text: VIII.
  Vermenisse - vermeynen - vermeneghen - meynaken - meynaker - moord - moordaad - manslacht - moordbrand - vermet.
  De volgende artikelen, door mij aan het zoogenaamde Boek met den Knoop (Taalgids I, 39) ontleend, verdienen in dubbele mate onze aandacht: eensdeels als bijdragen tot de kennis van het rechtswezen in de 14e eeuw, anderdeels als bijdragen tot de kennis der juiste beteekenis van eenige Middelnederlandsche woorden, die uit den aard der zaak niet zoo heel dikwijls voorkomen.
  Er was, zoo leeren wij er o.a. uit, tweeërlei vermenisse: vermenisse van mans dood en vermenisse van moord. Aan het eerste was hij schuldig (art. 64 en 61), die er met wille en begeerte
  bij tegenwoordig was, waar iemand doodgeslagen werd of doodgestoken, zonder dat hij zelf den verslagene wondde of zelfs mes of zwaard tegen hem trok. Maakte men zich aan dit laatste schuldig; trok men een wapen tegen hem; gaf men hem opene wonden: dan was men (art. 60) een meynaker, een medepleger of medeplichtige, een handdadige, en verviel men in eene boete, tienmaal zoo zwaar als die, op de vermenis gesteld, en dan nog wel onder die voorwaarde, dat een ander 't feit aan zich trok, de schuld van den doodslag op zich nam. Deze - art. 53 leert het ons - was de baarschuldige: de van schuld overtuigde, zegt Huidecoper (Proeve, II, 523, '24). Aan vermenisse van moord was hij schuldig, die met wille en begeerte bij den moord tegenwoordig was (art. 64), al hielp hij dan ook den moord niet volvoeren; of ook, wanneer slechts zijn voornemen gebleken was om tot den moord te komen. De boete op vermenisse van moord stond gelijk met die op meynaken van mansdood. Van den laatste werd gezegd, dat hij den gedoode hielp vermeynen en vermenighen (overmannen, Lorr. II, 797).
  Was men een meynaker van moord, d.i. was men er medeplichtig aan (art. 63), dan werd men voor even schuldig gehouden als de aanlegger, de hoofdschuldige, de principaal, en dezelfde straf wachtte beiden: het zwaard of het rad.
  Een moord was in het oog van den rechter zoo afschuwelijk, dat daarbij van geene meerdere of mindere schuld sprake kon zijn: van moord mochten er geene meynakers wezen.
  Wat was dan moord? - Art. 62 leert het ons: wie een ander doodde, bij dag of bij nacht; de daad niet bekende en op zich nam, die was een moordenaar. Werd de moord des nachts bedreven, dan heette hij manslacht.
  Er was ook onderscheid tusschen moord en moordaad. Wie met iemand in vriendelijken of wettelijken vrede leefde en, ongewapend, twist, of, gewapend, strijd tegen hem zocht; of ook, binnen het beluik van zijn erf, binnen eene hem toebehoorende beslotene plaats kwam, om hem te misdoen en hem ook misdeed, 't zij bij dag, 't zij bij nacht, die maakte zich schuldig aan moorddaad (art. 65). Moord was verder (art. 65) doodslag, gepaard met roof, of doodslag, gevolgd door berooving van het lijk des
  verslagenen (reeroof). Ook moordbrand. brandstichting in een huis en 't dooden van den eigenaar, die er uit vluchtte om den brand te ontkomen, dit ligt in de reden, was moord, en 't verkrachten van vrouwen werd er mee gelijkgesteld.
  De laatste zin van art. 62 verdient onze aandacht. De openlijke manslag, zegt Noordewier (Nederd. Rechtsoudh. 274), heette manslacht; de heimelijke, Goth. maurth, moord. Het heimelijke zal dan in art. 62 daarin gelegen hebben, dat de schuldige het feit niet bekende, niet op zich nam. Men vergelijke art. 59 met art. 62, waarin het verschil tusschen het lien en het niet lien van de daad duidelijk uitkomt. Mij dunkt, we moeten bij manslacht (art. 62) niet uit het oog verliezen, dat er moord boven het art. staat, zoodat we, bedriegen we ons niet, voor manslacht eigenlijk lezen moeten: manslacht, mordelike gedaen (Noord. 275). Verder verdient het morddaet van art. 62 vergeleken te worden met het moordaet, mordaet van art. 65. Noordewier heeft het woord niet. Ten slotte. Niet alleen het heimelijke, maar ook het eerlooze van den doodslag maakte dien tot moord. Men zou een moord een doodslag of manslag met voorbedachten rade kunnen noemen.
  
  Aan de afdeeling, welke ten opschrift draagt: Hier salmen vinden alle wettelychede, ontleenen wij het volgende:
  
  Art. 64. Dat es van vermenissen ende van vermeneghen ende meynaken.
  So wat manne, die daer bi es met willen ende met begheerten, daer men eenen man dood slaet of steket, dien machmen verwinnen van vermenissen ende van vermenighen; ende so wie eenen man wonde ghevet ende een ander tfaeit an hem trect, dat heetmen meynaken. Ende van vermenisse es die boete vj ℔ ende van meynaken so es die boete 1 × ℔.
  
  Dit artikel is daarom merkwaardig, wijl het ons leert, wat in de rechtstaal der 14e eeuw de woorden vermenisse, vermenighen en meynaken beteekenden. In de volgende art. wordt de beteekenis nog nauwkeuriger aangewezen.
  
  Art. 59. Van meynakers.
  Willem Eldecop ende Math. Keih. deen was ghewijst paeis ende zoendine te hebbene omme die redene, dat partijen boruchtucht namen van der boete, ende dit was van meynaken. Die boete was 1 × ℔ parisis ende partijen adden daeran vj ℔.
  
  Art. 61. Van vonnessen te casseerne.
  Jan Stralen f. Jac., die bleef te enz. ende te sinen maghen waert, naer costume ende usaegge van der stede als van meynaken, ende aldaer so enz. vors. wisen met zinen maghen, dat Jan Stralin vors. hebben zoude ij ghemoede van iij ℔ gr., daer hi of bevallen was te wette als van meynaken up crachtighe boete; voort, dat Jan voers. enz. ghemoede ebben zoude van ij voude boeten elke van iij ℔ te S. Katelinen daghe ende ij voude boete elke van iij ℔ naeral '[?] q'libi up cracht ende eene pelegrijmmaedse te S. Gillis in Provence, ende Jan casseerde tvonnesse.
  
  In dat gedeelte van het boek, dat ten opschrift heeft: Hier machmen vinden ghescreven tale ende wedertale ende die vermete, die der tale toebehoren, komen de bewuste woorden voor in de volgende artikels.
  
  Art. 3. Hoe men eenen zal verwinnen van meynaken.
  Siet, ghi heeren, ghi scepenen, ic, als wettelijc taelman Jans vorseit, als upperclaghere, ic toghe ende segghe, dat dese man was an weghe ende an velde ende an vaerde, daer dese man cam van live ter dood, ende alpene vermeynen ende vermeneghen ende bringhen van live ter doot ende gaf hem daer open wonden. Waredat zake, dat daer iemen jeghen sprake, ic en ghedade mine claghe te tijt ende te teremte binnen den derden daghe, dies vermet [vermetic] mij hulpe an scepene; ware ooc dat zake, datter
  yemen jeghen sprake, hi en stonde hier wettelike geboden up den dinghedach van heden, dies vermetic mij hulpe an scepenen, ende heessche hem, dat hi voord gaed ende dat hijt boete.
  
  Art. 4. Die weerere.
  Onrecht hebdi, Jan, dat ghi [mi] an legghet, dat ic was an weghe, an velde ende an vaerde, daer dese persoen cam van live ter doot, ende dat ickene alp vermeynen ende vermeneghen ende bringhen van live ter doot ende gaf opene wonden, ende vermet u dies in die goede waerhede; toghe ende segghe, dat ic dies onschuldich bem, wesen ende bliven sal, jof god wilt enz.; want ic toghe ende segghe, dat ic van desen persoen niet en weet noch en wiste te dien tiden, dat dat fait gheviel, ende biede daertoe te doene minen heet in die heere van u, ende van den maghen, ende van den vrienden, ende biede scepenen wel te informeerende met goeder informasien, wel wardich van trouwen, met meer goeder lieden en met sufficanter dan ghi, dat ic up die selve tijd, dat dat fait gheviel, also als men heeft gheseit, was te deser stede, ende toghe ende segghe, dat ic naerere bem met miere informatien ende bi minen heide des faits of te gane, danne ghie met eenegher warede mi van desen faite te belastene, ende heesche, dat ghi ontfanghet dese presentatie te voren ghepresenteerd ende mi quite sceldet van allen heesche, jof keeret ter wet waerd.
  
  Art. 53. Dit es hoemen manscepen ende eeden doen soude van mans doden.
  Int eerste so sal men bringhen den baersculdighen ghecleet in sijn hemde, ende zine maghen ende zine vrienden commende daernaer in haerlieder rox, blootsovens en baervoet, also vele als men wille, commende vore die gone, die tsoendinc ontfanghen zullen. Ende aldaer so sal men vraghen den wetteliken claghere ende alle den anderen maghen, die daertoe behoren, jof si also beraden zijn, dat si den pays ende dat zoendinc dat daer voorsproken es, willen ontfanghen, also als ghecomformeerd ende vorseit es.
  Ja wij.
  
  Ende den baersculdighen al dier ghelike vraghen.
  Ja wij.
  Danne so sal men den baersculdighe up doen effen zine hand ende zweren, dat fayt, dat hi ghedaen adde, dat hem dat leet es ende leet was also houde als hijt ghedaan adde ende hi becoelt was, ende eewelike wesen sal, also langhe als hi leven sal. Ende daernaer den meynakers doen zweren denzelven eed, dat hemlieden leet es ende was enz. Daernaer so sal die baersculdighe up effen zijn hand ende zweren dien pays ende dat zoendinc, dat daer ghecomformeerd es ende voorsproken, eewelike te allen daghen wel te houdene ende nemmermeer te brekene. Ende ware dat zake, dat hi wiste eenegherande zake, die den claghere jof den vrienden comen mochte te deren, te toorne, te scaden jof te grieve, dat ghi dat beletten soude naer huwer moghenthede, waert bi daghe jof bi nachte, waerd metten heere, waert metter wet, jof met anderen personen, jof also vele daertoe doen, dad belet bliven zoude, naer huwer moghenthede, also moet hu got helpen enz. Daerna zo zullen alle zine maghen zweren den zelven eed. Daerna so sal die wettelike claghere ende zine maghen alle up effen are ande ende zweren al den zelven eed, dien pays ende dat zoendine wel te houdene, ghelijc dat anderen ghedaen hebben. Daerna so sal men cruce vesten upt graf. Ende zij moeten alle beloven, dien pays an beede ziden wel te houdene over bejaerde ende over onbejaerde kinderen voor scepenen.
  
  Art. 59. Wat j man verbuert, die j man brinct van live ter doot ende tfayt lihet.
  Item so wie eenen wettachtighen man brochte van live ter doot, met wapenen jof der zonder, ende hi daer of verwonnen wordet bi scepenen, bi toedoene van den heere ende van den upperclaghere, updat die mesdoere present voor hoghen comt in vierscarne, men essculdich over hem te rechtene metten zwaerde ende zijn ooft of te slane als over eenen man, die man ghebrocht heeft van live ter doot. Ende eist dat zake, dat hi niet voor oghen en comt, so es die ghebannen ute mijns heeren lande van vlaendren, houdende lands, wonende tsgraven, up zijn hooft, van der doot, daerof hi huut sal zijn ghegheven. Ende die ban sal zijn zonder
  termijn, want als hi pais ende zoendinc heeft jeghen partien en jeghen den heere ende der stede vernougt heeft, so es die ban quite.
  
  Art. 60. Van meynakers van mans dode wat zij verbueren.
  Item, so wie anderen wonden gheeft, jof op anderen wapenen trechte, daer menne brochte van live ter doot, ende een ander tfayt ane hem trecte, alle die medepleghers die wonden ghegheven adden, jof wapen ghetrect adden, zoudmen alle moghen verwinnen ende elc bi hem zonderlinghe van lx ℔ parisis, waerof die partien zouden hebben vj ℔ ende die stede iij ℔. Ende eist dat zake, dat hi niet present noch voor hoghen en comt, men salne bannen van lx ℔ par. Ende eist dat zake, dat j man comt voor hoghen ende staet in zine wet ende hoord zijn vonnesse, ende hi ghewijst word in die boete van lx ℔ par., die partien den gonen heeschen aer deel ende ment hem gheeft, jof dat zi den gonen der over doen houden ende zi haer deel ontfanghen, hi sal daer mede jeghen partien wettelijc pais ende zoendinc hebben. Ende dit gheviel Jan van Cōslaghe van der meynaken van Arnout Quistegoeds. Ende doet die clagher den beclagheden niet houden, jof dat hi die boete niet en ontfanghet, so en heeft hi gheenen pays.
  Ende Jan Beghaerd die beviel van lx ℔ par. jeghen den upperclaghere van Clais Zwingheboom ende hi leide up die boete parthien ende den heere, ende begheerde der mede pays te hebbene ende et en mochte hem niet ghebueren ende et was hem ontwijst.
  
  Art. 61. Van vermenessen van mans doden, wat si verbueren.
  Item, so wie dat der bi es met willen ende met begheerten, jof es an weghe jof an vaerden, daer men eenen man doot slaet jof steket, in contrarien van den gonen die daer doot blijft, zonder wonde te ghevene jof wapene te treckene, die verbueren vj ℔ par., waerof parthien hebben iij ℔. Ende al ne comen zi niet voer hoghen, men zalse van der vorseide boete niet bannen. Dit was
  ghewijst Piet van den Damme ende zinen hulpers ende den medepleghers van Jan van Laken jeghen Willem f.H. - Ende dit souct int secrete panpier. [Dit geheime boek is niet meer aanwezig.]
  
  Art. 62. Van moorde, hoe men dat punieren sal.
  Item, so wie eenen anderen brinct van live ter doot bi nachte jof bi daghe, ende dat fait niet en liet ende ane hem en trecket, dien sal men justicieren metten zwaerde ende metten rade als over eenen moordenare, updat hi voor hoghen comt ende dies onder vonden wordet metter wareden, dat hi tvorseide fait ghedaen sal hebben. Ende comt hi niet voor hoghen, men salne bannen C jaer ende eenen dach, up zijn hooft, huut mijns heeren lande van vlaenderen. Ende noenes sdaghes mach men morddaet doen ende nachts manslacht.
  
  Art. 63. Van meynakers van moorde, hoe men dat punieren zal.
  Item, so wie wapene truckede jof wonde gave den gonen die daer vermoordt worde, ende daeran andadic ware omme te vermordene ende van live ter doot te bringhene, die salmen punieren ghelijc den principalen ende, alsoot vorseit es, metten zwaerde ende metten rade, als over eenen moordenare, jof bannen .C. jaer ende .j. dach van morde als vorseit es, want daer en moghen gheene meynakers of zijn van moorde.
  
  Art. 64. Van vermenesse van morde, hoe men dat punieren sal.
  Item, so wie met willen ende met begheerten der bi es, daer men eenen man vermordt, zonder yet daer toe te doene; jof es an weghe, an velde ende an verde, omme der toe te commene te vermorden, die sal worden ghewijst in boeten van .lx. ℔. ende te bannen .vj. jaer up zijn hooft, van vilainen faite, hute tscraven lande van vlaenderen, ende comt hi present ende voor hoghen, so sal men over hem rechten metten zwaerde zonder mee.
  
  Art. 65. Wat mordt es jof moordaet.
  So wie up anderen strijt jof twiste met wapenen jof der zonder binnen vriendeliker vreden, jof binnen wetteliker vreden, jof bin-nen yemens belokene comt omme te mesdoene ende mesdoet daer binnen bi nachte jof bi daghe, dat es mordaet. Ende zoo wie die anderen doot slaet ende hem neemt zijn goet, jof iemant doot slaet omme goet jof reeroef, jof brant stichte, dat es te wetene moordbrant, jof vrouwen vercrachten dat es moort.
  
  In het volgende artikel leeren we 't woord vermet en 't werkwoord vermeten kennen, dat we ook elders aantroffen. Daarom verdient het hier almede een plaatsje.
  
  Art. 1. Van eere manslacht.
  So wat manne, die dinghen wille van eere manslacht, daer behoren toe .v. vermete. Dat eerste vermet es: ware dat zake, dater yemen jeghen sprake, het en ware also ghevaren als ic hebbe ghead in mine tale, dies so vermetic mij helpe an die goede waerde [warede]. Dat ander vermet es: ware dat zake, dater yemen jeghen sprake, hi en adde sine clage gedaen te tijt ende terente binnen den derden daghe, al so als men clage sculdich es te doene, als over eenen man, die man doot heeft binnen mijns heeren lande van vlaendere, dies so vermetic mij helpe ende k. [kennisse] an scepene. Dat derde vermet es: ware dat zake, dater yemen jeghen sprake, hi en ware sijn maech ten derden, of al so naer, dies so biedic scepenen te informeerene met goeder informasien, waerdich van trouwen. Dat vierde vermet es: ware dat zake, dater yemen jeghen sprake, hi en ware clager ghemaekt ute .iiij. vierendeele, bi concente van der ghemeenre maechscepen, ende bi den vier helpeclagers, dies so vermetic mij helpe ende kennisse an scepene. Dat vijfte vermet es: ware dat zake, dater yemen jeghen sprake, hi en stonde hier wel ende wettelike ghedogetMen leze gedaget. Eene latere hand, die het woord niet begreep, schreef er boven: geboden, dat een even goeden zin geeft. up den dinghedach van heden te rechte te stane, dies so vermetic mij helpe ende kennisse an scepenen, ende hessche hem; dat hi voortga ende over hem late rechten, eist metten rade, eist metten zwerde of int al huut ende als scepenen zullen zeggen ende wisen bi gemaenden heede, dat men sculdich es te
  rechtene als over eenen man, die man doot heeft binnen mijns heeren lande van vlaendere. Ende nadien dat hi hier niet en ghaet no ne keert, noch nyemen over hem en taelt noch en antworde, so toghic ende segghe, dat ickene gheachteraelt hebbe van al sulken heessche als ic hem angheleit hebbe te wette, ende toghe ende segghe, dat menne bannen sal ute mijns heeren lande van vlaendere .C. jaer ende eenen dach wonens lands houdende tscraven up zijn hooft jof int al huut ende al so als scepene sullen zegghen ende wisen, bi ghemaenden heede, dat men sculdich es te bannene.
  
  Art. 2. De weerre.
  Onrecht hebdi, dat ghi mi heesçh anlegt van minen live ende betiet mi die doot van uwen maech, daer of dat ic onsculdich bem, wesen ende bliven sal, jof god wilt hets recht; want ic toge ende seghhe, dat ic van desen faite niet en weet ende dat dat niemen kennen en sal no toghen ende seggen dat tlijf so edel es dat men met gheere waerede daer up commen en mach, sonder bi scepenen, dat gheene scepenen en kennen. Vord, alwaert al so, dat scepenen kennen, also si niet en sullen, so togic ende segghe, dat hij es wettelos ende was in die tijt dat ln levede te nyeuport, jof te greveninghe, vel alibi, ende so wie die daer wetteloos es, dat die wetteloos es al vlaendere dore, ende biede scepenen te informeerende wel ende sofficantelike hier of, ende toghe ende segghe, dattic sculdich bem te sinc los, ledich, vri ende quite van allen heeschen. Vort so togic ende segghe, dat neghen [negheen] upperclagere en mach zijn van mans dode, en si ghemaect van .iiij. hulpe clagers, elc ulpeclagere uut eenen vierendeele, ende toghe dat die .ij. ulpe clagers zijn uut eenen vierendeele ende dat een vierendel van der maechscepe staet zonder clagere, ende bood daer scepene te informeerene, ende thoge, dat alle die wettelicede, te voren ghedaen bi den upperclagere ende bi den anderen, es van gheere waerden, ende heessche, dat ghi mi quite scelt jof keeret ter weet waerd enz.