text: [Levensbericht van Hans Willem Cornelis Anne Visser]
  Ik heb u reeds vele treffende verliezen aangekondigd, M.H., en echter daarbij mijne treurige taak nog op verre na niet volbragt. Behalve de genoemde toch werd de Maatschappij door den dood nog van drie andere leden beroofd, wier verlies mede, om verschillende redenen, smartelijk heeten mag. De eerste van hen is Hans Willem Cornelis Anne Visser, die reeds op den 20 van Herfstmaand des vorigen jaars te IJsbrechtum, waar hij het Predikambt bekleedde, in het drie-en-vijftigste jaar zijns levens, ten gevolge der toen in Vriesland heerschende ziekte, overleed. Hij werd binnen dat gewest in den jare 1773 te St. Anna Parochie, een dorp op het Bild, van brave ouderen uit den burgerstand geboren. Door medewerking van den Baron van Aylva, toen Grietman van het Bild, die als peter over zijnen doop gestaan had, werd hij, wegens zijne vroeg geblekene leerzucht, tot de letteroefeningen opgeleid. Eene gunstige gelegenheid om tot de Academische lessen gevormd te worden vond hij op de plaats zijner 
   geboorte, waar de geleerde E.H. Tenckink, thands nog, in hoogen ouderdom, een sieraad der Christenkerk in Vriesland, toen het predikambt bekleedde. Door het voortreffelijk onderwijs van dezen man met de noodige voorbereidende kundigheden toegerust, vertrok hij in den jare 1789 naar de Hoogeschool te Franeker, waar hij, zes jaren achtereen, onder het geleide der beroemde mannen Wassenbergh, de Crane, Chaudoir, Cannegieter, Verschuur, Meyer en van Voorst, zich met loffelijke vlijt in alle die wetenschappen oefende, die voor den Godgeleerde deels nuttig, deels onontbeerlijk zijn, en zich de genegenheid en achting van zijne leermeesters verwierf. Op raad van onzen uitmuntenden van Voorst, toen een sieraad der Franeker, gelijk thans van onze Hoogeschool, begon hij in het zelfde jaar van zijn verblijf aan de eerstgenoemde, eene Academische Verhandeling te schrijven; doch de toenmalige omstandigheden beletten hare voltooijing, en drongen hem, de gunstige gelegenheid, hem geopend ter bekoming van eene aangename standplaats als Predikant te Warns, niet te laten voorbijgaan. Hij aanvaardde dit beroep in Oogstmaand des jaars 1795, en trad schier gelijktijdig in den echt met Mejufvrouw H. Zijlstra, uit welken echt vijf kinderen voortsproten, een van welke vroegtijdig overleed. Omtrent veertien 
   jaren was hij, met ongemeenen ijver en een' rijken zegen, in de genoemde gemeente werkzaam, en had het onwaardeerbaar genoegen van dezelve in zedelijkheid en Godsdienstige verlichting merkelijk te zien toenemen. Hij gévoelde zich daardoor ook zoo zeer aan dezelve verbonden, dat hij de gelegenheden tot bevordering meermalen of opzettelijk vermeed, of beleefdelijk van de hand wees. In den jare 1809 nogtans aanvaardde hij het hem opgedragen beroep te IJsbrechtum, een dorp in de nabijheid van Sneek. Ook hier nam hij de pligten, aan zijnen post verbonden, tot aan zijnen dood met loffelijke getrouwheid waar, en poogde, zoo veel in hem was, voor zijne gemeente nuttig te wezen. Desgelijks was hij er, in andere opzigten en betrekkingen, op uit, om algemeen nut te stichten. In 't bijzonder ging hem de verbetering van het schoolwezen zeer na ter harte, en was hij daartoe door onderrigt en raadgeving, bij monde en geschrifte, op het ijverigst werkzaam. Eene krachtige aansporing hiertoe vond hij in zijne benoeming tot Schoolopziener in den jare 1804, van welk oogenblik af hij een groot deel van zijnen tijd en krachten aan de hervorming van het onderwijs der jeugd toewijdde. Zwaar en hevig waren de tegenkantingen, waarmede hij in dezen te strijden had, daar gehechtheid aan het oude en afkeer van het nieuwe, een heerschende karaktertrek vooral in den Vrie- 
   schen landbouwer, de verordeningen van het verbeterd schoolonderwijs bij velen gehaat maakte, en dweepzucht en verkeerde Godsdienstijver, daarin eene strekking tot ondermijning van het echte Christendom meenende te ontdekken, dien haat nog grootelijks aanvuurden. Doch de vurigheid van geest en onverzettelijke standvastigheid, hem eigen, vonden in die tegenkantingen slechts eenen nieuwen prikkel tot het aanwenden der krachtigste pogingen, ten einde, met verwinning van allen tegenstand, hetgeen hij voor goed en nuttig hield tot stand te brengen. Het gelukte hem ten laatste ook het hem voorgestelde doel, ten minste grootendeels, te bereiken; doch hij slaagde daarin niet, zonder zich den haat van velen op den hals te laden; een' haat in zoo verre wel onverdiend, als hij zich dien door het ijveren voor de zaak van beschaving en verlichting berokkend had, doch dien hij misschien door eenig meerder geduld en gematigheid merkelijk had kunnen lenigen. Doch, wat hiervan ook zijn moge, dit is zeker, dat na den achtenswaardigen kindervriend Nieuwold, die het eerst aan de verbetering van het schoolonderwijs in Vriesland de hand sloeg, en in Visser steeds een' wakkeren medehelper en na zijnen dood een' hartelijk' vereerder van zijne nagedachtenis vond, niemand de verbetering van het schoolwezen binnen dat gewest krachtiger, dan hij, bevorderd heeft. In de 
   treurige dagen onzer inlijving in het Fransche Keizerrijk was hij, hoe weinig aanmoediging daartoe ook vindende en hoezeer, ten gevolge van den stilstand veler betalingen, door den druk van huiselijke zorgen bekneld, met verdubbelden ijver werkzaam om het goede, dat alreeds gesticht was, voor verval te behoeden; en zoo hetzelve toen niet verloren ging, mag dit, voor een groot deel althans, aan zijnen overmoeiden ijver worden toegeschreven. Na de gezegende herstelling van ons volksbestaan, waarvoor niemand den Hemel vuriger dan Visser dankte, werd hij door het verlicht en vaderlijk bestuur, dat de vroegere gehate dwangregering verving, niet slechts in zijnen post als Schoolopziener bevestigd, maar ook in 1815 tot Secretaris der Provinciale Commissie van onderwijs in Vriesland aangesteld. In deze dubbele betrekking zocht hij thans het groote werk der hervorming in het Schoolwezen, 't welk als het middelpunt van alle zijne nasporingen en bemoeijingen uitmaakte, geheel tot volkomenheid te brengen; doch ook nu vond hij in de uitvoering van verscheidene ontwerpen, die hij voor heilzaam keurde, tegenkantingen te bestrijden, die hem misschien te gevoeliger griefden, naar mate hij dezelve minder verwacht had. Dezelve waren echter geenszins in staat, hem in de doorzetting van hetgeen zijne overtuiging hem als goed 
   en nuttig deed beschouwen, een oogenblik te doen verflaauwen; dan de wijze, waarop hij die tegenkantingen zocht te overwinnen, was, naar het oordeel ook van zijne vrienden en vereerders, niet altijd door dien geest van zachtmoedige wijsheid bestuurd, welke, helaas! bij de algemeene onvolmaaktheid der menschelijke natuur, slechts zelden met kracht van geest en standvastige volharding, in gelijke mate, gepaard gaat. Moge dan ook het misnoegen, door velen tegen hem opgevat, niet altijd geheel ongegrond zijn geweest, verre zij het nogtans van ons, M.H., dat wij, onze eigene onvolkomenheid uit het oog verliezende, de hulde van onze achting weigeren zouden aan eenen man, die tot bevordering van de heilige zaak van menschen-verlichting en menschen-veredeling eigene rust en genoegen heeft opgeofferd en die, schoon hij ook somwijlen in de keuze der middelen gedwaald hebbe en door zijnen ijver te verre vervoerd werd, echter steeds naar overtuiging gehandeld en het goede voor oogen heeft gehad. Veel goeds is dan ook werkelijk door hem tot stand gebragt, 't welk de dankbare en onpartijdige nakomelingschap misschien beter, dan het thans levende geslacht, zal weten te waarderen. Ook de talrijke, door hem uitgegevene schriften strekken tot een luisterrijk gedenkteeken zoo van zijne onvermoeide werk- 
   zaamheid, als van zijne uitgebreide kennis en blakende zucht tot verspreiding van zedelijke en verlichte begrippen omtrent Godsdienst, opvoeding en onderwijs. Alle deze schriften, met welker optelling ik uwe aandacht niet vermoeijen zal, mogen al geene gelijke duurzame waarde hebben; verscheidene derzelve nogtans, bijzonder die, welke tot het vak der opvoedkunde betrekking hebben, zullen, buiten twijfel, tot de nakomelingschap overgaan, en zijnen naam bestendig in eere houden. Tot het getal van deze breng ik (om thans geene andere te noemen) bovenal zijne Verhandeling over de volstrekt noodzakelijke kundigheden, welke in de openbare en armscholen in het Koningrijk der Nederlanden behooren medegedeeld te worden en de beste leerwijze voor dezelve, benevens eene vergelijking daarvan met de Bell-lancastersche Schoolinrigting in Engeland, door de Maatschappij tot nut van 't algemeen bekroond en in den jare 1820 uitgegeven; eene verhandeling, waarin allerwege helderheid van verstand, juistheid van oordeel, grondigheid van onderzoek en eigen nadenken, geoefende menschen- en kinderkennis en ongemeene ervarenheid in de beste opvoedkundige schriften doorstralen, en waarin de gebreken der buiten 's lands zoo hoog geprezene Bell-lancastersche inrigting met de meest mogelijke bescheidenheid, onpartijdig- 
   heid en overtuigingskracht worden aangewezen. Nog mag ik hier niet geheel onvermeld laten het belangrijk Archief voor Vaderlandsche, en inzonderheid Vriesche Geschiedenis, Oudheid en Taalkunde, waarvan de bijeenverzameling door hem in den jare 1824, in vereeniging met zijnen kundigen vriend, den Heer H. Amersfoordt, werd aangevangen, en 't welk ten bewijze kan strekken van zijne belangstelling en kunde ook in die vakken van wetenschap, tot welker beoefening deze Maatschappij meer bijzonder is ingerigt.
  De laatste jaren van 's mans rusteloos bedrijvig leven werden, gelijk uit het bovengemelde reeds gedeeltelijk blijken kan, door vele onaangenaamheden en twisten, met name ook in zijne gemeente, voor hem verbitterd, die hem wel niet van het spoor van waarheid en pligt, 't welk hij meende te moeten volgen, konden aftrekken, maar echter op zijne zielsrust en ligchamelijken welstand een' schadelijken invloed oefenden. Dan hevig bovenal was de schok, daaraan door het onverwachte verlies van een' eenigen veel belovenden zoon toegebragt, die in den jare 1825, naauwelijks zestien jaren oud zijnde, in het water ongelukkig zijn leven verloor. Hij poogde zich wel door de kracht van rede en Godsdienst ook boven dezen pijnlijken schok te verheffen; doch het bleek aan zijne vrienden maar al te dui- 
   delijk, dat die pogingen vruchteloos waren, en de worm bestendig bleef knagen. Het was derhalve niet vreemd, dat het geweld der ziekte, die, in den zomer en herfst van het jongstverloopene jaar, in Vriesland en bijzonder te Sneek en in deszelfs omstreken vele verwoestigen aanrigtte, ook hem in het graf sleepte. Misschien echter zou hij dit gevaar ontkomen zijn, indien hij met meerdere schroomvalligheid voor het behoud van zijne gezondheid en leven gezorgd had. Doch de stem van pligt en menschenliefde deed alle andere bedenkingen bij hem zwijgen. Hij ging namelijk, ook bij eigene ongesteldheid, onverschrokken voort in het bezoeken van gevaarlijke en deels van geneeskundige hulp verstokene kranken in zijne gemeente, niet slechts om hun Christelijken troost, maar ook om hun raad en hulp, als de vrucht der ervarenis, die hij zich, tot zekere mate, ook in de geneeskunde verworven had, toe te dienen, waarbij hij hen niet zelden op eigene kosten van geneesmiddelen verzorgde. Slechts vier dagen vóór zijn eigen overlijden was hij nog in dit werk der Christelijke menschenliefde bezig, zonder op eenig gevaar van besmetting acht te geven, en mag dus niet zonder grond gezegd worden, als een offer van onbeschroomden pligtijver bezweken te zijn. Wie, schoon hem anders minder genegen, zegt hierbij niet met een diep bewogen hart: de asch des braven mans ruste
   in vrede? Wie onzer in 't bijzonder, M.H. verheugt zich niet dankbaar, dat door de edelmoedigheid van onzen regtvaardigen en verlichten Koning, in wien Visser, bij zijn leven, steeds eenen beschermer vond, zijne troostelooze weduwe en dochters, die in hem ook voor het tijdelijke haren voornaamsten steun verloren, haar toekomend lot op eene onbekrompene wijze verzekerd zagen?