text: III.
  Het zou inderdaad onkunde met de profetische litteratuur verraden, wanneer men ons onvermogen om hier kunstgenot te smaken aan de lauwheid van ons westersch bloed wilde wijten of zeggen wilde, dat ons geslacht te skeptisch is geworden om de bezieling, de gloeiende geestdrift van de profeten naar eisch te kunnen waardeeren. Het heeft er niets van. Wat men billijkerwijs tegen de profeten hebben kan, is waarlijk niet hunne overgroote, maar hunne onvoldoende bezieling. Men zou menschen willen zien, geheel vervuld van hun gevoel, volstrekt in de macht van hunne overtuiging en haar uitsprekende, - laat het zijn zonder eenige kunst, maar dan ook - zonder iets gekunstelds. Juist daarin vindt men zich dikwerf teleurgesteld. Hetgeen onze sympathie voor de profeten sterk vermindert, is het gekunstelde, dat hun in meerdere of mindere mate allen eigen is. In een litteratuur, als die der profeten, werkt elke zweem van affektatie, van rhetorisch effektbejag natuurlijk als de Medusakop.
  En hier moet ik in de eerste plaats doen opmerken, dat
  het denkbeeld van een opgeschreven profetie al iets stuitends heeft. Men stelt zich den ‘nabi’ het liefst voor als een volksredenaar. Maar een nabi, die bedaard nederzit en stelt en dikteert! Prof. Kuenen is van oordeel, dat de profeet tot schrijven is gekomen, omdat hij langzamerhand een hooger standpunt had bereikt dan het gros zijner tijdgenooten, en daarom niet langer volksredenaar of zelfs volksmenner kon zijn. Hij had het volk niet meer achter zich; hij stond daarvoor te hoog. ‘Van daar (Deel II, bl. 346) dat zij, al had hun de macht niet ontbroken om bijv. een omwenteling in jahvistischen geest tot stand te brengen, zich uit beginsel van elke zoodanige poging moesten onthouden... Het eenige middel, waarover zij voortaan beschikken konden en dat hun goede uitkomsten beloofde was: de verbreiding en aanbeveling hunner betere opvatting van Jahveh's wezen en dienst langs den weg van redelijke overtuiging. Wat lag dus meer voor de hand dan dat zij... poogden te werken door het schrift?’ Dit is, in mijn oog, niet de meest historische bladzijde uit Dr. Kuenen's geleerde studie, maar haar ontstaan laat zich verklaren. Wanneer een schrijvende profeet sympathie zal inboezemen, moet hij natuurlijk een man zijn, die door middel van redelijke overtuiging werken wil. Dit zielkundig postulaat heeft den hoogleeraar misleid. Hij heeft gezien wat hij verwachtte te zullen zien. Maar bij een beschouwing, die geenerlei apologetische oogmerken najaagt, is het moeilijker de profeten te kennen, zonder tot het inzicht te komen, dat de woorden: profetische litteratuur en redelijke overtuiging vrij verwonderd moeten zijn, zich naast elkander te bevinden. Bedreigingen en beloften zijn toch geen middelen van redelijke overtuiging en zij vormen het vaste refrein. Geen enkele profeet heeft, anders dan bij uitzondering, zijne lezers willen winnen langs den weg van overtuigen, wel verre van daarover als 
  eenig middel te beschikken. Jeremia XLIV is hier leerzaam. Daar openen de Joden (vs. 15 vlgg.) een dis-kussie, en vooral hunne vrouwen. Gij, voegen zij in Egypte Jeremia toe, gij zegt dat wij gestraft zijn omdat wij Jahveh niet hebben gediend? Juist het tegendeel is waar. ‘Van toen af, dat wij opgehouden hebben aan de koningin des Hemels te rooken en haar drankofferen te offeren, hebben wij van alles gebrek gehad, en zijn wij door het zwaard en door den honger verteerd (vs. 18).’ Ziedaar althans een argument. Indien iets, dan was de vermelding van dit argument een aanleiding voor den profeet om eindelijk eens ‘den weg van redelijke overtuiging’ te betreden. Jeremia denkt er niet aan, maar antwoordt eenvoudig, dat - zij het mis hebben, dat Jahveh Zebaoth (vs. 25) juist het tegenovergestelde zegt. - Houdt men het Boek Jeremia voor geschiedenis, dan is dit zeker geen direkte bewijsplaats voor de methode van den profeet-auteur, maar Jeremia's betoogtrant leert men dan toch in elk geval er uit kennen.
  Wanneer wij de werkelijkheid onder de oogen willen zien, dan hebben wij in den schrijvenden profeet van het Oude Testament een zeer samengesteld verschijnsel voor ons: hij schrijft in den regel zooals men meenen zou, dat een mensch slechts spreken kan: onsamenhangend, naar den indruk van het oogenblik, naar gedurig afwisselende stemming, met de meest plotselinge overgangen, met uitroepingen en uitboezemingen, die al hare waarde hebben en verliezen met hare volstrekte vanzelfheid; in éen woord zóo, dat men de profetische geschriften voor gestenografiëerde redenen of opwellingen zou willen houden en er van aannemen, dat zij door den redenaar zelfs nooit werden nagezien eer zij uitgegeven werden. Maar naast datgene, wat den indruk maakt van gesproken en nooit opgesteld te zijn, vindt men een berekening, een overleg, een symmetrie, die aan de grootste stijfheid grenst; een gezochtheid van woordspelingen en alliteratie, een, ik zeide het reeds, rhetorisch effektbejag, waarbij het ons zonderling te moede wordt. Nu eens is nergens de draad vast te houden, als had men te doen met een Improvisator,
  dan weer is alles zoo afgemeten, als had men met amplifikatiën te doen uit de school van een rhetor; en het komt naast elkander voor, in hetzelfde geschrift, op dezelfde bladzijde; met dat gevolg natuurlijk, dat men slechts bij uitzondering een menschelijk hart voelt kloppen, en zich met verbazing afvraagt, hoe iemand zooveel ontroering kan gevoelen als noodig is om zoo rhapsodisch, en tegelijk zooveel slechte zelfbewustheid kan bezitten om zoo kunstmatig te schrijven.
  Doch laat ons in bijzonderheden komen, opdat de lezer zelf oordeele.
  Na een uiterst korte inleiding, waarin Jahveh's woord als het brullen van een leeuw wordt gekenschetst, als het waaien van een verzengenden wind, waaronder de Karmel verdort; - eene inleiding, die iets zeer aangrijpends, zeer meesleepends of overweldigends doet verwachten, - bevestigt Amos, - naar het opschrift, in verband met VII, 15, een ossenherder uit Thekoa, - profetiën die vroeger gericht waren tot Damaskus, Gaza, Tyrus, Edom, Ammon, Moab, Juda, Israël. Deze acht profetiën (I, 3-II, 8) nu beginnen telkens volmaakt op dezelfde wijze: Alzoo zegt Jahveh: om drie overtredingen van Damaskus en om vier zal ik dat niet afwenden (het vonnis niet herroepen). Dan weder: Alzoo zegt Jahveh: om drie overtredingen van Gaza en om vier zal ik dat niet afwenden. En ten derden male: Alzoo zegt Jahveh: om drie overtredingen van Tyrus en om vier zal ik dat niet afwenden; en acht keeren na elkander ontbreekt die aanhef nooit. Bijna even symmetrisch is de aankondiging van de straf. Na dien aanhef volgt acht maal regelmatig: omdat Damaskus dit gedaan heeft; omdat Gaza dat gedaan heeft; omdat Tyrus weer iets anders gedaan heeft enz. Op dit telkens herhaald omdat leest men dan (met uitzondering van de laatste reis, waar het wel een fout kan zijn van den afschrijver): daarom zal ik een vuur zenden in het huis van Hazaël, dat de paleizen van Benhadad zal verteren; daarom zal ik een vuur zenden in den muur van
  Gaza, dat hare paleizen zal verteren; daarom zal ik een vuur zenden in den muur van Tyrus, dat hare paleizen zal verteren; daarom zal ik een vuur zenden in Theman, dat de paleizen van Bozra zal verteren enz. Bij de 5de en 6de is een kleine variatie aangebracht.
  Verder in ons Boek (III en IV) wordt een ‘woord’ tot Israël, tot heidenen, tot de koeien van Basan en weder tot Israël telkens ingeleid met de vaste formule: ‘Hoort!’
  Nog iets verder (hoofdst. VII, 1-VIII, 1) ontmoeten wij vier malen achteréen: ‘de Heer Jahveh deed mij aldus zien!’In vs. 7 kan de eigennaam uitgevallen zijn.
  
  Jahveh geeft hem te zien sprinkhanen, die gevormd worden; een vuur dat verteert; Jahveh zelven op een muur; een korf met ooft. Het voorspelde verderf wordt vss. 3 en 6 op de voorbede van den profeet afgewend. (Zonderling komt tusschen VII, 9 en VIII, 1 de aanklacht van Amazia tegen Amos).
  Hoofdst. IV, 6. 8. 9. 10. 11 verraadt niet minder overlegde kompositie. Tot vijf malen toe vermeldt Jahveh wat hij Samaria gegeven en onthouden heeft; tot vijf malen toe wordt deze herinnering besloten met de woorden: ‘Nogtans hebt gij u niet bekeerd tot Mij, spreekt Jahveh!’
  In Jesaja IX, 7-X, 5 dezelfde symmetrie. Wij lezen daar vreeselijke bedreigingen. Syriërs en Filistijnen zullen Israël verslinden; Jahveh zal Israël den kop en den staart afhouwen op éenen dag; over Israëls weduwen en weezen zal Jahveh zich niet ontfermen; het volk zal een voedsel des vuurs zijn; een iegelijk zal (in den hongersnood of in den burgerkrijg) het vleesch zijn arms eten. - Stellen wij ons nu voor, dat iemand zich geroepen acht, dat alles zijnen landgenooten aan te kondigen, en dan zorg draagt om aan het slot van elke bedreiging, dus vijf malen achter elkander, te schrijven: ‘Om dit alles keert zijn toorn zich niet af, maar zijne hand is nog uitgestrekt.’
  Deze voorbeelden spreken te sterker, omdat zij niet aan een tijd van verval, maar aan dien van de opkomst van
  het profetisme ontleend zijn. Het blijft zichzelf daarin getrouw. Een anderhalve eeuw later vinden wij bij Habakuk (hoofdst. II) een viermaal herhaald Wee! Bij zijn misschien jongeren tijdgenoot Joël, - zijn leeftijd is zoo onzeker, dat prof. Kuenen hem in zijn Onderzoek vóor Amos, en nu in de chaldeeuwsche periode stelt, - ontmoeten wij een verschijnsel, dat nog meer onze aandacht verdient dan eenige al te symmetrische herhalingen. Joël beschrijft, hetzij als tegenwoordig, hetzij als reeds doorstaan, een vreeselijke sprinkhanenplaag. Vreeselijk is of is geweest het lijden van zijn volk; ‘wat de rups heeft overgelaten, heeft de sprinkhaan afgegeten, en wat de sprinkhaan heeft overgelaten, heeft de kever afgegeten, en wat de kever heeft overgelaten, heeft de kruidworm afgegeten.’ Er is zelfs niets overgebleven, dat men Jahveh ten spijs- en drankoffer brengen kan. Alles is verwoest of verdord. Nog tegenwoordig of reeds doorstaan, die vreeselijke plaag is in elk geval de voorbode van een veel erger bezoeking van Jahveh, die aanstaande is; van ‘een dag van Jahveh’, die de grootste verschrikking zal brengen, indien het volk zich niet bekeert. Op grond dus van de plaag en van hetgeen de plaag voorspelt, vermaant Joël zijne medeburgers een bededag te houden; hij legt daartoe zelfs een gebed op de lippen der priesters. Men ziet: het oogenblik is hoog ernstig en dus sobere taal alleen gepast of althans te dulden.
  Na den gang der profetie te hebben toegelicht, zegt prof. Kuenen in zijn Onderzoek: ‘Overigens zou zelfs een meer uitvoerige inhoudsopgave een gebrekkig middel zijn om de schoonheid der profetie te doen waardeeren.’ Hij heeft gelijk; maar is er enkel voor mijn persoonlijk gevoel iets stuitends in gelegen, dat men hier van letterkundige schoonheid spreken kan? Vooral wanneer men nagaat, van welke soort die letterkundige schoonheid is. In de stad mijner inwoning heeft de cholera gewoed. Ik acht mij opgewekt om Een Woord aan mijne Stadgenooten te schrijven, en
  doe dit zoo, dat men mijne beschrijving van de doodelijk bevreesden, van de aangetasten, of ook van de ontvolkte woningen met recht bewondert! Wie denkt er aan, een bestudeerde schildering te geven van hetgeen zoo kort te voren nog een zoo akelige werkelijkheid was? De esthetiek heeft hare grenzen in het medegevoel, en er zijn tooneelen, die het hart te veel doen popelen om het oog open te laten voor hunne betrekkelijke schoonheid. Een Nero beoordeelde de schoonheid van het lijk zijner moeder. Joël spreekt voortdurend in zoo figuurlijke taal over die sprinkhanen, dat vele exegeten gedacht hebben aan vijandige krijgslieden, die het land overstroomen. ‘Een volk is opgekomen over mijn land, machtig en zonder getal; zijne tanden zijn leeuwentanden.’ Zoo vangt de schildering aan. Zij wordt afgebroken door een: Ween als een jonkvrouw wegens haren bruidegom! De schildering wordt voortgezet: ‘het veld is verwoest, het land treurt; het koren is verwoest, de most is verdroogd, de olie krank... alle boomen des velds zijn verdord; ja de vroolijkheid is verdord van de menschenkinderen.’ En andermaal valt, om zoo te spreken, een koor in: ‘Rouwklaagt, gij dienaars mijns Gods enz.!’ De beschrijving wordt hervat: ‘Is niet de spijze voor onze oogen afgesneden? Blijdschap en verheuging voor het huis onzes Gods? O hoe zucht het vee! de runderkudden zijn bedwelmd, want zij hebben geen weide; ook zijn de schaapskudden verwoest.... Een groot en machtig volk (de sprinkhanen) desgelijks van ouds niet geweest is, en na hetzelve niet meer zijn zal tot in jaren van vele geslachten. Vóor dat volk verteert een vuur, en achter dat volk brandt een vlam; er voor is het land als een lusthof; er achter een woeste wildernis. Zijne gedaante is als de gedaante van paarden, en als ruiters, zoo loopen zij. Zij springen als een gedruisch van wagenen op de hoogten der bergen,’ en wat dies meer zij. Geen woord, dat uit 
  het hart komt van een mede-lijder, maar beelden en vergelijkingen, die bovendien mank gaan
  en datgene pogen te beschrijven, waarvan toen elke beschrijving even overbodig als onkiesch was, en ons herinneren moeten aan de ‘mooischrijverij’, door Multatuli zoo terecht gelaakt. Behalve de priesters, voor wie natuurlijk niets overschoot, wordt niemand met name herdacht dan de ‘dronkaards’ en de ‘wijnzuipers.’ Hun wordt spottend toegeroepen: ‘Waakt op en weent en huilt om den nieuwen wijn, die van uwen mond is afgesneden.’
  Er zijn andere woorden, die men waardeeren kan als gesproken woorden, als uitroep op een gegeven oogenblik aan het vol gemoed ontperst, als niet voorbereid, niet overdacht. Maar wat te denken bij Jeremia IV, 19 vlgg.? Nadat de profeet (vs. 15) een stem van Dan af en van het gebergte van Efraïm ellende heeft laten verkondigen, ja de belegeraars ziet naderen tegen de steden van Juda, roept hij uit, neen: schrijft hij; neen, ook dat niet: dikteert hij, ja, dikteert hij tot tweemaal toe (zoo stelt zijn biograaf het althans voor): ‘O mijn ingewand! mijn ingewand! Ik heb barenswee, o wanden mijns harten! Mijn hart maakt getier in mij; ik kan niet zwijgen; want gij, mijn ziel, hoort het geluid der bazuin en het krijgsgeschreeuw.’ Het is evenzoo gelegen met XX, 7. Het is verwonderlijk stout en schoon, dat de profeet zich op een zeker oogenblik het slachtoffer heeft gevoeld van zijn roeping. Maar hoe kon iemand opschrijven, of liever: een sekretaris voorzeggen: ‘Jahveh, gij hebt mij verleid’ om de ondankbare taak te aanvaarden, zonder... ja, zonder zelf er zich van bewust te zijn, dat dit een treffende wending was. Deze vraag komt bij den lezer op, en kan niet opkomen zonder aan den indruk te schaden. - Evenmin zou men opgeschreven willen zien XXIII, 9: ‘Mijn hart wordt in mijn binnenste gebroken, al mijne beenderen bewegen zich; ik ben als een dronken man en als een man, dien de wijn te boven gaat, van wege Jahveh en van wege de woorden zijner heiligheid.’ Iets anders is het toch zoo aangegrepen te zijn, en iets anders op te schrijven, dat men zoo aangegrepen
  is, zulk een verleden schriftelijk te reproduceeren. De ontroering staat bovendien in verband met hetgeen hij te profeteeren heeft tegen zijne medeprofeten en tegen de priesters. Indien men nu slechts bemerkte, dat het hem zoo aangreep, hen te beschuldigen en te bestraffen! Men herinnere zich evenwel het tafereel met Hananja, waarin de hagiograaf aan den geest van zijn held wel geen onrecht zal hebben gedaan.
  Met uitzondering van hoofdst. XXXVII doen Ezechiëls visioenen aan niets minder denken dan aan hetgeen iemand al zoo geacht kan worden in geestverrukking te aanschouwen. Koud en gezocht is ook Ezechiël XII, 1-6, waar de profeet een zinnebeeldige handeling beschrijft, die Israëls gevankelijke wegvoering moet aankondigen, maar die uit den aard der zaak nooit kan hebben plaats gehad; hetgeen hem niet verhindert zelf te zeggen, dat hij den huize Israëls tot een teeken is gegeven; dat hij voor Israël een levend symbool is. - Gelijk Jeremia (IV, 19), zoo verbaast ons evenzeer een anoniem schrijver, waarschijnlijk uit de laatste helft der zesde eeuw, de auteur van Jesaja XXI, 1-10, en ik ga met opzet kronologisch te werk om te doen zien, dat onze opmerkingen geene uitzonderingen raken, geene eigenaardigheden van het profetisme in een bepaald stadium zijner ontwikkeling. Die auteur bericht dan: ‘daarom zijn mijne lendenen vol van krankheid, bange weeën hebben mij aangegrepen, gelijk de bange weeën van eene die baart enz.’ Heeft die schrijver inderdaad volmaakt hetzelfde gevoel gehad als Jeremia, of was dat nu eens de staande, de konventioneele stijl van de profetische rhetoriek?
  Een verschijnsel, dat ons niet minder onvereenigbaar voorkomt met geestdrift en bezieling, ontmoeten wij in de even tal- als zoutelooze woordspelingen en alliteratiën, waarvan de profetische geschriften overvloeien. Om er den lezer, die geen hebreeuwsch verstaat, een denkbeeld van te geven, zullen wij de vrijheid nemen, eenige teksten niet letterlijk te vertalen, maar zoo terug te geven als de profeet
  ze had moeten schrijven, wanneer hij hollandsch geschreven had.
  Hosea X, 5: Voor de kalveren van Beth-Aven (Bethel) is Samaria's bevolking bang en... hare papen beven wegens het kalf, zoo als iemand die in verrukking is beeft, omdat zijn heerlijkheid zal oprukken (tegen Israëls stierdienst); en vs. 13: gij brouwt wat later berouwt. Hfdst. XII, 12: Is te Gilead alles nietigheid, zoo zal het vernietigd worden; te Gilgal gillen zij ter eere van hun stier, maar gal van Gods toorn zal over hen uitgestort worden. Hoofdst. XIII, 7: Ik werd hun als een wild dier, dat hen overviel op den weg van Assur (waarop Israël, zich van Jahveh afkeerende, hulp zocht) of (bij een andere punctuatie van de letter a) als een dier, dat zich van hen assureerde op den weg. Vs. 15: Efraïm zal fraai zijn. Naar sommige uitleggers van vroegeren en lateren tijd, zou de nog door niemand verklaarde naam Chadrach bij den anoniemen auteur van Zacharia IX-XI (hoofdst. IX, 1) een woord zijn door den auteur zelf gemaakt tot aanduiding van het land, waar zijne profetie zich tegen richt (zooveel als scherpzacht). Een der sterkstsprekende plaatsen is Micha 1, 10 vlgg.: laat het niet gadeslaan te Gath; weent niet akelig te Akko; in holen huile ik; hale men u weg, schoone halon; roepe wee de stad van vee; naar Marôth is een slechte mare gekomen; Lakis (Lachis), pak uwe kisten. Ach! sip kijkt men bij de drooge beken van Achsib. Aan Marescha 
  zal ik hare bezitting restitueeren. Hier hebben wij dus in zes verzen niet minder dan negen woordspelingen.
  Zefanja is nagenoeg van dezelfde kracht (II, 4 vlgg.). Gaza en Ekron kan het oordeel niet aangekondigd worden, zonder dat het werkwoord, dat het lot dier steden voorzegt, met hare namen een woordspeling vormt; iets, waarin Nahum (II, 10a) hem reeds was voorgegaan. Van Jeremia I, 11 vlg. begrijpt men in de vertaling niets (even-min als van Amos VIII, 2. 3). De profeet ziet een amandelroede, waarop Jahveh zegt: gij hebt wel gezien, want Ik zal wakker zijn. De verklaring ligt daarin, dat amandelroede en wakker zijn (ooft en einde) in het hebreeuwsch door hetzelfde woord, wat de medeklinkers betreft, wordt uitgedrukt. Voor de woordspeling in vs. 17 heeft de Statenoverzetting reeds zooveel mogelijk gezorgd door te schrijven: ‘Wees niet verslagen voor hun aangezicht, opdat Ik u voor hun aangezicht niet versla.’ Tot zelfs in de zoo ernstige aankondiging van Hananja's doodvonnis wordt zorg gedragen (Jer. XXVIII, 16), dat aan het: Jahveh heeft u niet gezonden, een: Jahveh zal u wegzenden van den aardbodem beantwoorde, gelijk de strafrede tegen Moab (XLVIII, 44) in ons oog, maar niet in dat van den auteur van Jesaja XXIV-XXVII (XXIV, 17 vlg.), ontsierd wordt door een woordenspel als schrik, prik, strik, alsof iemand zeide: die ontkomt aan den schrik, dat hij aan doornen zich prikk', of, ontkomt hij daaraan, valle in den strik. Evenzoo laat Ezech. XXV, 16 de Crethi sneuvelen met een woordspeling, alsof iemand zeide: de Ieren zullen niet tieren. ‘De menigte van No’ werd Ezech. XXX, 15 misschien alleen geschreven om een allusie te maken op den God Amon van die plaats, gelijk XXXV, 6 om een toespeling te vormen op Edom, daar die profetie zich tegen het gebergte Seïr richt. Zijne voorliefde voor kunstgrepen verraadt de auteur van Jesaja XXIV-XXVII niet enkel in zijne navolging van Jeremia XLVIII, 44 (tenzij het bij Jeremia uit Jesaja XXIV werd geïnterpoleerd), 
  maar ook XXIV, 1 vlgg.; XXV, 7; XXVII, 7 en het eigenaardigst XXVI, 5-11, waar een volgende zin telkens een woord opneemt, dat reeds in den vorige aangetroffen werd. Onze Statenoverzetting heeft die eigenaardigheid niet uitgewischt. De auteur van Jesaja XIII, 1-XIV, 23 blijft (XIII, 6) het eens gegeven voorbeeld volgen, waar aan ook de schrijver van Jeremia L, 34b niet ontrouw wordt.
  Is dit een en ander niet gelijk men het van den nabi
  verwachten zou, evenmin is men er op voorbereid, hem zijne voorgangers te zien kopiëeren. Soms is het zoogenaamd nieuwe ‘woord van Jahveh’ zoozeer een kompilatie, dat men geneigd is aan interpolatie te gelooven. Maar, gelijk de heer Kuenen ergens te recht doet opmerken, de beslissing blijft in zulke gevallen altijd moeilijk, daar zij eigenlijk afhangt van de meening, die wij hebben leeren vormen omtrent den goeden smaak en de zelfstandigheid van den profeet, bij wien de kopie of de kompilatie voorkomt. De hoogleeraar zegt dit met name van Jeremia XLVIII (tegen Moab), met betrekking tot Jesaja XV, XVI (insgelijks tegen Moab), [zie boven bl. 71 noot]. Hier, in Jeremia XLVIII, is het verschijnsel, dat wij op het oog hebben, zeker bijzonder treffend (men kan vergelijken Jeremia vss. 29-38 met Jesaja XVI, 6-10; XV, 4 en 5; XVI, 12 en 11; XV, 6. 2. 3), vooral omdat het verschil bijna even belangrijk is als de overeenkomst, en zich moeilijk laat verklaren alleen uit de onderstelling, dat Jeremia zijne aanhalingen deed uit het geheugen. Dat telkens herhaald: ‘ik zal een vuur zenden in den muur van (de eene of andere stad), dat zal hare paleizen verteren (zie boven bl. 71),’ schijnt Hosea verleid te hebben, om hoofdst. VIII, 14b die frase uit Amos over te schrijven, als ware het hem aangenaam, dat hij de obligatoire bedreiging niet meer had te bedenken. Hoofdst. IV, 15 schroomt Hosea zelfs niet van Amos een woordspeling over te nemen (I, 5; IV, 4; V, 5). - Behoort Micha VI, 5 (verg. Jesaja II, 2 vlgg.) niet meer tot de aanhaling der oude profetie, die vss. 1-4 wordt gelezen, - een gevoelen door sommigen omhelsd, - dan zou Micha iets hebben overgeschreven, waarvan hij de strekking niet begreep. Terwijl toch die oudere profetie de bekeering van heidenen tot het Jahvisme aanneemt, bestendigt vs. 5 het godsdienstig verschil tusschen Israël en alle andere volken. Niets geeft ons toch het recht, om te 
  gelooven, dat Micha een tegenstelling heeft willen maken tusschen het heden en de toekomst. - De duidelijk-ste voorbeelden van meer of minder parallele plaatsen tusschen Jeremia en Ezechiël vindt men in Dr. Kuenen's Onderzoek aangewezen (Dl. II, 301)
  Ezechiël V, 12-17 en parall. pl. verg. Jer. XIV, 12; XV, 3 enz.
  Ezechiël III, 18. 19 verg. Jer. I, 18; XV, 20.
  Ezechiël XIII, 6 verg. Jer. XIV, 14. 15 (XXIII, 32)
  Ezechiël XIII, 10-16 verg. Jer. VI, 14; VIII, 11.
  Ezechiël V, 11; VII, 4-9; VIII, 18; IX, 5-10; XXXVI, 21 verg. Jeremia XIII, 14.
  Ezechiël XIV, 14 vlgg. verg. Jer. XV, 1-4.
  Ezechiël VII, 13 verg. Jer. XVIII, 26.
  Ezechiël XXIII verg. Jer. III.
  , teksten, die voor ons tegenwoordig doel hunne kracht blijven behouden, al zou men meeenen, van den hoogleeraar te moeten verschillen ten aanzien van de vraag, aan wiens zijde al dan niet de navolging is. Talrijk, wij weten het reeds, zijn de plaatsen, waarin het Boek Jeremia zichzelf kopiëertOok deze lijst neem ik uit Dr. Kuenen's Onderzoek over: Jeremia I, 18. 19 (XV, 20); II, 15 (IV, 7); II, 28, (XI, 13); IV, 5 (VIII, 14); IV, 6 (VI, 1); V, 9 (29; IX, 9); VI, 13-15 (VIII, 10-12); VI, 22-24 (L, 41-43); VII, 16 (XI, 14; XIV, 11); VII, 31-33 (XIX, 5-7; XXXII, 35); VII, 33 (XIX, 7; XVI, 4; XXXIV, 20); VII, 34 (XVI, 9; XXV, 10; XXXIII, 11 a); VIII, 2 (XVI, 4; XXV, 33); IX, 15 (XXIII, 15; VIII, 14); X, 12-16 (LI, 15-19); XI, 20 (XX, 12); XV, 2 (XLIII, 11); XV, 13. 14 (XVII, 3. 4); XVI, 14. 15 (XXIII, 7. 8); XVII, 20 (XIX, 3); XIX, 8 (XLIX, 17; L, 13); XXI, 9 (XXXVIII, 2); XXIII, 5. 6 (XXXIII, 15. 16); XXIII, 19. 20 (XXX, 23. 24); XXX, 10. 11 (XLVI, 27. 28); XXXI, 35-37 (XXXIII, 25. 26); XXXIX, 4-13 (LII, 10 vlgg.); XLVIII, 40. 41 (XLIX, 22); XLIX, 17 (L, 13); XLIX, 18 (L, 40); XLIX, 19-21 (L, 44-46); XLIX, 26 (L, 30).. - De schoone profetie Jesaja XI, 6-9 vinden wij, verkort, hoofdst. LXV, 25 weder, gelijk in den aanhef van Obadja (1-9) de verzen 14. 15. 16. 9. 10. 7 van Jeremia XLIX.