text: § VII. De parochie. Rechten van den Heer. De parochietiende. De kerk. De H. Martinus. St. Martensvuren. De slotkapel. Godsdienstvervolgingen. Een predikant en een protestantsch onderwijzer te Borgharen. Godsdienstige toestand van het land Valkenburg op het einde der vorige eeuw. De pastorij. Lijst der pastoors.
  Als parochie heeft Borgharen dezelfde uitgestrekheid als de vroegere heerlijkheid en de tegenwoordige gemeente.
  De Heer des dorps benoemde den pastoor, slotkapellaan, koster en onderwijzer. In een bezegelden brief van den 5 October 1516 geeft de Aartsdiaken van Hespengouw de volgende verklaring nopens de betrekking van pastoor: ‘Ecclesie parochialis ville de Borcharen collatio seu jus presentandi rectorem ad illam dum vacat, ab immemoriale tempore ad dominum temporalem dicti dominii, ratione sui juris patronatus spectavit et pertinuit, spectat et pertinet, spectareque et pertinere debet’.
  Zoo als wij hierboven reeds hebben aangestipt was de dorpstiende in bezit van den gebiedenden Heer en van den pastoor. Reeds in 1461 trok deze laatste het derde deel der parochietiende ‘soo in landen, bempden als andersints’. Dit was zoo in de meeste heerlijkheden van ons vaderlandIn 1567 beliep de gansche tiende vier mud en twee vat..
  Des niet te min beweerde Jan Schellart van Obbendorp, Heer te Borgharen, dat de parochietiende den pastoor niet toekwam, maar dat deze zich moest te vrede stellen met hetgeen hem door den Heer, als vergever der pastorij, werd toegekend.
  Inderdaad, naar het schijnt hadden vroegere pastoors op het kasteel kost en inwoning genoten, en daarom van hun aandeel op de dorpstiende afgezien; maar daaruit
  volgde niet, dat hunne opvolgers hun recht daarop verloren hadden. In 1605 trad Hendrik Cuijckius, Bisschop van Roermond, als middelaar tusschen beide. In eenen merkwaardigen brief den 6 Augustus van dat jaar te Valkenburg geschreven, dringt hij er bij den Heer van Haren op aan de tienden terug te geven; hij van zijnen kant, zou om den vrede te bewaren den pastoor verplaatsen of doen resideeren. (Zie Bijlage No 7). Des niet tegenstaande ontstond een rechtsgeding, eerst voor de schepenbank van Haren, daarna voor het leenhof van Brabant, hetwelk na acht jaren aanhangig te zijn geweest, den 28 Februari 1614, ten nadeele van den Heer uitviel. De triomf van den pastoor was echter kort van duur, want eenige maanden later zond de bisschop hem brieven van verplaatsing.
  De kerk van Borgharen, toegewijd aan den H. Martinus, Bisschop van Tours, is een klein eenvoudig gebouw van mergel, zonder veel stijl, en vermoedelijk op het einde der XVde eeuw op oudere grondvesten opgetrokken. Overblijfsels dezer grondvesten vindt men terug in den noordelijken zijbeuk, die tot op de hoogte van twee à drie meter, uit keisteenen en ruwe mergelblokken is samengesteld.
  In dezen muur bevinden zich, zooals wij hierboven reeds vermeldden, eenige brokken van romeinsche vloer- en daktegels, als ook stukjes van eifelschen tufsteen, die sporen van brand dragen, en mij toeschijnen afkomstig te zijn van de bouwvallen eener romeinsche structuur uit de buurt.
  Opmerkenswaardig is het, hoe in de middeleeuwen, toen het gebruik van brikken als bouwmateriaal niet bestond en de bekapte en bewerkte bouwsteenen uiterst zeldzaam waren, zoodat men een steenen huis bij voor-keur een slot en een steen noemde, men bijna overal in onze streken de hand heeft geslagen aan de in den grond verscholen overblijfsels der romeinsche civilisatie. Immers wij ontdekten boordtegels en bouwstoffen van romeinschen oorsprong in de muren der kerken te Herten en te Heel bij Roermond, in de grondvesten van den voormaligen kerktoren te Meerssen en in de kerktorens te Susteren, Heerlen, Vliermael, Guigoven, Cortessem en Coninxhem bij Tongeren enz.
  De kerk van Borgharen moest gebouwd en onderhouden worden door den gebiedenden Heer, het koor door den pastoor en de toren door de gemeente. Betrekkelijk dit gebouw vonden wij maar weinige aanteekeningen. In 1499 werd het venster boven het hoog altaar hersteld en het dak der kerk met leijen gerepareerd. In 1531 werd eene nieuwe torenklok gegoten en werden eenige herstellingen gedaan aan het koor. Dat is alles.
  De tegenwoordige klokken dragen het volgend inschrift. Op de groote klok: ✠ Praenob. ac generosus Dnus baro Joannes Guilielmus van der Heyden de Blisia, Dnus liberí dominii de Haren me Deo ac Sto Martino sacravit anno 1699, Guil. Booms past. in illo tempore. Op de kleine staat: ✠ Laudo Deum verum, plebem voco, congrego clerum, defunctos ploro, pestem fugo festa decoro. ✠ Sub pastore Guil. Booms sumptibus communitatis 1699.
  Gelijk wij zoo even verhaalden vereeren de bewoners van Borgharen den H. Martinus, Bisschop van Tours, als den patroon hunner kerk. Een buitengewoon groot aantal kerken werd in de eerste tijden der middeleeuwen dezen Heiligen toegewijd. Er bestaan in ons klein bisdom Roermond niet minder dan twee en twintig oude parochiekerken onder de bescherming van den H. Martinus ge-steldDeze kerken zijn die van Beegden, Beek, Borgharen, Born, Breust, Gennep, Geul, Gronsveldt, Holtum, Houthem, Horne, Itteren, Linne, Neer, Steyn, Tegelen, Urmond, Venlo, Vylen, Vlodorp, Weert en Wyck-Maastricht. en in andere bisdommen in onze buurt is haar aantal nog veel grooter.
  Dit is geen wonder, want bij onze voorouders was de apostel van Gallië zeer populair. Hij werd met eene godsvrucht en liefde vereerd, die in de kerkelijke geschiedenis moeielijk haar wedergade vinden zullen. Waar het geloof gepredikt werd, hoorde men ook zijnen naam verkondigen en in elken nieuwen belijder des Christendoms vond Martinus eenen nieuwen vereerder. Zijn leven werd geschetst door den voornaamsten schrijver van zijnen tijd, Sulpicius Severus; van de kansels, in de volksvergaderingen werden zijne grootheid en lof verkondigd, en dat niet op enkele plaatsen maar overal; niet eens in het jaar, maar herhaaldelijk, niet gedurende eenigen tijd, maar de gansche middeleeuwen door. Steden, dorpen, kloosters, kerken, poorten, bruggen, rotsen, bergen, dalen, menschen en vogelen werden, alom naar hem genoemd. De wonderen van zijn leven en die van zijn graf werden beschreven, bezongen, door beitel en penseel zichtbaar voorgesteld en door gansch de wereld verspreid. Koningen en volken stelden zich onder zijne machtige bescherming. Martinus was een der eerste belijders, die de westersche kerk vereerde.
  Het volk vierde zijn feest bijzonder plechtig. Op de straten, markten en pleinen werden in den avond van den 11 November hem ter eere vreugdevuren ontstoken. Ik herinner mij deze plechtigheid in mijne kinderjaren meermalen gezien te hebben.
  Voor de levenslustige jeugd vooral was dit een zeer prettige avond. Takkebossen, stroobundels, boomtakken en
  brandstoffen van allen aard werden in groote menigte langs de huizen ingezameld en op kruiwagens of op den rug der jongelingen naar den brandstapel gevoerd. Deze verhief zich geregeld op het hoogste punt van den omtrek. Terwijl de vlammen hemelwaarts stegen togen de zingende knapen met fakkels door het veldEene dergelijke fakkeltocht had in mijne jeugd ook plaats op Zondag half vasten, daarom ook wel eens fakkelzondag genoemd. Deze vermakelijkheid geschiedde echter niet in het open veld, maar in de weiden onder de oostboomen.; dan werd de brandstapel met knuppels bestormd en lustig door het vuur gesprongen. Ten slotte werden de gebraden aardappelen uitgehaald, die de ouders er hadden ingeworpen.
  De berg, waarop ik te Oirsbeek, eenmaal het St. Martensvuur bijwoonde, was zeer schilderachtig gelegen. Men had er naar drie kanten een vrij uitzicht op den omtrek. De menigvuldige vreugdevuren en fakkeltochten der aangrenzende dorpen Amstenraedt, Hoensbroeck, Vaesrade, Schinnen, Puth en Schimmert kon men er duidelijk gadeslaan. Zij vormden eene indrukwekkende illuminatie, zoo als die een bergland alleen kan opleveren. Deze kindervreugde werd geregeld gesloten door een eenvoudig avondmaal, bestaande uit zoete melk met boekweitenkoek. Er is nog heden in het land van Valkenburg geene huismoeder, die op dien avond aan dit traditioneel menu, zou willen te kort blijven.
  Over den oorsprong dezer vuren is er verschil onder de geleerden. Niet allen schrijven het St. Martensvuur toe aan den H. Martinus. Bekend is het, dat de oude volkeren gewoon waren reinigingsvuren aan te leggen en daardoor heen te huppelen Het zesde Concilie van Constantinopel (canon 65) gelastte, dat deze vuren, waarover men gewoon was heen te springen, zouden ophouden. De H. Chrysostomus hield opzettelijk eene rede om de Christenen
  dit bijgeloof te ontraden. Eenigen schrijvers komt het niet onwaarschijnlijk voor, dat ook ons St. Martensvuur een overblijfsel zoude zijn van het reinigingsvuur, hetwelk de ouden ter zuivering van den herfst ontstaken en waaraan de H. Martinus niets zou geleend hebben dan zijn naamZie Schotel, Tilburgsche avondstonden p. 59..
  Eene enkele opmerking nog. Hier ten lande zijn de meeste kerken van St. Martinus op den oever eener rivier gelegen. In ons bisdom zijn ze allen, op twee na, langs de beide oevers der Maas geschaard. Is dit louter toeval, of is dit met voorbedachten rade geschied? Wij zijn genegen te gelooven dat zulks met voorbedachtheid heeft plaats gehad, want de macht om over het water te gebieden wordt aan onzen Heilige algemeen toegekend.
  In de kerk van Haren was eene slotkapel met een altaar, toegewijd aan O.L. Vrouw. Dit beneficie bestond reeds in 1420. Gerard van Bornhem zegt daarvan in een stuk van den 12 September 1531. ‘Ik verklaar dat de slotkapellanij of altaar van Onze Lieve Vrouw in de parochiekerk van Borgharen als een castraal beneficie moet beschouwd worden.... en dat, wanneer het open valt, de Heer van Borgharen met volle recht daarover volgens oud en loffelijk gebruik, als wereldlijk beschermheer, mag beschikken’. (Bijlage No 6).
  Den 5 November 1532 gaf het officialaat van Luik eene dergelijke verklaring, en voegde er bij, dat noch de collecteurs van den Bisschop, noch die van den Aartsdiaken van Hespengouw, op dit beneficie eenige rechten of aanspraak mochten doen gelden.
  In 1522 was Heer Gisbert Baeten slotkapellaan te Borgharen. Den 12 September 1531 benoemde Gerard van Bornhem den priester Leonard Welsken tot bedienaar van het beneficie, dat door het overlijden van den beneficiant
  Cornelis Daems was opengevallen. Het bezit ervan werd hem echter betwist door Heer Johan Nacken, te St. Truiden. Een lang proces werd over deze zaak gevoerd te Brussel.
  In de vorige eeuw werd dit beneficie naar het kasteel verplaatst en eene kapel daartoe aangewezen. Jan Leonard de Fontana-Rosa werd den 5 Augustus 1673 tot beneficiant benoemd. Hem volgde in 1696 Heer Dolmans, en in 1711 Matthias Robijns, rentmeester van het kasteel. Den 9 September 1797 werd in deze slotkapel het huwelijk voltrokken tusschen Lud. Lamb. Henrica de Rosen en Karel Lodewijk Renatus de Potesta, en den 9 Juni 1798 werd er hunne eerste kind gedoopt.
  De overgang van Maastricht aan de Hollanders in 1632 was voor de landen van Overmaas zeer noodlottig. Dorp voor dorp werd door de strijdende partijen met de wapenen in de hand betwist. Daar waar de Hollanders meester waren werden de kerken geplunderd, de geestelijken verdreven en de godsdienst vervolgd.
  Den 12 Februari 1649 schreef Peter van Blauwensteijn, ontvanger der geestelijke goederen, aan den kerkmeester van Borgharen het volgende: ‘Mits desen wy u scherpelyck gebieden omme binnen den tyt van twee dagen, gy in persoon alhier hy myn in Maestricht zult hebben over te brengen ende bekent te maeken allet geen totte kerke is behoorende, zoo in landeryen, renten, erfpachten, beneficiën, mitsgaeders te nomineeren de namen van de personen, die daermede belast souden mogen syn’.
  Daar deze oproeping te Haren en elders meestal zonder gevolg bleef, belastten de Staten-Generaal, bij placaat van den 11 Juni 1649, aan alle eigenaars en pachters van geestelijke goederen, renten of tienden, om die, benevens de registers daarvan, binnen zes maanden in te leveren.
  
  De eigendommen der pastorij van Borgharen werden niet lang daarna in beslag genomen en den 5 Juli 1657 door den ontvanger verpacht. Zij brachten de som op van 160 gulden; zijnde 130 gulden voor de pastoreele tiende en 30 gulden voor drie bunder akkerland.
  Bij placaat van den 14 April 1649 en den 10 Februari 1651 moesten alle geestelijken het land ruimen. De pastorijen werden overgedragen aan predikanten. Dit verwekte hevige verontwaardiging bij het volk. Bijna overal verzette het zich tegen de vestiging dier vreemde indringers. Bedreigingen van brandstichting werden vernomen en brandbrieven geschreven op vele plaatsen. Meermalen gingen de woningen van predikanten en gereformeerden in rook op.
  Om deze misdrijven te stuiten namen de Staten-Generaal, den 4 Mei 1657, eenen uiterst hatelijken maatregel. Zij bepaalden dat in de toekomst de vrijwillige brandstichtingen, door de ingezetenen der plaats waar die voorvielen, dat is door de katholieken zouden vergoed worden, volgens taxatie en goeddunken der protestantsche wethouders. Daarenboven werd eene premie van 500 fl., ook ten laste der ingezetenen, aan den verklikker uitgereikt. Dit edikt maakte alle katholieken aansprakelijk voor de misdrijven van een enkele.
  Ten gevolge van het verdeelingstraktaat der landen van Overmaas, den 26 December 1661 gesloten, kwam de heerlijkheid Borgharen definitief aan de Staten. De toestand dezer gemeente was destijds ellendig. Philippus Cobus was wel is waar in 1660 als pastoor geinstalleerd geworden, maar of hij er geresideerd heeft is bezwaarlijk aan te nemen. De dood- trouw- en sterfregisters zijn in volkstandige wanorde. Eene losse aanteekening geeft rede van dit feit. ‘Het is - zegt de berichtgever - sedert
  eenige jaren den pastoors van het land Valkenburg door de ketters verboden hunne parochianen tot den ondertrouw of tot het Sakrament des huwelijks aan te nemen’. Meer zegt hij niet, maar aan het hoofd van het register plaatste hij deze veel beteekenende woorden: Miserere nostri Domine, miserere nostri. ‘Heb medelijden met ons o Heer, heb medelijden’!
  Inderdaad een groot gevaar dreigde de parochie Borgharen. De Heer van Isendorn had het besluit genomen om den pastoor te vervangen door eenen predikant. Reeds in 1662 was de kerk in protestantsche handen. De vensters waren ingeslagen, de altaren vernield en de pastoor verdreven. Een proponent uit Maastricht kwam er des Zondags preken; maar in November 1668 werd deze predicatie verboden, op grond dat de emolumenten van den dienaar des woords te klein waren.
  In 1669 benoemde d'Isendorn zekeren Johan Vrijthoff, proponent te Maastricht en in de landen van Overmaas, tot den preekdienst van Borgharen. Ook de bevestiging van dezen werd door de klassis geweigerd. D'Isendorn trad nu klagende voor de Staten-Generaal en beweerde dat hij daardoor ‘niet alleen komt te lijden in het notoire recht hem toestaende, maer oock met syne numereuse familie ende aenhange binnen de voors. Heerlyckheyt wort gepriveert van het gehoor des goddelycken woorts’. (Bijlage No 8).
  Of zijn gunsteling benoemd werd kunnen wij niet bevestigen. In 1684 was zekere Herman Johan Vrijthoff predikant te Valkenburg en in 1694 assistent bij de troepen van den Staat in het Luikerland. Den 24 October van dat jaar trouwde hij te Valkenburg met Helena Ovinck. Hoogstwaarschijnlijk was deze predikant de vroegere proponent van Borgharen.
  
  Het bestuur der Harensche zielen bleef ondertusschen toevertrouwd aan de zorgzaamheid van den koster, schoolmeester en voorlezer Herman van Doorn. Deze man was zeer bekommerd over zijne nietsbeduidende ambtsplichten. Hij vond zich genoodzaakt, bij petitie van den 22 September 1671, aan de Generale-Staten bekend te maken, dat de Heer van Isendorn hem de bewaring der sleutelen der kerk en van den toren had geweigerd en hem had geantwoord dat van Doorn geene sleutels noodig had, wijl er te Haren noch te zingen, noch te luiden viel, en zijn kostersambt alleen in eer en winst, zonder last of arbeid, bestond. De sleutels zouden op het kasteel rusten als teeken van het jus patronatus.
  De zorgzame Heeren Staten waren echter met dit antwoord niet voldaan. Zij verklaarden den 12 October 1671, dat volgens het schoolreglement, Meester van Doorn in bezit moest treden der fatale sleutelen. En in waarheid een koster zonder sleutels is als een koning zonder schepter. De Edelmogende Heeren te 's Hage hadden zulks begrepen.
  De inval der fransche legers in 1672 bracht aan het protestantismus in de landen van Overmaas eenen zeer gevoeligen slag. Na de verovering der stad Maastricht (1 Juli 1673) bepaalde de koning dat de geestelijke gebouwen en goederen zouden terugkeeren tot die gezindheid, die ze gesticht of gegeven had.
  De predikanten zich niet meer beschermd ziende door de placaten, en niet meer ondersteund uit de inkomsten der geestelijke goederen, verlieten bijna allen het land. Hunne geestverwanten volgden hen weldra, want ook zij konden voor den oogenblik op geene winstgevende ambten meer rekenen. De Heer van Borgharen volgde het leger; zijne familie vertrok naar elders. Ook meester van Doorn
  verdween bij die gelegenheid. Of hij de sleutelen der kerk heeft medegenomen leert ons de geschiedenis niet.
  In 1678 verlieten de Franschen het land, en de oude toestand kwam, echter onder eenen milderen vorm, terug. In 1680 werd bepaald dat de katholieke kerken zouden dienen voor de katholieken en de protestanten tegelijk. Men noemde dit het simultaneum. De goederen en inkomsten der kerken en geestelijke gestichten werden ondertusschen andermaal in beslag genomen. De katholieke godsdienst zou getolereerd maar niet vrij zijn.
  Sedert het vertrek der familie d'Isendorn en den aankoop der heerlijkheid door den katholieken Baron van der Heyden à Blisia waren te Borgharen geene protestanten meer aanwezig. Men kon er dus geen predikant plaatsen, maar men stelde er eenen protestantschen onderwijzer aan, die te gelijk den titel van koster en voorlezer voerde.
  De tegenwoordigheid van diens protestantsch huisgezin gaf aanleiding dat de predikant van Meerssen, eenmaal in het jaar, in de kerk van Haren eene preek kwam houdenZie Bachiene, Kerkelijke geographie I p. 110.. Bij die gelegenheid werden, op hooger bevel, de beelden der kerk met een sluier bedekt, eene gordijn gespannen voor het koor en alles verwijderd wat in het oog van zijn Eerwaarde aanstootelijk kon zijn. Oude lieden herinneren zich dezen toestand nog zeer wel. Eerst over eenige jaren werd de balk met de haken uit de kerk verwijderd, waaraan voormelde gordijn gehecht was.
  De pastoors van Borgharen, mochten intusschen sedert 1678 hunne parochie vrij bedienen, maar hadden hoegenaamd geen inkomen. Zij werden onderhouden door kollekten in het dorp en vrijwillige bijdragen der gemeentenaren. Vóór het jaar 1727 ontving de pastoor van Haren jaarlijks 60 fl., uit de gemeente, maar volgens akkoord van
  den 10 Augustus van dat jaar, zouden de dorpmeesters hem voortaan 100 gulden bijeenzamelen.
  De onmogelijkheid waarin men was om in het bestaan van eenen zieleherder te voorzien was oorzaak., dat reeds in het jaar 1679 de parochie Borgharen met die van Limmel verbonden werd. De pastoors zouden afwisselend door den Heer van Borgharen of door de abdis van Susteren, als tiendehefster van Limmel, benoemd worden, en ook afwisselend in de eene of andere parochie resideeren. Deze combinatie duurde tot den 22 April 1803, toen ten gevolge der nieuwe regeling van het bisdom Luik, de parochie Borgharen tot succursaal verheven werd en die van Limmel haar als annexe werd toegevoegd.
  Op het einde der vorige eeuw was de toestand der katholieken hier, ten lande dragelijker geworden, deels omdat de regeering zich meer toegeefelijk toonde, deels omdat de bevolking zich aan dien staat van zaken langzamerhand gewend had. Van daar dan ook dat, terwijl het Belgisch gedeelte dezer landen tegen de hatelijke edikten van keizer Joseph II protesteerde en zelfs naar de wapenen greep, het hollandsch gedeelte rustig bleef. Den 17 Juli 1788 verklaarden de gedeputeerden uit den Raad van Staten aan de pastoors der landen van Overmaas, te Maastricht vergaderd, dat indien er iemand onder hen was, die eenige klachten te opperen of eenig misbruik aan te wijzen had, hij zulks met alle vrijheid en zonder de minste vrees mocht doen.
  De geestelijken zonden diensvolgens een kollectief adres aan de Staten-Generaal, waarvan wij het concept hebben teruggevonden en hetwelk hoofdzakelijk op deze drie punten neêrkomt.
  Daar het echtreglement des jaars 1656 eenige artikelen bevatte die strijdig waren met de leer der katholieke
  kerk en dagelijks zware moeielijkheden veroorzaakte, vroegen zij verlof om hunne katholieke parochianen in ondertrouw te nemen, hun aanstaande huwelijk in de kerk af te kondigen en hen volgens hunne godsdienstleer in den echt te mogen vereenigen. Dit was eene vrijheid, die ook de joden in de landen van Overmaas genoten.
  Ten tweede hadden de pastoors ondervonden, dat de roomsch katholieke inwoners dezer landen meestal ongeletterd bleven en noch lezen noch schrijven konden. De oorzaak dier kwaal meenden zij daarin te vinden, dat de gereformeerde schoolmeesters zich niet genoeg aan hun ambt lieten gelegen liggen, maar tegen het vijfde artikel van het schoolreglement, tot het bekleeden van politieke ambten, zoo als schepen, secretaris of dorpsmeester enz. gebruikt werden, waardoor het schoolambt moest verwaarloosd worden. Dat het getal scholen te beperk was en de kinderen van afgelegene parochiën en buurten des winters, als het schoolbezoek het drukste was, ten gevolge van den grooten afstand en het slechte weder genoodzaakt waren de school te verzuimen. En eindelijk, dat de gemeene man, die nauwelijks zijn bestaan had, geen brood noch geld bezat om zijne kinderen ter school te zenden, maar die gebruikte bij den arbeid en tot het hoeden van het vee.
  De adressanten vroegen bij gevolg de vergunning, dat de kinderen der afgelegene parochiën en buurten ontslagen mochten worden van het officieel schoolbezoek in het protestantsch schoolhuis; dat het hun verder vrij zou wezen scholen op te richten, waar katholieke onderwijzers onderricht gaven en waar de grondregels van den katholieke godsdienst werden onderwezen. Dit zou een middel wezen om de onwetendheid en de onkunde der inwoners te doen afnemen; het zou tevens een onzeggelijke troost
  zijn voor de adressanten en den besten indruk maken op de getrouwe bevolking dier landen.
  Ten derde gaven de adressanten te kennen, dat ook hun eigen toestand wel medelijden verdiende. Daar hunne goederen en inkomsten sedert het jaar 1662 in beslag genomen waren, moesten zij leven uit de aalmoezen en vrijwillige giften der geloovigen, die zelve meestal behoeftig waren. Geen wonder dan ook ‘dat het meestedeel hunner onder den arbeid, die zij in het bestuur hunner parochiën ontmoetten, van de noodige middelen van bestaan ontbloot waren en op eene decente wijze niet konden leven’.
  Zij vonden het dus zeer wenschelijk dat de pastoreele goederen, die in beslag genomen waren en door den rentmeester van tijd tot tijd in eenen erf- of ijzeren pacht gegeven werden, ‘op eenen redelijken, vasten prijs gesteld en bij voorkeur aan de respectieve pastoors gelaten werden’. In den pacht dezer goederen zouden zij eene verbering vinden van hun lot.
  Deze handelwijze zoude nog het voordeel opleveren, dat de pastoors in de dorpen, waar pastorijen zijn, zoo als te Bunde, Schimmert, Hulsberg, Climmen en elders, eene bekwame woning vonden, terwijl nu, indien de pachter der pastoreele goederen de pastorij bewoonde, zij niet wisten waar onder komen, ‘gelijk alreeds gebleken is over weinige jaren ten opzichte van den predikant te Geul, waardoor de gemeente aldaar genoodzaakt is geworden eenen grond te koopen en op denselven een nieuw huis te bouwen’.
  Te Borgharen bestond aanvankelijk geene pastorij. De pastoor, zoo als wij reeds gemeld hebben, bewoonde in den beginne het kasteel en genoot er de tafel. Latere pastoors kochten of huurden een huis. Pastoor Booms verkocht in 1693 voor 150 patacons zijn huis en hof
  aan den Heer des dorps, Willem van der Heyden à Blisia, onder voorwaarde dat hij er zijn leven lang mocht wonen. Dit huis bleef ook de woning zijner opvolgers, wanneer die te Haren resideerden.
  Bij akte van den 26 Juli 1829 kreeg de gemeente dit huis met aangrenzenden tuin, boomgaard en bakhuis, groot 28 roeden 31 ellen in ruiling, uit handen van wijlen den Heer Baron Karel Hyacinth de Rosen, ‘om te dienen - zoo luidt de akte - tot woning en gebruik der successive Heeren roomsch-katholieke pastoors dier gemeente’.
  In 1855 werd op dezen grond een nieuw pastoreel huis gebouwd. De oude pastorij werd ingericht tot onderwijzerswoning en in 1856 met een doelmatig schoollokaal voorzien. Voor dien tijd werd de school gehouden in eene gehuurde kamer.
  Het zegel der kerk van Borgharen bestaat uit het beeld van den H. Martinus te paard. Omschrift: Parochia de Borgharen.
  Het oude kerspel Borgharen waarvan de oprichting onbekend is, lag oorspronkelijk in het bisdom Luik en maakte een deel uit van het aartsdiakenaat van Hespengouw en van het dekenaat Maastricht.
  Toen in 1561, ten gevolge eener pauslijke bul het bisdom Roermond tot stand kwam, werd de parochie Borgharen daar bijgevoegd, en in de synode van den 24 Mei 1569 onder het nieuw opgerichte dekenaat Valkenburg gesteld. In 1801 kwam deze parochie andermaal onder het bisdom Luik, maar keerde in 1840 wederom onder het bestuur van den kerkvoogd van Roermond terug. Zij maakt thans deel uit van het dekenaat Meerssen. In 1834 werd door den Bisschop van Luik, krachtens een besluit van Leopold I koning der Belgen,
  de annexe Limmel van Haren gescheiden en als zelfstandige parochie erkend; zoo dat Borgharen thans zijn oude kerspelgrenzen heeft teruggekregen.
  Op het einde van dit hoofdstuk geven wij de namen der pastoors van Borgharen, in zoo ver wij die in het archief ontdekt hebben. Namen uit de middeleeuwen hebben wij niet gevonden. Dat bij de ‘papen’ die na de bestorming van het kasteel van Haren in 1318 ‘te sweerde’ gingen, ook de pastoor des dorps behoorde is waarschijnlijk; doch zijn naam is onbekend.
  Wij vonden in 1335 Joannes investitus de Haren en te gelijkertijd kapellaan van St. Servaas te Maastricht.
  Heer Heynrik Proenen, pastoor te Haren, voerde in 1514 voor de schepenbank van Haren een proces met Leonard van Millen. In October 1516 was hij doodelijk ziek, en wegens ouderdom en gebrekkelijkheid voor den dienst der parochie onbekwaam. Hij leed sedert meerdere jaren aan eene beroerte, die hem over eenige maanden ook nog met de krachten van zijn lichaam de vermogens van zijnen geest ontnomen hadden. Hij was omstreeks het jaar 1436 geboren en nu tachtig jaren oud. Daar te Borgharen destijds de pest regeerde en de pastoor dagelijks kon sterven, vroeg de vrijvrouw van Borgharen, Katharina van Vlodorp bij den aartsdiaken van Hespengouw eenen medehelper, die den ouden Heer Proenen zou bijstaan en bij diens eventueel overlijden als pastoor kon opvolgen.
  Heer Willem van Opharen of van Haerne was pastoor in 1538.
  Heer Konraad van Elsloo, was pastoor in 1552.
  Heer Gerard van Vierssen of van Veersen was pastoor in 1567. In 1568 was Lemmen van Geul zijn koster. Deze herder bleef meer dan twintig jaren, tot na de
  verovering van Maastricht in 1579, in het rustig bezit zijner parochie. Na zijn dood bleef de parochie tot in 1590 onbezet. De Heer des dorps deed intusschen door eenen vreemden priester de diensten verrichten.
  Eindelijk werd in 1590 op het aanhoudend bidden der ingezetenen Antonius van Ghent tot pastoor benoemd. Deze moest de pastoreele tiende aanvankelijk zelf innen, maar verpachtte ze in 1594, voor zeven mud rogge, aan Hoebrecht Douven.
  Jan Philip Hesius kreeg de pastorij van Borgharen in 1597 door ruiling met Heer Antonius van Ghent, die echter in den loop van dit jaar overleed. Deze pastoor had nauwelijks bezit genomen zijner parochie of hij trad met den Heer van Borgharen in een langdurig proces over de pastoreele tiende. (Bijlage No 6). In de eerste jaren zijner residentie bewoonde hij het slot, want er was geen ander woon- of kosthuis te vinden. In 1605 zat hij langen tijd in de gevangenis. In 1606 schonk de bisschop van Roermond hem verlof om zich, zoo lang voormeld proces duurde, van zijne parochie te verwijderen en zich door eenen deservitor te laten vervangen. Hesius vertrok nu naar Maastricht en deed zijne parochie door den pastoor van Limmel of eenen religieus uit Maastricht bedienen. Dit proces, dat sedert 1604 te Brussel aanhangig was, werd den 28 Februari 1614 door Hesius gewonnen. Hij verliet de parochie den 2 Juni van het zelfde jaar. De bisschop had hem verlof geschonken om via permutationis de pastorij van Wessem aan te nemen.
  Heer Hendrik Ter Eijck, Ab Eijck, of Eijckius was pastoor te Borgharen en lid der schutterij aldaar in 1615. Hij droeg in 1657 zijne goederen over aan zijnen neef Jan Goossens, bierbrouwer te Limmel en overleed kort daarna. In 1622 was Hendrik Ceuten zijn koster. Ter Eijck, die
  in 1632 de verovering van Maastricht door de Staten beleefde, en menige vervolging had doorstaan, schreef op het einde van het doopregister dit passend vers van Virgilius: Ah mihi praeteritas referat si Jupiter annos! Op het jaar 1643 teekende hij aan: ‘Als in januario ende namelyk den 15, alsulcken groot water geweest is alhyr tot Haren ende Itteren, dat verscheydene koebeesten en verken verdronken, huysen en stallen syn omgedreven. Het water is over een knye hoog in myn huys geweest ende in dye kerk, alwaer in menschen gedenken ghein water geweest en is. Alleen is die pastorie op eene plaets droog gebleven’.
  Philippus Cobus, priester der diocees Roermond, werd op voordracht van Philibert d'Isendorn à Blois, den 9 Januari 1660 tot pastoor benoemd. Twee dagen later werd hij door den pastoor van Limmel en Ambij, Konraad Sprankhuijsen, in bezit van zijn ambt gesteld. Ik vind dezen pastoor nog vermeld in 1662, maar later niet meer. Wat er tot den inval der Franschen in 1672 te Borgharen heeft omgegaan is niet bekend. Alleen weten wij, dat er pogingen zijn aangewend om het protestantismus in te voeren; en wij zien uit de verwaarloozing der civiele registers dat de pastoor van Haren, gelijk zijne medebroeders, op de vlucht schijnt geweest te zijn.
  Willem Booms van Wijk-Maastricht, werd den 5 Augustus 1673, onder het bestuur der Franschen, tot pastoor van Haren en in 1678 tot pastoor van Limmel benoemd. De combinatie dezer twee parochiën werd ook door zijne opvolgers aangenomen, die afwisselend, volgens de voordracht der vergevers, te Haren of te Limmel zouden resideeren. Booms woonde te Haren en maakte in 1713 zijn testament.
  Paschasius Pijls, pastoor te Borgharen en Limmel in 1720 en 1727. Hij werd geboren te Schinnen uit het
  huwelijk van Joannes Pijls en Mechtildis Vroemen en voltrok zijne studiën in het seminarie te Roermond, alwaar hij den 30 November 1715 de tonsuur ontving. Na het vertrek van pastoor Pijls in Februari 1727 werden de parochiën ad interim waargenomen door pater Bos, ord. praed. te Maastricht.
  Engelbert Bungeners pastoor te Haren en Limmel sedert Juli 1727. Zijn vader Hendrik Bungeners overleed te Borgharen den 29 Januari 1745, oud 83 jaren, en werd te Limmel in het koor der kerk begraven. Pastoor Bungeners bediende de gecombineerde parochiën gedurende 50 jaren en vierde er zijn gouden jubelfeest. Hij overleed te Limmel den 20 Juli 1777, oud 79 jaren en werd in de kerk, voor het hoog altaar begraven.
  Ludovicus Ramaekers, geboren te Spaubeek den 25 Augustus 1745 was zoon van Joannes Ramaekers en Maria Henssen. Hij voltrok zijne studiën in het seminarie te Roermond, en vroeg den 4 November 1774 zijn exeat in de hoop van pastoor benoemd te worden te Limbricht. Ramaekers had ook zijne aanspraak doen gelden op de kapellanie van Nieuwstad tegen Frans Dolmans, theologant. Hij aanvaardde de gecombineerde parochie Haren en Limmel in 1777 en nam zijne residentie te Haren. Tijdens de fransche Republiek had Ramaekers den eed van getrouwheid geweigerd en werd daarom uit de parochie gedreven en als prêtre refractaire vervolgd. Hij verzorgde echter zijn kerspel in het geheim, en verrichtte den H. Dienst in het huis van zijnen koster Bernard Bartels of der familie Jaspar, op de Steenstraat. In het hevigste der vervolging, in 1798 en 1799, werd hij bijgestaan door pater Jan Frans Geukens, Minderbroeder uit het klooster van Slavante, die later pastoor te Bemelen en te Bergh Terblijt is geworden, en den 21 September 1841 overleden is. Geukens
  was een ijverig priester, die als koopman verkleed, de dorpen en de huizen bezocht om er de HH. Sakramenten toe te dienen. De nood schijnt destijds wel groot te zijn geweest, want wij vinden dat een kind, geboren te Borgharen den 4 September 1798, eerst eene maand later door pater Geukens is gedoopt geworden.
  Ramaekers door eene beroerte getroffen et tot de H. Dienst niet meer bekwaam, vertrok in 1815 en nam zijne woning bij zijnen broeder Jan Jacob Ramaekers pastoor te Spaubeek. Hij overleed aldaar den 17 Juli 1818. De pastorij van Borgharen en Limmel die tot in 1817 openstond, werd intusschen bediend door den naburigen pastoor van Itteren, Jacobus Dolmans. Men bezit te Borgharen van de hand van pastoor Ramaekers een fraai afschrift der oude doop-, trouw- en sterfregisters, beginnende met het jaar 1599.
  Joannes Matthias Alberts, den 13 December 1762 te Echt geboren, trad in zijne jeugd in den krijgsdienst. In rijpere jaren zich tot den geestelijken stand getrokken voelende, trad hij in de orde van den H. Franciscus; hij legde den 4 Augustus 1796 in het klooster van Slavante, bij Maastricht, de kloostergeloften af en werd den 3 December 1796 te Munster priester gewijd. Tien dagen later werden de zonen van den H. Franciscus uit hun klooster gedreven. Pater Alberts was echter daar niet bij, wellicht was hij nog niet te huis van zijne reis. Den 3 September 1817 werd hij pastoor benoemd der gecombineerde parochie Haren en Limmel. Hij bestuurde zijne gemeente met veel ijver tot in 1828, en overleed eenige jaren later te Doornik in België. Alberts had tijdens de fransche omwenteling den eed van getrouwheid aan de Republiek gedaan en de kloosterbons aangenomen.
  P.S. Neijens geboortig van Bree, werd den 25 Juli 1828 pastoor te Borgharen en is in 1834 naar Lanaken
  verplaatst. Pastoor Neijens woont thans te Gerdingen bij Bree.
  Paulus Maessen geboren te Eelendorf bij Aken den 26 Januari 1802, priester gewijd en kapellaan benoemd te Schimmert in 1826; als pastoor te Borgharen ingehuldigd den 30 December 1834; vertrok als pastoor naar Oud-Valkenburg in 1842, en overleed aldaar den 26 September 1861.
  Nicolaas Eligius Meijs geboren te Geleen in 1806, priester gewijd en tot resideerenden kapellaan van Limmel benoemd den 1 October 1830. Werd pastoor dezer parochie in 1834. Tot pastoor van Borgharen bevorderd den 17 Januari 1842; van daar tot pastoor van Margraten beroepen in 1851, alwaar hij sedert den 1 October 1872 als rustend pastoor vertoeft.
  Christianus Heuvels geboren te Maastricht den 11 April 1813; professor benoemd aan de Normaalschool te Rolduc in 1835; priester gewijd te Luik den 13 Augustus 1837; directeur van het Collegie te Venlo in 1839; kapellaan benoemd te Margraten in 1843; directeur van het College te Roermond in 1848; pastoor benoemd te Borgharen den 5 Augustus 1851; tot pastoor beroepen van Ambij den 25 September 1869.
  Egidius Thomas Teneij, geboren te Noorbeek den 2 Juni 1817; professor benoemd aan het Collegie te Weert den 3 April 1841; priester gewijd te Roermond den 24 September 1842; kapellaan te Geul den 1 October 1844; rector der kapel te Sibbe den 30 September 1859; pastoor te Borgharen den 30 September 1869; kreeg wegens aanhoudende ziekelijkheid zijn ontslag den 4 September 1872. Hij vertoeft thans als rustend pastoor te Reckheim.
  Petrus Martinus Cleophas, geboren te Venraij den 19 Augustus 1820, priester gewijd te Roermond en kapellaan benoemd te Roggel den 20 Juli 1850, pastoor te Borgharen sedert den 1 October 1872.