text: Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Het te zacht en daardoor onduidelijk spreken kan in een stuk, dat men leest of reciteert, of doorgaande en voortdurend, of slechts voor 't oogenblik plaats hebben. Het laatste bijv., als men, schoon over het algemeen in zulk een stuk luid genoeg declameerende, evenwel sommige zinnen of enkele woorden te zacht uitspreekt, omdat men aan den regel van het in de voordracht te betrachten piano en forte eene al te strenge toepassing geeft, en niet genoeg de plaats in het oog houdt, waar men het woord voert. Helmers bijv. zingt in den echt dichterlijken en somber verheven aanhef van den derden zang der Hollandsche Natie, als hij een geestverschijning beschrijft:
  
  Ik zag de duisternis tot tastens toe vergroot;
  Ik hoorde een flauw geluid, dat rees uit's aardrijks schoot;
  'k Zag toen, door 't duister heen, een flauwen lichtstraal breken -
  't Was 't uur van middernacht - mijn geest en denkkracht weken;
  Een licht rees uit den grond; verbijsterd staarde ik 't aan;
  't Verdween, ik zag een Geest aan mijne zijde staan.
  Hij stond, een schaduwbeeld, onkenbaar - Uit het duister
  Greep hij mij aan en sprak - het was een stil gefluister:
  ‘Neen, wanhoop niet’, enz.
  
  Natuurlijk moeten die fluisterende woorden, welke de Dichter nu vervolgens aan die spookgestalte in den mond legt, niet te krachtig, maar over het algemeen, vooral in den beginne, zelfs wat zacht, wat piano worden uitgesprokenWel is waar, de Declamator is niet de fluisterende Geest zelf, maar slechts de verhaler, dat hij fluisterde; doch het is in de natuur van iemand, die levendig iets verhaalt, gegrond, dat hij, eens anders woorden daarbij aanhalende, meer of min zich met den spreker dier woorden als één denkt, en onwillekeurig zijn toon van spreken nabootst. Men zal dit telkens in de natuur, in het gewone leven, aantreffen, en in dat leven moet alle Declamacie, hoezeer ze ook door kunst te idealizeeren zij, haar grondslag hebben. Vergelijk hier boven § 1, Aanm 2, en hetgeen over dit onderwerp nog in het vervolg van dit boek gezegd zal worden.; dit kan men in een klein vertrek, zonder onverstaanbaar te worden, ook vrij goed doen. Wil men nu evenwel ook in eene groote zaal dit piano te sterk najagen, zoo zullen achteraanzittenden van geen gefluister wat hooren, en kunstmatigheid zal onverstaanbaarheid te weeg brengen.