text: § 36. Over den toon van spot en ironie.
  Spot is de lachwekkende voorstelling van iets door woorden, die in hunne gewone beteekenis moeten opgenomen worden. Ironie is spot, aangeduid door woorden, welke men in een
  tegenovergestelden zin verstaan moet, dan ze in goeden ernst hebben zouden. Wanneer ik bijv. van eene dikke, langzaam voortscharrelende vrouw zeg: ‘kijk, kijk, hoe ze daar heen waggelt als een vette gans!’ spreek ik rechtstreeks spottend. Maar als ik, na den dommen streek van een zot verhaald te hebben, zeg: ‘gij ziet, geëerde hoorders, welk een Salomo van wijsheid N.N. was’, spreek, ik ironisch, spreek ik zijdelings spottend. Ik wil dan toch, door dat Salomo van wijsheid, geheel het tegenovergestelde van hetgeen die zinsnede letterlijk beteekent te kennen geven. Zoo waren de Joden, die - naar de kristelijke overlevering - van de Apostelen op het Pinxterfeest riepen: ‘ze zijn vol zoeten wijns’, rechtstreeks spottend. Ook rechtstreeks - meer of min althans - bespot job zijne waanwijze vrienden, als hij (naar v.d. palm) ergens zegt: ‘spreuken van asch zijn uwe gedenkspreuken, hoogten van slijk uwe bewijzen’. Maar ironisch spottend bijt hij hun elders toe: ‘voorwaar, gij lieden zijt mannen! als gij sterft, sterft de wijsheid ook!’ want hier zegt hij juist het tegendeel van hetgeen hij meent. Zoo is vondel in zijne hekeldichten, over het algemeen, meer rechtstreeks spottend dan ironisch. Spot en ironie intusschen vloeyen dikwerf ineen. Beiden voorts kunnen òf in eene enkele gedachte, òf in eene aaneenschakeling daarvan en in eene reeks van zinnen heersenen; ja, een opstel kan van het begin tot het einde ironisch zijn. Voor het overige heeft de Ironie nog meer dan de rechtstreeksche Spot noodig, dat zij in de Voordracht door den toon volkomen kennelijk gemaakt worde; want anders zal een onkundige de woorden, waarin ze vervat is, natuurlijk in hunne gewone, met de waarheid overeenkomstige beteekenis nemen, en spreker geheel verkeerd verstaan. Doet men haar bijv. niet opmerken in de aangehaalde plaats uit job:
  ‘voorwaar, enz.’ zoo moet de hoorder denken, dat job werkelijk hier zijnen vrienden een plichtpleging over hunne wijsheid maakt. Verschillende plaatsen uit cicero hebben daardoor bij de geleerden eene geheel verkeerde uitlegging ondervonden, omdat zij de fijne en verborgene, door 's redenaars stem en gebaren niet meer verduidelijkte ironie in haar niet voelden, en alles letterlijk opnamen. Zoo is bijv. de aanhef
  zijner redevoering voor ligarius ironisch; zoo vindt men ieder oogenblik ironie in zijne redevoeringen voor milo en anderen. Wie daar niet telkens de Mondelijke Voordracht naar wijzigt, moet er zich niet aan wagen, uit hem voor te lezen of voor te dragen. Met de brieven en satiren van horatius is dat evenzeer 't geval. - Bij ons is v.d. palm ook soms zeer fijn ironisch. Neem bijv., in zijne redevoering ‘over het Oordeel der Nakomelingschap’, de deels rechtstreeks, deels ironisch spottende plaats over onze maandelijksche boekbeoordeelingen, en meer andere stukken uit zijne overige schriften.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Wat nu de wijze betreft, om in de Voordracht hetzij spot, hetzij ironie te doen gevoelen (voor zoo veel men dit ten minste wil doen), geschiedt dat het beste door zulk een stemtoon, als zich voor het oor kenteekent door een hooger, fijner, en scherper geluid, gepaard soms met een kort uitgestooten, luchtigen lach of ten minste een vertrekken der lachspieren, en door iets schertsends in sommige andere gebaren. Meer laat er zich op het papier niet van zeggen. Het moet voorgedaan, niet beschreven worden; te meer daar spot en ironie van velerlei aard zijn, als bijv. vrolijke, goedaardige spot en ironie, ironie of spot van den hoon, den toorn, de verbittering, de smart, de wanhoop en krankzinnigheid, enz. Voor het overige is de ironie soms moeilijker uit te drukken dan de rechtstreeksche spot, en haar toon ook nog wat anders, wat lichter en fijner gekleurd. Is zij slechts in een enkelen zin, eene zinsnede of woord vervat, zoo kan men haar zonder veel moeite bij het voorafgaande en volgende, dat in goeden ernst gemeend is, doen afsteken; maar in stukken, waarin van het begin tot den einde alles ironie ademt, mist men dat middel van tegenstelling; ja, het is dan dikwerf alleen het gezond verstand van den hoorder, dat hem moet doen begrijpen, hoe er geheel iets anders gedacht dan gezegd wordt.
  Wij zeiden, dat men verschillende soorten van spot en ironie had. Zoo bijv. is het de ironie en sarcasme des hoons, als de krijgsknechten kristus met de doornekroon toeroepen: ‘wees gegroet, gij Koning der Joden!’ - Het is de spot van uitjouwing, als sommige Joden tot den gekruisigden Verlosser zeggen: ‘Ha, gij die den tempel afbreekt en in drie dagen opbouwt, behoud
  u zelven en kom af van het kruis!’ - Tot nog andere soorten brenge men de bespotting des luyaards (Spreuk. VI, vs. 6-11), waar onder anderen dat half ironisch uit te spreken zeggen voorkomt: ‘een weinig slapens, een weinig sluimerens, een weinig handvouwens, al nederliggende, zoo overvalt u de armoede als een wandelaar of roover, en het gebrek als een gewapend man’. Almede de bespotting der afgoderij, Jesaja XLIV, 12-17; Jerem. II, : 27 enz. enz. Met uittartende ironie duwt de Profeet elia den Priesteren van Baal, die zich vruchteloos afmatten, om van hun afgod eenig antwoord of teeken te erlangen, bijtend en sarkastisch toe: ‘roept met luider stem, want hij is een God; omdat hij in gepeins is, of omdat hij eene reize doet; misschien slaapt hij en zal wakker worden’ (1 Kon. 18, vs. 27). Het is de spot, of wil men liever, de ironie van bitterheid en wrevel, als vondel in den Gruwel der Verwoesting vraagt:
  
  Is dit het noodlot van 't verkoren wyrookvat?
  Is dit de zieletroost en kristelijke schat? enz.
  
  Met den spot en den grijnslach der kwaadaardigheid snauwt, in den Gysbrecht van Amstel, haemstede den grijzen, uit Utrecht verjaagden Bisschop Gozewijn, die hem een bastaardtelg en non-nemoorder noemt, aldus toe:
  
  .................. Gij zult deze edle reyen,
  Als basterdbisschop, dan gaan volgen en geleyen!
  Hardnekkige, leg nu den valschen myter neêr!
  
  Wanhopige en krankzinnige spot klinkt, in vondel's treurspel Jeruzalem Verwoest, uit de hartverscheurende taal der moeder ons in de ooren, die, van honger haar eigen kind gebraden en voor een deel reeds verslonden hebbende, aan de op den reuk binnenstuivende wachters de woorden toekrijscht:
  
  Stilt uw gramschap, weest te vreden!
  Hier is (zegt ze) 't overschot
  Van mijn kinds gebraden leden;
  Eet vrij, dat u zegent God!
  Dat zijn d'armkens, dit de voetjes,
  Dat de spierkens van mijn zoon,
  Dien mij honger dwong te doôn;
  't Vleesch, dat smaakte mij zoo zoetjes!! enz.
  
  verzen, die hier en daar met eene soort van akelig, half krankzinnig lachen moeten worden uitgesproken, daar vooral de vierde
  en achtste regel vol ironie en wanhopige spotternij zijnIndien shakespere deze verzen en geheel den treurspelrei, waaruit ze ontleend zijn, gemaakt had, zouden ze, als een model van zieldoorborende waarheid en natuurlijkheid door half Europa uitgetrompet worden. Nu heeft vondel ze gemaakt, en wie kent ze schier, zelfs in zijn eigen land? - O arme redenaar, arme dichter, die in een klein gewest, in eene daarbinnen beperkte taal te schrijven heeft, en die daarbij dan nog door zijn eigen, zoogenoemd ‘aesthetisch-kritische’ landgenooten neuswijs veronwaard wordt! Arme vondel, arme hooft, arme bilderdijk, arme v.d. palm! - Voor het overige wil ik anders (voor zoo veel beiden in hun geheel verschillende soort van treurspelen te vergelijken zijn) vondel in dramatische kracht den Engelschman niet gelijk stellen. Vondel toch is meer een episch en lyrisch dan dramatisch dichter.. Doch wij komen op dit eene en andere terug in het hoofdstuk over de Juistheid van Voordracht met betrekking tot de hartstochten.