text: § 16. Over de veranderingen, die de zuivere Uitspraak van sommige medeklinkers of consonanten ondergaan moet, ten gevolge van plaatsing, assimilacie of samensmelting; of in het algemeen over de eischen der Welluidendheid.
  Hetgeen in de vorige § over de Zuiverheid van voordracht met opzicht tot de consonanten gezegd is, betreft de uitspraak dier medeklinkers, voor zooveel men elk van hen meer als op zichzelf staande en afzonderlijk beschouwt. Nu kan echter, òf uit hoofde der plaats, waar een consonant in een woord staat, òf uit hoofde van een anderen medeklinker of klinker, die haar voorafgaat of volgt, haar klank eenigsins veranderen moeten, opdat er de gemakkelijkheid, zoetvloeyendheid, en bevalligheid der uitspraak door bevorderd worden. En schoon dit punt voor een deel mede tot de Fraaiheid der Mondelijke Voordracht behoort, kunnen wij 't echter, daar het ook de Zuiverheid raakt, gevoegelijk reeds hier behandelen. - Het geldt hier vooral de zoogenaamde vermaagschapte consonanten b en p, ch en g, d en t, f en v, s en z, waarvan b, g, d, v en z de zachtere, p, t, ch, f, en s de hardere uitspraak van bijna dezelfde letterklanken zijn. Deze volstrekte zacht- en hardheid wordt echter wel eens betrekkelijk. Zoo neemt
  
  1) de b, een woord sluitend, voor eene volgende scherpe consonant, en als men ras en in éénen adem de woorden uitspreekt, den klank van p aan, bijv. ‘te tien uren is het eb (spreek uit ep) te Scheveningen’. ‘'k heb (lees als hep) praal en pracht. Ik heb (1. hep) tien kinderen’. Zoo klinkt abt, ambt als apt, ampt, en wordt best ook zoo geschreven. - Eene volgende vocaal of zachte consonant kan haar echter haar zachtheid doen behouden; bijv. in:
  
  't Is weer eb, en zachtkens deinzen weer de golven van het strand,
  
  
  moet eb met het volgende en geheel als samensmelten, en daarmede als ebben luiden; om dezelfde reden als men uitspreekt en schrijft: ‘zij hebben’, niet: zij heppen tien kinderen’, en als: ‘'k heb brood genoeg’, 'k hebbrood, niet 'k hepprood klinkt.
  2) De slot-p kan, omgekeerd, hij eene schielijke uitspraak, om de aanvangs-b van een volgend woord, soms b moeten worden; met andere woorden: zich in klank met die volgende b gelijk maken of assimileeren. Bijv. de woorden ‘zij klommen nieuwsgierig op banken en tafels’, kunnen in éénen adem zonder stroefheid niet wel anders uitgesproken worden, dan alsof er stond: ‘zij klommen enz. obbanken’. Zoo verzachten zich in eene zuivere vloeyende uitspraak loopbaan, knipbeurs en soortgelijke woorden tot loobbaan, knibbeurs; en het zou bij de voordracht een alleronwelluidendst toetellen (gelijk men het noemt) van letters zijn, wanneer men hier met angstvallig opeengeperste lippen de p bij loop, in tegenoverstelling der b in baan, wilde doen hooren. In woorden, als dampkring en soortgelijke, waarin de k op de p volgt, verliest zich de klank der p bijna geheel-en-al; dampkring luidt schier als damkrïng. Van meer andere, òf minder noodige, òf minder uitgemaakte verzachtingen der sluitende p zwijgen wij.
  3) De slot-d moet als t klinken, wanneer een volgend woord met eene t begint, en beide woorden in éénen adem en zonder de geringste tusschenpoos elkaâr volgen. Zoo klinke bijv. op den kansel: ‘God te dienen is elks plicht’, als Gotte dienen, enz. Zoo luide brandtoorts als branttoorts of liever brantoorts. Ook bij eene volgende g geldt dit: landgenoot wordt in de uitspraak lantgenoot; ja, in het algemeen gaat de zachtere d, sluitend, dat is afsluitend of ekfoneetisch, meermalen in de hardere t over. In:
  
  ‘Brood!’ - gilde de arme vrouw: - ‘ik sterf van honger; - brood!’
  
  dient brood weinig anders dan als broot te klinken. Daarom gaf men ook oudtijds in de spelling zelden aan een woord de d tot slotletter, of wel men bezigde de dt. Wie trouwens kan ook voor het oor veel onderscheid bemerken tusschen ons tegenwoordig ik vind (eerste persoon), en gij vindt (tweede)? Volgt evenwel op de slot-d een klinker, zoo mag ze haar zachten klank behouden; ‘God is groot’ luide (ten zij men om redenen soms een pauze achter God wil maken) als ‘Goddis groot’ en niet als ‘Gottis groot’. Of dit ook soms plaats moet grijpen, als de eene of andere weeke consonant volgt, willen wij niet verder uitpluizen; want men moet met deze leer der verzachting of verharding
  van sommige letters zeer omzichtig zijn. Overdrijvers zouden er groot misbruik van kunnen maken.
  4) De woord of lettergreep openende of aanvangs-d wordt ook t, als eene t, sluitend, voorafgaat. Met der daad, met der tijd, uit der maten (aloude zeer regelmatige taalvormen, waarvoor betweters het nieuwerwetsche en wanluidende met de daad enz. soms schrijven) klinke en worde steeds geschreven als metterdaad, mettertijd, uittermaten of uitermaten. Men noemt dit assimilacie, klankversmelting van de eene consonant in de andere; eene eigenaardigheid in de talen, die ook over de etymologie of afleiding van veel woorden licht verspreidt.
  5) De g moet vaak als ch luiden, naar de plaats, waar ze staat, en naar de letters, die haar voorafgaan of volgen. Sluitend namelijk, wordt de g, alsmede vooral de gt of gd, doorgaans ch; bijv. dag, mag, jeugd, klinkt als dach, mach, jeucht, en werd ook oudtijds, toen het oor en niet de etymologie rechter was, meest zoo gespeld. Intusschen kan de aanvangsvocaal of wel de zachte aanvangs-consonant van een volgend woord dien regel eenigsins wijzigen. In ‘zij lag schier naakt op het stroo’ klinkt lag schier, zoo men niet pauzeert, geheel als lachschier, maar in den regel:
  
  Daar lag ze, op rozen neêrgevlijd,
  Door 't zuizend West gestreeld.
  
  zal lag ze in een welluidenden mond niet als lachse, maar als lagze blijven klinken.
  6) Ook als aanvangsletter gaat de g wel in ch over, als eene scherpe consonant het voorafgaande woord sluit, en dit bijv. een lidwoord of artikel is, dat volstrekt niet door eene pauze van het volgende gescheiden mag worden. Zoo bijv. klinkt de droefgeestige versregel:
  
  't Geluk ontvliedt den mensen,
  
  in eene welluidende uitspraak, en zoo men den mond om 't anders te doen niet pijnlijk verdraayen wil, volkomen als 't cheluk, enz. Men moet dit gezegde hier echter niet te ver uitbreiden, en over het algemeen de aanvangs-g zorgvuldig van de ch, die nooit een echt nederlandsch woord opent, trachten te onderscheiden. Vergelijk hier boven, bl. 35.
  7) In heugelijk, dragelijk, behagelijk enz. (gelijk die woorden thans gespeld worden) dient de g, ten minste naar de meest aangenomen uitspraak, ook in de rechten der ch te treden, als stond
  er heuchlijk, draachlijk. De g toch is hier eigenlijk woord-sluitend, want heugelijk, of zonder tusschen-e heuglijk, is uit heug en lijk gevormd.
  8) Enkel moet omgekeerd de ch den g-klank, of iets van den g-klank aannemen, bijv. als een vocaal volgt:
  
  Spottend riep de kleine guit:
  Meisjen, 'k lach u helder uit!
  
  Hier klinke 'k lach u bijna als 'k laggu. Misschien mag dit ook plaats hebben, als eene zachte b of d het volgende woord of de volgende sylbe begint. Men kan dit evenwel, uit vrees voor misbruik, volstrekt niet te veel of te onbepaald als regel voorschrijven, 't Komt hier alles op den takt aan.
  9) De v sluit bij ons geene woorden. Niet eens zelfs spellen wij de graav, de briev, ik leev enz., schoon wij in het meervoud de graven, de brieven, wij leven, spellen. Hoe zacht op zichzelve de v dus zij, verkeert haar klank, als slotletter, in dien der scherpere f, gelijk wij die f dan ook schrijven; ik geloove wordt bijv. bij verkorting niet als ik geloov, maar ik geloof gespeld, en doorgaans ook zoo uitgesproken. Doorgaans, doch niet altijd. Dan toch moet zulk eene eind-f den v-klank weêr aannemen, als een volgend woord (of soms maar een volgende lettergreep) met eene vocaal begint, en beide woorden zonder eenige verpoozing in éénen adem zich laten hooren. Bij voorbeeld: ik geloof in God, luide, bij eene onverpoosde en beide die woorden, geloof en in, niet scheidende uitspraak, op eene zoetvloeyende wijze als: ik geloovin God. Iets anders is het, als de slot-f niet uit v bij verkorting ontsprongen, maar eene verdubbelde f is, bijv. in den imperatief stof (zoo veel als stoff van stoffen); de versregel toch:
  
  Stof op uw wijsheid niet, kortzichtig sterveling!
  
  dient niet te luiden als: stovvop, maar als stoffop.
  10) Eene woord- of lettergreep beginnende v erlangt soms, uit kracht eener voorafgaande t of eener soortgelijke wat harde consonant, door assimilacie de scherper uitspraak der f. Van daar, dat we, schoon wij ontvangen, ontvonken spellen, die woorden toch niet wel anders dan als ontfangen, ontfonken uitspreken. Zelfs klinkt ook vonkelen dikwerf als fonkelen. Bijv. in den versregel:
  
  En 't vuur van eedlen moed, dat vonkelde in zijn oog,
  
  zijn wij, zoo wij den mond niet half scheef trekken, en achter 't (voor het) eene pauze, hoe klein dan ook, maken willen, wel
  gedwongen te zeggen: En 't fuur - dat fonkelde. Zoo ook kunnen in bilderdijks verzen naar macphersons ossian:
  
  Een menigte akligheên, in dampen opgeheven,
  Schijnt vonklend om hem heen de steilte langs te streven,
  
  de woorden schijnt vonklend niet wel anders dan schijnt fonklend luiden, wijl de slot-t in schijnt de openende of beginnende v in vonklend verhardt, en in scherpheid aan zich gelijk maakt. Ja, laten zich in de regels uit hetzelfde gedicht, waarin het van zekere spookgedaante zegt:
  
  Zijn voorhoofd schuilt in mist, die 't vormloos hoofd omwaart,
  Een halfvervonkeld licht verstrekt hem tot een zwaard,
  
  de woorden 't vormloos hoofd en halfvervonkeld licht, zonder lettertoetelling wel veel anders uitspreken dan 't formloos hoofd, het halfferfonkeld licht?
  11) De zacht zuizende z gaat, woord-sluitend, bij ons in de scherper sissende s over. Huizen, dwazen enz. wordt in het enkelvoud als huis en dwaas uitgesproken, en zoo ook gespeld. Een volgende aanvangsklinker hergeeft evenwel in de uitspraak aan de z haar recht; ‘hij ging het huis uit’ bijv. klinke voor het oor als: ‘hij ging het huiz uit’; kortom, even als huis klinkt in: ‘hij ging ten huize uit’; en het ware barbaarsch hier de slot-s of sluitende s met sommige lieden, die ons die letter op de onwelluidendste wijze toetellen, als eene slang te doen sissen, en te dien einde achter huis eene rust te maken. Zelfs als eene zachte d volgt, kan die verzachting der s tot z meer of min plaats dienen te hebben. In den versregel bijv.:
  
  Hoos de booten leêg van water; blaas de wind dan vrij in 't zeil!
  
  moet hoos de, blaas de bij het uitspreken naar hoozde, blaazde, en volstrekt niet naar hoossde, blaassde zwemen.
  12) Eene aanvangs-z kan in de uitspraak den s-klank vorderen, wanneer de s het voorafgaande woord sluit. In: ‘hij is zeer te vreden’ klinkt, bij eenen in éénen adem voortgaande uiting, is zeer als isseer, en men kan, zonder lastige drukking op de letters, de zachte z in het laatste niet van de scherpe s in het eerste woord voor het oor onderscheiden. Zoo luidt ook landzaat als lantsaat, te zamen of t' zamen als te samen, wijl de t (of de in het woord land als t geldende d) hare hardere geaardheid op de zachte z (zoo als zij in verzamelen te hooren is) in zaat en zamen overbrengt.
  Van daar, dat wij doorgaans ook zestig en zeventig als sestig en seventig uitspreken; verg. boven bl. 37.
  Met deze wenken over de klankwisseling, die sommige consonanten in eene aaneengeschakelde, ongedwongen, en naar onze spraakwerktuigen zich plooyende uitspraak ondergaan moeten, moge men het hier voor lief nemen. Wij willen door te groote uitvoerigheid niet vermoeyen. Ook komen verscheiden andere voorschriften, die men nog over dit onderwerp zou kunnen geven, of gegeven heeft, ons niet even uitgemaakt zeker voor, en zijn licht voor overdrijving en misbruik vatbaar. Ongelukkig voor het overige, dat men op onze lagere scholen de jeugd maar al te dikwerf leert, om, met verkrachting van alle zoetvloeyendheid, in ieder woord letter voor letter naar haar individueelen klank uit te spreken, zonder er eenigsins acht op te slaan, of die klank ook door eene voorafgaande of volgende letter eene meer of minder verschillende geaardheid erlangt! Daardoor, en vooral dan ook door - gelijk wij nogmaals herhalen - niet in het oog te houden, dat de ng niet uiteengescheurd, maar steeds als een saamgesmolten geluid uitgesproken moet worden; dat de uitgang sch, hetzij in het midden der woorden, hetzij ze sluitend, den klank eener bloote s vereischt; dat de doffe of zacht-korte e vaak nauw hoorbaar luiden, en men over woordjens, als ze, men, er en soortgelijke, zonder eenigen nadruk soms heenglijden moetBijv. de woorden: Weten ze er dan niet, dat men de menschen, door ze te streng te behandelen, vaak tot weerspannigheid en eene volslagene oproerige gezindheid aanzet? moeten luiden, als of er stond: Wetenzer dan niet; datmen de mensen, doorze te streng te behandelen, vaak tot weêrspannigheid en een volslagen oproerige gezindheid aanzet? - Dit was dan ook de reden, dat men vroeger zulke kleine toonlooze woordjens, als men, ze enz. met het voorafgaande woord aaneen schreef, bijv. datmen, datze enz., op dezelfde wijze als de Italianen iets dergelijks doen, als zij per
  farlo, abbracciamoci, andatevi, enz. schrijven.; dat men wat de v en f, de d en t enz. betreft, onze taal niet naar den Hoogduitschen tongslag moet verwringen; dat men in adellijk, hemellingen, halsstarrig, moorddadig, Thans en dergelijke woorden, schoon te recht zoo gespeld wordende, toch buiten noodzaak niet meer dan ééne l, s, en d, en in het laatste geene h moet doen hooren, en wat dies meer zij; - daardoor krijgen wij die harde uitspraak van het Nederlandsch, welke, van kansel en spreekgestoelte ons hier en daar toegekrijscht, een beschaafd oor pijnigt en verscheurt. Zuiverheid van voordracht moet steeds door welluidendheid ge-leid worden, en de letters, lettergrepen, en woorden dienen, behoudens de scheidingen, die de zinteekenen, de pauzen, en de duidelijkheid in het algemeen vorderen, als door fluweelen koorden met elkaâr verbonden te zijn.
  Aan het slot voorts van het stuk over de Zuiverheid van Uitspraak onzer letteren, kan men nog vragen: hoe moet een lezer en spreker het maken met vreemde eigennamen? moet hij de letters in die namen naar 't nederlandsch taalgebruik, dan wel naar het uitheemsche uitspreken? Men geve, lettende op de plaats, waar, en op de toehoorders, voor welke men spreekt, aan het vreemde zijn recht, voor zoo veel dit 1) zonder duisterheid, 2) zonder pedanterie en gemaaktheid, en 3) zonder onwelluidendheid geschieden kan.