text: Femelen, fijmelen.
  Bij Kiliaan luidt dit werkwoord fimelen en wordt verklaard door plukken, vlas of hennep plukken; bij Weiland, wol kaarden en de noppen afpluizen. Het woord komt van fimel, femel, hoogd. fimmel, hennep, eigenlijk de geel bloeijende, geen zaad dragende, vrouwelijke plant, die in het Engelsch fimble hemp heet, onderscheiden van de lange en zaadbevattende, mannelijke. Het genoemde substantief is van het latijnsche femella, fransch femelle, verkleinwoorden van femina, femme.
  Het hoogduitsch werkwoord fimmeln heeft mede den zin, dien de afleiding van fimmel rechtstreeks aan de hand geeft, t.w. de korte hennipplant uittrekken; bij Schmeller meer in 't algemeen ‘onder op het veld staande vruchten de rijpe uitlezen of afscheiden.’ De aard der werkzaamheid van dit plukken of lezen brengt mede, dat het woord bij overdracht toegepast werd op andere, even beuzelachtige verrichtingen. Zoo heeft Von Kleins Deutsches Provinzialwörterbuch fimmeln voor ‘met de handen onnut treuzelwerk doen.’ en bij ons hebben femelen en fijmelen gelijken zin.
  Dus leest men in Bolswerts Duyfkens en Willemijnkens Pelgrimagie, bl. 165: de vuyle smetten, die sy selver op haren luyen sack halen, met futselen, met lanterfanten .... met femelen in de asch, scheenbranden ende nagheldrooghen op den heert. Ald. bl. 220: Ghy brilt my wel met dat bloemen plucken; mat magh het volck peysen ende segghen, dat wy altijdt sulcke slechte queselerije voor handen hebben .... Wy sullen swaermoedigh woraen van dit femelen. De Brune, Bancketwerck, D. I. bl. 259: de menschen fymelen ... ontrent nietigh beuzelwerk. Niet volkomen duidelijk is de plaats bij Wellekens en Vlaming, Dichtl.
  Uitspanning, Voorreden: de Kunstkenners die (in kunstprenten) meer achting voor een aardige verkiezing en schikking, als voor net gefemelde streepjes dragen. Er schijnt bedoeld te zijn: streepjes, met beuzelachtige netheid aangebracht.
  Ziende op den langzamen gang van het treuzelwerk, bracht men de beteekenis over op talmen, dralen. Alzoo Hooft, Nederl. Hist. fol. 876: de bezondre gewesten en steeden bleeven fymelen oover 't stuk van naader handeling met Anjou, die tot Duynkerke vast met wachten naa de gezanten zyn geduldt oeffende. Klucht van Klaas Kloet, Derde Deel, bl. 2:
  
  Soo dat ick docht, wel, hoe staa 'k hier dus en femel!
  Kolm, Malle Jan Tots' boertige Vryery, bl. 1:
  
  - ja altijdt staet ghy soo en femelt.
  De aangewezen beteekenissen vindt men terug in afleidingen. Zoo leest men bij De Brune, a.w. D. II. bl. 88: laet ons.... spoorslaghs ten hemel rennen, zonder ons aen deze ondermaensche fijmelingen eenighsins te vergapen. D.i. beuzelingen. Coster, Teeuwis de Boer, bl. 5:
  
  Sulcken Hennetaster, 'k weet niet waarby dat ick best sijn gefemel lijck?
  d.i. gebeuzel, gezeur; Van Rusting, De Gehoornde Duvel enz. bl. 203:
  
  Waar toe dient soo veel naar gefemels,
  En aaklig werk, met soo veel spels?
  Lozeman, Gasther of het Verwarde Huishouden, bl. 27: ze is geen femelkous, en ziet op geen wisjewasje. D.i. eene vrouw die op kleinigheden ziet.
  Eenigszins afwijkende van het gewone gebruik is fijmelen gebezigd door Oudaan, een' dichter bij wien zulke vrijheden niet zeldzaam zijn. In zijne Poëzy, D. II. bl. 182, leest men:
  
  Moetge woelen, moetge wryten,
  Woelt dan met uw' dommekracht;
  Byt den Domheer in de vacht,
  Die eens zoo weerom mag byten,
  Datge, van dien hauw bezwymelt,
  Als een Dood-aars meult er fymelt.
  (Dood-aars is eene misstelling voor dodaars, zooals heeft de Bloem-krans van 1659, waarin het dichtstuk bl. 582 eerst is opgenomen). Bij fijmelen schijnt de Dichter gedacht te hebben aan ‘zich bewegen, trillen,’ eene beteekenis, ook bij Kiliaan vermeld.
  Later kreeg de toepassing van het woord nog eene andere wending. Men zeide het van kleingeestige nauwgezetheid in het godsdienstige, meestal met de bijgedachte van geveinsdheid. De samenstelling fijmelkous wordt gebezigd van ‘Klaartje dat fyne Meniste bakkesje,’ van wie het luidt, Lottooneel van Holland, D. II. bl. 113:
  
  Wat wist zy te snappen en wat had zy 't altyd drok van Mietje,
  Anne, Griet en Lys! ....
  En nu is ze zelver begort, die fymelkous! -
  Zoo ook elders en bij latere schrijvers; Van Effen, Holl. Spectator, V. 45: wyl ik geen uitleg kryg, moet ik u eens vraagen of 'er iets ter wereld de zonde waard kan zyn. - Een schoone vraag! kreeg ik tot bescheid. Zouwewe zo fymelen, dan had een jong Kaerel zen leven geen pret. Van der Hoeve, Menschenwaarde en Christendom, D. I. bl 314: Ik zie je waarachtig nog liever driftig, Trui, dan dat je zoo zit te femelen. D.i. godsdienstige lessen te geven. De Nederl. Spectator, 1862, no. 9, bl. 71:
  
  Doch mans, die lust in feemlen vonden
  En theologisch twistkrakeel,
  Die zette ik (waar ze twisten konden)
  Te zamen in een oud kasteel.
  Berkhey maakte er een werkwoord verfemelen van voor ‘met godsdienstige geveinsdheid vervuld zijn;’ Natuurl. Historie van Holland, D. III. bl. 1982: dat er onder ons gevonden worden, wier Herssenen zoo verre verfemeld zyn, dat zy niet alleen eene ingebeelde heiligheid stellen in, geduurende hun leeven, digt onder den Predikstoel te zitten enz. Dezelfde Schrijver spreekt van een femelteeken, als uitwendig bewijs van godsdienst; Vaderlijk Afscheid, bl. 35:
  
  De stille Christen wil geen dweepend femelteeken.
  De, als dichter meer keurige, Pieter Leuter zingt in zijne Kruiskerk, bl. 69, van de ‘Schynheiligheid, in 't gewaed der godvrucht loos vermomd,’ dat:
  
  
  - zij, met laffe en kindsche fijmeltael,
  Die al te zeer de onnoozlen kan belezen,
  Heur heerschrol speelt.
  En Van Alphen zong, Dichtwerken, D. II. bl. 232:
  
  Voor mij was niets te veel, als 't aankwam op wat schatten;
  Maar sprak ik eens van deugd - dan was't maar fijmlarij,
  Niet waardig om er hoofd en hart mede af te matten
  Het aangevoerde zal wel voldoende zijn om de oorspronkelijke beteekenis van femelen, fijmelen, met de wijzigingen, die zij onderging, duidelijk te maken, en tevens buiten kijf te stellen, dat het werkwoord geen frequentatief is, maar van een bestaand zelfst. naamwoord werd afgeleid. Een primitief femen of fijmen is dan ook evenmin als een wortel feem of fijm aan te wijzen. Mij kwamen wel aan een paar afleidingen voor, die aan zoo iets zouden kunnen doen denken. Bij den vlaamschen dichter Ogier vindt men, De Seven Hoofdsonden enz. bl. 25, nevens de ‘Blaeskaecken, Loftuyters, Liegers, Bedriegers, Valsaerts, Ypokrieten’ genoemd de Feemers. En bij H. van Halmael, in zijnen Geveinsde Kwaker, D. III. bl. 53; leest men:
  
  't Is om het Goud alleen, jou gefronste koonen.
  Vermogt het jou staat, dat gefeem moest van kant;
  Geen pest is zo groot als geveinstheid in 't land.
  De beteekenis dezer beide afleidingen komt zeker met die van femelen overeen. Doch daar het bestaan van een werkwoord femen overigens nergens uit blijkt en het aannemen er van als primitief van het behandelde femelen met de duidelijke afkomst van dit woord in strijd zijn zou, moet met het er voor houden, dat feemer en gefeem gezegd zijn voor femeler en gefemel. De woorden ontstonden door een duister taalgevoel, dat blootelijk naar de analogie van andere vormen en zonder helder bewustzijn der ware etymologie te werk ging. Gefeem in plaats van gefemel kon, meende men, evengoed gezegd worden als gezwijm voor gezwijmel en veel dergelijke. De aangevoerde zijn de eenige woorden niet, die op zulk eene wijze ontstaan zijn.
  Behalve het behandelde werkwoord heeft Kiliaan nog een ander fimelen, femelen, dat hij verklaart door ‘snel bewegen of bewogen
  worden, eene vlugge of dartele beweging met de vingers maken.’ Hij kent daaraan ook de beteekenis toe van ‘beuzelwerk doen, treuzelen.’ Hier heeft, meen ik, eenige werwarring plaats. De laatstgegevene beteekenis behoort niet bij de eerste, maar bij het werkwoord, dat boven is behandeld. De eerstgegevene staat op zich zelve. Zij is eigenlijk die van ‘met de hand op eene wellustige wijze betasten’ en inderdaad een frequentatief, zooals mijn Woordenboek tracht in het licht te stellen.
  Het Woordenboek des Instituuts op Hooft leidt de eene beteenis uit de andere af op deze wijze: ‘Fijmelen is eigenlijk wellustig dartelen en strooken, van hier beuzelen.... dus erlangt het ook de beteekenis van talmen, dralen.’ Doch ‘wellustig dartelen en strooken’ en ‘beuzelen en talmen’ zijn zeer verschillende zaken. Kiliaan zelf, op wien het Woordenboek zich beroept, alschoon hem de verwantschap der verschillende beteekenissen niet helder voor den geest staat, neemt tweederlei fimelen, femelen, aan. Bij beiden, het is zoo, komt de hand in het spel; doch bij het eene voor een gering, geduld eischend, bij het ander voor een wellustig onkuisch, bedrijf; onderscheid genoeg, om eene verschillende afleiding te mogen aannemen, die dan ook, maar ik meen, op eene voldoende wijze te geven is, zonder dat men de toevlucht behoeft te nemen tot verklaringen als die van Bilderdijk, door welke hij fijmelen doet afkomen van ‘den uitroep fy my! of foei my’ wegens ‘eene angstige vroomheid, die zich zelve verfoeit;’ zie de Verklarende Geslachtlijst, D. I. bl. 227.