text: Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Blijmoedigheid, blijdschap, vrolijkheid, vreugde, verrukking. - Helderheid en tinteling van oogen, zonneschijn op het gelaat, een opgericht hoofd en houding, levendigheid van gebaren, dit een en ander, al hooger stijgende, naarmate het aangename gevoel, dat wij in het algemeen Vreugde noemen, meer en meer aangroeit en in verrukking overgaat, vergezelt in de natuur deze zielsgesteldheden, en ten minste een zweem daarvan wordt dus ook bij de Mondelijke Voordracht van haar taal gevorderd. Wat de stem daarbij betreft, ze zij van toon hoog, ras, levendig, opgewekt, krachtig, en vurig. Draag met zulk een stem bijv. veel in Psalm 30, 118, 135, 136 en in meer soortgelijke dank-, lofen zegeliederen voor; gelijk onder de Kerkgezangen het Halleluja! van Gez. 1, van Gez. 50 en anderen; het triomf, triomf, Immanucl! van Gez. 141; het triomf, halleluja, triomf! van Gez. 146 enz. in dien trant moeten luiden. Spreek zóó, met inachtneming evenwel van een zekere kalmte, die bij inleidingen altijd
  vereischt wordt, den aanhef van van der palm's Vaderlandsche Uitboezeming uit: ‘Droom of waak ik? Door welk een onbekend vermogen vind ik mij twee eeuwen vroeger op het tooneel der geschiedenis verplaatst? In het midden van een eendrachtig, gelukkig volk, aan 't welk eensklaps juk en boeyen van hals en handen zijn afgevallen? ..... Hoe gaat gij, jonge lieden, hoe gaat gij zoo vrolijk, zoo moedig en juichend door de straten? ... Hoe is uw gelaat zoo helder en blinkend, vaders, moeders, die met angst uwe zonen zaagt opgroeyen?’ enz. - Zouden een somber gezicht en een langzame, temerige toon van Voordracht hier niet een ware wanklank zijn? Dit geldt evenzeer van de eerste regels der Holl. Natie:
  
  Ik juich! geen grooter heil heeft ooit mijn ziel gestreeld,
  Dan dat ik, Neêrland! ben op uwen grond geteeld, enz.
  
  en van veel andere plaatsen.
  Droefgeestigheid, treurigheid, droefheid, smart, hartzeer. - Geheel het tegenovergestelde van vreugde. Een dof, somber, neêrgeslagen of op eene matte wijze den blik verheffend oog, koude gelaatstrekken, eene gebukte houding, een flauwe, slepende, gedempte, soms als in tranen stikkende toon van stem, langzame gebaren zijn aan de droefheid, ten minste aan de stille smart en aan het de ziel doorknagende hartzeerDit hartzeer is een woord, vol van schilderachtige uitdrukking in onze taal, en hetzelfde, maar op eene wel zoo zinnelijk aanschouwelijke wijze, aanduidende, wat de Hoogduitschers Gram, ein tiefer Gram noemen. - Vergelijk hier, over de hartstochten en andere zielsgesteldheden, de Redekunst van den scherpzinnigen aristoteles, die bij de bepaling van sommige zielstoestanden en zielsbewegingen hier en elders meer of min gevolgd is, en wiens onvergelijkelijke fljnheid in die bepalingen in vroeger jaren reeds door eenige voorbeelden in het licht gesteld is in (lulofs) Akademische Voorlezingen over de Vinding in de Welsprekendheid naar de denkbeelden der Ouden (Gron. bij j. oomkens, 1822)., eigen, en iets daarvan mag wel zichtbaar zijn of zich hooren laten in hem, die de uitboezemingen dezer treurige gewaarwordingen bij monde voordraagt. Hoeveel graden er echter in de droefheid zijn kunnen, gevoelt men, en tevens dat alleen de Tooneelspeler, niet de gewone Redenaar of Declamator, verscheiden daarvan kan en mag pogen uit te drukken. In elk geval begrijpt ook de eenvoudigste lezer, hoe de toon der vreugde nooit die der droefheid zijn kan, en welk een verschil het over het geheel te weeg brengen moet,
  of men de zoo straks aangehaalde jubelpsalmen dan wel davids rouwklacht over saul en jonathan, Psalm 38, 42, 43, 137 en dergelijke, of de Klaagliederen van jeremia voor te dragen heeft. Moet zoo de aanhef eener lijkrede van bossuet, of wel het begin en verder veel van het overige uit van der palm's redevoering bij den dood van borger: ‘Het is een treurige plicht, dien ik in dit uur te volbrengen heb, en nochtans is het zoet voor mij die te mogen volbrengen. Ach, hoe gaarne zouden wij hem nog in ons midden zien, dien wij hier komen beweenen!’ enz.; - moeten zij, herhaal ik, niet geheel anders uitgesproken worden dan de zoo even aangehaalde woorden uit de Vaderlandsche Uitboezeming, of een aantal zinsneden uit de Feestrede ter herinnering van Leyden's Ontzet, of uit die ter Gedachtenis van den Akademieleeftijd, allen van denzelfden nederlandschen redenaar? Alle droefheid intusschen is, behalve het verschil van graden, dat zij hebben kan, ook niet van gelijken aard, en men moet dit in de Voordracht wel in het oog houden. Een veel stiller, zachter, meer smeltende toon van weedom moet bijv. in de Mondelijke Voordracht van borger's Treurlied aan den Rijn, van nieuwland's Rouwzang op den dood zijner gade, van tollens' aandoenlijk gedicht op het overlijden van zijn zesjarig dochtertjen, heerschen, dan bijv. in die van sommige rouwdichten van bilderdijk, in welke de uitboezemingen der smart zich schier in de jammerkreten der wanhoop schijnen te verliezen.
  Welwillendheid, liefde, tederheid, vriendschap. - Het zijn die gesteldheden der ziel, die uit zinnelijke en zedelijke sympathie met het voorwerp, dat wij genegenheid toedragen (wie en wat dit voorwerp ook wezen mag), gesproten zijn. Hare taal heeft iets innigs, iets reikhalzends en smachtends, dat zich ook door eene zekere tederheid en smeltende zachtheid van stem, en door eene daarbij passende houding en gebaren, moet kenmerken. Alleen de tooneelspeler evenwel kan dit in de hoogste graden uitdrukken. Men late er desniettemin ook als Voorlezer reeds iets van blijken, als men de woorden van genegenheid en vriendschap uitspreekt, die david en jonathan met elkaâr wisselen, of wel die plaatsen uit het Hooglied, waarin de wel zinnelijke, maar toch kuische liefde van een minnaar voor zijn geliefde zoo dichterlijk naar oosterschen trant geschilderd wordt. Welk eene tedere huwelijksmin straalt er ook niet door in de taal, die vondel, in het vijfde bedrijf van den Gysbrecht van Aemstel, aan Gysbrecht's gade, Badeloch, in den mond legt, als zij van haren
  man niet scheiden wil, en onder anderen de treffende woorden uit:
  
  Met smarte baarde ik 't kind en droeg het onder 't hart;
  Mijn man is zelf het hart; 'k heb zonder hem geen leven;
  'k Zal u om lief noch leed bezwijken noch begeven,
  'k Beloofde, u houw en trouw te blijven tot den dood;
  
  woorden, die met innige tederheid (con tenerezza zeggen de italiaansche zangkunstenaars), maar tevens met levendigheid (con vivezza) dienen uitgesproken te worden.
  Haat en wrokFelle uitboezemingen van afkeer en haat vindt men in de redevoeringen van demosthenes tegen Filips van Macedonië, en de daarnaar genoemde Philippica, of redevoeringen van cicero tegen zijn doodvijand antonius. Het is ook de hartstochtelijke taal van haat en vijandschap, zooals zij zich in de verschrikkelijke vervloekingen lucht geeft, die de fransche treurspeldichter corneille (zie boven, blz. 197) aan zijn Camille tegen Rome in den mond legt in het treurspel Horace:
  Rome, l'unique objet de mon ressentiment! etc. Verg. ook de taal van Valentijn in den Faust van göthe.. - Haat is juist het tegenovergestelde van liefde. Wrok is een oude, ingekankerde, met wraakzucht gepaarde, diep in de ziel broeyende haat. In beider taal moet een toon van bitterheid en wrangheid klinken, die zich door een geheel ander geluid van stem dan dat der liefde kenteekent, en waarbij de gelaatstrekken geene zachte, aanminnige, maar een harde en terugstootende plooi erlangen. Draag met die stem en dat voorkomen de uitboezeming van fellen haat en wrok voor, die helmers in zijn ‘fragment van een onuitgegeven treurspel’ zekeren Griek tegen de Romeinen in den mond legt, nadat zij de grieksche onafhankelijkheid geheel vernietigd hebben:
  
  Maar, Grieken! schoon ge als 't vee voor 't outer wordt geveld,
  En machteloos uw kruin buigt voor het vreemd geweld,
  Eens komt het uur der wraak tot straf der rustverstoorders:
  Gestrenge Nemesis recht eens uw vrijheids-moorders.
  De dag blaze in uw hart het vuur der wraak steeds aan!
  De nacht leere eens uw kroost onmerkbaar toe te slaan!
  Ja, de eerste kreet, dien gij uw staamlend kind doet hooren,
  Zij slechts een kreet der wraak, aan Rome toegezworen!
  Aan moeders borst zuig' 't kind den dorst reeds in dier wraak!
  't Vuur, dus in 't hart gevoed, berste uit en brande en blaak';
  Ontvlamm' het jeugdig hart met ongelescht begeeren;
  Om 't wee, op ons gehoopt, op 's vijands kruin te keeren! -
  
  Als 't kind ten jongling rijpt, voert 't dan, in 't holst der nacht,
  Voor de outers van de Goôn, naar 't graf van uw geslacht!
  Zweert daar bij Jupiter, met opgeheven handen,
  Te woekren met de wraak op onze dwingelanden!
  Het wee, dat ons thans treft, en hun het hart verstaalt,
  Word' duizendvoudig door ons kroost aan hen betaald! -
  Gij, Godheên, die mij hoort! staaft en vervult mijne eeden!
  Gij ziet nu 't grieksche bloed in 't stof, als kaf, vertreden:
  Duldt niet, dat 's roovers klauw ons als zijn prooi verdeel',
  En bij 't Bacchantenmaal zich in ons jammren streel'!
  Laat, laat Prometheus straf hem onzen angst doen boeten;
  Hij wane in ieder Griek een wrekend God te ontmoeten,
  Die, met den bliksem van de wraak altoos gereed,
  't Gevoelloos hart hem treffe en hem met voeten treed'!
  Gij, Goôn, die 't grieksche volk hebt uit het niet getogen!
  Gij kunt niet straffeloos 's Lands ondergang gedoogen!
  Gij toeft ('k aanbid uw wit), om zeker toe te slaan!
  Gij stemt mijn bede toe; - juicht, Grieken! 'k sterf voldaan!
  
  Nijd en afgunst. - Het wezen van den Nijd (niet met Naijver te verwarren) wordt in het woord Afgunst vrij duidelijk uitgedrukt. Men gunt een ander, inzonderheid een zoodanige, met wien men meer of min op gelijken voet staat, zeker waar of schijnbaar geluk niet, hetwelk hij bezit, en men is hem deswege vijandig; niet juist zoozeer, wijl men dat geluk voor zich zelf begeert (dit kan er wel bijkomen, maar is geen vereischte), als alleen omdat men zich ergert, dat de benijde het geniet‘De Nijd’, zegt ongeveer aristoteles in zijne Redekunst, ‘is een zeker smartelijk gevoel tegen gelijken wegens hun geluk, dat de strekking heeft, niet dat dit geluk het onze, maar dat het niet het hunne zij, of meer letterlijk, niet dat er iets voor ons zelf zij, maar om hen’. - Over het juiste en fijne dezer bepaling zie de zooeven aangeh. Voorlezingen over de Vinding, bl. 209. Bij ovidius, in zijne Metamorfozen of Gedaanteverwisselingen (door Vondel en Bilderdijk vertaald), vindt men eene hoogst dichterlijke beschrijving van den Nijd, als eene soort van Godin gedacht. Zoo ook in vondels' Jozef in Dothan.. Nijd en afgunst zijn dus koude, lage, kruipende, de ziel verterende, meer innerlijk werkende dan steeds naar buiten zich vertoonende gemoedsaandoeningen, en de taal van den nijdigaard ademt ergernis, minachting, verkleinzucht, en bij wijlen valschheid. Hiervan moet men een zweem aan de Voordracht bijzetten, schoon de volledige nabootsing den tooneelspeler worde overgelaten. Deze en gene gezegden van jakobs zonen over hunnen
  broeder jozef, gezegden, die vondel in het eerste tooneel des tweeden bedrijfs van zijnen Josef in Dothan uitgebreid heeft, zijn vol van nijd. In schiller's Gang naar de IJzersmelterij moet men den toon van nijd en tevens sluwe valschheid, die met honigzoete woorden de ziel des Graven van Saverne tegen den onschuldigen Fridolijn vol vergift en gal spuwt, in de taal van Robbert, den jager, vooral doen hooren. Zoo bijv. in het coplet:
  
  Wat is, ô Heer, uw lot toch zoet!
  (Dus ving de valschaard aan):
  Geen argwaan weet in uw gemoed
  Zijn helsche klauw te slaan;
  Gij hebt een edle, brave vrouw,
  Zoo trouw als schoon, zoo schoon als trouw,
  En wie haar kuischheid mocht belagen,
  Niet een zal in dien gruwel slagen, enz.
  
  Dit alles moet met eene temerige, gluiperige, gladde, fluweelen, meer zachte dan harde stem, en met een gelaat, dat zich onophoudelijk tot een gemaakten en valschen, maar tevens kwaadaardigen en den vijandigsten nijd verradenden glimlach plooit, worden uitgesproken.
  Toorn, gramschap, verbolgenheid, woede. - Deze hartstochten zijn van een voor het oogenblik veel onstuimiger, luidruchtiger, sterker naar buiten zich vertoonenden aard, dan de nijd, ja, zelfs dan de haat. Toorn, enz. is het eensklaps opbruisend on hevig, schoon vaak kortstondig leedgevoel over onrecht en veronwaarding, welke, zoo wij meenen, ons of anderen, in wie wij belang stellen, aangedaan worden; met welk smartelijk gevoel zich de zucht paart, om over die beleediging eene oogenblikkelijke wraak te nemen. Vlammenschietende oogen, een nu gloeyend rood, dan doodsbleek gelaat, bevende lippen, grimmig verwrongen aangezichtsspieren, kort, afgebroken lichaamsgebaar, en wat er al meer van dien aard is, dat sterk in het oog valt, kenteekenen den in toorn opstuivende. Zijne taal is hoog en schel, rasch, hevig, soms scheldend van toon. Leg iets van dien toon in de Voordracht der woorden, die, in den eersten zang der Ilias van homerus, Agamemnon en Achilles, ziedende van drift, tegen elkaâr uitbraken. Draag zoo de taal van toorn en verontwaardiging voor, die bij virgilius van 's grijzen Priamus lippen vloeit, als hij zijn zoon door den bloeddorstigen Pyrrhus ziet ombrengen. Draag zoo ook voor wat vondel, in nabootsing meer of min van
  den latijnschen dichter, aan Bisschop Gozewijn van Amstel tegen Haamstede in den mond legt, als deze in den Kerstnacht de nonnen van 't Clarissenklooster vermoordt:
  
  Uw vader leî de hand wel eerloos aan een vrouw,
  Maar zoop nooit vrouwenbloed of werd daarom gelasterd, enz.
  
  Zie hier boven bl. 56. - De toon van den toorn kan almede het meest in de Voordracht uitkomen. Zijne hoogste nabootsing echter, en wanneer de toorn geheel in woede overgaat, behoort slechts op het tooneel. Wee hem, die zulke uitersten op den kansel zou willen brengen! - Met toorn vermengt zich dikwerf datgene, wat wij Verontwaardiging heeten. - Het tegenovergestelde van toorn is Zachtzinnigheid.
  Medelijden, mededoogen, deernis, enz. - Wat in het algemeen de aard dezer aandoeningen is, drukt het woord medelijden duidelijk genoeg uit. Het is lijden in onze ziel met een ander; het is gevoel van meêgaande droefheid over een zoodanig leed van een ander, als ons voorkomt niet verdiend te zijn, en, dat wij er voor houden, dat ons zelf of iemand der onzen wellicht ras ook zou kunnen overkomen. Dat veel dus van hetgeen gezegd is over de wijze, waarop het gevoel van droefheid zich, in tegenoverstelliug der gewaarwordingen van blijdschap, uiterlijk bij den mensch kenbaar maakt, ook op de manier, waarop het medelijden zich openbaart, toepasselijk is, heeft geen betoog noodig. En zoo is dan ook het gelaat van hem, die door innige deernis is aangedaan, als met een floers van weemoed overtrokken. Al zijne wezenstrekken drukken de smart uit, waarvan hij een ander bevangen ziet. Treurig en deelnemend staart zijn van tranen soms vochtig oog het voorwerp zijns mededoogens aan, en in zijne stem doen zich al die weemoedige, jammerende, nu eens meer slepende en doffe, dan rasscher en hooger klanken hooren, die de uitboezemingen van leed en verdriet kenmerken, en tot in het diepst der ziel dringen. Draag met dien toon (die echter natuurlijk een aantal van graden en wijzigingen heeft) de meeste plaatsen uit de Klaagliederen van jeremia voor. Spreek zoo de woorden van Kristus uit, als hij, vol meêwarigheid over Jeruzalem, uitroept: ‘Jeruzalem! Jeruzalem! hoe dikwerf heb ik’, enz. Zeg op die wijze, waarbij echter met deernis vooral ook gramschap en verontwaardiging zich moeten paren, het verhaal op der geeseling en kruisiging van den onschuldigen romeinschen burger gavius, dat cicero in een zijner redevoeringen tegen verres doet,
  en meer soortgelijke plaatsen uit dien grooten redenaar. Leg dien toon ook in de Mondelijke Voordracht der diep roerende schildering, door lally tolendal van het lot des ongelukkigen lodewijks xvi en zijn gezin in den kerker gegeven. Loop zoo geheel de schaal van de klanken des medelijdens door, als gij het gedicht voorleest van tollens aan een pasgeboren Wees:
  
  Struikje, van de plant gereten,
  Door de vlagen neêrgescheurd!
  Wichtje, dat de levensketen
  Nog maar weinig uurtjes beurt!
  Troont gij, van 't Heelal begeven,
  Weesje, mij uw aanblik af?
  Pracht gij, de armpjes opgeheven,
  Om een welkomsgroet in 't leven
  Of een traan op 't oudrengraf! enz.
  
  Vrees, ontsteltenis, schrik, angst ontzetting, eizing. - Meer of min gelijksoortige, slechts in mate van hevigheid of langdurigheid van elkaâr wat verschillende aandoeningen, gelijk Schrik bijv. meer eene onstuimige en plotselijk ontstaande, maar soms ras weêr verdwijnende; Angst integendeel meer eene aanhoudend drukkende, beklemmende, of benauwende vrees is. Aller grond ligt in een zeker pijnlijk zielsgevoel, dat uit de voorstelling van een wezenlijk of ingebeeld, doch, zoo men meent, dreigend kwaad voortspruit. Allen kenteekenen zich voor het uiterlijke door een soms bovenden en trillenden, soms stokkenden en gesmoorden, soms gillenden en krijschenden toon van stem, welke in de natuur of het werkelijke leven bij schrik en eizing zijn hoogste graden erlangt, en vaak met een doodsbleek gelaat, wijd geopende oogen, stijf starende blikken, te berge staande haren, terugdeinzende houding, opgeheven handen, en wat dergelijke gebaren meer zijn, vergezeld gaat. Wie, dan de Tooneelspeler, zal deze uitersten trachten na te bootsen? Wie echter gevoelt tevens niet, dat, bij eenige toenadering daartoe, de schilderiug van iets schrikwekkends, of wel de taal van den door schrik en ontzetting getroffene, ook in eene dagelijksche Mondelijke Voordracht toch altijd iets eigenaardigs moet bezitten, waardoor zij van de Voordracht van andere uitboezemingen verschilt. Vergelijk ter opheldering hetgeen bl. 155, over den aanhef van den derden zang der Holl. Natie, bl. 190, over staring's Verschijnsel, enz. gezegd is. Een toon van levendige ontroering en herinnering van geleden schrik heersche zoo ook in het verhaal, dat Badeloch,
  in den Gysbrecht van Aemstel, van de verschijning der schim harer nicht Machteld van Velzen geeft:
  
  Gedenk eens, welk een schrik mijn slaaprig hart beving!
  Mijn hair, dat rees te berg, en aan een ieder hing
  Een droppel nats; het zweet begon mij uit te breken;
  Mijn lijf werd kil als ijs; ik wou en kon niet spreken.De groote treurspeelster wattier-ziezenis werd, bij 't voordragen van dit verhaal, door de levendigheid harer oogen, de beweegbaarheid harer gelaatstrekken, en door de grieksch-tragische snede van haar aangezicht - evenals thans de fransche Agar, in haar rol van Phèdre - niet weinig ondersteund.
  
  Bij 't voordragen van schiller's Duiker, drukke men ook levendig den schrik uit in het coplet, waarin de Jongeling, uit de kolken der zee teruggekomen, verhaalt, hoe een der wandrochtelijke zeemonsters, op hem, die daar in de diepte aan een koraalklip zich had vastgeklemd, was afgekomen:
  
  'k Gevoelde 't met eizing. - Daar kroop 't op mij aan,
  Met honderden pooten en grimmigen blik;
  En 't grijpt naar me, en 'k waan 't met mijn leven gedaan;
  'k Laat los de koraalklip, in zinloozen schrik, enz.
  
  Men moet zich daarbij meer of min in den toestand van den jongeling verplaatsen, die nog beeft en siddert bij de herinnering. Dit doe men ook, als men in goeverneur's Vliegend Schip (zie boven, bl. 134), aan de beschrijving der uit zee oprijzende slavenlijken komt.
  Hoop, vertrouwen, en moed. - Geheel het tegenovergestelde van vrees, enz. Men hoopt op een toekomstig goed, men vreest voor een toekomstig kwaad. Moed doet ons dat goede als nabij, het kwade als ver af aanzien. Dat de Mondelijke Voordracht eener taal, waarin hoop en moed zich uitdrukken, iets blijmoedigs en opgeruimd-krachtigs moet hebben, en van alle dofheid en somberheid moet verwijderd zijn, gevoelt men van zelf. Spreek zoo op schellen, rasschen toon den uitroep van klaessens' moedig scheepsvolks bij helmers uit:
  
  Ja, sterven wij met roem! steek, steek den brand in 't kruit!
  
  Verwondering, verbazing, enz. - Deze, rechtstreeks noch blijde noch droevige aandoeningen, uit het onverwacht zien of vernemen van iets, waarin men voor zich zelf of voor anderen belang stelt, ontstaan, openbaren zich door de figuren van uit-roepen en vragen, door een hoogen, levendigen toon van stem, door vuur der oogen, sterke beweging der gelaatstrekken, ijlings opwaarts geheven of ineengeslagen handen, soms ook wel voor een oogenblik door spraak- en roerloosheid. Daar regele men zich in de Voordracht naar, doch houde altijd plaats, tijd en hoorders in het oog, wachte zich voor uitersten, en onderwerpe de natuur aan het schoonheidsgevoel. Vergelijk de aant. op bl. 151, en het gezegde in de Aanm. en Uitb. bl. 119.
  Wanhoop, vertwijfeling, en daar dikwijls uit ontspringende zielsverbijstering. - Droefheid, als zij zwaar, maar langzaam kwijnend en knagend is, heet Hartzeer. Vergel. bl. 201. Felle, met vlagen losberstende smart, voor welke de laatste lichtstraal van geluk verdwenen is, baart Wanhoop, dat is, volslagen hopeloosheid. De wanhoop is in hare taal en bewegingen alleronstuimigst. Verwrongen trekken, verwilderde blikken, knarsing der tanden, krampachtig gebalde en dreigend tegen den Hemel zelf geheven vuisten, handgewring, voetgestamp, meer uitgegilde dan uitgesproken woorden, vol vervloekingen van God, menschen, en zich zelf, zijn der vertwijfeling of wanhoop eigen. Iets hiervan, voor zooveel het zonder den tooneelspeler te zeer uit te hangen, mogelijk is, doe men in de Mondelijke Voordracht van de taal der wanhoop zien en hooren. Zoo bijv. klinke er een flauwe galm van in het uitspreken der Bijbelwoorden: ‘Bergen, valt op ons, Heuvelen, bedekt ons!’ Zoo wanhopig luide het: ‘'k verga! 'k verzink!’ van Beylinck's echtgenoote bij helmers. Zoo de uitboezemingen der vertwijfeling, die feith in zijn Johanna Gray aan haar moeder, de Hertogin van Northumberland, in den mond legt, als het hoofd van haar dochter op het schavot gevallen is. Zoo de wanhopige kreten van Lenore in bürger's bekende romance van dien naam; regels bijv. als de volgende, waarin Lenore op de kristelijke vermaning van haar oude moeder, om door wrevel tegen God, over den dood van haar bruidegom, haar ziel en zaligheid toch niet op het spel te zetten, de schrikkelijke woorden uitgilt:
  
  O, Moeder, wat is zaligheid?
  O, Moeder, wat is Helle?
  Bij hem - bij hem is zaligheid,
  Maar zonder Willem Helle! -
  Blusch uit, voor eeuwig uit, mijn licht!
  Verdelg, verdelg mij, Hellewicht!
  
  'k Wil zonder hem na dezen
  Bij God niet zalig wezen!’Naar het leven wordt in deze, schier in alle talen overgezette ballade het wanhopig voorkomen en gebaar van Lenore geschilderd, als de Dichter zingt:
  
  Nu van haar laatste hoop beroofd,
  Rukt zij de hairen uit het hoofd,
  Vliegt razend heen en weder,
  En stort ter aarde neder.
   En zoo later:
  
  Zij schreit, zij lacht, ziet wild in 't rond,
  En bidt en vloekt in d'eigen stond,
  Verwenscht zich duizendwerven,
  En wil - maar kan niet sterven.
  (Naar de vertaling van Van Heyningen Bosch).
  
  
  Met wanhoop paart zich dikwerf eene krankzinnige verbijstering, die hare fantastische luchtbeelden in zielverscheurende jammerkreten, en door eene vermenging van den meest lachenden en spottenden met den eiselijksten en meest snerpenden toon van stem voor het oor afschildert. - Die ijlhoofdige verbijstering kan men opmerken in de woorden, die vondel in zijn, boven bl. 106, vermelden Gruwel der Verwoesting, eener zieke kraamvrouw in den mond legt, die, wanhopig over het toekomstig eeuwig lot harer tweelingen, aan het mijmeren geslagen, uitroept:
  
  Ik raaskal. Plonderpaap, ga, doop mijn lam in Styx,
  In Kalchas Hellevont! Het zal verworpling heeten;
  De razernijen staan met fakkelen als Peten, enz.
  
  Van 's gelijken heerscht zij in de taal der moeder, van wie in vondel's treurspel Hieruzalem Verwoest, gewag wordt gemaakt als uit honger haar eigen kind geslacht hebbendeVerg. daarover beets in zijne schoone studie over Reizangen van Vondel.. Nog sterker in sommige opzichten, en geheel tot waanzin overgeslagen, vinden wij haar in bürger's, door tollens vertaalde ballade Lenardo en Blandine, waar laatstgemelde schoone, uit droefheid en wanhoop over de vermoording van haren minnaar, eensklaps de vrolijkste taal uit, die met hare hartverscheurende smart het eiselijkst contrast oplevert, bijv.:
  
  En toen zij verwezen, verwilderd en bleek,
  Weêr oprees, en omgreep, en rondzocht, en keek,
  ‘Hopheisa!’ - toen sprong zij, toen zong zij zoo luid; -
  ‘Traliera! violen, speelt op voor de bruid!’
  
  ‘Hopheisa! violen, speelt op voor den dans!
  Hoe schittren mijn kleêren van paarlen en glans!
  Danst op nu, gij Prinsen, met prachtig livrij!
  Danst, Heeren en Vrouwen, van ver en nabij!’, enz.
  
  Moet, kan, en mag men die akelige mengeling van gewaarwordingen in de Voordracht nabootsen? Ja, meer of min, maar niet dan met de hoogste omzichtigheid; want hier vooral is maar een enkele schrede van het diep roerende en treffende tot het belachelijke. Men wordt bewonderd of - uitgefloten.
  Laatdunkendheid, opgeblazenheid, hoogmoed, hoovaardij, trotschheid, enz. - Zielskwalen, in een buitensporigen dunk van eigen verdiensten, en in verachting van die van anderen geworteld. - De trotschaard spreekt met opgeheven hoofd, in den wind gestoken neus, opgezette borst, smadelijk als uit de hoogte rondgeworpen blikken, gezwollen, luiden toon van stem. Men bootse in de verte daar iets van na, als men de snoevende taal van Goliath tegen de Israëlieten en David (1 Sam., 17) voorleest, of Sanherib's godslasterlijk gesnork (II Kron., 32), of het verwaande stoffen van Nebucadnezar (Dan. IV, vs. 30): ‘Is dit niet het groote Babel, dat ik gebouwd heb?’ enz., of Agamemnon's taal, vol van toorn, maar van hoogmoed tevens, tot Achilles, in den eersten zang der Ilias, of die van Juno bij virgilius in het eerste boek der Aeneïs, of die van Lucifer op verschillende plaatsen van vondel's schoone Treurspel, of de woorden van Koning Filips van Spanje in de Holl. Natie van helmers, of die van den Graaf van Saverne in schiller's Gang naar de IJzersmelterij, enz.
  Hoe het tegenovergestelde van Hoogmoed, namelijk Nederigheid en Oodmoed, zich voor het uiterlijke aan moet duiden, is bij gevolgtrekking licht op te maken. Met nederigheid, bescheidenheid, zedigheid, en oodmoedigheid gaat doorgaans ook eerbied voor anderen, gelijk met trotschheid verachting van anderen gepaard. Ondertusschen laten zich eerbied en ontzag ook meer afzonderlijk denken. Voortvloeyende uit een gevoel van minderheid of ondergeschiktheid, drukken zij zich uit door iets zedigneêrgeslagens in den blik, iets beschroomds en gebogens in gelaat en houding, en iets langzaams en plechtig afgemetens in de stem. Dat uiterlijke, die toon van stem vergezelle, onverminderd de vereischte wijzigingen, alle Mondelijke Voordracht, die tot het Opperwezen gericht is, of waarin van het Opperwezen bepaaldelijk gesproken wordt. Inzonderheid zijn zij dus noodzakelijk in de kanselwelsprekendheid, vooral in het gebed, bij het voorlezen van
  vele psalmen, enz. Zoo ook in meerdere of mindere mate daar, waar net woord tot de Vorsten en de Grooten dezer aarde, en in het algemeen tot al diegenen gevoerd wordt, die in Hoogheid gesteld zijn, of aan wie men in andere opzichten eerbied en ontzag schuldig is. Op dien plechtigen eerbiedigen toon leze men dus bijv. vele zinsneden in het smeekschrift der Verbonden Edelen tot de Landvoogdes Margaretha, zoo als dit in het tweede boek der Nederlandsche Historiën bij hooft voorkomt, en begint: ‘De Nederlanders, Mevrouwe! hebben alle eeuwen en gansch het Kristendom door, met den doorluchtigen naam van getrouwheid tot hunne Landsheeren geblonken’, enz. - Zou bij het uitspreken van dat ‘Mevrouwe!’ een luidruchtige of wel gemeenzame toon van stem, een trotsch achterover geworpen hoofd te pas komen?
  Schaamte. - Is een zeker pijnlijk gevoel van ontroering, bij de voorstelling van een zoodanig verleden, tegenwoordig, of toekomstig kwaad, als tot oneer strekt of schijnt te strekken. Het voorkomen en de taal van hem, die zich schaamt, zijn dus alles behalve hoog opgeheven, stout rondom zich blikkend, sterk en luidruchtig. Neêrgeslagen oogen, een met gloeyend rood zich soms overdekkend gelaat, een wegkrimpen en wegduiken als in zich zelf, een oodmoedige toon van stem, en wat dies meer zij, kenmerken hem daarentegen, en dit mag men bij het Voordragen van woorden, die den zoodanige in den mond gelegd worden, wel altijd meer of min in het oog houden. Die dit laatste doet, zal bijv. in schillers Kampf mit dem Drachen 's wakkeren Jongelings antwoord aan den hem berispend toesprekenden Grootmeester der Orde van Sint Jan:
  
  Maar 't Ordehoofd ziet streng hem aan,
  En zegt: ‘gij hebt iets stouts bestaan’, enz.
  
  hij zal het antwoord op die berisping niet op hoogen toon en met een fier opgeheven hoofd uitspreken; neen, veel eer met eene flauwe, zachte stem, met half neêrgeslagen oogen, en eene wat gebukte houding. Er bestaat voor het overige meer dan ééne soort van schaamte. Zoo is bijv. de loffelijke schaamteblos eener jeugdige maagd zeker geheel iets anders dan de schaamte van een berouwhebbend zondaar, wiens pijnlijk gevoel op een kwaad betrekking heeft, door eigen schuld veroorzaakt. Het tegenovergestelde van Schaamte zijn Onbeschaamdheid en Schaamteloosheid.
  Berouw. - Het bestaat in leedwezen over iets verstandelijk-of zedelijk-verkeerds, gepaard met de zucht, om dat verkeerd gedane te herstellen.
  
  Men heeft dus berouw èn over dwaasheden èn over zonden. Dat bij de taal van een berouwhebbende, vooral van diep berouwhebbenden over misdaad en schuld, geen heldere, vrolijke toon van stem, geen hoog opgeheven hoofd, geene blijde, moedige houding, geene opgeruimde gelaatstrekken en gebaren te pas komen, verstaat zich van zelf. Of zou men Psalm 51, waarin david zijn berouw en droefheid over zijn overspel en bloedschuld uitjammert, ook maar eenigsins in den toon van een muzikaal allegro willen voordragen? Het ware oorverscheurende wanklank. Neen, zinsneden als: ‘want ik kenne mijne overtredingen, en mijne zonde is steeds voor mij; zie, ik ben in ongerechtigheid geboren, en in zonde heeft mij mijne moeder ontvangen’, en soortgelijke, kunnen niet met eene te sombere, doffe, slepende, als met rouw omfloersde stem en diepe verzuchtingen worden uitgesproken. In dien trant drage men ook uit stolberg's Boetelinge de woorden voor der overspelige vrouw, die door haar gemaal met het geraamte van haren doodgestoken boel in den slotkerker is opgesloten, en daarin door een fransch ridder bezocht wordt:
  
  De oogen nauwlijks opgeheven,
  Zegt ze: ‘ik heb te zwaar misdreven,
  Ridder! - heel mijn verder leven
  Boet mijn gruwzaam misdrijf niet;
  Och, mij is slechts recht geschied!’ -
  
  Voor het overige kan de toon van 't berouw, evenals die der droefheid, bij onderscheiden gelegenheden zeer in heftigheid verschillen. Nimmer zij men echter, in de Mondelijke Voordracht van dien toon, zoo bombastisch als de fransche dichter malherbe het is, waar hij, het berouw van Petrus afschilderende, zegt:
  
  Nu barst zijn rauw gekrijt met 's donders raatling los;
  Zijn zuchten is 't geloei des winds in 't eikenbosch;
  Zijn tranen, fluks nog zacht hem bigglend van de kaken,
  Gelijken nu den stroom, die van der bergen rand
  Ter neêr ploft, overheert, en inzwelgt al het land,
  En tot één hoofdstof dreigt al 't wereldrond te maken.Naar lulofs' vertaling in zijn aantt. op blair (II, 11); het oorspronkelijke zie in Les larmes de Saint Pierre, door malherbe zelf naar het Italiaansch van tansillo gevolgd.
  
  Hoe veel roerender dan deze hyperbolische onzin is het eenvoudige zeggen der Schrift (Luc. XXII): ‘en Petrus, naar buiten gaande, weende bitterlijk’. -