegie u nu vrede.’
  Tswert hiefhi met beiden handen
  Ende sloecht toten tanden
  Gerarde den stouten vogt.
  
  In de fragmenten van het Roelantslied (fr. L), 159 vlgg lezen wij:Bormans, La chanson de Roncenaux, fragments d'anciennes rédactions thioises (Brux. 1864), 73.
  
  Doen quam des conines neve voort,
  Ende sprae een overmoedich woort,
  Want hi sede: ‘Dese kativen
  Moeten hier allen bliven.’
  Dit verhoorde die grave Roelant,
  Ende liet orse lopen te hant.
  Hi diende Gode ghetruwichlike,
  Want hi stac den conine rike
  Met Sinte Joris vane
  Door seilt ende bune, ie wane,
  Dat hi doot viel op dat sant.
  ‘Nu over in der duvel hant,’
  Sprac Roelant; Tulpijn riep: ‘Monjoye!’
  Meneghen heidene te vernoye.
  In het van fragm. L zeer afwijkende fragment H luidt deze plaats (vs. 121 vlgg.) aldus:
  
  Roclant hoorde dese tale,
  Ende volgheden alsoe wale,
  Ende stacken in den seilde
  Alsoe verre als hi wilde,
  Ende waerpen onweerde
  Doot van den peerde:
  Een woort en sprac hi nemmee,
  Ende brac den hals ontwee.
  Doen seide de grave Roelant:
  ‘Over in der duvel hant!
  Ghi beloghet minen heere
  Ende seit hem lachter ende oneere,
  Datti ons qualike
  Ghelaten hadde in dit rike.
  Edel Fransoyse,’ seiti, ‘slaet,
  Want ons te doene staet.’
  In de Chans. de Roland, 1207 vlgg. luidt onze plaats aldus:
  
  Ultre, culvert! Carles n'est mie fol,
  Ne traïsun unkes amer ne volt.
  Il fist que proz qu'il nus laisad as porz:
  Oi n'en perdrat France dulce son los.
  Férez-i, Francs' nostre est li premers colps.
  Nos avum dreit; mais eist glutun unt tort.T.a.p. 142.Francisque-michel, La chanson de Roland (Paris 1869), 38. In de uitgave van génin, La chanson de Roland, poëme de Theroulde (Paris 1850), 102 lezen wij:
  
  Ultré culvert, Carles n'est mie fol!
  Hij vertaalt dit door: ‘Outré marand.’ Straks zal blijken dat de lezing van michel de ware is..
  
  Ultre, culvert! beteekent Voort, weg, ellendeling!
  Mr. Van den Bergh in het Gloss. op den Limb. zegt als verklaring der uitdrukking: ‘Ik denk, dat men er den imper. vaer onder zal moeten verstaan.’ Dr. Jonckbloet in de Aantt. op de Lorr. 2666 opperde de volgende gissing:
  ‘Oner. Moet dit ook veranderd worden in vaer? Of is het de imperativns van 't ww. overen, dat Kiliaen vertaalt: superesse, reliquum esse: et superlucrari, en waarvoor het Mhd. heeft: überen, übertreffen, überwinden, als Ziemann het vertaalt?’
  Het volksboek uit de Blauwe Bibliotheek heeft werkelijk de lezing vaer. Daar luidt de regel aldus:Bormans, La chans. de Ronc. 196, vs. 387.
  
  Nu vaer in der duvelen hant!
  De Hoogleeraar Bormans teekent bij den ouderen tekst der fragmenten aan:T.a.p. 93.
  ‘Le libre blen donne: Nu vaer in der duyvelen hant! Ce vaer vient du rajeunisseur, qui a voulu expliquer l'ellipse; à moins qu'il n'y ait eu primitivement vaer seul, d'où serait d'abord né Over et puis Nu over.’
  De laatste gissing van den Luikschen Hoogleeraar komt mij min juist voor. De latere omwerker en schrijver van het Volksboek vond zeker in den ouden tekst, dien hij voor zich had: Nu over. Hij verstond die uitdrukking niet en verving ze door Nu vaer, dat in beteekenis vrij wel overeenkwam met Nu over. Om den uitroep over te verklaren is het evenwel onnoodig er met Mr. Van den Bergh ‘den imper. vaer onder te verstaan.’ Over is ongetwijfeld eene elliptische uitdrukking, evenals de tusschenwerpsels voorwaarts! weg! voort! wanneer ze als een bevelende uitroep worden uitgesproken.
  Over komt mij voor niets anders te zijn dan de letterlijke vertaling van het Ofr. ultre, oultre, van Lat. ultra, dat voort!
  voorwaarts! beteekent. In welken zin dit oultre gebezigd wordt, leert ons Gachet,Gachet, Glossaire roman (Brux. 1859), 349. die eerst de twee volgende voorbeelden aanhaalt:
  
  Oultre! dist Helyas, c'or i fust Mauquarés.
  Oultre! dist-il, payens, or iestes-vous pierdus.
  ‘C'est le cri de victoire de l'homme de guerre an moyen âge. Bauduin de Seboure dit de même à son adversaire:
  
  Outre! dist Banduins, léchières soudoians.
  (Baud. de Seb. 1, 197).
  Tout surpasser, tout surmonter, n'est-ce pas en effet triompher et vainere? Ainsi quand le chevalier passe à travers les escadrons ennemis, oultre! s'écrie-t-il, c'est-à-dire rien n'a pn m'arrêter. A l'époque des croisades, ceux qui partaient pour la terre sainte chantaient une chanson sur l'outrée (cantilena de ultreia). Ducange suppose qu'il s'agit du passage d'outre-mer. Nous pensons qu'il faut y voir, comme dans outre! le cri de guerre et de victoire.De bedoelde plaats uit Landulfus de S. Panlo in de Hist. Mediolanensis c. 2, over de kruisvaart van Koenraad in het jaar 1098, wordt bij Du Cange 6, 864, i.v. Ultreia aangehaald, en luidt aldus: ‘Rege igisur in regno deficiente... Anselmus de Buis Mediolanensis Archiepiscopus, quasi monitus Apostolica auctoritate, jamdicto Presbytero nolente, studuit congregare de diversis gentibus exercitum, cum quo caperet Babylonicum regnum; et in hoe studio praemonuit praeelectam juventutem Mediolanensem cruces suscipere, et cantilenam de Ultreia, Ultreia cautare. Atque ad vocem hujus prudentis viri cujuslibet conditionis per civitates Longobardorum, villas et castella eorum, Cruces susceperunt, et eandem cantilenam de Ultreia, Ultreia cantaverunt.’ C'est ainsi que la dame du Fayel, priant pour son ami qui est en terre sainte, chante ce refrain:
  
  Dex! quant crieront: Outrée!
  Sire, aidiés à pélerin,
  Por qui sui espoentée,
  Car félon sont Sarrazin.
  
  (Leroux de Lincy, Ch. hist. 1, 105).
  “Quand les Sarrasins crieront outr'e! c'est-à-dire quand ils voleront au combat contre les chrétiens, mon Dieu, venez au secours du pélerin pour lequel je suis épouvanteé, car les Sarrasins sont cruels.”’
  
  Dien oorlogskreet vertaalden de overzetters der Oudfransche romans letterlijk in Over, doch daar hun het eenvoudige Over te kaal en zinledig voorkwam, voegden zij er eenige woorden bij, als in der duvel hant, in des duvels gheleide of iets dergelijks. De kreet Voorwaarts! kreeg door die bijvoeging meer het karakter eener verwensching, en Nu over in der duvele hant, - in des duvels gheleide, werd niet veel meer dan: val in des duivels hand! moge de duivel u in zijn geleide nemen! abi in malam partem! In duvels name en in duvels ere is nagenoeg een van beteekenis, doch minder krachtig: Voort in duivels naam, - ter eere des duivels.