text: § 32. Over de rusten of pauzen van ademhaling, en over het ademhalen bij 't voordragen in het algemeen.
  Door deze pauzen, die men meer fyzieke pauzen noemen kan, verstaat men het langer of korter ophouden, dat men tusschen het spreken doen moet, om uit te ademen en zich van nieuwen adem te voorzien. Ademen wij toch, ook wanneer wij zwijgen, telkens in en uit, des te meer wordt door de beweging, aan het spreken verbonden, dit scheppen van nieuwe lucht gevorderd; ja, zoo dit zelfs niet in eene zeer ruime mate geschieden kan, beginnen wij te hijgen, en zijn op het laatst buiten staat, een enkel woord meer te uiten. Wat is nu echter de kunst? Dit, dat men de kleine afbreking van 't spreken, zonder welke het ademhalen zich niet doen laat, in den stroom der rede juist op plaatsen brengt, die van zelf reeds de grammatikale en andere rusten, waarvan wij handelden of nog handelen moeten, vereischen, of waar ten minste geene aansluiting volstrekt noodzakelijk is. Anders toch zou de ademhalingspauze die voor de duidelijkheid en fraaiheid zoo onmisbare aansluiting grootelijks schaden. In korte zinnen, of wier leden maar weinig aaneengeschakeld zijn, is het ademscheppen en uitademen gemakkelijk; het einde toch van ieder zin of zinsnede biedt er gelegenheid toe aan. In lange zinnen daarentegen en die zeer dooreengeweven en periodisch zijn, zoo als men ze onder anderen in het Latijn bij cicero veel aantreft, kan er inderdaad voorafgaande studie noodig wezen, om te berekenen, waar zich, zonder kwetsing van den samenhang en tevens zonder dat men den adem te veel uitput, de ademhaling het best laat bewerkstelligen. Vooral bij het spreken in groote gebouwen, en als men de stem sterk moet uitzetten, komt het op het in acht
  nemen van het juiste tijdpunt der rusten voor de ademhaling zeer aan. Evenzeer is dit het geval op het tooneel en bij zoogenaamde declamatoriën, als men zeer hartstochtelijk voordragen moet, en de Voordracht met hevige gebaren en achter den adem brengende lichaamsbewegingen, zoo als in het treurspel en bij de voordracht van romancen en balladen te pas kunnen komen, gepaard moet gaan. Men kan dan niet genoeg de stukken vooraf thuis declameeren, om te zien, waar men, in vuur en hartstochtelijke beweging geraakt, met zijn adem te kort zou kunnen schieten, en hoe dit te beletten en te verhelpen is. Bij het ademhalen in het algemeen, onder het voordragen, komen dus deze drie regels bijzonder in aanmerking: 1. tracht, schoon dan ook maar kort, dikwerf en vóórdat uw adem geheel uitgeput is, te ademen; 2. doe het op zijn tijd; en 3. doe het zonder eenig geluid, en zóó, dat de hoorders het niet merkentalma zegt daarom, in een stukjen over lekain, te recht: Pour accomplir ce que j'exige, et surtout pour éviter ces sifflements de la poitrine, ce râlement insoutenable que quelques personnes font entendre au thêatre, il est un moyen sur que l'expérience m'a fourni, et le voici: L'acteur doit reprendre sa respiration, avant que l'air soit entièrement expiré de la poitrine, et que le besoin et la fatigue le forcent d'en aspirer un trop grand volume à la fois. - Il faut donc qu'il aspire l'air peu et souvent, et surtout avant que la nécessité l'y contraigne. Les plus légères aspirations suffisent, si elles sont fréquentes; mais dans ce cas il doit mettre une grande adresse à ce qu'elles soient inaperçues. Ziedaar lessen, zoowel voor den redenaar, als voor den tooneelkunstenaar en zanger, dienstig. Vergelijk over het ademhalen ook quinctil., lib. XI, c. 3, no. 53.. Wat dit
  laatste punt toch betreft, niets is onaangenamer dan de Mondelijke Voordracht van een redenaar, die telkens met een soort van sissen, hijgen, en blazen, als dat van een wal- of bruinvisch, den adem inslorpt en uitstoot. -
  Hoe veel moeite demosthenes en de oud-Grieksche en Romeinsche redenaars, in het algemeen, deden, om zich een langen, sterken adem te verschaffen, die voor hen, bij het spreken in de open lucht voor talrijke volksvergaderingen, en onder het bruisen der hevigste hartstochten, zoo onontbeerlijk was, is te bekend, dan dat wij er nader van behoeven te gewagen. - Even als eene zwakke stem, kan ook een korte adem door dagelijk-sche oefening verbeterd worden. Somtijds is echter tegen kortademigheid, als het namelijk geheelenal een organisch gebrek is, geen kruid gewassen; men is dan voor de mondelijke voordracht ongeschikt.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Wij zeiden, dat het juist ter snede aanbrengen der ademhalingspauzen soms studie vereischte in lange, dooreengevlochten zinnen. Waar zal men bijv., behalve de kortere rusten, die men in acht moet nemen, voornamelijk adem scheppen in de volgende fraaye periode uit cicero: ‘Bijaldien den zeelieden, die pas uit de haven in zee steken, door schippers, die reeds uit het ruime sop die haven weêr binnenloopen, op het ijverigste voorgehouden wordt, hoe, en voor welke stormen, voor welke klippen en roovers zij zich te wachten hebben (daar het toch den mensch van nature ingeplant is dienstvaardig voor hen te zijn, die dezelfde gevaren, die men reeds doorworstelde, nog hebben te tarten); hoe betaamt het mij dan wel, mij, die, na veel heen en weêr sollens op de baren, eindelijk den vasten wal in het oog krijg, gezind te zijn jegens hem, die, gelijk ik bespeur, nog met de grootste staatsstormen te kampen zal hebben!’ - Waar zal men hier, herhaal ik, het langst en ruimst adem halen kunnen? Zeker het best na de woorden: nog hebben te tarten; dáár eindigt wat men noemt de protasis of voorzin, en begint de nazin of apodosis. Dáár zal dus ook eene tamelijk lange pauze, om volop adem te kunnen scheppen, den hoorder niet storen of den samenhang der gedachten te veel afbreken. - Zoo - om een ander voorbeeld te kiezen - moet men, als men met zijn adem niet in verlegenheid raken en tevens het meest overeenkomstig 's dichters voorstelling declameeren wil, de volgende versregels van helmers, waarin de Vice-Admiraal klaesens, met zijn schip door acht spaansche gallioenen omringd en aangevallen, bij eene rots vergeleken wordt, die onwrikbaar in zee staat:
  
  Acht schepen, zwaar van bouw, omringen thans den held;
  Hij staat alleen, maar vast, gelijk een rots 't geweld
  Der eeuwen, 't woest gebrul des donders, fier blijft trotsen,
  Schoon stormen aan haar voet in wilde golven klotsen,
  Schoon schip bij schip, met kracht geslingerd op haar borst,
  Verbrijzeld henen stuift, zij staat met kracht omschorst,
  Belacht het woeden der orkanen en der eeuwen.
  
  
  men moet dit zoo lezen, dat men, hoe ook de interpunctie zijn moge, de woorden: hij staat alleen, enz. tot en met: blijft trotsen, in éénen adem uitspreke, en dan pauzeere en ruim ademhale achter dat trotsen. Hierna moet men de volgende regels: schoon stormen enz. als een nieuwen zin beschouwen, en met de vereischte wat kortere pauzen tot aan het slot toe doorlezen. Declameert men toch achter het woord trotsen met luttel ophoudens, en als het ware zonder verandering van toon, dadelijk door, zoo zondigt men èn tegen den juisten samenhang der verzen, èn men zal met den adem moeilijk uitkomenGelijk de ondervinding leert, vervallen de meeste jonge lieden, zonder voorafgaande waarschuwing en verleid door de soms, zoo als hier met voordacht geschied is, onnauwkeurige plaatsing der zinteekens, in dit gebrek, verwarren de voorstelling, en komen half hijgend aan het einde der vergelijking van helmers..