text: Gooien, gutsen.
  Voor zoover ik weet, is de afleiding van gooien nog nergens gegeven. Toch is het eene merkwaardige uitdrukking, die wel eens behandeld verdient te worden. Noch in het Hoogduitsch, nog in eenige andere Germaansche taal wordt zij aangetroffen, dan alleen in het Nederduitsch. In ons vaderland is gooien de gewone alledaagsche term voor werpen, en buiten onze grenzen is gojen in de volkstaal van Oost-Friesland en in die der noordelijke kuststreken van Duitschland bekend (Stürenburg 73, Brem. Wtb. 2,528,Ook in Zwaben is een gojen in gebruik (Schmid, Schwäb. Wtb. 237: ‘gojen, gähnen’); doch dit is natuurlijk een geheel ander woord, ons geeuwen, lat. hiare; waarnevens hd. gähnen aan gr. χαίνειν beantwoordt.. Grimm schreef in 1840: ‘Von gôien (jacere, werfen) kenne ich die herkunft nicht’ (D. Gramm. I3, 323). Stürenburg achtte het verwant met gieten, en te gelijk met fr. jeter, ital. gettare! Hij had beter gedaan, de verklaring van Grimm te onderschrijven. Met de eerlijke bekentenis ‘ik weet het niet’ - die wij zoo dikwijls moeten afleggen - is de wetenschap beter gediend dan met dergelijke laffe en ongerijmde gissingen.
  Thans, na al wat wij in 30 jaren geleerd hebben, kan de
  oorsprong van gooien niet meer twijfelachtig zijn. Ik wil dien hier in het licht stellen en met de noodige bewijzen staven.
  Gooien is eene afleiding van het mnl. bnw. ga, dat snel, schielijk, haastig beteekende, en nog in ons gauw voortleeft. Bekend is de plaats uit Floris, waar de koning aan zijne vrouw, die vreesde dat hun zoon zich in wanhoop van kant zou maken, en daarom den vader zocht te bewegen aan zijnen wensch te voldoen, ten antwoord geeft (vs. 1284):
  
  Vrouwe, seit hi, nu en weest niet te ga:
  Ic wane, hi hem selven niet versla.
  ‘Wees niet te haastig, niet te voorbarig, het zal nog wel losloopen.’ Evenzoo in den Troj. Oorlog, vs. 2937:
  
  Her Achilles voer voren, hi was ga,
  Agamennon volghde hem na.
  En in een ander fragment van hetzelfde dichtwerk (Oud-Vl. Ged. 2, 78, vs. 298):
  
  Nu mochte an mi merken mijn lief
  Grote dulheit, ic bem te gha.
  Er staat tegha gedrukt, maar natuurlijk is te gha, te haastig, te voortvarend, bedoeld. De begrippen van dul en ga worden op gelijke wijze vereenigd in den Rijmbijbel, vs. 5935:
  
  Van daer voer tfolc in Salmana,
  Want harde dul waest ende gha.
  Ook als bijwoord komt ga voor, in de oorspronkelijke opvatting van snel, schielijk. In den Rijmb. 33014 leest men:
  
  Die Romeyne wilden den tempel winnen,
  Entie Joden drevense also ga
  Weder tote Anthonia.
  Daarnevens zeide men ook galike en galinge, als b.v.:
  
  Hout altoes in dinen moet,
  Dat niet ghalike moge gescien,
  Maer dat al wese vorsien.
  Sp. I8, 34, 68.
  ‘dat niets haastig geschieden kan, maar dat alles voorzien en overlegd moet worden.’
  
  Des XXX daghes ginc al gesont
  Die bisscop slapen in der nacht stont,
  Ende es ghalike bleven doot.
  Sp. III7, 48, 51.
  
  ‘Hij bleef plotselings dood’. Elders heet het galinge, als:
  
  Ende alle die ghene, die dat rieden,
  Storven ghalinge van den lieden;
  Want hem haer geweide uutscoot
  Ten fondemente ende bleven doot.
  Sp. III6, 38, 23.
  
  Du sagest heden neven di
  Galinghe sterven twee of drie.
  Waenstu starker sijn dan die?
  Hs., aang. bij Clignett, Bijdr 61.
  Nevens het bijwoord galike was ook het bnw. galijc in gebruik:
  
  Heilich cruce, bescermt mi desen dach
  Van alder quader aventure,
  Ende van alre viande wederstoet,
  Ende van der galiker doot.
  Rumb. Avondst. 24.
  
  Van deser werelt tlange leven
  Waer met hem een cort beweven,
  Ende ene wel gallike doot.
  D. Lucid. 6241.
  Gallike is eene populaire uitspraak voor galike, als smalle voor smale, jammer voor jamer enz. Gelijk wij boven lazen, dat iemand galike dood bleef, of galinge stierf, zoo is ook hier de galike doot een plotselinge dood. Gewoonlijk werd zulk een uiteinde, in 't bijzonder de dood door apoplexie, kortweg de gadoot genoemd, in welke samenstelling wij ons bnw. ga terugvinden. Het woord gadoot is bekend genoeg. Ik heb er in Taalk Mag. 4, 86 vlg. over gehandeld. Zie ook Clignett, Aantt. op Maerlant's Sp. Hist., bl. 56-58, enz.
  Ook in de verwante talen was ga vanouds gewoon. In 't Ohd. luidde het gâhi (praeceps, velox), het adv. gâhes (subito, repente), en daarnevens het subst. gâhî (subitatio, praecipitatio, impetus), en verschillende andere afleidingen (Graff 4, 129-133). In 't Mhd. gâch en gâ, adv. gâhes, gäliche, subst. gâhe, gâcheit enz. (Benecke 1, 453-455). Nog heden kent het Hoogd. gäh, gähe, gählings, waarvoor echter, met de gewone verweeking van g tot j, de nieuwere vormen jäh, jähe, jählings thans meer algemeen in zwang zijn. De beteekenissen van velox, snel, voor-barig, en praeceps, steil, d.i. snel afloopend, zijn daar nevens elkander in gebruik gebleven.
  Naar den oorsprong van gahi, gah, ga, behoeven wij niet verre te zoeken. De samenhang met het ww. gaan loopt in 't oog. De vergelijking van hd. gehen, van goth. gaggan, mnl. gangen, vanwaar het imperf. ging, en vooral van de goth. woorden framgahts, voortgang, inn-at-gahts, ingang, un-at-gahts, ontoegankelijk, wijst duidelijk de keelletter aan, die wij in gahi terugvinden. De oorspronkelijke wortel schijnt gahan geweest te zijn: gahan, gangen, gaan, evenals fahan, vangen, mnl. vaen, en hahan, hangen, mnl. haen. Van diezelfde keelletter vindt men ook nog een spoor in het zeggen: soo gôghet hier somtayts, zoo gaat het hier somtijds, dat wij in het Antwerpsche volksdialect in de Trijntje Cornelis van Huygens (1, 585) aantreffen. Gahi, van gahan afgeleid, geeft dus eigenlijk te kennen gaande, zich bewegende, bepaaldelijk toegepast op datgene wat zich met snelheid beweegt.
  Maar de keelletter, die in het mnl. ga werd weggelaten, is in onze taal niet geheel verdwenen. Het is bekend, dat eertijds de h, j en w op het eind van woordstammen veelvuldig verwisseld plachten te worden. Grimm heeft daarover in zijne D. Gramm. (I2, 148, 403, 885 en elders) meermalen gehandeld. Nevens gah kon dus ook gaj en gaw staan. Onder die beide vormen komt het woord werkelijk bij ons voor. Het laatste is ons gauw, bij Spieghel nog ghaw gespeld (Hertsp. 1, 270), doch dat reeds vroeg de uitspraak au, ou had aangenomen, blijkens gouwe dief, ons gauwdief, bij Broeder Gheraert, vs. 1342. Gay treft men aan in gaylike en gaydoot (S. Franc. 5891 en 5899), en ook bij Kiliaan heet het gay, gayelick en gaye dood, doch daarnaast nog gaych en gaychlick, waarin de oorspronkelijke h, ch met de daaruit ontsproten y was samengevloeid. In de Nederduitsche dialecten buiten onze grenzen zijn mede de beide vormen, gai en gau, in gebruik (Brem. Wtb. 2, 477 en 492). Volkomen in dezelfde verhouding als gauw tot mnl. ga, ohd. gahi, staat kauw (cornicula) tot mnl. ka (Sp. IV2, 54, 7), ohd. kaha (Graff 4, 359).
  Maar welk is nu het verband tusschen dit ga of gauw en ons gooien? Het Oudhoogduitsch wijst het ons aan. Daar vinden wij
  nevens het ww. gâhôn, mhd. gâhen, snellen, ijlen, rechtstreeks van gâh gevormd, ook gâhjan, van gâhi afgeleid. Door de verwisseling van h en w ging gâhjan in gâwjan over, en dit moest regelmatig gaujan, bij ons gooien worden. Verg. goth. tavjan, taujan met ons tooien, stravjan, straujan met strooien, en avi, gavi, havi met ooi, gooi, hooi. Maar in de meeste dezer woorden bleef in sommige gewesten de w zich handhaven, en aw werd tot ou: vanwaar de bijvormen touwen, strouwen en gouw (landstreek). Verg. kooi en kouw, beide aan lat. cavea ontleend. Men ziet, de verhouding van al deze vormen onderling is volkomen dezelfde als die van gooien en gauw (gouw).
  Als een nader bewijs van den samenhang van ga, gay of gauw met gooien, wil ik nog even aanstippen, dat de Nedersaksische volkstaal voorheen nevens gai ook goi kende. De gadood werd daar goye dood of goihe doth geheeten. Een paar voorbeelden uit de oude Statuten van Bremen vindt men in Brem. Wtb. 2, 477, en bij Cignett, Aantt. op Maerlant's Sp. Hist. bl. 56 opgeteekend.
  Het ohd. gâhjan, waaraan gooien beantwoordt, was een onz. ww., in den zin van zich snel bewegen, snellen, ijlen. In de Nederduitsche tongvallen werd het woord - hetzij gelijktijdig, hetzij later - als bedrijvend opgevat: het kreeg dus de kracht van doen voortsnellen, werpen. Men ziet, zoo zijn vorm en beteekenis geregeld verklaard. Het Hoogduitsch vereenigt, gelijk wij zagen, in jähe de beide opvattingen van snel en van steil. Ook in lat. praeceps gaan die beide te zamen. En de spruiten van het Duitsche en van het Latijnsche woord stemmen weder in de afgeleide beteekenis geheel overeen: gooien staat, wat den zin betreft, volkomen gelijk met lat. praecipitare, fr. précipiter.
  Maar is gooien in onze taal ook niet bekend geweest als onz. ww.? Kiliaan getuigt uitdrukkelijk van ja, door goyen niet alleen met jactare en quatere, maar ook met festinare te verklaren. Een voorbeeld echter is mij tot hiertoe niet voorgekomen. 't Is waar, men leest in den Walewein, vs. 8236:
  
  Tbloet liep uten verseen wonden
  Ende goyde recht als ene beke.
  
  ‘Het bloed stroomde uit de wonden als eene snel vlietende beek.’ De verklaring van Kiliaan zou hier zeer aannemelijk zijn: van festinare, op stroomend vocht toegepast, komt men vanzelf tot snel vlieten. Doch ook hier geldt de waarschuwing: ‘en weest niet te ga,’ wees niet te voorbarig met uwe gevolgtrekking. Een paar duizend verzen later leest men in hetzelfde gedicht (vs. 10609):
  
  Die staline hoede, al waersi goet,
  Durslouchmen, datter duere tbloet
  Ute goysde al even dichte.
  Het zou kunnen zijn, dat goysen een bijvorm van goyen was, op een ohd. gâh-s-jan wijzende, waarin dan de s als afleidingssuffix zou zijn ingevoegd: zie Grimm, D. Gramm. 2, 268, en verg. botsen, knarsen, splitsen, mnl. meersen, verelaersen, nevens botten, knarren, splitten, meerren, verklaren enz. Dit krijgt zelfs eenige waarschijnlijkheid, als men goeschen voor gooien, smijten, in het Vl. Idiot. van den heer Schuermans vermeld vindt. Doch het is aan den anderen kaut niet vermoedelijk, dat de dichter hetzelfde denkbeeld eerst door goyen en straks daarna door goysen zal uitgedrukt hebben. Wel denkelijk heeft hij beide keeren hetzelfde woord geschreven. Maar welke is dan de ware lezing, goyde of goysde? Hebben wij hier met gooien, als onz. ww., of met een ander woord, met goysen, te doen? Alles wel beschouwd, is het laatste verre te verkiezen. Er is hier sprake van bloed, dat uit de wonden stroomt, en daarbij is nog heden gutsen de vaste uitdrukking. Kiliaan verklaart guysen door effluere cum murmure seu strepitu, en heeft ook het freq. gusselen of gosselen in den zin van storten. Goezen, gewestelijke uitspraak voor guizen, is nog hier en daar bekend: in Antwerpen zegt men: ‘het regent dat het goest’ (Vl. Idiot. 159), in Gelderland: ‘het water goesden er deur dat et kuulde’ (Taalk. Mag. 3, 59). Bij onze zuidelijke
  taalbroeders is gusselen nog in gebruik, voor stroomen, storten, morsen enz. ‘Het bloed gusselde uit de wonde’, en ‘het water gusselt door de spleten van de sasdeuren’, leest men bij den heer De Bo in zijn Westvl. Idiot. 394, terwijl de heer Schuermans zoowel gusselen als gusen en gussen vermeldt. Eindelijk, wat alles afdoet, reeds het Oud-Noordsch bezat nevens
  gjóta, gieten, ook gjósa, met kracht opwellen, opspuiten, opbruisen, van water en opflakkerende vlammen gezegd (Jonsson 175, Egilsson 248). In Noorwegen, waar het woord nog heden in gebruik is, wordt gjosa of gjöysa van uitstroomend bloed gebezigd, juist als ons gutsen (Aasen 134, 135, Fritzner 206). Afleidingen zijn het Oud-Noordsche gusa, een waterstraal (Jonsson 191), en Oud-Deensch gys, stortregen (Molbech 1, 405). Ook het Ohd. moet, nevens giuzan, een giusan gekend hebben, blijkens gussa en gussi, mhd. güsse, overstrooming, urgusi, overvloed, ubargussôn, overvloeien (Graff 4, 285, Benecke 1, 542).
  Uit al het aangehaalde blijkt overtuigend, dat eertijds twee vormen nevens elkander bestonden: onrd. gjóta, ohd. giuzan, ons gieten, en onrd. gjósa, ohd. giusan, bij ons giezen of guizen. In den laatsten vorm bleef het woord in gebruik, doch met overgang tot de zwakke vervoeging: bij Kiliaan guysen, thans in gewestelijke spraak guzen en goezen. Eene regelmatige afleiding was gussen, waaruit weder het freq. gusselen ontstond. Maar in de geschreven taal ging gussen - in betrekkelijk jongen tijd - tot gutsen over, gelijk hissen tot hitsen en pos tot pots werd. Dr. De Jager heeft reeds te recht opgemerkt, dat gutsen ‘eerst later in gebruik schijnt gekomen, daar men het noch bij Ten Kate, noch bij Kiliaan aantreft’ (Taalk. Mag. 3, 59).
  Het zal dan noodig zijn in den Walewein zich aan den vorm goysen = guizen te houden, en ook in vs. 8237 goysde als de ware lezing te herstellen. Het eenige - schijnbare - voorbeeld van gooien als onz. ww. moge daarmede verloren gaan, wij winnen daarentegen het oude goysen en de volledige verklaring van ons gutsen. Tot dusverre beschouwden wij dit als eene afleiding van gieten (Grondbeg. d. Ned. Spell., 2de druk, bl. 73). Het blijkt nu, dat het afstamt van den bijvorm guizen, en dus met gieten slechts verwant is in verwijderder graad. Doch ook bij dit juistere inzicht in de vorming des woords, blijft de spelling gutsen boven die van gudsen te verkiezen. Voor de scherpe s behoort de d alleen in die gevallen te staan, waar zij etymologisch bepaald is aangewezen (als in gids, loods en smidse). Is gutsen uit gussen gevormd, dan moet de ingevoegde tongletter zich naar
  de s richten en kan dus geene andere zijn dan de scherpe t, die ook in hitsen en pots algemeen gebezigd wordt.