text: ‘Geneeskundige Aanmerkingen en Raadgevingen, rakende de ziekte onder het Rundvee.
  Geneeskundige aanmerkingen en raadgevingen van j. f. schonenberg.‘Dewijl ik bespeurd heb, dat de Geneesheeren hier te Lande, (in Duitschland), ik weet niet om welke reden, zich tot nu toe niet bemoeid hebben met het naspeuren der oorzaken van deze ziekte, noch met het uitvinden van bekwame middelen, om de zieke Runderen te genezen, en het geenszins met de rede overeenstemt, dat men zulks aan lieden overlaat, die niet de minste kennisse hebben, het zij van de oorzaken der ziekte, of op hoedanige wijze dezelve zou kunnen verhoed of verdreven worden; te meer, wanneer men gadeslaat, welke onherstelbare schade het gemeen daardoor reeds geleden heeft, thans nog lijd, en in vervolg van tijd lijden zal, wanneer geene gepaste middelen uitgedacht worden, om die plage af te wenden; zoo ben ik, onaangezien mijnen hoogen ouderdom, enz. te rade geworden, den aard van deze ziekte, volgens geneeskundige gronden, te onderzoeken, en vervolgens mijne gedachten daar-omtrent, het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.en raadgeving daartegen mede te deelen enz.’
  ‘De Geneeskundigen tellen inzonderheid vier soorten op van vergiftige aanstekende of besmettelijke ziektens, dewijl ieder soort Aard der smetstoffe in de Veepest.door een verschillend vergif veroorzaakt wordt; te weten: 1. Kwaadaardige kinderpokjes. 2. De roode loop 3. De vlek-, bluts- of purperkoorts; en 4. De pest. Eer en alvorens nu gepaste geneesmiddelen tegen deze ziekte onder het Rundvee kunnen worden voorgeschreven, dient vooraf onderzocht te worden met welke soort van de bovengemelde vier vergiftigde ziektens der Menschen, de Runderziekte meest overeenkomt, ten einde daaruit de gronden tot de genezing af te leiden, in zoo verre het onderscheid van de werktuiglijke geschapenheid van 's Menschen ligchaam met het gestel van der Runderen ligchaam zulks toelaat.’
  ‘I. Dit vergif kan niet wel van de soort wezen, waartoe het vergif der kinderpokjes behoort; eensdeels, omdat de materie of stoffe der pokjes reeds voor de aansteking in het ligchaam geweest is, en dus alleen door het van buiten in het ligchaam komende grassereude vergif der kinderpokjes, even als door een gist aangesteken en aan het gisten gebragt wordt; en ten andere, omdat men de ziekte van het Rundvee niet even als de kinderpokjes inenten kan.’
  ‘II. Het kan ook die soort van vergif niet zijn, dewelke den rooden loop veroor-zaakt, het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.vermits men bij de Runderen geen bloedige ontlasting bespeurd.’Hierop moeten wij aanmerken, dat, volgens camper en anderen, bij vele Beesten, in de Veepest, dunne, stinkende en bloedige afgang of loop, met etterige stoffe vermengd, plaats heeft; en op het gestelde in het laatste gedeelte van I, dat uit de genomene proeven gebleken is; dat de Veeziekte, door inenting, in gezonde Beesten kan worden overgebragt.
  ‘III Ook kan het niet gebragt worden tot die soort van vergif, die de vlekkoorts of andere diergelijke koortsen doet ontstaan, vermits de toevallen, waarmede de vlekkoorts gepaard gaat, niet overeenkomen met de toevallen, die het vergif in de zieke Runderen veroorzaakt. Daarentegen zweemt dit vergif genoegzaam in alle opzigten naar het vergif, het welk de pest verwekt, doordien de Runderziekte zoo vergiftig en aanstekende is, dat daardoor schier al het vee op zoodanige plaatsen, alwaar de ziekte grasseert, besmet, aangestooken en weggerukt wordt, en, zonder eenige tusschenpozing, geheele landen door woed.’
  ‘Wanneer men nu vooraf vaststelt, dat bij alle vergiftige en aanstekende ziekte een vergiftigde materie of stoffe van buiten in het ligchaam zij gekomen, zoo behoort het vergif door gepaste artzenijen van zijn vergiftige schadelijke kracht ontbloot, of gelijk men zegt, gedood te worden, of het moet zoo dra mogelijk weder uit het lig-chaam het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.worden uitgedreeven. Vermits men in de Apotheken gene artzenijen heeft, en er ook tot nu toe geene bekend zijn die een specifieke of direktwerkende kracht bezitten, om het vergif van de kinderpokjes, van den rooden loop, van de vlekkoorts, of van de pest te dooden, of die ziektens hare vergiftige kracht te benemen, zoo blijft voor ons geen andere weg open, dan dat wij ons beijveren, om het vergif zoo dra mogelijk weder uit het ligchaam te verdrijven.’
  ‘Onze natuur doch is zoodanig gestelt, dat dezelve alles uit het ligchaam tracht uit te drijven hetgeen overtollig of schadelijk daarin gevonden wordt, te weten door den stoelgang, door de urine of pis, en door de pori of zweetgaten van den huid, en zelfs somtijds door den mond en neus. Dienvolgens hebben onze oudste Geneesheeren altoos geleeraard en aangeraden, dat men in zulke gevallen den weg verkiezen moet, dien de natuur ons aanwijst, en dat men alsdan door gepaste geneesmiddelen de natuur moet trachten ter hulpe te komen; wanneer namelijk de krachten der natuur te zwak waren, moest men ze pogen te versterken; indien ze te sterk werkten, moest men trachten dezelven tot bedaren te krijgen, en in gevalle de werkingen verkeerd waren, moest men ze zoeken te regt te brengen.’
  ‘Vermits ik hier boven aangetoond heb, dat het vergif bij de ziekte van het Rundvee meest overeenkomt met het vergif, het
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.welk de pest onder de Menschen veroorzaakt, zoo volgt daaruit, dat dit vergif bij de Runderen, even als die van de pest bij de Menschen, uit het ligchaam behoort uitgedreven te worden. Alle Geneesheeren, dewelke ten tijde van pest gepractiseerd hebben, verklaren, dat zoo vele zieken als van de pest geneezen zijn, alle 't zij pestbuilen of pestblazen, of ook wel beide te zamen, hebben gehad, en dat de geenen, die zulke kenteekenen niet kregen, alle gestorven zijn, ten bewijze, dat de natuur het vergif, door middel van die pestbuilen of pestblazen, uit den ligchamen uitgedreven heeft.’
  ‘Dat nu de natuur bij het Rundvee het vergif op gelijke wijze tracht uit te drijven, en ook werkelijk bij de Beesten, dewelken genezen zijn, uitgedreven hebbe, wordt door de ondervinding geleerd, dewijl men zoo hier als op andere plaatsen, zoo bij de genen die gestorven, als bij de genen die geneezen zijn, pestblazen gevonden heeft, met dit onderscheid echter, dat bij de gestorvene verscheiden grooten pestblazen onder den huid waren, waaruit het koude vuur was ontstaan, en bij eenige weinige ook kleine blazen op den huid, terwijl bij de gezond gewordene eene groote meenigte kleine pestblazen op den huid gevonden werden, zoo als men inzonderheid voor weinige jaren in Frankrijk waargenomen heeft.’
  ‘Doordien echter de huid der Runderen veel dikker en digter is dan de huid der
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.Menschen, zoo drijft de natuur het vergif wel uit tot onder den huid, doch het kan door dien vasten en dikken huid niet doordringen en dus buiten het ligchaam geraken, weshalve de natuur haar oogmerk niet bereiken kan, dan slechts bij weinige Runderen, die mogelijk maar weinig vergif in 't lijf hebben gehad. Hieruit blijkt niet alleen duidelijk de oorzaak van het sterven der Runderen, maar ook teffens de onmogelijkheid, waarin de natuur zich bevindt, om alleen, en zelfs met behulp van inwendige artzenijen, ter oorzake van den dikken en vasten huid, het vergif uit het ligchaam uit te drijven, ten ware alleenlijk, wanneer de hoeveelheid vergif in eenig ligchaam slechts gering zij geweest.’
  ‘Nademaal voor eerst vele Geneesheeren, dewelke ten tijde van pest gepractiseerd hebben, verzekeren, dat alle zoodanige menschen, dewelken fontanellen of door kunst gemaakte verzweringen, verouderde opene wonden of een verzwering in de long hadden, van de pest bevrijd gebleven zijn; zoo hebben, ten tweede, de Geneesheeren, om dat zij zagen, dat alle de genen, die van de pest genezen werden, pestbuilen of pestblazen kregen, dewelken sterk etterden, den raad gegeven, dat men altoos zoodanige builen of blazen behoorde te scarificeren of vlijmen, te branden, of een diepe insnijding daarin te maken, ter bevordering en verhaasting van het etteren.’
  ‘Op deze wijze heeft weleer een Heel-meester het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.te Hamburg eenige honderde menschen in het leven behouden, doordien hij, zoo dra een lijder slechts eenige pijn in de gezwellen begon te gevoelen, aanstonds een diepe incisie daarin maakte, en daardoor een Middelen om dezelve uit het ligchaam te drijven.goede rijkelijke ettering te weeg bragt. Nademaal ik dus alles heb overwogen, bevinde ik, volgens de geneeskundige gronden, geen ander middel ter herstelling van de zieke Runderen, dan dat de dikke vaste huid van dezelven op verscheiden plaatsen doorsneden, en eenigen tijd door veroorzaakte verzwering opengehouden werde, opdat de natuur daardoor, gelijk bij de Menschen, door middel van fontanellen, het vergif buiten het ligchaam zoude kunnen uitdrijven, zonder door de hardheid en dikte van den huid daarin te worden verhinderd. Ook zoude mijn raad wezen:’
  Door het zetten van Setons.‘I. Dat men twee setacia, setons of snoertrekken maakte, (vermits dezelven sterker werken dan de fontanellen, zoo tot behoedmiddelen als tot genezing,) met een gloeijend ijzer, (opdat de werking des te spoediger en krachtiger zij), het welk van voren spits, in het midden rond, en een halve duim dik was, te weten, een onder den hals aan de borst, en een op den rug, twee handbreed van den staart; dat men door ieder van die wonden een haarsnoer of touw heenen trok, mede een halven duim dik, het welk men, dagelijks, met boomolie bestrijken en teffens heen en weder trekken moet; en dat men de wonden op die wijze
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.ten minste zoo lang moet open houden, tot dat al het zieke Vee genezen, en de ziekte daar ter plaatse geheel gecesseert is.’
  ‘II. Dat men, zoodra de wonden aan het etteren zijn, en niet eerder, aan ieder Door zweetmiddelen en zoodanige welke het koud vuur tegengaan.ziek beest dagelijks moest ingeven een lood gepulveriseerde China Chinae, met water vermengd, ten einde daardoor het koud vuur in de maag en in het gedarmte te verhoeden; dat men voorts aan ieder beest alle avonden ingeve 20 grein Campher, in een half muddeken boom olie ontbonden, ten einde daardoor de natuur ter hulpe te komen in het voortstuwen van het vergif naar den huid, doordien onder alle zweetdrij vende middelen er geen is, het welk zoo weinig hitte en teffens echter een zoo sterk zweeten veroorzaakt, als de Campher; en tot een behoedmiddel voor de nog gezonde Runderen zou, mijns bedunkens, genoeg wezen, wanneer men ieder beest slechts eenmaal 's weeks 20 lood Campher op gelijke wijze in boom-olie ingaf.’
  ‘Wat de Setacia betreft, ik acht dezelven volstrekt noodzakelijk, in zoo verre, dat bijaldien ze niet mogten helpen, ik, volgens geneeskundige gronden, niet begrijpen kan, op wat wijze eenige andere middelen zouden kunnen baat doen; doch ten opzigte van het gebruik van den Campher en de China Chinae, ik houde zulks wel voor nuttig en dienstig, maar ik kan echter niet verzekeren, dat die artzenijen noodwendig daarbij vereischt worden. Derhalve
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.is mijn raad, dat men de proef neme, ten deele met de Setacia alleen, en ten deele te zamen met het gebruik van de China Chinae en den Campher, ten einde de ondervinding moge leeraren, welke van beide behandelingen de beste zij’
  ‘Na dat ik deze mijne aanmerkingen in gereedheid had, terwijl ik in waarheid verzekeren kan, dat ik mij niet kan te binnen brengen, ergens of bij eenig Schrijver gelezen of gehoord te hebben, dat ook andere Geneesheeren tegen de ziekte onder het Rundvee het gebruik van fontanellen of Setacia aangeprezen hadden, vernam ik, dat de Heer Professor hoffmann te Halle insgelijks voor eenigen tijd een Consilium Medicum aangaande de Veepest opgesteld hebbende, daarin het volgende te kennen gaf:’
  ‘Wanneer eene zoodanige ziekte onder het vee reeds in eenig huis of stalling is ingedrongen, heeft men tot een behoedmiddel niets zekerder, beter en heilzamer bevonden, dat dat men zoo wel de gezonde als de reeds door de ziekte aangetaste Runderen een zoogenaamd snoer trekt, zoodanig, dat men den huid onder den hals voor de borst bijeen vat, en met een stevigen stalen naalde eenen draad, ter dikte van sterk bindgaren, daar door haalt, welke draad alvorens met boom-olie of met eenig ander digestivum, (losmakend middel, waardoor de toevloed der sappen of vochten verhaast
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.wordt,) moet bestreken worden, als wanneer dagelijks eenige etter uit die wonde zal uitvloeijen; en de Geneeskundige Societeit te Geneve verzekert, zoo wel als de vermaarde ramazzini, dat genoegzaam geen Rundvee gestorven is, waaromtrent men dit middel heeft gebruikt’
  ‘Dewijl ik dus hieruit gezien heb, dat geleerde en ervarene Geneesheeren, reeds voor vele jaren, de Setacia met een gelukkig gevolg hebben aangeraden, zoo ben ik daardoor in mijne gedachten omtrent de nuttigheid der Setacia bij deze Veepest des te meer versterkt geworden, hoewel ik niet geloove, dat eene zoo kleine en enge opening iets kan baten bij Rundvee, het welk veel vergif in het lijf heeft, weshalve ik ook niet kan denken, dat die Setacia op een' anderen tijd, wanneer de ziekte heviger woedde, en het Rundvee dus eene meerdere hoeveelheid vergif in het ligchaam had, iets geholpen hebben.’
  ‘Daarbenevens ben ik ook in mijne meening nog meer bevestigd geworden, dat de natuur het werkelijk gestende vergif door de gemaakte fontanellen uitdrijft, vermits de Heer lenfilius meldt, dat hij een vrouwspersoon heeft onder handen gehad, die door de kinderziekte was aangetast, en die ter zelfder tijd een fontanel had, uit dewelke, gedurende de ettering der pokjes, dagelijks een stank voortkwam, naar die van een lijk zwemende.’
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.‘Ofschoon ik van gedachten ben, dat de Setacia volgens mijn begrip het eenige middel zijn, het welk tegen de Veepest van nut wezen kan, zoo volgt nogtans daaruit niet, dat ze daarom helpen moeten; want dat ze helpen kunnen, en ook werkelijk vele Runderen geholpen hebhen, is door de bovengemelde Geneesheeren van Geneva en door den Heer ramazzini betuigd geworden; doch het vergif kan echter somtijds eene zoo inetende scherpheid bezitten, dat het al ten eerste het koud vuur in de inwendige deelen doet ontstaan, als wanneer geene artzenijen meer baten kunnen, zoo wel bij de Menschen, als bij de Runderen.’
  ‘Van ganscher harten middelerwijl wensch ik, dat het den Oppersten Medicijnmeester behagen moge, dit of eenig ander Consilium Medicum te zegenen, op dat die schadelijke en verderfelijke landplage eindelijk afgewend worde. Ik wensche ook te gelijk, dat alle de genen, die zich in de noodzakelijkheid gesteld zien, om van dit middel bij hun Rundvee gebruik te maken, daarbij hooger op zien mogen, en gedenken, dat geen kruid noch plaister helpen kan, bijaldien de Heer zulks niet door zijnen zegen wel doet gedijen.’
  
  ‘Duisburg, den 4. April 1769.’
  (Was geteekend)
  J.T. SCHONENBERG, Med. Doct.
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.Voorts komen wij nu tot de opgave van een der middelen, het welk het meeste gerucht in Europa gemaakt heeft, namelijk het gebruik van het teerwater. Dit middel is reeds vroeg in Engeland en ook in Duitschland bekend geweest, althans in het berigt uit Berlijn, hier voren op bladz. 379 tot 393 medegedeeld, vindt men er melding van gemaakt; naderhand hebben zeer voorname Doctoren in Engeland er over geschreven, en er is aldaar en hier te Lande verschillend over dit middel gedacht, niettemin heeft hetzelve onder onze Landzaten nog al eenige opgang gemaakt: wij zullen deswegens een stuk mededeelen, van het welk in de Leydsche Courant van den 2 Junij des jaars 1769 gebruik is gemaakt, en waarvan de echtheid der daarin gemelde proef, ons door een kundig man en eenen teunis snoek, te Reewijk, bevestigd is; in hetzelve komen wel eenige zaken voor, welke bij de opgave van de uitwendige kenteekenen der Veepest behooren, en daar ook meestal bij gemeld zijn, echter hebben wij er dezelve ingelaten, ten einde dit stuk in deszelfs geheel mede te deelen. Zie hier dan hetzelve:
  
  Geneeswijze door middel van Teerwater.‘De steeds toenemende ziekte onder het Rundvee, de smertelijke gevolgen, die dezelve noodwendig voor ons Vaderland hebben moet, en de zucht, om iets toe te brengen tot het algemeene welzijn, mij aangespoord hebbende tot het zoeken van een
  
  
  het rundvee.
  V. Afd XIII. Hoofdst.eigenaardig middel, om deze verderfelijke kwaal te voorkomen of te genezen, heb ik niet kunnen nalaten aan het algemeen van mijne pogingen dienaangaande verslag te doen, te meer, dewijl dezelve zoo eene zigtbare goede uitwerking gehad hebben, dat ik op goede gronden meene, door een eenvoudig middel den Landman in staat te kunnen stellen, om, onder 's Hemels bijstand, een groot gedeelte van hun Rundvee te kunnen in het leven behouden.’
  ‘Vooraf dient men te weten, dat mij bij een allernaauwkeurigst onderzoek gebleken is, dat het hoofd als de zitplaats der ziekte van deze dieren moet aangemerkt worden; dan, of dezelve juist daar haren oorsprong neemt, laat ik ter beslissing van andere onderzoekers over; zeker is het ondertusschen, dat men het hoofd zeer zwaar verstopt en verkouden vindt, de keel en het verhemelte gezwollen en met taaijen slijm bezet, de tanden los in den mond, en den bek zoo teer en zwak, dat zij niet in staat zijn om eenig voedsel hoegenaamd van den grond te kunnen opnemen, en het drinken hun maar alleen mogelijk is.’
  ‘De ziekte neemt haren aanvang, en wordt kennelijk, wanneer de melkbeesten minder melk geven, minder eten en minder herkaauwen, ja op het laatst met het een en ander geheel uitscheiden. De eenige hulp, die men hun dan kan toebrengen, is door het drinken; doch de ondervinding geleerd hebbende, dat het koud water, het
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.welk men in deze omstandigheid in eene groote hoeveelheid doet gebruiken, niet anders te weeg brengt, dan eene afgang van donkergroen en zwartachtig vuil water, heb ik bedacht geweest, om langs dezen weg de genezing te bewerken, door in plaats van het koud water, eenen genezenden en versterkenden drank te doen gebruiken. Te dien einde heb ik eene proef genomen met het afgetrokken Teerwater, zijnde een eenvoudig en teffens een geheel onkostbaar middel, dewijl de Teer twaalf- en meermalen kan afgetrokken worden, en dan nog bekwaam blijft tot het gewoon gebruik.’
  Bereiding van het zelve.‘Wat de bereiding van dit Teerwater belangt, hieromtrent heeft men maar alleen op te merken, (zullende het overige uit de genomene proeve genoeg blijken,) dat hetzelve zeer klaar moet zijn, niet witter van kleur dan witte Fransche wijn, noch hooger dan Spaansche wijn.’
  ‘Met dit middel heb ik in de verleden maand April de volgende proeven genomen, wanneer het Rundvee van willem verduijn, Bouwman aan de Tempelkade onder Reewijk, met deze droevige ziekte bezocht werd; hij heeft er (naar mijn voorschrift) op de volgende wijze gebruik van gemaakt. Hij nam een groote kuip, en vulde dezelve met een derde Moskovisch Teer en twee derde water; dit wel doorgeroerd zijnde, liet hij het 24 uren staan trekken, en schepte vervolgens des morgens en des avonds zoo veel er van af, als hij
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.tot gebruik van zijne reeds ziek geworden beesten noodig had. In plaats van het afgeschepte water, goot hij er weder zoo veel versch water op, roerde het wel door, en liet het staan trekken tot dat hij het wederom noodig had; dit herhaalde hij dagelijks, tot dat de ziekte op zijn stal een einde nam.’
  ‘Dit Teerwater gaf hij den zieke beesten, bloedlaauw gemaakt zijnde; doch vernemende dat zij het Teerwater met geen groot genoegen dronken, vermengde hij hetzelve met een gedeelte fijn gestampte lijnkoeken en een gedeelte bloem van boekweit, maar toen wat troebel zijnde, roerde hij hetzelve in flesschen door malkander, en goot het door een hoorn in de keel. Aan de melkbeesten gaf hij des morgens en des avonds 4 a 5 gewone flesschen, iedere flesch met omtrent ¼ pond de helft lijnkoeken en de helft bloem van boekweit gemengd; aan de andere beesten gaf hij wat minder, geproportioneerd naar de grootte van hunne ligchamen. Door deze behandeling heeft hij van zijne melkbeesten omtrent ⅔, namelijk 13 van de 18, in het leven behouden; ook zijn door dezelve middelen hersteld een Stier, benevens eenige Pinken en Kalveren, uitmakende mede omtrent ⅔ van het getal, dat hij voor de ziekte in leven had.’
  ‘Deze gelukkige uitkomst mij meer en meer bevestigende dat er volstrekt zacht voedsel in de maag moest worden gebragt, en wel zulk voedsel, dat gemakkelijk door
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.de keel kan passeren en ligt in de maag worden verteerd, zoo hebbe ik uit alle de voedsels, aan mij bekend, geen bekwamer kunnen uitdenken dan gemalen mout van gerst.’
  Voeding der zieke beesten, door gemalen mout van gerst.‘De ondervinding die ik heb, hoe gezond zulks voor de Paarden is (om des avonds te dienen voor eene slobbering,) gaf mij te meer hoop van eenen goeden uitslag. De Brouwers en Stookers van moutwijnen weten allen, dat goede mout, van gezonde gerst gemaakt, voor ruim de helft smeltbaar is, en dat de overige deelen bestaan in de fijne bast van het mout, doormengd met kleine grutjes, zijnde het gemalen mout ook van die natuur, dat het, nat gemaakt zijnde, zoo zacht en smerig wordt, dat, als de Beesten het maar met de lippen konden opnemen (dat hun gedurende de ziekte geheel onmogelijk is,) het zonder kaauwen door de keel zoude passeren.’
  ‘Om gemelde redenen, besloot ik op den 12. Mei, aan teunis snoek, Bouwman onder Reeuwijk, een zak gemalen mout van gerst, te zenden, om de Beesten, ingeval van ziekte, er mede te voederen, waartoe hij reeds den 15. daar aanvolgende gelegenheid kreeg, dewijl er twee van zijne Beesten in het land ziek gevonden werden, en eenige dagen later nog vijf anderen, dus had hij in het geheel zeven zieken Beesten, welke alle uit het land op zijne stal zijn gebragt en op de volgende wijze behandeld geworden.’
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.‘Men dekte hen terstond den kop en hals met een kleed, om dezelve zoo veel mogelijk te verwarmen en uit te broeijen, echter zoo, dat neus en mond vrijgelaten werd; en men deed denzelven op reeds te vooren gemelde wijze enkel het Teerwater gebruiken, vervolgens nam men 3 pond gemalen mout, en mengde daaronder een half-pintje jenever, ter versterking van de verzwakte ingewanden, doende er alleen zoo veel water bij, als er noodig was om het mout behoorlijk nat te maken, want daar moet niets droog in blijven; dit gaf men den zieke Beesten dagelijks in, alleen met dit onderscheid, dat men de kwantiteit van 3 pond verminderde, naar gelang der proportie van hunne ligchamen, en om ze niet te overvoeren, vooral in het begin der ziekte, gaf men hen deze 3 ponden in zes reizen.’
  ‘Het had in het eerst wat moeite om het mout door de keel te krijgen, doch men vond, dat het echter zeer wel konde geschieden door twee personen, waarvan de eene, staande aan de linkerzijde, den mond openhield, en de andere aan de regterzijde, met de hand zoo veel mout als hij vatten konde, op zijde van de mond, zoo na in de keel bragt als mogelijk was. Bij deze gelegenheid bevond men dat de Beesten, de zoete smaak van het mout gewaar wordende, alle moeite aanwende om het te kaauwen en door te slikken.’
  ‘Op deze manier de zieke Beesten van gemelde teunis snoek gevoerderd zijnde,
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.heeft hij er vijf van de zeven in het leven behouden.’
  ‘Een van de gestorvene Beesten gaf veel hoop van herstelling, dewijl hetzelve dertien volle dagen heeft ziek gestaan, doch na den dood geopend zijnde, bevond men, dat eene zware verzweering in den hals en keel, den dood had veroorzaakt.’
  ‘Tot nader onderrigting, kan men hier nog bijvoegen, dat het mout met de hand moet ingegeven worden, en niet door een hoorn, gelijk men in andere gevallen gewoon is, om dat men anders te veel water noodig heeft; om het mout door den hoorn te doen passeeren.’
  ‘Als men de Beesten met mout voedert, moet men hun des morgens nuchteren, en des avonds voor dat men na bed gaat, 2, 3 à 4 pinten Teerwater geven naar de grootte van hunne, ligchamen, doch des morgens moet men, naar het ingeven van het Teerwater, een uur wachten voor dat men hen met mout voedert.’
  ‘Tot slot moet men hier nog bijvoegen ten opzigte van het Mout en Teerwater, het welk mogelijk op sommige afgelegene plaatsen niet gemakkelijk te bekomen is, dat men daarom niet werkeloos behoeft te zitten, dewijl men reden heeft, om te denken, dat men van van alle bloem- en meelspijzen, gen engd in warm water, en dan door een hoorn ingegeven, een goeden uitslag te wachten heeft, mits dat men geen water afzonderlijk laat drinken, om de plas
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.niet te vergrooten, want men is door eene gedurige en naauwkeurige beschouwing volkomen verzekerd, dat, indien er geen zacht voedsel in de maag gebragt wordt, de beesten tegen alle aangewende middelen aan, uit hoofde van het gebrek in den mond, het welk hun de kaauwing verhindert, van honger en gebrek moeten sterven.’
  
  Bij dit stuk stellen wij ook nog een ander stuk, het welk mede in dien tijd aan den Leydschen Courantier, ter plaatsing, gezonden is, en betrekking heeft op de Ettergezwellen in de long, waaraan de Koeijen somtijds, na van de Veepest hersteld te zijn, kwijnen en sterven; luidende hetzelve als volgt:
  
  Geneesmiddel tegen de ettergezwellen in de long van Koeijen, welke van de Veepest hersteld zijn.‘Gezien hebbende in de Leydsche Courant, No. 107, dat van de klein Lankumsche inent-ziekte eerst gebeterde Hokke lingen, na hersteld te zijn; en herkaauwd te hebben, aan ettergezwellen in de long gestorven zijn vijf, die geene medikamenten gebruikt hebben, en ik sedert Ao. 1746 van diversche Landlieden verstaan hebbende, dat aan dergelijke kwaal verscheiden gebeterde beesten, na derzelver herstelling en herkaauwing, ook insgelijks gestorven zijn, en mijns wetens daartegen tot nog toe geen hulpmiddel is uitgevonden, zoo deele ik, of het ten algemeenen nutte van zegen zijn mogte, bij dezen mede een recept, dat ik uitgedacht en met succes geappliceerd heb
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.aan een mijner, van de natuurlijke ziekte herstelde, Beesten, het welk mede, na (8 of 10 dagen) herkaauwd te hebben, daarbij uitscheidde, ja in 't geheel niet meer at, op den huid vol luizen raakte, de vier pooten bijeen gesteld, rondruggig stond te kugchen, en dus van dag tot dag verergerende, zijn dood verwacht wierd. Ik kleinsde, tot bijna aan de kook, in een nieuwe aarden verglaasde pot, op beglomde kolen:’
  
  ‘6 pond koekebakkers honig.
  4 pond gewone stroop.
  wit kommetje schoon water.
  1½ wit kommetje lamp-olie.’
  
  ‘Na die vereeniging heb ik daarvan 1 wit kommetje vol, met een versch gelegd fijn geklutst hoender-ei, en ½ pint versch gemolken, nog warme, zoetemelk, wel door een geroerd, alle dagen tweemaal, een uur voor den voertijd, aan het beest, door een hoorn, laten ingieten. Dit middel, na eenige dagen innemens, uitgebruikt zijnde, bleef het beest nog eveneens. Het ten tweede reize ingegeven zijnde, begon het iets aan 't hooi der naast hem staande beesten te rieken. Het middel ten derdemale uitgebruikt hebbende, begon het somtijds een enkel lokje hooi te vatten, doch liet dat weder vallen, in 't geheel niets etende, alleenlijk levende van het ingegevene; maar het middel ten vierdemale uitgebruikt zijnde, begon het iets, doch zeer
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.weinig, hooi te eten; het middel ten vijfdemale uitgebruikt zijnde, at het greetig door, en is, sedert nog vele jaren, een allerbest melkgevend beest geweest.’
  
  Hierop laten wij volgen de opgaaf van een geneesmiddel in de Veepest, medegedeeld door j.f. pascal te Berlijn, in het jaar 1770, luidende als volgt: