text: § 31. Over de grammatikale en syntaktische, of in het algemeen logische pauzen of rusten.
  Deze regelen zich naar de scheî- of zinteekens, en zijn voor het begrip door middel van het oor des hoorders hetzelfde, wat voor dat begrip die teekens door middel van het oog zijn. Gelijk namelijk een lezer met moeite eene bladzijde schrifts zou kunnen verstaan, waarop zich geen enkel komma of punt aan zijn gezicht vertoonde, en alle zinnen, zinsneden, en woorden zonder scheiding (en voeg er bij, zonder eene enkele groote letter) aaneengeschreven doorliepen; zoo zou voor den hoorder elke bladzijde even onbegrijpelijk zijn, die hem maar in ééne vaart werd voorgelezen, en waarbij de spreker niet in het minste zorg droeg, om door kortere of langere rusten der stem diezelfde woord- en zinsonderscheidingen voor het gehoor en
  daardoor voor het begrip of verstand aan te duiden, die door die aanschouwelijke teekens voor het gezicht kenbaar gemaakt worden. Immers, evenals in een gebouw muren en deuren dienen, om de vertrekken af te zonderen, zoo dienen deze scheidingen en de daaraan beantwoordende pauzen tot splitsing der verschillende voorstellingen, die in een zin, ja, soms in eene enkele zinsnede liggen opgesloten. Zij dienen, in één woord, om het geheele logische en grammatikale samenstel van hetgeen men hoort of leest duidelijk in zijn samenhang te doen bevatten.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Dat de zinteekens het komma (,) kommapunt of semikolon (;) dubbelpunt (:) en punt (.) zijn - want het vraag- en uitroepteeken, het parenthézeteeken, het teeken van verzwijging, enz. behooren onder eene andere rubriek - weet elk een zoowel, als dat men achter een komma het kortst, achter een semikolon en dubbelpunt wat langer, en achter een punt het langst moet rusten. Bekend is het ook, dat de rust achter het eene punt soms veel langer moet zijn dan achter het andere, en dat men, om dit onderscheid voor het oog juist te kenmerken, wel voor één punt soms twee, drie en meer zou mogen bezigen. Trouwens, de langere rust duidt men ook wel aan door eene streep achter zulk een punt te plaatsen, of door met een nieuwen regel te beginnen. Voor het overige verschilt men niet zelden in het gebruik der scheîof zinteekens: de een zet een punt, waar een ander een kommapunt of alleen een komma zal zetten; deze bezigt veel, gene weinig zinteekens, ja, niemand blijft ook zich daarin gelijk, en het is dus meer de zin zelf dan die teekens, die ons leeren kan, waar wij korter of langer met de stem pauzeeren moeten. Wilden wij de leer der zinteekens van den grond af ophalen, zoo zouden wij in eene nauwkeurige ontleding moeten treden van al de deelen of leden (membra), waaruit zinnen en volzinnen bestaan kunnen; met andere woorden: in eene nauwkeurige logische ontvouwing van de wijze, waarop wij enkele en samengestelde voorstellingen vormen en in woorden uitdrukken. Zoo zouden wij echter een onderwerp aanroeren, dat òf niet onmiddellijk tot de leer der Mondelijke Voordracht behoort, òf dat wij als meer of min bekend mogen veronderstellen.
  Genoeg dus, dat het goed lezen en rusten overeenkomstig de
  zinteekens, hetzij dan zooals ze staan, of zooals ze, bij eene gebrekkige plaatsing, staan moesten, een eerst vereischte is in iemand, die bij zijn voordracht begrepen wil worden; ja, dat men geen grooter blaam op hem werpen kan, dan met te zeggen: hij rabbelt door dik en dun heen, en stoort zich aan komma's noch punten. Zoo kan dan ook het voorbijzien van een noodzakelijk zinteeken, en van de daardoor gevorderde rust, eene geheele gedachte verkeerd of op eene verschillende wijze doen verstaanZoo ontstond er eens, verhaalt men, te Rome verschil over de woorden in een testament lego tibi statuam auream hastam tenentem, of men die verstaan moest door ‘standbeeld, houdende eene speer van goud’, dan wel door ‘een standbeeld van goud, eene speer houdende’. Alles hangt hier voor het oog daarvan af, of men een komma achter statuam, dan wel achter auream plaatst; en voor het oor, of men, lezende, pauzeert achter het eerste, dan wel achter het laatstgemelde woord. - Aangaande het niet scheiden of scheiden en pauzeeren in de zinnen zegt quinctilianus te recht: Virtus autum distinguendi fortasse sit parva; sine qua tamen esse nulla alia in agendo potest. Lib. XI. c. 3.. Betracht men bijv. in het begin van het bekende evangelische gezang:
  
  O sterveling! gevoel uw waarde;
  Wat u in 't stof nog vleit,
  Uw hart is veel te groot voor de aarde,
  Gij leeft voor de eeuwigheid,
  
  niet de volle rust, die achter waarde door het semikolon vereischt wordt, en die hier met de rust van een punt wel gelijk mag staan; verandert men daarbij niet tevens, dadelijk bij den aanvang der zinsnede: wat u in 't stof nog vleit, den toon der stem, zoodat die regel niet als een aanhangsel van den eersten o sterveling, enz. beschouwd kan worden, maar integendeel als inleiding tot den derden versregel, uw hart, enz., zoo zal de onzin ontstaan: wat u in 't stof nog vleit, gevoel evenwel, o sterveling uw waarde; terwijl die zin integendeel is: uw hart, wat u in 't stof nog vleyen of bekoren moge, is voor deze aarde, voor dat stof veel te groot. Indiervoege vereischt in de hier boven, bl. 62, aangehaalde regels uit den aanhef van den derden zang der Hollandsche natie:
  
  - - - - Ik zag een Geest aan mijne zijde staan.
  Hij stond - een schaduwbeeld, onkenbaar; uit het duister
  Greep hij mij aan en sprak (het was een stil gefluister), enz.
  
  
  de zin eene rust achter onkenbaar, en declameere men niet, gelijk meestal verkeerd gedaan wordt: Hij stond, een schaduwbeeld; - (pauze) Onkenbaar uit het duister greep hij mij aan enz., maar Hij stond een (d.i. als een) schaduwbeeld, onkenbaar; - (pauze) Uit het duister, enz.