text: § 79. Over de wijze, waarop men bij het voordragen van Verzen te werk moet gaan, als Maat en Zin met elkaâr in tweestrijd zijn, en over de Overloopen, Doorloopen, Oversprongen, of Enjambementen.
  Somtijds strooken de verdeeling der maat in hare voeten, en de zin der woorden volkomen met elkander. Zoo vallen bijv. in den aanvangsregel der Holl. Natie:
  
  Ik juich; geen grooter heil heeft ooit mijn ziel gestreeld,
  
  de eerste versvoet ik juich, en de daaraan bij het scandeeren
  te verbinden metrische pauze geheel samen met de pauze, die ook de zin dier woorden vereischt, en die niet alleen uit eene grammatikale punt-pauze, maar zelfs uit eene buitengewone oratorische pauze bestaan moet. Vergel. bl. 87. En niet alleen in een enkelen voet, maar in al de voeten van den bekenden caesuurloozen, schoon gespierden eersten versregel van vondel's
  Palamedes:
  
  Die zorgt, en waakt, en slaaft, en ploegt, en zwoegt, en zweet, enz.
  
  vindt men diezelfde harmonie tusschen maat en zin, zoodat men hem schier niet anders voordragen kan, dan alsof men hem scandeerde. Zoo komen ook in den versregel uit bilderdijk:
  
  De nanacht stierf in zang; 't vermoeide heir sliep in, enz.
  
  de zin en interpunctie volmaakt overeen met de metrische middelrust, die hier achter het woord zang valt, en onze alexandrijnsche verzen, gelijk wij hier boven zagen, in twee gelijke deelen splitst; eene middelrust, die aanvangers zoo licht geneigd zijn, veel te veel te doen hooren. Evenzeer kan men veilig aan het slot der meeste versregels het metrum door eene pauze kenmerken, ja, men moet dit zelfs doen, als men bij het voorlezen verzen van proza onderscheiden wil; terwijl daarenboven de zin der woorden daar ook doorgaans zulk eene rust medebrengt.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Niet zelden loopt evenwel de zin (en wat men daaronder al meer bevatten kan), hetzij dan meer vooraan, hetzij in het midden, hetzij op het einde der versregels, of waar elders, geheel of gedeeltelijk tegen de maat en hare scansie in, en dan moet men den zin en niet de voetmaat doen gelden. In den aangehaalden regel dus van helmers:
  
  Ik juich / geen groo / ter heil / heeft ooit / mijn ziel / gestreeld /
  
  valt de tweede voet met eene zoogenaamde snijding of caesuur midden in het woord grooter, en mag volstrekt niet in de Voordracht gekenmerkt worden; 'tgeen buitendien hier ook niet
  noodig is. Doch ook soms strijdt de middelrust met den zin, en dan moet de zin evenzeer den boventoon hebben, en men moet voordragen, alsof er in 't geheel geene middelrust ware, bijv. in den regel:
  
  Daar rijzen spooksels uit des afgronds duistren kuil.
  
  Naar de middelrust, dat is, naar de metrische verpoozing, die bij het scandeeren onzer zesvoetige verzen (bij welke wij ons hier bepalen) achter de laatste greep van den derden voet valt, zou men hier moeten lezen:
  
  Daar rijzen spooksels uit // des afgronds duistren kuil;
  
  doch de zin, of liever het oor of de numerus, vordert onverbiddelijk, dat men leze:
  
  Daar rijzen spooksels // uit des afgronds duistren kuil,
  
  en van de metrische rust achter uit geene kennis nemende, eene welluidendheids-pauze achter spooksels make; terwijl men, des verkiezende, ook nog wel eene tweede zoodanige gehoors- of welluidendheids-rust achter afgronds zou kunnen aanbrengen.
  Ditzelfde geldt in nog sterkere mate van den fraayen dichtregel uit het Graf van feith:
  
  Geliefde stilte, woes // te wouden, sombre drevenhuydecoper zegt in zijne Proeven van Taal- en Dichtk., op verschillende plaatsen, dat soortgelijke verzen geene rust (hij bedoelt middelrust) hebben. Ik stem toe, dat zij ze niet hebben, naar den zin, den numerus, en wat dies meer zij te oordeelen, en dat ze dus niet in de Declamatie of Opzegkunst, gelijk hij deze met pels wel noemt, in aanmerking komen; maar naar den aard en de natuur onzer zesvoetige verzen en naar de soort van jambische scansie, volgens welke zij alleen zich zonder willekeur scandeeren laten, hebben zij die rust of pauze wel degelijk, iets dat evenwel h. ook zelf schijnt te erkennen. Wij behoeven ons echter hier niet te verdiepen in de scherpzinnige, maar soms wel eens wat spitsvondige theoriën, die men bij verwer, huydecoper, lelyveld, kinker, bilderdijk, en meer andere schrijvers van vroeger en later tijd over den zoogenaamden trant van onze zesvoetige of Alexandrijnsche verzen aantreffen kan; theoriën, die niet altijd met elkaâr strooken en wel eens wat duister zijn, deels door den aard van het onderwerp zelf, deels wijl de eene schrijver door dezelfde benaming dikwerf iets anders verstaat, dan de andere. Een goed gehoor blijft bij zulke prozodische onderzoekingen de beste scheidsman en rechter.,
  
  
  waar het onverantwoordelijk zou zijn, iets van eene middelrust, of mansio, achter de syllabe woes- in woeste te willen doen hooren, schoon zij, alleen uit een metrisch oogpunt beschouwd, achter die lettergreep wel degelijk valt. Zoo glippe men ook over haar heen achter de woorden stort en licht bij helmers, in de kunstig rhythmische verzen:
  
  't Schip rijst ten hemel, stort // in d' afgrond; 't schriklijk klatren
  Des donders, 't rosse licht // des bliksems, 's volks geween
  Wart aklig dag en nacht, // en lucht en zee dooreen.Men leze zonder middelrust, maar met de volgende zins- en gehoorspauzen:
  
  't Schip rijst ten hemel // stort in d'afgrond // 't schriklijk klatren
  Des donders // 't rosse licht des bliksems // enz.
  
  
  En evenzeer bij bilderdijk, wat het woord over betreft, als hij zingt:
  
  ....... De hachelijke strijd
  Daagt op; de dood zweeft o // ver 't land; want Fingals Vadren
  Verkonden me in een geest het vijandlijke nadren;
  
  in den tweeden van welke regels de metrische of scandeer-middelrust, ook weêr geheel tegen den zin en de wijze aan, waarop men volgens dien zin lezen moet, de eerste greep in het woord over van de tweede snijdt, en dus bij de Voordracht niet in aanmerking kan komen. - Wat minder stuitend zou het zijn, als men in den versregel van helmers, uit de episode over Klaassens:
  
  Wie zal dien dappren Zeeuw // bekampen, wie zal 't wagen?
  
  de metrische middelrust, achter Zeeuw invallende, aangaf. Met dat al, een goed Declamator zal hier geene zoodanige rust, pauze of verpoozing achter dat woord maken, maar in éénen adem lezen:
  
  Wie zal dien dappren Zeeuw bekampen // enz.
  
  en dan pauzeeren. - Evenzeer zal hij in de volgende verzen uit ‘Het Alleven of de Wereldziel’ van kinker:
  
  Maar als zij zwijgt, // of onzin spreekt, // of donker is:
  Als zich Natuur verbergt, // u haar geheimenis,
  In eeuwge nacht gehuld, onttrekt; // of voor uwe oogen
  Een waarheid goochelt, // die slechts enden kan in logen,
  
  Een waarheid, // die haar eigen grond verzaakt, // wier schijn
  Niets dan de weêrglans van uw twijfel zelf kan zijn; -
  Waaraan dan zult gij 't licht, waar gij naar smacht, ontsteken?
  
  in den eersten, derden, vierden, vijfden, en zesden regel de metrische middelrust daarlaten, en de zins- en gehoorrusten (om van andere buitendien nog te maken verpoozingen niet te spreken) binnen in die regels voornamelijk op die plaatsen brengen, waar ze hier door een paar streepjens zijn aangewezen. Kortom, in al deze gevallen van strijd tusschen den zin, en wat men daartoe verder brengen wil, en tusschen de maat, moet de zin, zooveel mogelijk, heerschende blijven, en de maat met hare snijdingen en metrische middelrusten zich daaraan onderwerpen. Dit is dan toch ook zoo moeilijk niet, daar wij reeds zagen, dat het eene groote eentonigheid, een onophoudelijk tuttik, tuttik, tuttak, gelijk bilderdijk het noemt, baren zou, indien men binnen in de versregels zelf den maatslag te veel wou doen hooren. - De beslissing van bovengemelden strijd is echter aan meer zwarigheid onderhevig, wanneer ook aan het slot der versregels, waar het vers door een pauze telkens wel iets gekenmerkt dient te worden, zoo men toonen zal, dat het een vers is, de zin volstrekt geene rust vordert. Dit heeft plaats bij de zoogenaamde Enjambementen of Oversprongen. Men verstaat daardoor een onmiddellijk en meer dan gewoon overspringen en doorloopen, dat de zin doet uit het slot van den voorgaanden dichtregel in het begin van den volgenden; bijv. als bilderdijk in den tweeden zang van zijn Ondergang der eerste Wareld zingt:
  
  't Was stikdamp, dien de Hel van ondren opjaagde, om
  Ten muur te strekken van der zaalgen heiligdom.
  
  of als de Abt van het Karthuizer klooster in het eerste bedrijf van den Gijsbrecht van Aemstel zegt:
  
  ........ De broeders van onze orden
  En ik zijn zoo verblijd, alsof we levend worden
  Getrokken in den troon van Gods volmaakte vreugd!
  
  Hier eischt de zin, dat men, in bilderdijk's regels, de woorden om ten muur te strekken enz. zonder pauze in éénen adem doorleze; terwijl dit nog noodzakelijker is in vondel's levend worden getrokken, daar er volslagen wartaal ontstaat, wanneer men achter levend worden zoo lang gaat pauzeeren, als doorgaans aan het einde van een versregel plaats heeft. Vergelijk het aangestipte over die
  plaats hier boven, bl. 72.Zulke Oversprongen kunnen soms zelfs tot enkele deelen van een woord en lettergrepen betrekking hebben; bijv. als bilderdijk, in zijn naar sofokles gevolgd treurspel, De dood van Edipus, het koor of den rei tot de Godheden der Onderwereld zeggen laat:
  
  Indien ik door mijn vurigst smeeken
  De onzichtbre Rijksgodin en U,
  O, duistre Koning van het gruw-
  En schuwbre rijk der doôn, 't gevoelloos hart mag breken, enz.
   of als hij in een ander dichtstukjen uit dienzelfden tijd zingt:
  
  Zing, dischgenoot! zing vrolijk met mij meê
  De roos, den lust van gulden Cythereê,
  De schoone roos, 't bemind gewas der Ne-Gen Zanggodinnen.
   - Met dat al valt het niet te loochenen, dat, als men zich in deze en soortgelijke gevallen op de strengste wijze naar den zin schikt, en aan het slot van zulke overspringende regels ook niet de geringste opschorting van stem bemerken doet, men het mechanisme of de bewerktuiging van het vers, die uit een opeenvolging van telkens zoo en zoo veel in eene bepaalde ruimte besloten voeten bestaat, te veel verwaarloost. Ja, komen zulke enjambementen in één en hetzelfde dichtstuk bij herhaling en spoedig achter elkander voor, zoo weet de hoorder op het laatst niet meer, of hij poëzy dan wel proza hoort voorlezen. Wat dan te doen? Men houde een middelweg, en trachte aan de vorderingen van den zin, en wat dies meer zij, tegemoet te komen, zonder evenwel hetgeen het werktuigelijk samenstel en de harmonie van het vers eischen geheel op te offeren. Men leze namelijk wel grootendeels den oversprong of doorloop in éénen adem door, maar zóó, dat men toch na het slotwoord van den enjambeerenden versregel een zweem, hoe flauw dan ook, van eene pauze doe bemerken, en tevens op dat slotwoord wat meer dan gewoon met de stem drukke. Dit houde men bijv., wat de woorden degen en stegen betreft, in het oog, bij 't opzeggen der van inhoud en rhythmische verdeeling zoo fraaye verzen uit het verhaal van den Bode in den Gysbrecht:
  
  Maar Haamsteê vaart hem toe met opgestroopten arm,
  Beklad en rood, // en van Kristines bloed nog warm,
  En vat hem bij den baard met de eene, // met den degen
  Gereed in de andre hand, bebloed en bloot; // toen stegen
  De Nonnen op, // en geen, hoe lieflijk van gemoed,
  Die geen leeuwin geleek, wanneer ze brult en woedt,
  Dewijl de jager 't nest wil plondren en berooven.
  
  
  De aard intusschen der verzen, en der daarin behandelde onderwerpen, maakt ook hier weêr een groot onderscheid. In verzen bijv., die schier geheel als proza kunnen en moeten uitgesproken worden, zooals daar zijn sommige samenspraken in de tooneelpoëzy, vooral in het blijspel, kan men bij 't overspringen aan de eischen van den zin, boven die der maat, veel meer inruimen, dan wanneer de oversprong in lyrische dichtmaten en op recht zangerige, verheven-poëtische plaatsen wordt aangetroffen. - Maar genoeg daarover; laat ons alleen nog aanstippen, dat men ook een naastvoorgaand coplet bijkans onmiddellijk met een naastvolgend in de Voordracht verbinden moet, als de zin uit dat eerste in het andere doorloopt. Dit is bijv. het geval in den heerlijken, bl. 129, geroemden zang uit vondel's Gijsbrecht, als er, op het slot van het tweede coplet, van den kindermoordenden Herodes, en hoe de schim van Rachel door hem in haar graf geen rust heeft, gezongen wordt:
  
  Hij wekt een stad- en landgeschrei
  In Bethlehem en op den akker,
  En maakt den geest van Rachel wakker,
  Die waren gaat door beemd en weî,
  
  en dan daarop het derde coplet begint met den regel:
  
  Dan naar het Westen, dan naar 't Oosten; -
  
  hier moeten de woorden: ‘En waren gaat door beemd en wei’, welke met die: ‘dan naar het Westen, dan naar 't Oosten’ éénen doorloopenden zin uitmaken, als in éénen adem worden uitgesproken; ten minste de vrij lange rust, die men anders gewoon is tusschen de verschillende copletten van een gedicht te betrachten, moet hier tot eene bijna onmerkbare pauze inkrimpen.
  In de lyrische versmaten der Grieken en Romeinen komt zulk een overspringen der eene strofe in de andere meermalen voor.