text: Kort vertoog nopens een middel tegen de Ziekte en Sterfte der Runderen dienstig, door G. ten Haaff, Stads Chirurgijn en Lid van de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen.
  Vertoog over de Veeziekte, door den Heer ten haaff.‘Vermits de Ziekte en Sterfte onder de Runderbeesten genoegzaam door alle de Provintien van dit Land zich meer en meer verspreid, en er tot hiertoe geene vaste behoedmiddelen tegen deze verschrikkelijke plage zijn ontdekt geworden, ja zelfs dat de voorbereiding ter genezing, en de mededeeling der ziekte, door vermenging van zieke met gezonde, of, door de Inënting, in deze en andere Provintien beproefd, aan het gewenschte oogmerk niet volkomen voldaan heeft: daarenboven de meeste Landlieden door hunne manier van denken genoegzaam alle middelen, bijzonder de mededeeling der ziekte, als zondig verwerpen, zoo is de vraag billijk: wat is er in dezen te doen? Moet men het arme Vee hulpeloos laten omkomen? Dit zij verre, niet alzoo! Het past den Mensch, om aan het kermende Vee, dat zich zelven niet helpen kan, allen bijstand en gepaste middelen, tegen hare gebreken dienstig, te beproeven. Vooral behoorden dezulke, die in de beoefenende Genees- en Heelkunst, en in de
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.genezing van besmettende ziekten, zoo als men in de Legers en Hospitalen waarneemt, ervaren zijn, het hunne tot welzijn van het gemeene best te berde te brengen, ten einde ter demping der verslindende Veepest niets onbeproefd gelaten werd.’
  ‘In zoo verre ik met alle mogelijke aandacht de ziekte der Runderen heb nagespeurd, komt het mij, en volgens de gedachten van de oordeelkundigste en ervarenste in de Genees- en Heelkunde voor, dat de Beesten door eene algemeene aansteking en haastig tot verrotting neigende ziekte worden aangetast: welke ziekte in meerder of minder graad verschilt, en wel zeer onderscheiden toevallen aanbrengt, dan, deze moeten afgeleid worden van de bijzondere deelen, welke min of meer hevig aangetast worden. De staat der ziekte das voorondersteld hebbende, zal het middel, dat ter genezing zal kunnen dienstig bevonden worden, van dien aard moeten zijn, dat het op het allerspoedigste en krachtigste de reeds geformeerde ontsteking dempt, en de verrotting tegenstaat; en tevens, dat het middel op eene zeer gemakkelijke wijze kan in het werk gesteld of toegediend worden.’
  ‘Wij zullen den Landman, vooral den oordeelkundigen Landheer en Lezer, zelve laten oordeelen, of onze zeer eenvoudige behandeling en middelen gepast zijn, dan niet. Ja, wij houden het middel niet alleen dienstig ter genezing, maar achten het
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.tevens vermogens te hebben, om de ziekte voor te komen, als hetzelve maar genoegzaam dat is 4 a 5 pinten daags) aan een groot beest gegeven wordt: immers weet men en het is door proeven bewezen, dat geene middelen de verrotting beter tegenstaan, dan die uit hun aard ligt gistende zijn. Dat ons straks te melden middel van dien aard is, zal niet noodig zijn betoogd te worden, wijl hetzelve als zoodanig bij een ieder bekend is. Om ter zake te komen.’
  Geneeswijze en middelen volgens dezelfde.‘Voor eerst, zoo dra de Huisman merkt dat eenig stuks vee begint te kwijnen, moet hij het uit de weide halen, doch langzaam voortdrijven, op dat door het drijven en vermeerderde beweging, de ontsteking niet vermeerdere, en de ziekte verergerd worde; het beest moet dus afgezonderd in een stal of schuur, die men luchten kan, geplaatst worden.’
  ‘Ten tweede, moet het kwijnende beest, naar mate zijner krachten, op het spoedigste meerder of minder bloed afgetapt worden.’
  ‘Ten derde, zal men het volgende middel, zoo spoedig als mogelijk is, aan hetzelve toedienen. Men neme één pint wijnazijn en één pond gemeenen honig, met een vierde pond engelsch purgeerzout, en menge het zamen in tien pinten gekookt water; van dit mengsel moet, van twee tot twee uren, een pint ingegeven worden. De Hokkelingen en kalven geeft men de helft of
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.minder, naar hunne grootte. Het gezegde middel uit gebruikt zijnde, worde vernieuwt; en met het ingeven moet drie, vier of vijf dagen, naar mate de ziekte hevig is, aan gehouden worden. Daarna wordt hetzelve trapswijze verminderd: maar ingevalle het beest te sterk aan den afgang is, moet het purgeerzout uit het middel gelaten, en zonder hetzelve toegediend worden.’
  ‘Ten vierde, op dat de krachten van het Beest bewaard mogen blijven, om des te beter de ziekte door te staan, moet aan hetzelve, gedurende het gansche beloop der ziekte, broodwater uit roggenbrood bereid, gegeven worden, ja zelfs moet men het Beest het uitgekookte brood, of ander oudbakken brood te eten geven. Vervolgens geeft men trapswijze aan het Beest zijn gewoon voedsel weder.’
  ‘Ten vijfde, de mist, die doorgaans zeer stinkende is, moet terstond weggenomen, en de plaats afgespoeld worden’
  ‘Door deze gemakkelijke wijze, gepaard met zeer eenvoudige, doch, volgens het oordeel van kundige en ervaren Geneesheeren, gepaste middelen, heb ik het genoegen gehad te zien, dat op onderscheiden woningen omtrent deze Stad gelegen, van het beste soort van melkgevende Beesten, die reeds van hun melk beroofd en dermate ziek waren, dat men aan de herstelling wanhoopte, zijn gered geworden; en na verloop van negen of tien dagen, ten voordee-le het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.van den Landman, den melkemmer wederom vervuld hebben’
  ‘Meer proeven door anderen, volgens onzen raad en op het goed gerucht ten voordeele dezer eenvoudige behandeling en middelen, genomen, zoude ik kunnen aanvoeren. En ofschoon niet alle de zieke Beesten, welke dit middel genomen hebben, gered zijn, blijft nogtans het middel, in zijnen aard, een gepast behoed en hulpmiddel De aanval der ziekte is veeltijds zoo hevig, dat, eer men uitwerking van dit of andere middelen hebben kan, dezelve doodelijk is.’
  ‘Wij wenschen, dat deze of betere behandeling en middelen mogen ter toetse gebragt, en den Landman aangespoord worden, om dezelve, zoo ter voorkoming als genezing te beproeven, ten einde geene zieke Beesten, in het veld, meer hulpeloos zuchten, maar vele derzelven door ijver mogen behouden worden. Zulks alleen is het zuivere oogmerk, dat wij in dit korte vertoog bedoelen, en op dat het den Landman best zou verstaan, hebben wij het zoo eenvoudig als mogelijk was ter neergesteld.’
  ‘Rotterdam den 15. September 1769.’
  
  Bij dit Stuk behoort gevoegelijk nog een aanmerkelijke oordeelkundige Verhandeling, zijnde