text: Tegen heug en meug.
  Wat beteekent die uitdrukking? Kan dit heug ook in verband staan met (ge)heugen?.
  
  Bij Kiliaan vindt men op het woord heughe niet alleen de zegswijze: teghen heughe ende meughe drincken (invito stomacho bibere, drinken in weerwil van zijne maag), maar ook: met heughe ende meughe eten (cum voluptate et appetitu edere, met lust en graagte eten). Uit zijne verklaring der laatstvermelde zegswijze blijkt, dat hij heug met voluptas (lust, genoegen), meug met appetitus (trek, appetijt) gelijkstelt; - tegen heug en meug zal dus de ontkenning van het een en ander behelzen, en gelijkstaan met: zonder dat het smaakt, zonder dat men trek heeft.
  Van heughe en meughe geeft Kil. ook de meer oorspronkelijke uitspraak hoghe en moghe op, welke door de hedendaagsche uitspraak heug en meug trouwens reeds noodwendig ondersteld wordt. Hoghe en heughe wijzen op een nog ouderen
  
  vorm hugi, die dan ook in het Ohd., Osaks. en Onrd. wordt aangetroffen, en waarvan ags. hyge op dezelfde wijs gevormd is als ons heuge: y toch is de ags., gelijk eu de nederl. umlaut der u (oe), bewerkt door den invloed der volgende i, welke in hyge, evenals in heuge, in e is overgegaan. Nevens die vormen hugi en hyge heeft het Onrd. een, naar het schijnt, meer gebruikelijken vorm: hug-r goth. hug-s, waarin de r en s niet tot den woordstam behooren, maar teekens van den 1sten nv. zijn. Van dit hug-r stammen deensch hu en zw. hug af. Het is noodig al die vormen in hun samenhang te kennen, indien men het verband tusschen de verschillende schijnbaar uiteenloopende beteekenissen van heug en zijne afstammelingen zelf wil inzien, en men zijne kennis niet tot een bloot gelooven aan de verzekeringen van anderen wil beperken.
  Wanneer men de verschillende begrippen die de gansche woordfamilie van heug vertegenwoordigt, onderling vergelijkt, dan blijkt het, dat de grondbeteekenis het best door ziel uitgedrukt wordt, t. w. ziel, niet als het bloote leven of het levendmakend beginsel, maar als datgene, wat in ons denkt, gevoelt en begeert, als de stem die in ons binnenste spreekt.
  Ulfila bezigde hugs ter vertaling van gr. νόος, νοῦς. Dit woord nu heeft, gelijk bekend is, twee hoofdbeteekenissen: 1o. die van verstand, gedachten; en 2o. die van gemoed, gezindheid; beide opvattingen loopen niet zelden in een en zijn dan niet wel te scheiden. De eenige maal, dat goth. hugs voorkomt (Ephes. 4, 17), laat het zich dan ook zoowel in verstandelijken als in zedelijken zin opvatten. Dat vers luidt in onze vertaling: ‘Ick segge dan dit, ende betuyge het in den Heere, dat gy niet meer en wandelt gelijck als de andere Heydenen wandelen in de ydelheyt hares gemoets (hugis, 2de nv. van hugs). Gemoed zou hier door overleggingen, overdenkingen kunnen vervangen worden; of liever, het omvat hier alles wat het doen en laten der menschen bepaalt, zoowel hunne overleggingen en berekeningen als hunne lusten en begeerten. De Vulgata vertaalt νοῦς hier door sensus, Luther
  
  door zin; terwijl lat. sensus en hoogd. sinn, evenzeer als nederl. zin, zoowel op werkingen van het verstand en de rede als op werkingen van het gevoel en het gemoed toegepast worden. In de overige oudere talen treft men het woord in dezelfde onbepaalde of tweeslachtige opvatting aan: meestal kan het op de geschiktste wijze door gemoed, gezindheid, maar niet zelden ook door verstand, doorzicht overgebracht worden. Vooral in de Agsaks. samenstellingen treden de twee beteekenissen beurtelings op den voorgrond: in hygecraeft (sterkte van ziel) heeft hyye de onbepaalde beteekenis; maar in hygefrôd (wijs), hygeleas (onwijs), hygeleast (onachtzaamheid), hygesceaft, hygethanc, (gedachte) ziet hyge op het verstand; in hygegeomor (droefheid), hygesorg (angst), hygeteona (haat) op het gemoed.
  In het Deensch is hu zooveel als zin, gedachte en verlangen: komme i hu, is zich herinneren; hans hu staaer til enz. beteekent: zijn zin, zijn verlangen is gericht op enz. Doch dat dobberen en weifelen houdt bij de afstammelingen doorgaans op; deze hebben veelal beslissend partij gekozen, hetzij voor het verstand, hetzij voor het gevoel. Goth. hugjan en gahugjan (denken, meenen, gelooven, achten), afhugjan (het verstand benevelen), faurahugjan (zich voornemen); ohd. hugjan (denken), gahugjan, arhugjan (herinneren), bihugjan (bedenken), hucti, gahugi en gahucti (geheugen) zien op het denkvermogen. Daarentegen hebben goth. ufarhugjan (trotsch zijn) en ohd. farhugjan (verachten), zw. hugswala (troosten) meer betrekking tot het gemoed. Zoo ook ags. hygian, gahygian, wier beteekenis beantwoordt aan lat. studere, streven, met ijver zoeken te doen of te verkrijgen. In onze taal vertoonen zich de beide richtingen: heugen (het heugt mij), heugenis en geheugen hebben betrekking op werkingen van den geest, verheugen en heuglijk betreffen het gemoed; zoodat er niet de minste reden bestaat om Kiliaan te veroordeelen wanneer hij aan heughe, hoghe de uiteenloopende beteekenissen van ‘Mens, sensus, intellectus; et Consolatio; et Spes; et Delectatio, voluptas, laetitia’ (verstand, zin, troost, hoop, vermaak, genoegen, vreugde) toeschrijft.
  
  De woorden meng, meughe, moghe (bij Kil.) loopen evenwijdig met heug, heughe, hoghe, en onderstellen een ouderen vorm mugi, van mugan (mogen). Een woord mugi vind ik echter bij geen onzer verwanten; moghe zal dus waarschijnlijk betrekkelijk jong zijn. Intusschen is de afstamming van mogen niet twijfelachtig. Dit werkwoord heeft bij ons o.a. ook de beteekenis van welgevallen vinden in iets, inzonderheid die van lusten, gaarne eten. Zoo hoort men dagelijks zeggen: Ik mag dien man, of die vrouw niet (lijden); Ik mag zulk eene ongepaste gemeenzaamheid niet; Die spijs mag ik gaarne enz. Die beteekenis had moghen reeds ten tijde van Kiliaan. Moghen eenighe spijse vertaalt hij door smaak vinden in eenige spijs; mogheliche spijse is bij hem en Plantijn: cibus stomacho gratus; viande savoureuse, bonne à manger; bij den laatsten beteekent mogelick eten: manger avec bon appétit. - Meug komt ook nog voor in de bekende gemeenzame zegswijze: Ieder zijn meug, zei de boer, en hij at vijgen met stroop, of hoe ze anders luiden mag. Weiland vermeldt in zijn Taalk. Woordenboek ook de zegswijze: over zijne meuge zijn, en het woord meugelijk voor smakelijk.
  Uit het aangevoerde blijkt, geloof ik, de verwantschap van heug en geheugen overtuigend genoeg. Dat het volk heug en meug nu nog goed verstaat, zou ik niet durven beweren; er zijn meer spreekwoorden, waarvan men alleen de strekking van het geheel goed opvat zonder juist ieder woord te begrijpen. Wil men volstrekt een onderscheid tusschen heug en meug stellen, waartoe de bijeenvoeging der beide woorden misschien recht geeft, dan zou ik heug als de meer verstandelijke en beredeneerde lust, meug als de meer zinnelijke opvatten; tegen heug en meug zou dan zijn: tegen onze betere overtuiging en lust aan.
  
  L.A.t.W.