text: I. Nationaale Opvoeding.
  
  
  
  Diogenes
   gevraagd zijnde, in welke plaatze van Griekenland hij Mannen gezien hadt? antwoordde: ik heb nergens Mannen, maar te Lacedemon kinderen gezien.
  Burgemeester ***, in 1794, gevraagd zijnde na de school inrichtingen in Holland, antwoordde: wij weeten van geene inrichtingen,Merkt wel, dat dit 't antwoord was van een onzer gedistingueerdste Magistraatsperzoonen.
  wij laaten ieder een, die wil, een school en kost-school oprichten.
  Zo was in Griekenland, in Lacedemon, zo is in Holland de opvoeding wel zeer slecht. Ik beöog' niet enkel de opvoeding van matressen, meesters, praeceptoren, lectoren, doctoren, professoren, en alle andere oren, ik beöog' ook die andere opvoeding, bloedverwante der vorige, die op ons bestendig van de tederste jeugd af aan werkt, wanneer onze ziel, week niet als wasch, maar als boter in de hondsdagen, zo lijdelijk de indrukzels ontvangt van 't geen haar omringt; en zo gedwee zich laat fatzoeneeren door
  
  de gebiedende kragt der voorbeelden. Dit zij zo.
  Geen ogenblik is misschien min geschikt tot verbeeteringe der openbaare en algemeene opvoedinge dan 't tegenwoordige.Dit schreev' ik in Junij 1794. Nimmer arbeidde een verstandig artz aan 't omwerken, aan 't zuiveren der vochten eens lijders, op 't ogenblik als hij in stuipen legt, of als ijlhoofdigheid hem doet raazen; men leest geene op, tische verhandeling voor aan iemand, welke nodig heeft geligt te worden van de cataract; ook, wanneer en huis in vlamme staat, leest men den omstanders geen vertoog voor over 't vuur, was 't ook 't werkstuk eens zo schoon vernufts, als eens 
  
  Boerhaave
  
  . Ik weet 't zeer wel, en zeg 't enkel om luiden (en hun getal is legio) die zo onbekwaam zijn, om iets reëels uittebroeijen, als geneegen op eens anders bedrijf te vitten, de moeite te bespaaren, mij dit voortewerpen. Ik weet 't.
  Geen ogenblik is beter geschikt, om deezen onontbeerlijken arbeid op te vatten, dan het tegenwoordige (5 Julij 1795). Wanneer eene natie uit den eenen vorm van bewind in een anderen is overgegaan, gevoelt zij zich gelijk als iemand, die een schoon hembd heeft aangetrokken, geheel verfrischt, Verjongt, haare
  
  eige kragten raadende, onderneemt zij dingen, waaraan een voorig bewind, niet dan wanhoopend, durfde denken.
  Ik herinner mij wel, hoe bijster ik, noch zeer jong zijnde, in de schik was met de Hollandsche Maatschappij der Weetenschappen, uit hoofde beider vraagen, welke zij voor ruim een quart eeuw over de Natuurlijke en Zedelijke Opvoeding der menschen opgaf. Deeze aandoening verkoelde daarna niet weinig, toen mij 't werk van 
  J. Locke
   over deeze stoffe in de handen kwam. Deeze Maatschappij zou, dagt mij zedert, meer proefhoudende bewijzen van schranderheid opengelegt hebben, bijaldien zij den stempel haarer goedkeuringe uitgelooft hadt op den arbeid van dien schrijver, welke 't werk van deezen grooten Engelschman door verbeeteringen, bijvoegzels als anderzints, voor 't menschdom hier te lande 't hoogst mogelijk van praktikaal nut gemaakt zou hebben.
  Maar dit maakt geene boekdeelen enz.
  Verhandelingen, welke enkel algemeene voorschriften behelzen, die voor alle menschen, alle tijden, alle standen en landen, even en algemeen bruikbaar zijn, worden (nademaal zij onder 't eenvoudig menschenverstand vallen, en niemand van eenig nadenken, van eenige beleezenheid door iets nieuws, door iets merkwaardigs wakker houden) onder een pijp tabak geleezen, en met 't uitkloppen van de
  
  pijp vergeeten: hoe schoon, hoe kunstig zij anders ook geschreeven zijn.In deezen rang behoort men te schikken alle de groote en kleine prijs-verhandelingen, die, hier toe betreklijk, een gebeel boekdeel in de werken der H. Maatschappij uitmaaken. En even als of 't publiek hier aan, den buik niet kon vol krijgen heeft de Maatschappij ten Nut van 't Algemeen over dit of diergelijke onderwerpen al wederom vraagen opgegeven. Op haar schijnt niet geheel ontoepasselijk het geen ik in de text laat volgen. 
  Basedow
   heeft voor ettelijke Jaaren zijn Elementar-Buch, waarin hij de menschelijke opvoedinge, door de verschillende levensperken, voor alle standen voetje voor voetje doorloopt, met den druk gemeen gemaakt. Dergelijk werk geschoeit op den leest onzer natie, geapproprïeert naar onze litteraire nood, druft, zou dunkt mij, van dadelijk nut zijn, en verdient voorzeker de aandacht eener Maatschappij, welke vol van prijzelijke oogmerken, zich bemoeit met 't Nut van 't Algemeen. Wat spreek ik van aandacht? - Geen ander werk verdient evenveel haare bemoeijinge. Ik meen hier mede niet, dat zij dit onderwerp splisse, wedersplisse en over elk stuk prijsvraagen opgeeve, om ieder haarer leden een oortje uit den zak te haalen, en daarmede eens anders werk, en alzo zich zelve goedkoop te bekroonen.Indien de K. lezer nieuwsgierig was te weeten, hoe amoureux ik op dit woord, en die zaak ben: hy zie den 
  Lantaarn
   van 1792. bladz. 143. Dit geheele bekroonings werk heeft veel gemeens met 't koekoeks werk, gewoon zijne eige eijeren door andere vogelen te laaten uitbroeijen. Vraag- of Prijs-opgeevers staan, dunkt mij, in de Geleerdheid tot de Beäntwoorders, als de letterzetters tot de schrijvers, of, in de Muziek de Orgel rappers tot de Organisten Zouden veelen dezer windmaakers bekwaam zijn, om iets oorspronkelijks op te dreunen? Bijaldien 't deeze Maatschappij weezenlijk ernst is de vooroordeelen tegen haar wegteneemen, indien zij zich weezenlijk nog meer acht- en prijzens- waardig wil maaken, laatzij, met eigen arbeid uit de muit komende, een zo nuttig werk in haar schoot ontvangen en daaruit gebooren, (waartoe zij meer dan eenige andere Maatschappij geschikt is, onder haare leden zo wel schoen-maakers- misschien schoenlappers? - tellende als professoren) aan 't publiek geschonken hebbende, met daadzaaken toonen, waartoe zij bekwaam is.
  
  
  Zij welke ons geleert hebben, hoe de menschen moeten worden opgevoed, laaten mischien? zich in twee klassen afdeelen, van welke deeze, 't menschdom alle tot geleerden, tot professoren gemaakt hebbende, van onze aarde eene universiteit trachten te maaken Dit mogt aangaan, bijaldien geleerd te zijn 't zelve was als verstandig te zijn; bijaldien verstandig 't zelve als wijs was.
  De anderen beschouwen deeze waereld enkel als een brug tot eene eeuwige gelukzaligheid, beveelen ons de oogen aftewenden van 't ondermaansche, om 't zelve te vestigen op 't bovenmaansche: en even als de te groote opgetoogenheid van 
  Anaximenes
  , in 't bespiegelen der starren, hem in eenen put voor zijne voeten deedt nederstorten, alzo zouden zij 't menschdom in een hoop van godgeleerden, priesters, munnikken, anachoreeten, enz verwande't, en 't zelve geheel ontaart hebbende, ons een lee-ven, bestemd tot werking, in bespiegeling doen doorbrengen; en ons, indien 't dan zo weezen moet of kan, hierop aarde hompelende en strompelende, hals en beenen breekende over de paden des leevens (zonder ons te wijzen, hoe erde doornen van uit den weg te ruimen, verbiedende ons de bloemen aan te raaken, de vruchten afteplukken) den hemel inlootzen.
  Elk weezen is volmaakt, wanneer 't voldoet aan zijne bestemming; en schoon hij, die enkel zijn plicht doet, achter den rug voor een onnuttig dienstknecht uitgemaakt wordt, laaten wij ons bij provisie vergenoegen, met 't vervullen van dien plicht, laaten wij eerst trachten te loopen, en, is 't dan zo nodig, daarna vliegen; dat is, laaten wij, ten einde 'er aan te voldoen, de algemeene bestemminge van 't menschdom nagaan.
  Deeze bestemming is te arbeiden, te eeten to drinken, van den arbeid uitterusten, en zich hervoortebrengen. Ook denken, ook zich met geestelijke bespiegelingen afteslooven, ook om te tasten, te grobbelen na de oorzaak, de bestemminge van ons hier zijn? Vraagt mij wel iemand. 't Antwoord op die vraag legt in de volgende regels.
  Welk een jammer is 't dat 
  Eva
   't oor geleent heeft aan de verleidinge der slange! toen zij en 
  Adam
   voor den val in 't paradijs, als in een proveniers-huis (behalven dat zij, zo ik vertrouw, er niet in keeven) leefden,
  
  hadden zij in dat lui-lekkerland de onbezorgde kost, en vonden de geboterde broodjes aan de boomen hangen. Maar hoe zijn de dingen zedert verandert! en de aarde, die algemeene borst der menschen kinderen, geeft die ter onontbeerlijke voedinge nodige melk niet, dan na een bemoeizaam melken, dat is door arbeid.
  Verre weg 't grootste getal der menschen bewoonen 't platte land, alwaar hun geheele weezen beezig gehouden wordt, in de onderscheide verrichtingen van den landbouw en veeteelt. Van den op- tot den ondergang der zonne zijn alle hunne ogenblikken aan ligchaamsoefeningen toegewijd; aan eeten en drinken; enz. in één woord, aan middelen, om daarin te voorzien. Deeze en 't rusten der vermoeijenissen verslinden van den aanvang tot 't einde des jaars de 24 uuren van den dag.
  In de steden, waarin verre 't minder getal der bewoners van de aarde verblijven, houden ligchaamsoefeningen van een anderen aart, waarmede zij gedeeltelijk hunne behoeftens, gedeeltelijk die der landlui voorzien, hen even bezig.
  Alzo is te arbeiden met 't ligchaam, om de behoestens van dat ligchaam te voorzien, verre weg de algemeenste bestemming des menschdoms, over de oppervlakte der aarde; alles wat vordert eene diepe inspanning onzer geestvermogens, loopt er tegen aan. En ingeval 't
  
  ook mogelijk was, dat iemand, wiens opvoeding hem tot denken geen aanleg hadt gegeeven, op den inval kon komen, om de ploeg of 't schootsvel te verwisselen met eenig stelzel van afgetrokkene bespiegelingen, de afgematheid van ligchaam, welke de ziel tot eene traagheid van denken pleegt te verwijzen, zou hem dit werk weldra uit de hand doen valle, en inslaapen.
  Edoch tusschen arbeiden en slaapen blijven bij meest allen, meer of min, eenige ogenblikken over, wier wel bestierde aanleg, niet in metaphisieke bespiegeling, een gedeelte der nationaale opvoedinge uitmaakt. Hier over een woord.
  Ieder maatschappij van menschen heeft zeker aantal behoeftens, in welke behoeftens zo ieder lid der maatschappij geheel alleen voorzien moet, zo zal 't totaal zeer gebrekkig zijn. Indien een boer zich zijn eigen ploeg moet smeeden, zich zelve een wambuis naaijen enz. zal 't geheel gebrekkig zijn. De maatschappij vordert alzo en boeren en handwerkers. De maatschappij zal nu (betreklijk dit stuk) des te nader aan de volmaaktheid komen, naarmaate 1. zij in de gepaste evenredigheid telt de onderscheidene klassen van menschen, die haar van 't nodige of 't aangenaame verzorgen, en 2. naarmaate ieder zijn beroep met meer ijver en beleid voortstaat; met betere woorden, naarmaate hij in zijn beroep meer uitmunt.
  In beide deeze opzichten gaat, in mijn va-derland, de maatschappij veeläl mank. Hoe gering ook de evenredigheid der landbouw hier te lande tot 't overige zij, noch moet zij van elders handen zoeken: ondertusschen dat die handen voortijds in handwerken en fabrieken beezig, nu ledig staan. - Onder de behoeftigen kwijnen zeer veelen, en lijden gebrek aan brood: daar onze schepen door vremdelingen bedient worden, in welker bediening zij nogtans 't vooruitzicht hebben, van zich te verheffen uit de behoeftige klasse der geringere gemeente tot den middenstand: blijkens dat aantal van vremden, die van matroos opgevaaren, nu onze koopvaardijschepen gebieden.
  't Is geene vooringenomenheid, 't is spijt, die mij de belijdenis afperst der meerderheid van de Franschen en Engelschen boven ons en de meeste Europeäanen, in bijna alle handwerken, blijkens de voltooidheid hunner werkstukken: waarom? wijl de ambachtsluî ieder in hun vak uitmunten.
  Hem, die de maatschappij tot deezen trap van volmaaktheid wil veradelen, legt de taak op, den menschen, ieder in zijn stand, aante, wijzen, hoe de ogenblikken, die hem van den arbeid overblijven, zo aanteleggen, dat hij dien arbeid meer in volkomenheid en dus met meer voordeel kan verrichten.
  Eene Verhandeling over de Nationaale Opvoeding, op deezen leest geschoeit, zich schikkende naar de preçiese omstandigheden waarin de
  
  natie zich bevindt, doorlopende alle de standen en beroepen, is inderdaad alleen nuttig; zij is des te nodiger, naar maate de vaderlanders van deezen trap van volmaaktheid verre afwijken. Wanneer een boer, 't hoofd zo opgevult heeft, met de dingen, buiten zijn bestek, boven zijn begrip, bezijden zijne roepinge, dat hij de muggenzifterijen van Coccejaanen en Voetiaanen uiteen weetende te schiften, een landgaat bezaaijen, dat braak moest leggen, zal 't hem kwalijk gaan; even als hij kwalijk zal gaan, uit hoofde van lijkdoorns, die zich de schoenen laat maaken bij een Fansenisten baas, die de 72 artiekelen waarin hij van de R. Katholijke kerk verschilt op zijn duimpje kennende, de schoenen op een verkeerde leest maakt. Wee den lekkerbek, die ten kok een politicus heeft, welke, daar hij over de Fransche Constitutie disputeert ('t geen nu 't zelve is als kijven, schelden en raazen,) de pot laat aanbranden! Hoe beklaag ik de weduwe en weezen, wier advocaat de belangrijke boekdeelen van 
  A. Kluit
   over ο, η, το meer dan de wetten van zijn vaderland doorleezen heeft! enz. enz.
  Daar de menschelijke geestvermogens hunne paalen hebben, kan mijn lezer met mij reeds tasten, dat niets der bovengemelde voortreflijkheid der maatschappij, dit uitmunten haarer leden, ieder in zijn vak, zo hinderlijk is, dan de veelweetendheid, de veeldoendenbeid, dat is beslommering, broddelwerk.
  
  Eer wij een onderwerp, 't geen wij ons niet vermeeten, ook niet gelooven, immer te zullen afdoen, verder gaan uitpluizen, moeten wij ons voor een ogenblik ophouden met dat ander deel der Nationaale Opvoeding, dat, welk zich bezig houdt met de verbeteringe van 't Hart, de aanbouw van Deugd, 't waarneemen der Plichten in de Burgerlijke Maatschappij.
  Zommige menschen, wat zeg ik, zommige, de meeste menschen hegten, ook voor kinderen, eene heroïeke, eene specifieke kragt aan vertoogen, zeden-lessen en predikatien. Mij dunkt, ik zie een Heelmeester den kreupelen, of gebogchelden eene verhandeling voorlezen over de ziektens der beenderen! - Zo 'er een onfeilbaar middel is, om de menschen deugdzaam te maaken, moet 't bestaan voor eerst in 't voorbeeld der ouderen, der maagen, der meesters, en van alle, welke den mensch van de kindsheid omringen, ten tijde dat hij komt tot zekere gezetheid. 't Is even verveelende voor de omstanders, als nutteloos voor de kinderen, hun de deugd bestendig te hooren voorpreeken; woorden maaken op hun gemoed even diepen indruk, als 't water op een gloeijenden steen. Laaten de ouders stilzwijgende preêken door goede voorbeelden; hun kragt is zo overheerschende, bovenäl zo de ouders bij hun gezag weeten te voegen, zo als 't behoort, den invloed der toegeneegenheid, dat de kinderen
  
  zonder eenige leeringe, zonder fabelen, zonder vertelzels, zonder sentimenteele romans, zonder toneelspelen, predikatien of eenig ander geteem, deugdzaam zullen worden.
  Dan, hoe diep de plooi dier braave hebbelijkheid ook legge, zij loopt gevaar van uitgewischt te worden, door 't bijkans onweêrstaanbaare vermogen der omstandigheden. Even als een ijlhoofdige blootstaat aan zich uit 't vengster te werpen, tenzij hij tegengehouden worde alzo is de best - opgevoede jongeling en ieder mensch onderheevig om getroont te worden, van 't pad der deugd, door eene vertooning van belangen. Moest ik gezegt hebben vertooning, of is 't zomtijds iets meer? Dat een behoeftige, dat iemand, gedrukt door de zorgen voor een talrijk gezin, in wiens nooddruft hij niet langer eerlijk voorzien kan, opraape een diamanten ring, welke een rijkaart voor hem uitgaande van den vinger laat vallen, is 't voorstel der geneugtens, welke hij zich en de zijnen daarvoor bezorgen kan, een ijdele vertootooning van een averechts belangen? Ik zou hem verschoonen, bijaldien hij aarzelde.
  Men voorkomt de afwijkingen der compasnaalden, met 'er van te verwijderen 't ijzer en staal. Alzo wordt de mensch gehouden in 't spoor der rechtschapenheid, door 't uit den weg ruimen der verzoekingen.
  Het grootste struikelblok voor de deugd is
  
  de behoestigheid. Twee wegen zijn 'er, langs welke men haar voorkomt, 't verminderen onzer behoestens, (zo maar die vermindering onzer behoeftens de nijverheid niet doode; gelijk dit wel eens 't geval is,) en het vermeerderen der middelen, om haar te bevreedigen. Een eenvoudig, frugaal leeven geeft de minste nooddruften. Slaat de registers der crimineele gerichtshoven op, en gij zult zien, dat 't meerder getal van de groote misdadigen armen zijn, waarvan de meesten, gewoon aan eene ruime leevenswijze, aan rijkelijke verteeringen, buiten staat geraakt, behoeftens, die noodzaakelijk geworden waren, te stillen, in slechtheid middelen gezogt hebben, om zich uit de armoede te helpen. Men vermeerdert de middelen, om te voorzien in zijne behoeftens door arbeidzaamheid, en door 't overleg, waarmede men zijnen arbeid aanlegt, dat is nijverheid of industrie.
  Er zijn landen, waarin ieder, hoe groot ook 't vooruitzicht zijn mag van rijkdom, waarmede hij in de waereld komt, gehouden is, zijne jeugd tot 't leeren van eenige eerlijke handteering aanteleggenMen heeft mij in Turkijen verhaalt dat de Sultan zelfs eene kostwinning moet leeren. 't Is wat sterk: Om 't aanteneemen, behoeft men een geloof, niet als een mostertzaad ('t kleinste der zaaden), maar als een Cosos-noot.. Eene van de wijste wetten van de Utopia van 
  Th. Morus
   is die, welke een iegelijk burger verplicht vier uuren, ie-der dag, te arbeiden. Was 't hier de plaats, om zulks te betoogen, zou men van den invloed van deeze wet alleen een hooge verbetering onder de menschen, een ongelooflijke vermeerdering van geluk onder hen kunnen afleiden. Deeze wet zou de rijkdommen 't vermogen om kwaad te doen, ontneemen.
  Zo als 't water bederft door 't stilstaan, alzo heeft de ledigheid de eigenschap, om den besten mensch, zo niet te bederven, zeer zeker ongelukkig te maaken. Een ledig-ganger is, laaten wij vieschheidshalve de waarheid niet spaaren, is niet meer dan een wandelende misthoop.
  't Is van des te meer belang den menschLees den Hollandschen mensch. Onder de natiën geniet hij eene groote reputatie van arbeidzaamheid, Deeze eer komt hem niet meer toeLet wel! eene periode enkel uit monosijllaben! hoe dit eene taal lieflijk maakt aan een oor, eenigzints musikaal!. In de binnensteden kwijnt de burger veeltijds min door gebrek aan werk, als door gebrek aan lust tot 't werken. De bewooners onzer zee-kusten zijn voor een groot deel schaamtelooze schooijers, bedelaars en verworde luiwammussen, ontaarte, ziellooze., vergoorde schepzels. En de zee reikt hun haare weide armen toe. van kindsbeen af bij te brengen de hebbelijkheid der arbeidzaamheid, daar hij van natuur een moeijelijk te overwinnen afkeer bij zich draagt van alle achtereenvolgende inspanning van werken, en zijne ingeschapene woeligheid hem al-leen brengen zou tot 't huppelen van 't eene takje op 't ander.
  Er is een dubbel voordeel in de werkzaamheid. Een man, die arbeidt, heeft en weinige, en ligt te bevreedene nooddruft. Gelijk de arbeid hongerig maakt, zo maakt de honger eene geringe kost smakelijk. De ledigheid baart den wellusteling. Deeze is de geen, wien de kiescheid der middelen om gelukkig te zijn, ongelukkig maakt. De oogst der werkzaamheid vult onze spijskamers en kelders; zo als zij stoffeert de harssens der geletterden met eene voorraad van nutte kunde.
  Deeze zijn de ringmuuren, waarmede men de deugd moet omharnassen, en die, zo ze eens daar zijn, ondoordringbaar weêrstaan aan de verzoekingen.
  Moet ik aan 't hoofd der deugden, of der goede hoedanigheden der ingezeetenen eensStaats zetten den volksgeest, vaderlandsliefde of publick spirit, zo als onze overzeesche nabuuren dien noemen, en waarin zij even zo uitblinken, als wij er arm in zijn? Behalven 't vermogen der hebbelijkheid, welke ons doet waardeeren en lieven de zaaken en perzoonen, in wier kring wij opgebragt zijn, word deeze volksgeest geënt op den nationaalen hoogmoed, die wederom wortelt in 't aanzien, eenen Staat door zijne nabuuren toegekent.
  Dit onderwerp verdient een hoofdstukje op zich zelven.