text: § 63. Vervolg. Over de Juistheid van Voordracht met betrekking tot de enkele lettergrepen en letters.
  Zelfs tot de enkele lettergrepen en letters strekt zich dus, als men gevoelt, het in de vorige § gezegde over de Juistheid uit. De letters zijn nabootsend, zegt aristoteles, en hoe weinig het er in vele gevallen op aan kome, dat men dit voor het oor schilderende in de fonetische geaardheid van sommige letters, in tegenoverstelling van andere, doe opmerken, kan dit echter somtijds zeer gepast zijn ter bevordering der fraaiheid van Voordracht.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  De r bijv., gelijk bl. 38 gezegd is, is voor eene zeer forsche, ratelende uitspraak vatbaar. Dwaas zou het zijn, die rateling te doen uitkomen in onverschillige woorden, of wel in woorden, in welke men ter stede, waar ze staan, veel liever het sterke geluid der r zou willen verzachten, als bijv. in de aangehaalde versregels uit het Graf van feith, waarin hij van de bekoorlijke emilia zingt:
  
  De roos wenschte aan uw voet de moederstruik te derven,
  Om in uw golvend hair of op uw borst te sterven.
  
  Men late haar echter vrij ratelen en rommelen, als men de daar insgelijks reeds aangehaalde versregels uit bilderdijk opzegt; of bij de Voordracht der vergelijking uit zijn Ondergang der eerste Wareld:
  
  
  De Koning ziet de vlucht, de wanorde en 't verwarren,
  En knarsetandt van spijt. - Als duizend ijzren harren
  Of grendels, rood verroest, en in hun ring verwrikt,
  Zoo klinkt het door de lucht, en heel het heir verschrikt.
  
  Evenzeer geve men haar een natrillenden klank in de twee regels, waarmeê hij in de Ziekte der Geleerden zijn meesterlijke beschrijving van een verliederlijkten jongeling aldus eindigt:
  
  De walging van zich zelf, zie daar de laatste straf,
  En - 't uitgemergeld rif zinkt ramlend in het graf!
  
  Men kan hier op de r in uitgemergeld rif en vooral in rammelend niet genoeg drukken. Zoo legge de Voordracht ook vrij wat klem op de woorden verworpen, wrok, zwart, tijgerhart enz. in het tweede coplet uit tollens' Nanning Kopperszoon te Hoorn:
  
  Verworpen eeuw van veete en wrok!
  Wat staat ge in 's Lands kronieken zwart!
  Wat klopte menig tijgerhart
  In outerkleed en kanselrok!
  Wat zette zulk een Kristenleer
  Den blinden Heiden hoog in eer!
  
  woorden, door den dichter gebezigd om dien tijd van bitteren godsdiensthaat tusschen de verschillende secten te brandmerken.
  En als men uit het verhaal van Théramène in racine's Phèdre den versregel voordraagt, waarin van het zeemonster, dat den ongelukkigen Hippolyte ten verderve strekte, gezegd wordt:
  
  Sa croupe se recourbe en replis tortueux,
  
  telle men, om zoo te spreken, de vijf daar voorkomende r's den hoorder één voor één toe; te meer, daar de dichter hier die woorden zeer kennelijk gekozen heeft, om het hard ineengewrongene en ineenkrullende van den staart des gedrochts in klanken als af te schilderen.
  Zoo doe men ook de s sterk sissen in den versregel:
  
  Dus sist het, en gist het, en kookt het door een,
  
  hier boven, uit de vertaling van schiller's Duiker aangehaald of in de woorden:
  
  De spitse en scherpe flits snort sijflend door de lucht.
  
  
  Hare liefelijkheid daarentegen, hare zachte suizing, zoo als die eigenschappen evenwel tegenwoordig vooral door de met haar op het nauwst vermaagschapte, maar in ouden tijd als letterteeken weinig gebruikte z worden uitgedrukt, kan men niet genoeg in het oor doen vloeyen, als men bijv. dichtregels opzegt, als die van bellamy:
  
  In den zomer, wen het windjen,
  Wen het lieflijk westewindjen,
  Door de groene takjens ritselt,
  Wandel ik door 't olmenboschjen
  Met mijn Fillis aan mijn zijde, enz.
  
  versregels, die door den verklein-uitgang jen zoo zacht als zijde zijn. Dit jen toch, schoon eerst in later tijd bij verzachting uit den uitgang ken of gen ontstaan, is een der zoetvloeyendste achtervoegsels in onze taal. Men moet zich daarbij echter evenzeer wachten, de slot-n te veel te doen hooren, als haar op zijn plat-Hollandsch af te bijten. Dwaas ware 't voorts, den doffen klank der sylben om en on uit recht hollen monde te doen klinken in een onverschillige zinsnede, als de volgende: ‘Daarom bevreemdt het soms, dat doofstommen zelden ontevreden en onvergenoegd zijn’. Men kan echter vrij iets kelderachtigs van geluid aan die klanken geven, als men bijv. uit eene spookhistorie de woorden voorleest: ‘Met twaalf doffe slagen deed nu de klok van middernacht haar dof gebrom door de sombere stilte weêrgalmen, terwijl die galm nog lang in de lucht nagonsde. Daar hoorde men een akelig stommelen en schommelen aan het einde van den langen, hol gewelfden, donkeren gang. Het nadert al meer en meer. Met een vervaarlijken bons stuift de kamerdeur open, en een doodsrif, in het witte, achterna slepende lijkkleed gehuld, treedt grijnzend het vertrek binnen’. - Zoo mag men aan die sylben om, on, ol, en soortgelijke ook wel wat meer holtonigs dan gewoonlijk bijzetten, als men uit bilderdijk's
  Ondergang der eerste Wareld de wonderfraaye en klankrijke verzen voordraagt:
  
  - - - - Als 't dof gebrom van verre donderslagen
  Op vleugels van den storm de dalen rondgedragen,
  En met den hollen galm van kluft en rotsspelonk
  Al rommlend voortgerold in dreunend berggeronk,
  Verhief zich 't woest gejuich der Duivlen naar den hoogen.
  
  
  Insgelijks heersche dat kenschetsende - dat marcato zeggen de toonkunstenaars - van uitspraak bij de Mondelijke Voordracht der zoo beroemde plaats uit den vierden zang van tasso's Verlost Jeruzalem, in welke op klanknabootsende wijs het trompetgeschal beschreven wordt, waarmeê de Geesten der Helle door Pluto, hun opperheer, ter raadsvergadering ontboden worden, en dat als met het geratel van donderslagen en het dreunen eener aardbeving door de spelonken van den Tartarus weêrgalmt:
  
  De schaar die 't oord bewoont, in eeuw'gen nacht verzonken,
  Wordt opontboôn ten raad met schor klaroengeschal;
  Hol daavren van dien galm de onmeetbre helspelonken,
  Dof-dompig luchtgebrom herbauwt hem overal;
  Geen donder ploft en bonst, hoe 't zwerk ook stuiv' van vonken,
  Bij 's bliksems rossen gloed, met zulk een ratelknal;
  Nooit dreunt, nooit kraakt zoo de aarde, als saâmgeperste dampen
  Haar zwangren solferschoot doorwoelen en doorkampen. (Lulofs).
  
  De om- en on-klanken moet men hier vooral dof en hol doen hooren. Bij het woord luchtgebom (niet luchtgebrom) vergelijke men hier boven bl. 63.
  
  Zelfs in den versregel uit het Evangelische Gezang 181:
  
  De donkre doodsnacht voert tot God,
  
  mag die klank on in het woord donkere (even als die der oo in doodsnacht) wel wat lang uitgehaald en holtonig uitgesproken worden; zulke uitdrukkingen toch als donker, zwart, en dergelijke vereischen, vooral wanneer ze figuurlijk worden genomen, wat kenschetsends in de Mondelijke Voordracht. - Hoe de lange a soms te rekken zij, hebben wij in het woord gapend van bilderdijk, bl. 180, gezien. Men late de oei bij wijlen forsch hooren, als er van 't loeyen en huilen van den wind spraak is; maar zeer liefelijk en zacht, waar men het vloeyen eener ruischende beek schildert.
  Dit geldt ook van den tweeklank ui, die in het gemelde ruischen, in suizend koeltjen en soortgelijke uitdrukkingen, soms geen te zachten klank kan hebben. Daarentegen in de woorden:
  
  En gluipend op de slachtbank neêr,
  
  uit tollens' boven aangehaald verhaal, Nanning Kopperszoon te Hoorn, moet de ui met heel dat woord gluipend, ja, met heel den regel, waarin zij voorkomt, lang en scherp gerekt worden. -
  
  Onze vrij harde verhemelte- en keelklanken de sch, ch, en g, kan men in de zinsnede: ‘Lieflijk glimlachte het blauwoogige, schoone, aanminnige meisjen’, niet genoeg van hunne ruwheid (voor zoo ver dit zonder gemaaktheid en gewelddadigheid geschieden kan) bevrijden; maar in het minst is dit niet noodig bij het uitspreken van een zin als de volgende: ‘Het gekraak, geratel, en gedreun der schorre donderslagen weêrgalmde door het gebergte’. Zelfs luidt deze plaats veel krachtiger en meer klank-nabootsend, wanneer men de g en sch op zijn Hollandsch, dan op zijn Fransch of Hoogduitsch woû uitspreken. De ie hale men scherp uit in feith's dichtregel:
  
  De springvloeden gierden;
  
  doch geve er het gelispel der harmonika aan, als men van een tierelierend vogeltjen spreekt, gelijk in tesselschade's wilde zangster:
  
  Prijs vrij den Nachtegaal,
  Als hij u menigmaal
  Verlust, en schatert uit:
  Een zingend vedertje
  En een gewiekt geluid;
  Wiens kwinkeleeren zoet
  Onze ooren luistren doet
  Gauw naar het tiereliertje
  Der vlugge luchtigheid van 't olijk vrolijk diertje.
  Zijn hooge en lage zwier,
  Met liefelijk getier
  Van 't helle, schelle zoetjen,
  Vermeestert al 't gezang van 't zingend springend goedjen.
  
  Met een anderen, wat korter afgebroken toon moet de letterverbinding al in zwalpt luiden ter plaatse, waar staring, in zijne Cantate de Zee, van een opkomenden storm zingt:
  
  Hoor, het murmelt luider in de touwen,
  En al woester zwalpt het toornig meir;
  
  dan wanneer men dat al in het woord halm meer zacht en slepend uitspreekt, in de welluidende versregels uit het zelfde zangstuk:
  
  Hoe vriendlijk is uw rust,
  Als de avondstilte uw baren sust,
  Het kalme tij uw spiegel nauw doet kroken,
  De heldre lamp der maan,
  Aan 't blauw gewelf ontstoken,
  Den visscher toeblinkt op zijn baan!
  
  
  Evenzeer zal men inzien, dat in de zoo even aangehaalde woorden: ‘het murmelt luider in de touwen’, dat ur in murmelen wat anders moet klinken dan bijv. in het duizendmalen door onze schrijvers gebezigde murmelende beekjen. - Hoe geheel verschillend moet men letterverbindingen, als wr, tr, dr, gr, en eene menigte andere niet doen hooren naar dat de aard der woorden is, waarin ze voorkomen! Hoe scherp en forsch bijv. de wr in ons krachtig, voltonig wraak, wreker enz., hoe....... doch genoeg! het zou een boek-schrijvens vorderen, indien men alle letters en lettergrepen uit een aesthetisch-declamatorisch oogpunt beschouwen, en van elke harer in het byzonder uiteenzetten wilde, hoedanig haar eigenaardig karakter is, en met welke onderscheidene graden van hardheid of zachtheid, van lengte of kortheid, van hoogte of laagte van toon, zij, zoo in vergelijking tot andere als tot zich zelf, bij onderscheidene gelegenheden moet worden uitgesproken, zoo de Voordracht in allen deele fraai en juist, dat wil zeggen, overeenkomstig met hetgeen zij moet uitdrukken, wezen zal. Inzonderheid komt dit een en ander bij het opzeggen van verzen te pas; want gelijk de dichters, hetzij dan vaak onwillekeurig, hetzij somtijds met voordacht, harde woorden en letters opeenstapelen, om het krachtige en forsche aan te duiden, mollige en weeke, om het zachte te kenmerken, langere versvoeten, om het slepende, kortere, om het snelle en vluchtige voor het oor te verzinnelijken; zoo is het vooral de Declamator, die hun hierin met zijne stem te hulp moet komen, of liever, de Declamator alleen is in staat, hunne harmonie imitative, gelijk de Franschen ze noemen, recht te doen uitkomen.