text: Aanmerkingen en uitbreidingen.
  Zoo heeft de Inleiding (Exordium, principium) eener redevoering - en men kan dit op zeer vele gedichten, zelfs in een zekere mate tot op de hooge, eensklaps met haren vloed van gedachten en woorden losberstende Ode toe, evenzeer toepassen - over het algemeen kalmte en bedaardheid, en iets zachts, iets min luids en minder in het oog vallends in den toon der stem en in de gebaren noodig, dan de volgende afdeelingenProoemio (zegt quinctil.) frequentissime lenis convenit pronuntiatio. Nihil enim est ad conciliandum gratius verecundia, non tamen semper. Neque enim uno modo dicuntur exordia, ut docui. Plerumque tamen et vox temperata, et gestus modestus, et sedens humero toga, et laterum lenis in utramque partem motus, eodem spectantibus oculis, decebit. (Inst. Orat. Lib. XI, c. 3, 161). Over de pauze, naar het voorschrift van denzelfden Rhetor, vóór de Inleiding te maken, vergelijke men hier boven bl. 39.. Dit is een uit de natuur der zaak getrokken hoofdregel; ‘want die voor nog onvoorbereide ooren’, zegt cicero, ‘dadelijk alles in vuur en vlam wil zetten, zal een razende onder menschen met gezonde hersenen, een tierenden dronkeman onder nuchteren lieden gelijken’. Eerst langzamerhand knnnen de hoorders ontgloeyen en zich in de kracht en de hevigheid, die de Voordracht soms hebben moet, thuis vinden. Dit geldt zoowel het uitspreken als den stijl. Ook uit een fyziek oogpunt beschouwd, is kalmte van Voordracht bij inleidingen noodzakelijk. De stem kan niet dadelijk zonder schade zoo forsch aangegrepen worden. Het is dus ook geen vereischte, dadelijk met gebaren te beginnen. Dikwerf kan men een oogenblik daarmede wachten. - Een tweede hoofdregel bij de Mondelijke Voordracht van inleidingen - en daartoe kan het betrachten van den eersten bevorderlijk zijn - is, dat men
  in haar meer dan gewoonlijk op zijne stem en gebaarmaking lette, om den hoorders aanstonds een goeden dunk van de zuiverheid, duidelijkheid, en fraaiheid zijner Voordracht in te boezemen, en aan hun oor en oog, die beiden nog frisch en ter opmerking van gebreken dan nog het meest gespitst en geopend zijn, geen den minsten aanstoot te geven. Later glipt het gebrekkige hen meer voorbij, of wordt om het voorafgegane goede met meer verschooning over het hoofd gezien; terwijl het meerdere vuur, dat den spreker dan al licht bezielt, en dat hij ook in zijn hoorders overbrengt, dat gebrekkige helpt bedekken. Ook iets zedigs in stem, houding, voorkomen en bewegingen, gelijk ovidius dit op eene treffende wijze met opzicht tot Ulysses heeft afgeschilderdIn het 13de boek zijner Gedaanteverwisselingen, waar hij hem na 't onstuimige spreken van Ajax laat optreden:
  
  Het mompelen des volks ging aan, tot dat in 't end
  Ulysses opstond, zuchtte, en, zonder dreigement,
  't Gezicht eerst nedersloeg; hij keerde, naar behooren,
  Zich naar de vorsten, die, tot rechters uitgekoren,
  Toeluisterden, en sprak met een bevalligheid -
   (Naar vondel's vertaling, in zijn Dichtwerken, II, bl. 957, a.), treffe men bij den redenaar aan, die begint te spreken. Hij richte zich niet dadelijk trotsch omhoog, noch late zijn blikken terstond te onbeschroomd rond waren, en doe in den toon zijner stem eer een zekere bedeesdheid dan een stout zelfvertrouwen hooren; zoo zal hij, vooral als hij nog jong is, en voor het eerst of op eene vreemde plaats spreekt, de hoorders veel meer voor zich innemen, dan wanneer hij oogenblikkelijk eene licht naar vrijpostigheid zweemende vrijmoedigheid aan den dag legt, zijne blikken, voordat hij begint te spreken, driest laat rondweiden, en eer onverschilligheid dan opzien voor het publiek ten toon spreidt. - De Opgaaf en Verdeeling der stof, waarover men handelen zal, twee dingen, die doorgaans aan het slot der inleiding voorkomen, kunnen, gelijk men ze, wat den stijl betreft, niet te duidelijk en in te klare, korte bewoordingen voor kan stellen, zoo ook met geene te heldere, op elk woord drukkende, maar voor het overige dood-eenvoudige stem worden uitgesproken. Is die opgaaf, is die verdeeling toch voor oor of verstand duister geweest, zoo blijft niet zelden de hoorder, tot aan het einde toe, eene verwarde voorstelling van hetgeen de spreker eigenlijk wil, behouden. Gebaren kunnen bij die opgaaf
  en inleiding meerendeels wel gemist worden, of het moest bij het opnoemen der verschillende punten van de laatstgemelde, dat leggen van den wijsvinger der eene hand op den vinger der andere zijn, waarvan hier boven, bl. 155, gerept is. Gekomen tot hetgeen men in de kanselwelsprekendheid de Textverklaring, of in de balie- en andere soorten het Verhaal der feiten, de Ontwikkeling der stof en wat dies meer zij, noemtNarratio magis prolatum manum, amictum recidentem, gestum distinctum, vocem sermoni proximam, et tantum acriorem, sonum simplic em frequentissime postulabit, etc. Aliud in ea poscent affectus, vel concitati..., vel flebiles etc. quinctil., Lib. XI, c. 3, 162., trachte de redenaar aan zijne houding wat meer losheid te geven, zijne gebaren wat uit te breiden, zijne stem wat te doen rijzen; kortom, zijne Voordracht neme dien opgewekten, den dagelijkschen spreektrant nabijkomenden toon aan, die ons in het gewone leven eigen is, wanneer wij aan iemand iets pogen uit te leggen, of hem het een of ander verhalen. Ongelukkig de predikant, pleitbezorger, of wie anders, die hier even deftig en oratorisch blijft voortdeclameeren als hij misschien begonnen is, of eindigen zal! Intusschen belet dit niet, om, voor zoo veel de textverklaring (vooral bij geschiedzaken) in de kanselwelsprekendheid, of het verhaal van treffende feiten in de welsprekendheid der balie, soms tot eene meer schilderachtige en roerende voorstelling aanleiding geeft, ook niet de stem en gebaren meer declamatorisch en hartstochtelijk te doen worden. Ook hier kan het gewone leven ten voorbeeld strekken; men bedenke slechts, hoe verschillend men daar iets meer alledaagssch of wel iets ongemeens en treffends verhaalt. - Het Betoogende en Wederleggende Gedeelte der redevoeringen, hetzij het er een afzonderlijk stuk van uitmake, of wel zich door de overige deelen heen slingerende, eischt (bij veel verschil en wijziging intusschen) iets
  krachtig-snelsArgumentatio plerumque agilior, et acrior, et instantior, consentientem orationi postulat etiam gestum, id. est fortem celeritatem. quinctil. Lib. XI, c. 3, 164, die evenwel, ald. 163, het zeggen vooraf heeft doen gaan: maxime varia et multiplex actio est probationum, en voorts over de voordracht van het betoogende gedeelte nog al uitweidt., iets klemmends en nadrukkelijks in uitspraak en gebaren, gelijk men in den dagelijkschen omgang er het ruwere voorbeeld van vindt bij menschen, die van verschillend gevoelen zijn, en van welke ieder hetgeen hij voor waarheid houdt, den overigen aan het verstand poogt te brengen. Zal hun toon, hunne gebaarmaking, ofschoon
  levendig, nog niet weer op əene andere wijze levendig zijn, dan in 't verhalen? Op den predikstoel dient evenwel dat klemmende en gespierde van 't betoog wat meer door ernst en achtbaarheid getemperd te worden, dan het in andere soorten van welsprekendheid noodig is. Vergelijk het gezegde over de kanselwelsprekendheid in het algemeeu. - In het laatsts deel eener rede, met name in het Slot of de zoogenaamde Toepassing, Epiloog of Peroratie, komt een eenvoudig-levendige toon van Mondelijke Voordracht te pas, als men slechts eene summiere herhaling van het vroeger gezegde en betoogde geeft, en 't voorts, gelijk het in weinig beteekenende rechtsgedingen het geval is, bij een korten aandrang van den eisch of van de verdediging berusten laat. Niet zelden echter is in de kanselwelsprekendheid, even als in de staats- en balie-redevoeringen over zeer belangrijke onderwerpen, het slot of de toepassing de plaats, waar de krachtigste en hartstochtelijkste uitspraak, de schilderachtigste en meest treffende gebaarmaking door den redenaar aan den dag gelegd moet worden, om vermanend, smeekend, waarschuwend, bestraffend, troostend, bemoedigend, verzoenend, lenigend, dreigend, of op welke andere wijze op het hart en gevoel zijner toehoorders te werken, en, na eerst hun verstand overtuigd te hebben, nu ter overreding hunne geheele ziel te schokken en te verbrijzelen, of wel als was haar te kneden of te doen versmeltenEpilogns si enumerationem verum habet, desiderat quandam concisornm continuationem; si ad concitandos judices est accommodatus, aliquid ex iis quae supra dixi; si placandos, inclinatam quandam lenitatem; si misericordia commovendos, flexum vocis et flebilem suavitatem, qua praecipue franguntur animi, quaeque est maxime naturalis. Nam etiam orbos viduasque videas in ipsis funeribus canoro quodam modo proclamantes. Hic etiam fusca illa vox, qualem Cicero fuisse in Antonio dicit, mire faciet, etc.
  quinctil. Inst. Orat. Lib. XI, c. 3, 170. Men vergelijke over dit een en ander ook cicero in het laatste gedeelte van zijn werk ‘over den Redenaar’ (de Oratore).. Zulk eene Voordracht geve men bijv. aan het slot van cicero's redevoeringen voor Milo en anderen. Op dien, nu eens hevig-hartstochtelijken, dan weemoedig-zachten, maar altijd bewogen en wisselenden toon spreke men zoo menige toepassing uit der leerredenen van borger, in welke zulk een vloed en gloed van welsprekendheid wordt aangetroffen. Zoo vurig, zoo vol bezieling, zoo rijk aan verscheidenheid van heldere en sombere, van hooge en lage, van langzame en driftige geluiden en gebaren moet de Mondelijke
  Voordracht zijn, als men aan het slot van onderscheiden redevoeringen van een chattam, sheridan, fox, burke, vergniaud, mirabeau, bright, castellar, gambetta en andere vermaarde staats- of balieredenaars uitspreekt. Een koud, zielloos slot is in zaken van gewicht (en slechts deze hebben wij hier op het oog) even onnatuurlijk, als een te hoogdravend, hartstochtelijk begin met devoorschriften van natuur, gezond verstand, en welvoegelijkheid in de meeste gevallen in strijd is.
  Wat tot de Juistheid van Voordracht in de enkele zinnen, zinsneden, en woorden, in de vier hoofdsoorten van Welsprekendheid behoort, is uit hetgeen boven, bl. 171 en volg. in het algemeen gezegd is, genoeg op te maken. Wij zouden dus het aangestipte over de Juistheid van voordracht met opzicht tot de verschillende deelen eener rede hier besluiten kunnen, indien wij nog niet een enkel woord te reppen hadden over de wijze van uitspraak en gebaarmaking, die in de Kanselwelsprekendheid meer byzonder nog voor drie stukken noodig is, namelijk voor het gebed, voor de psalmen en gezangen, en voor het uitspreken van den laatsten zegen. In het Voor- en Nagebed moeten de waardigheid en gemoedelijke ernst, die almeê het hoofdkarakter dier welsprekendheid uitmaken, zich ook in de Voordracht boven alles doen opmerken. De stem kan hier niet te majestueus voortrollen, gepaard evenwel met eene zekere zachtheid en zoodanige schaduwingen of schakeeringen van geluid, dat zij nu eens wat sneller, blijder, en vuriger, dan wat langzamer, somberder, en statiger worde, al naarmate de redenaar of dankt, of vergiffenis, genade en uitredding afsmeekt, of berouw en droefheid uitdrukt, of de grootheid, macht en heerlijkheid Gods al juichend lofprijst. Wat het voorlezen van gezangen en psalmen betreft, dit geschiede op die kunstmatige wijze, als men verzen, gelijk wij zien zullen of voor een deel reeds gezien hebben, naar hun onderscheiden aard voordragen moet. Men kan dus bij dat opzeggen de Mondelijke Voordracht in al haar fraaiheid doen uitkomen, zoo men maar nooit vergeet, dat men op den preêkstoel staat, en dat alles door waardigheid getemperd en van alle tooneelmatige toonwisseling ver gehouden moet worden. Gebaarmaking komt hier weinig te pas, te meer omdat de redenaar slechts ééne hand ten dienst heeft, daar hij met de andere doorgaans het psalm- of gezangboek vast houdt. - Voor het sterk, duidelijk en nauwkeurig uitspreken van het psalm- of gezangnommer,
  en van dat van het coplet of de copletten, die men er uit zin-gen laat, kan niet genoeg gezorgd worden. Niets toch is verdrietiger, dan wanneer men rechts en links de hoofden bij elkaâr ziet steken, en den eenen hoorder den anderen hoort toefluisteren: welke text, psalm, of gezang is het toch? - Wat eindelijk den laatsten zegen betreft, de kerkredenaar spreke hem, onder het uitbreiden der handen, met luide stem en met den meesten nadruk en waardigheid nit, waarbij het ‘amen’ (even als in het gebed en aan het einde der preek zelf) langzaam en statig, maar sterk door de kerkgewelven weêrgalme.
  Omtrent het voorlezen der formulieren bij verschillende kerkelijke plechtigheden zij hier slechts aangeroerd, dat men zich voor het onbetamelijke overhaasten wachte, waarmede dikwerf zulke stukken minder worden uitgesproken, dan afgerabbeld.
  In de geheele houding ten slotte van prediker of priester heersche, van het oogenblik aan, dat hij den kansel begint te beklimmen, tot aan het einde van den kerkdienst toe, eerbied, ernst, en waardigheid.