text: § 38. Gewicht van den Redetoon in de Voordracht, en verdere aanmerkingen over gebruik en misbruik in dezen.
  Het belangrijke zoo van den intellectueelen, als van den emfatischen, pathetischen, of hoog oratorischen Redetoon heeft wel geen uitvoerig betoog noodig. Die toon toch is in de Mondelijke Voordracht meer dan iets anders in staat, om hetgeen men voor het verstand van den hoorder verduidelijken wil, recht duidelijk te maken, hem te doen bevatten, in welk een zin een gezegde, dat voor tweederlei uitlegging vatbaar is, verstaan moet worden, zijne aandacht bij hoofddenkbeelden te bepalen, en zijn gevoel te treffen. Hoe zal men bijv. weten, of de zinsnede: hoe groot is hij, of wel de woorden uit den aanhef van het bekende kerkgezang:
  
  Hoe zal 't mij dan, o dan eens zijn!
  
  als eene vraag, dan wel als eene uitroeping te beschouwen zijn?
  Alleen door den Redetoon, alleen door de verschillende wijze, waarop men den toon op hoe groot, en op hoe zal 't mij zijn legt. Zoo zal ook, naarmate in het zeggen: ‘neen, ik heb het meisjen aan haar huis gesproken’, de accent of op ik, of op aan haar huis gelegd wordt, de hoorder opmaken kunnen, of ik hem meer bijzonder te kennen wil geven, dat ik, en niet een ander; dan wel, dat ik ten haren huize, en niet elders, het meisjen gesproken heb. Wordt er ook niet geheel iets verschillends gevraagd in de woorden: ‘Zijt gij niet wel te vreden over hem?’ met den toon sterk op wel, dan in dezelfde woorden met den toon sterk op niet? - En hoe worden voor het gevoel en de verbeelding onze uitdrukkingen als bezield, wanneer zij door de volle kracht van den juisten redetoon getroffen worden! Welk een indruk maken versregels, gelijk die van nieuwland op den dood zijner gade:
  
  O teêrgeliefde en vroeg verloren vrouw,
  Om wier bezit ik alles gaarne geven,
  En gaarne geld en glorie oftren zou,
  Konde ik u slechts herroepen in dit leven! enz.
  
  of een zeggen, als dat in het treurspel:
  
  Denk, dat ik - Koning ben, en dat gij - Moeder zijt!
  
  of de rijk's antwoord aan mondragon (bij van merken):
  
  'k Begeer de vrijheid niet ten koste van mijn eer;
  Geef mij mijn keetnen weêr;
  
  of het antwoord van oldenbarneveldt's edele weduwe aan Prins maurits (bij spandaw):
  
  Mijn Zoon is schuldig, maar mijn Man was zonder schuld; -
  
  welk een indruk maken ze, herhalen wij, als men recht drukt op de woorden, die hier in die versregels met eene andere letter gezet zijn!
  Inderdaad, de Redetoon is als de kleuren, of liever als het licht en bruin in eene schilderij. Neemt men die weg, men houdt slechts dorre omtrekken over. Doet in den zang de uitdrukking oneindig veel af, niet minder, ja, nog meer doet zij dat in de mondelinge voordracht. Tevens zet die Redetoon,
  door de afwisseling van klanken, die hij te weeg brengt, aan de Mondelijke Voordracht muzikale welluidendheid bij, en verhoedt gelijktonigheid en eentonigheid (isotonie en monotonie). Zoo doet hij ook eerst recht de kracht van tegenstellingen gevoelen, en moet men daarom vooral zorg dragen, een byzonderen nadruk aan die woorden te geven, waarin zulk eene tegenstelling ligt opgesloten. - Op driederlei wijze, voor het overige, kan men in de Voordracht tegen het juiste gebruik van den Redeaccent zondigen; vooreerst, door hem niet te geven aan woorden, die hem vereischen; ten tweede, door hem te geven aan woorden, die hem niet vereischen; en ten derde, door er al te spilziek meê om te gaan.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Wij zeiden, dat de Redetoon vooral ook tegenover elkaâr gestelde begrippen of voorstellingen doet uitkomen. Cicero vloeit van zulke tegenstellingen over. Zoo bijv. treft men eene reeks daarvan aan in het negentiende hoofdstuk zijner redevoering voor milo, als hij op de volgende wijze opsomt, wat hij ten betooge had aangevoerd, dat veel vermoedelijker clodius den dood van milo, dan milo dien van clodius gezocht had: ‘Tot nu toe, Rechters! zie ik dat alles ten nauwste samenhangt. Dat clodius in het leven bleef, was zelfs nuttig voor milo; dat milo stierf, allergewenscht voor clodius in hetgeen hij bejaagde. De haat van den laatste tegen den eerste was allerbitterst; bij den eerste tegen den laatste bestond er zulk een haat niet. Geweld te plegen was het dagelijksche werk van den laatste; geweld alleen te keeren, dat van den eerste. Gene had aan milo den dood gezworen en dit openlijk verkondigd; uit den mond van dezen had men niets dergelijks ooit gehoord. Bekend was de dag van het vertrek van milo aan clodius; onbekend de terugkomst van clodius aan milo. 's Laatsten reis was noodzakelijk; 's eersten terugreis bijkans ontijdig. Deze had onbewimpeld gezegd, dat hij dien dag uit Rome gaan; gene ontveinsd, dat hij op dien dag naar Rome terugkeeren zoude. De eerste was in niets van plan veranderd; de laatste had een reden, om van plan te veranderen, verzonnen. Indien milo lagen wilde leggen, moest hij den nacht bij de stad afwachten; clodius, al vreesde hij ook milo, moest vóór den nacht tot
  de stad genaderd wezen’. - Men drukke telkens, in deze plaats, op woorden, als Milo en Clodius, eerste en laatste, deze en gene, leefde en stierf, geweld te plegen en geweld te keeren enz. enz., waarin de kracht der tegenstelling ligt opgesloten. Men doe hetzelfde met de uitdrukkingen eens en thans, hier boven, bl. 87, uit tollens' Gevallen Meisje aangehaald, en kleure evenzeer, in het dichterlijke 160ste evangelische gezang, beginnende: Uren, dagen, maanden, jaren enz., in het coplet:
  
  Voorgeslachten kwijnden henen,
  En wij - bloeyen op hun graf.
  Ras zal 't nakroost ons beweenen; -
  't Menschdom valt als bladren af,
  
  de tegenstellingen voorgeslachten en nakroost, wij, hun en ons, enz. door nadruk van uitspraak; terwijl de laatste, bij wijze van kernspreuk (apoftegma) voorgestelde regel door eene kleine pauze voorafgegaan, en op wat lager toon byzonder ernstig en plechtig uitgesproken moet worden.
  Een voorbeeld van een fraaye tegenstelling, die men door den redetoon kan doen uitkomen, vindt men o.a. ook in borger's kanselrede over Hebr. X. 25: ‘inderdaad voor het oog dat door geen nevelen kon breken, voor het hart, dat zich tot het onzichtbare niet kon verheffen, had de joodsche godsdienst en zijn insteller veel, zeer veel aantrekkelijks boven het Kristendom: dáár de kweekeling eener vorstin aan het prachtig hof des egyptischen konings; hier een timmerman uit het vergeten Nazareth. Dáár een wetgever, die onder 't geratel van Horebs donder, met Jehova sprak van aangezicht tot aangezicht; hier een stille knecht des Heeren, die zijne stem niet verhief op de straten, die geen grashalm kneusde, geen rookende vlaschwiek uitbluschte. Dáár een machtig legerhoofd en aanvoerder van meer dan een half miljoen strijdbare mannen; hier een nederig leeraar van tien visschers. Dáár een zichtbaar begunstigde des Almachtigen, die, oud en der dagen zat, op den top van Nebo in de armen van zijn God ontslaapt; hier een speelbal des euvelmoeds, die, in de kracht zijner jaren, als een moordenaar ten kruisdood gedreven, onder de folterendste smarten bezwijkt en sterft. Dáár steeg de geur der offerdieren van dag tot dag ten hemel; hier geen tempel, geen priester, geen altaar, niets, niets, dat de zinnelijkheid der Joden kon prikkelen en streelen!’ - In een soortgelijken trant zijn ook de volgende zinsneden uit de roerende
  pleitrede, door graaf lally tolendal voor den gekerkerden koning lodewijk XVI geschreven: ‘Lodewijk XVI heeft de slavernij afgeschaft, en hij is de lijfeigene van zooveel meesters geworden, als dat maar willen wezen. Lodewijk XVI heeft de pijnbank verbannen, en geen pijniging is er, die men geen behagen schept, hem te laten ondervinden. Lodewijk XVI heeft gewild, dat de kerker zelfs voor den schuldige gezond en geriefelijk zou ingericht worden, en een spitsvondige zorgvuldigheid beijvert zich, zijn kerker zoo duister, zoo ongezond, zoo akelig mogelijk te maken; men betwist hem zijn spijs, men misgunt hem zelfs lucht en licht. Lodewijk XVI is den behoeftigen arme ter hulp gesneld, en hèm heeft men de geneesheeren ontnomen, waarin hij vertrouwen stelde. Lodewijk XVI heeft in Frankrijk de godsdienstige verdraagzaamheid ingesteld, en hèm weigert men den geestelijke, die zijn geloof en zijn geweten vorderen’, enz.
  Hoofdzakelijk op driederlei wijze kon men, gelijk wij zeiden, in de Voordracht tegen het rechte gebruik van den Redetoon zondigen, namelijk door hem niet, door hem verkeerd, of wel door hem op eene verkwistende wijze te bezigen. Van deze gebreken is het tweede wel het grootste, daar het 's hoorders begrip geheel verwarren kan; terwijl de twee overige, zoo ze dat begrip al niet helderder maken, het evenwel niet geheel verduisteren. Al drukt men bijv. in tollens'
  
  Eens der Maagden roem en eer,
  
  niet op dat eens, zal de zin toch verstaanbaar genoeg blijven; maar glipt men in het zeggen: ‘niet hij, maar zij heeft, het aan mij beloofd’ (om er mêe aan te duiden, dat zeker man en niet zekere vrouw iets beloofde), geheel toonloos over dat niet hij, maar zij henen, en legt men allen nadruk geheel verkeerd op aan mij, zoo zal de hoorder wanen, dat men hem vooral wil doen weten, dat men zelf de persoon is, wien de belofte, om het even door wien, gedaan is. Zoo hoort men menig predikant, pleiter of ander redenaar, die gelezen heeft, dat men op de voornaamwoorden hij, gij, ik, u, uw, zijn enz. somtijds sterk drukken moet, nu overal in psalmen, gezangen enz., waar zulk een woordjen voorkomt, daar een krachtigen toon aan geven, en dat ook dáár, waar geen de minste klemtoon noodig, ja, geheel verkeerd is. Men zal bijv. soms hooren drukken op zijn in Psalm 132:
  
  Gedenk aan David, aan zijn leed!
  
  op u en uwen in Gez. 3:
  
  
  Wij loven U, o God, wij prijzen Uwen naam!
  
  Eilieve, waarom? Wordt er dan gebeden, dat God speciaal aan david's leed denke, of wil men te kennen geven, dat wij God, en niet een ander, loven en prijzen? Is dit niet even dwaas, alsof ik in die regels aan de woordjens aan of wij een byzonderen nadruk gaf? Wel wordt die klem op u vereischt in de woorden:
  
  U, eeuwig Vader, U verheft al 't schepslendom!
  
  want hier is het denkbeeld heerschend, dat al het geschapene boven alles God verheft, waartoe ook de herhaling van U dienen moet. Doch in de twee volgende, maestoso (gelijk men het noemt) of statig uit te spreken en voor te dragen, versregels:
  
  Zingt, Serafs! Englen, zingt! heft, machten, aan en tronen!
  Onafgebroken rijze uw lied op hooge tonen!
  
  zou men weêr geheel noodeloos op dat uw in uw lied den toon leggen; even noodeloos en ongerijmd schier, als wanneer men, in den dagelijkschen omgang tot iemand zeggende: ‘leen mij eens even uw potlood’, dit uw liet uitkomen. Intusschen kan het in sommige gevallen deels twijfelachtig, deels onverschillig zijn, of men al dan niet den toon aangeeft. Bijv. in den versregel uit helmers' vergelijking van ons land bij den Rijn:
  
  Is, Neêrland, dit uw beeld? moet uit die flauwe trekken
  Mijn hart, dat voor u gloeit, uw nadrend lot ontdekken?
  
  kan men vragen, of hier op uw, dan wel meer op beeld de toon moet rusten. Voor beide is iets, schoon voor 't eerste 't meest, te zeggen. - U, in het volgende: voor u gloeit, heeft volstrekt geen nadruk noodig, die dan voorts in de woorden uw nadrend lot weêr sterk uw treffen moet.
  Het te kwistig omgaan met den redetoon noemden wij ook een gebrek. Dit geldt vooral den emfatischen en oratorischen toon. Wie op al te veel woorden wil drukken, wordt op het laatst vermoeyend en maakt geheel geen indruk meer; of wel hij verdeelt dien indruk te veel, en belet zijn werking dáár, waar hij in volle kracht werken moest. Kortom, er komen zoo veel lichtpunten in de schilderij, dat er geene schaduw genoeg overblijft, waartegen ze kunnen afsteken. Umbrae esse debent, ut appareat lux, leerden de oude Redekunstenaars, ‘er is schaduw noodig, om 't licht te doen uitkomen’, en geldt dit van geheele brokken in de Voordracht, het geldt ook van enkele woorden en zinsne-den. Het kan dus somtijds verstandig zijn, aan eenige opeenvolgende woorden zeer weinig toon te geven, om dien des te meer in het oor te doen klinken, wanneer men hem vervolgens op een woord legt, dat men byzonder wil doen uitkomen.
  Hoe er na woorden, sterk door den Redetoon getroffen, eene kortere of langere pauze noodig kan zijn, is hier boven reeds opgemerkt.