text: het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.‘Gedachten van een Geneeskundigen (L. Bikker, over den aard, oorzaak, uitwerkingen en geneeswijze der veepest, steunende op het ontleedkundig onderzoek der Beesten na hunnen dood, en op waarnemingen en eenige proeven omtrent zieke Beesten.’
  Gedachten over de Veepest, door l. bicker.‘Hoe zeer de vreesselijke slagting der thans woedende Veepest de aandacht van kundige lieden billijk toe zich trekt, om, ware het mogelijk, middelen ter genezinge uit te vinden, schrikt men echter eenige pogingen daaromtrent te doen, en zijne gedachten deswegens te uiten. Het lezen van zoo vele verschillende gevoelens, als men van tijd tot tijd heeft voorgesteld, verveelt reeds. De vruchteloosheid van zoo vele aangeprezen en aangewende middelen verwekt wanhoop, en het vooroordeel der Landlieden in dit geval, maakt alle onderneming desaangaande moeijelijk en vruchteloos. In weerwil echter van dit alles, meen ik verpligt te zijn mijne gedachten nopens dit gewigtig onderwerp aan het gemeen mede te deelen. Zie hier dezelve:’
  ‘I. De Veepest is, volgens de toestemminge van genoegzaam alle kundige Geneesheeren, eene besmettelijke Rotkoorts of Rotziekte van eenen bijzonderen aard, (Febris, seu Morbus putridus contagiosus sui generis). Zij is eene Rotziekte: dit
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.toonen de toevallen en de staat der ingewanden, na den dood. Zij is besmettelijk, om dat haar gift of smetstoffe (Miasma) zich meded elt en van het eene Beest tot het andere overgaat. Zij is van een bijzonderen aard, dat is, de smetstoffe verschilt in wezen en aard van die van andere Rotziekten, waarom zij ook alleen het Rundervee aandoet. Zij heeft derhalve geen wezenlijke overeenkomst met de Kinderpokjes, Mazelen, Pest der Menschen enz; zij is gevolgelijk ook geene ware ontsteking ziekte. Men bespeurt er geene wezenlijke teekenen van: het bloed is nooit ontstoken, en nergens vindt men in de ingewanden eene ware ontsteking, maar eene roodheid, die het gevolg is van eene scherpe Rotstoffe, van eene ontbinding van het bloed, en die eene versterving (Gangraena) te kennen geest.’
  ‘II. De naaste oorzaak is buiten allen twijfel eene wezenlijke op zich zelfs bestaande Smetstoffe, die aan en in het ligchaam der Runderen gebragt, de ziekte verwekt; doch van den bijzonderen aard dezer stoffe, zoo wel als van de wijze van werkinge derzelve, zijn wij volstrekt onkundig, en het is meer dan waarschijnlijk, dat wij die nooit kennen zullen, zoo min als van andere besmettelijke ziekten. Dit echter schijnt te blijken, dat die smetstoffe, even gelijk het gif der Kinderpokjes, altoos hier of elders werkzaam bestaat, en zich zelve uitbreidt en vermenigvuldigt,
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.wanneer zij tot vatbare onderwerpen toegang vindt; zoo dat men de ziekte voor altoos uitroeijen zoude, indien men die smetstoffe geheel vernielen kon. De naaste oorzaak is derhalve geene kwade gesteldheid in de lucht, noch in het gras of ander voedsel, daardoor veroorzaakt; dan zoude de ziekte algemeener, schielijker en gelijker zich verspreiden, geene sprongen doen, veel meer plaats hebben, en geene onvatbaarheid om ze weder te krijgen overlaten, dat is, geene gebeterde Beesten geven.’
  ‘III. Niet veel meer weten wij van de wijze en wegen, langs welke deze stoffe zich mededeelt en in het ligchaam overgaat. De smetstoffe schijnt niet zeer vlug; de lucht, om gemelde redenen, niet zeer gereed om ze over te voeren, maar waarschijnlijk wordt zij overgebragt door opgetrokken en nederzakkende dampen; door het water der slooten; door het gras en andere voedsels, besmet met het snot en kwijl van zieke Beesten, veelligt ook door het overwaaijen van besmette pluimzaden, door wespen en vliegen, en langs eene menigte andere nog onbekende wegen. Zij schijnt ook meer door de zwelging dan door de ademhaling in het ligchaam te komen.’Art IV. van dit stuk is reeds hier voren in het elfde Hoofdstuk dezer vijfde Afdeeling op bladz. 291, bij de opgave der uitwendige kenteekenen van de Veepest, geplaatst, maar is er hier echter ook ingelaten, om den zamenhang van dit stuk niet te breken.
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.‘IV. Vrij duister en onzeker zijn ook de eerste verschijnselen of kenteekenen der ziekte in Ossen, Kalveren, Hokkelingen, en in alle die geen melk geven. Vele dezer zijn reeds eenige dagen ziek geweest, eer men het ontdekt. Men behoorde zich toe te leggen om er meerder kennisse van te krijgen, ten einde men in tijds de noodige hulpmiddelen konde aanwenden. Men kent ze het eerst aan eene zekere treurigheid, kwijning, loomheid en magteloosheid. De meeste beesten beginnen minder te eten en te drinken, schoon ze veel snuffelen; zij kugchen nu en dan; de horens worden meest koud, de oogen rood en beginnen te tranen, de neus te loopen; de tanden worden min of meer los; het tandvleesch brandig en ontveld; en zoo er roode puistjes of pukkels zich op de tong vertoonen, is het een zeker teeken van ziekte. Het ophouden van de herkaauwinge en andere volgende teekenen en verschijnselen zijn zigtbaarder en genoeg bekend.’
  ‘V. Met meerder zekerheid blijkt uit den staat der ingewanden, na den dood, zoo wel als uit andere voorgaande verschijnselen, dat de eerste en voornaamste uitwerking, en misschien de voornaamste zetel der ziekte, in de eerste wegen plaats heeft. Men vindt in alle geopende Beesten de pens opgevuld met eene verbazende menigte onherkaauwde slijmige grastoffe, het boek of de zouter opgepropt met eene rulle, drooge, grove, loodverwige, verbrande stoffe,
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.die tusschen de blaauwachtige bladen als vast t'zaamgedrukte koeken geperst zit, en in een gezond Beest deegachtig en lenig is; voorts in de vierde maag een dun, geel of groenachtig, rot en stinkend vocht, en derzelver binnenste rok bruin rood, ligt afscheidende en verstorven. Alle de andere verschijnselen schijnen slechts gevolgen van dezen.’
  ‘VI. Uit Art. 4 en 5 wordt Art. 2 bevestigd, en is verder blijkbaar, dat de ziekte terstond de krachten van het Vee breekt, ter neder slaat, de magen en ingewanden werkeloos maakt, en alle natuurlijke werkingen doet ophouden, waaruit noodwendig volgt, dat de opgehouden stoffe, gedeeltelijk door stil te staan in zoo eene warme plaats, gedeeltelijk door den bederfelijken aard der ziekte, meer en meer tot rotting overgaan, en even als in een mestput aan het broeijen en gisten geraken uitzetten, zwellen, brandig en scherp worden, waaruit alle de verschijnselen en toevallen op het laatst der ziekte gemakkelijk worden verklaard.’
  ‘VII. Uit Art. 1 en 2 volgt, dat men waarschijnlijk nooit een toereikend behoedmiddel voor deze, zoo min als voor andere besmettelijke doorgaande ziekren vinden zal, om namelijk de Beesten voor dezelve onvatbaar te maken, of ze geheel te keer te gaan, en uit een Land te weren. Het laatste echter zou men waarschijnlijk bereiken, zoo men, volgens den te onbe-dacht het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.afgekeurden raad van den wijdberoemden lancisius, in een tijd dat de Runder pest in Italie geweldig woedde, terstond, zoodra er in eenige landstreek zieke Beesten zich opdeden, dezelven doodde. Men bediende zich naderhand van dezen raad, met een gewenscht succes, in het Vlek Caprarola, en in verscheiden Domeinen van den Geestelijken Staat en van eenige Prinsen; men smoorde de ziekte in hare geboorte en stuitte haren voortgang; en, zoo ik wel onderregt ben, weert men op die wijze de ziekte in Engeland. Hoe nuttig en noodzakelijk tot dit einde mede zijn de behoedmiddelen, die onze wijze en hooge Magten beraamd hebben, blijkt uit Art. 1.’
  ‘VIII. Verder volgt uit Art. 1 en 2, dat men waarschijnlijk ook nooit een eigenaardig geneesmiddel tegen deze ziekte, zoo min als voor andere besmettelijke Rotziekten, vinden zal: een tegengist, namelijk, magtig om de smetstoffe, reeds in het ligchaam zijnde, stomp en krachteloos te maken, dat vuur uit te blusschen en te smooren. Zulks te zoeken, is vruchtelooze arbeid; zulks te vergen, te veel gevergd.’
  ‘IX. Maar uit Art. 5 en uit de Analogie van soortgelijke ziekten mag men besluiten, dat men veeliigt eene geneeswijze, eene manier van behandeling vinden zal, om de ziekte, even gelijk de Kinderziekte, genadiger, minder doodelijk te maken, om meer vee te behouden, dan men tot hiertoe behouden heeft. Dit te zoeken is redelijk,
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.pligtig en lofwaardig; dit te vinden niet hopeloos, zoo men slechts naar reden luistert; en dit gevonden te hebben, zal zeer groot en misschien alles zijn wat men in dit geval vergen en wenschen kan.’
  ‘X. Uit Art. 1 en 4 blijkt, dat daartoe geenszins aan te raden zijn ruime en herhaalde aderlatingen. Vermoedelijk was het beter er in 't geheel geene te doen, om dat zij altoos verzwakken, en de krachten, zoo veel mogelijk is, moeten gespaard worden.’
  ‘XI. Uit Art. 5 en de Analogie van soortgelijke ziekten besluit men met regt, dat daartoe beter dienen zullen eene ontlediging der ingewanden door purgatiën; onthouding van vaste voedsels, welke herkaauwing vereischen; dunne doch voedzame en tevens de rotting tegenstaande voedfels en middelen. Hierom schijnt mij tot hiertoe de beste geneeswijze de volgende te zijn.’
  Behandeling van, en genees wijze en middelen voor, het zieke vee.‘I. Dat men de Beesten; zoodra men de ziekte bespeurd, uit het land hale, op de stal zette, geen gras of hooi, maar dunne slobbering geve, bestaande uit karnemelk, wei, of water met rogge-, gerste- of lijnzaadmeel, of doorgezegen mout; welke voedsels niet behoeven herkaauwd te worden, de opgepakte stof verdunnen, loslijvigheid verwekken, de rotting tegenstaan en genoegzaam voeden.’
  ‘Dienstig is het, de slobberingen en dranken laauw toe te bereiden, en liefst putin plaats van slootwater te gebruiken.’
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.‘2. Dat men hun terstond en bij herhaling een purgeermiddel ingeve, om de opgepakte stoffe uit te drijven. Het gereedste, eenvoudigste en zekerste dat ik, in die geval, tot nog toe ken, is de wortel van het, bij de Boeren alom bekende, Vuur of Kropkruid (Helleborus niger flore viridi) waarvan men alle dagen, of, naar vereisch van zaken, 's morgens nuchteren één of twee worteltjes, ter lengte van een vinger, in een dotje gras gewonden, laat doorzwelgen. Hetzelfde oogmerk bevordert men door den drek met de hand uit den endeldarm te halen; door een pijp met brandende tabak in de aars te steken, en door de Beesten gemeen zout te laten likken, waarop zij graag zijn, en het welk de verrotting ook tegenstaat.’
  ‘Alle deze middelen zouden waarschijnlijk ook heilzaam zijn, zoo men ze in het werk stelde in gezonde beesten van een koppel, waarvan er reeds een of meer ziek zijn; en men zal weldoen van er nog eenigen tijd mede aan te houden, wanneer de beesten reeds beteren.’
  ‘3. Eindelijk, dat men de stal luchtig en zuiver en het ligchaam der beesten, vooral de bek, door wassing met water en azijn rein houde, hen bij droog en goed weder in de open lucht drijve, en voor koude en nattigheid beware.’
  ‘Met deze middelen zal men waarschijnlijk volstaan kunnen; zij zijn ten minste door sommigen reeds met een gewenscht
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.gevolg in het werk gesteld. Men kan er ligtelijk meerder, die nuttig zijn zouden, voorschrijven; maar de veelheid schrikt de Landlieden af, baart hun te veel omslag, en strijdt te sterk tegen hunne vooroordeelen. En evenwel hoe eenvoudig, min omslagtig, weinig kostbaar en geschikt deze of andere middelen ook zijn mogen, het is te vreezen, dat de menigte er nooit een behoorlijk gebruik van maken en er de vereischte proeven van nemen zal; ten zij een Hooger Gezag een onredelijk en onverzettelijk vooroordeel tegen alle middelen, met magt tot reden en pligt brenge; of dat een Priesterlijke ijver het algemeen en verderfelijk begrip, dat men tegen Oordeelen geene middelen mag aanwenden, tegenga en van dwaling overtuige: van het gezond verstand en bondige redeneringen alleen heeft men in dit geval niets te hopen.’
  
  Hierop laten wij volgen de gedachten van den Leydschen Hoogleeraar e. sandifort, zoo over de voorbehoeding als geneeswijze dezer ziekte, zoo als dezelve zijn geplaatst in de reeds aangehaalde Verhandelingen van de Zweedsche Akademie.
  
  Voorbehoeding en geneesmiddelen, volgens e. sandifort.‘Om de Veeziekte voor te komen,’ (zegt zijn Ed.) ‘zijn het best zulke middelen, als de ontsteeking afweeren, en de vochten in staat stellen, om de rotting te wederstaan, terwijl zij tevens de maag en darmen zuiveren. Tot dit oogmerk zijn
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.aderlatingen, zuurachtige dranken en buikzuiverende middelen, nuttig en voldoende. Maar, wanneer het vee door de ziekte reeds is aangetast, is het noodig dat men de onsteking, welke reeds voorhanden is, wegneme, dat men de maag en darmen van de kwade stoffen, welke zich in dezelven bevinden, zuivere; dat men de rottige scherpte der vochten te keer ga; de levenskrachten onderhoude, en de kwade toevallen verzachte. Te dien einde moet men in den beginne der ziekte terstond aderlaten, en dit daarna herhalen, naarmate het de omstandigheden vereisschen; de maag en darmen moeten door verkoelende buikzuiverende middelen gereinigd worden (bij voorbeeld, door Engelsch zout, het welk ik het best aan het oogmerk heb gevonden te voldoen), en daarenboven zet men dagelijks klijsteren van water, honig en salpeter, vooral wanneer de Beesten sterke perssingen hebben. Ten einde de rottige scherpte in de vochten te keer te gaan, bedient men zich van zuren uit het rijk der delfstoffen, onder welke de olie van vitriool, gemengd onder den gewonen drank, tot dat deze eenen aangenamen zuren smaak gekregen heeft, de beste werking heeft gedaan. Andere gaven, tot hetzelfde oogmerk, en ook met vrij veel nut, gekarende melk, met honig en gemeen zout. Teffens moeten de levenskrachten door broodwater onderhouden worden. Voor het overige is het noodig, dat men het vee zeer zuiver houdt;
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.dat men het voor slecht weêr bewaart; en dat men den bek met water en azijn van buiten en binnen uit- en afspoelt. Vele hebben zich ook bediend van een seton, doch, voor zoo verre ik heb kunnen zien, zonder nut. Aan eene Koe liet ik, na het gebruik van buikzniverende middelen, tot een proef, kina geven. Ik gaf haar den vierden, vijfden, zesden en zevenden dag dagelijks een afkooksel van zes oncen kina, gekookt met een kan water, tot dat er een stoop overbleef, en dan zeigde men het door. Dit beest, het welk op het begin van den vierden dag zeer slecht was, werd van dien dag af weder beter, zoo dat het op den achtsten dag met graagte at, en naar behooren herkaauwde. Tot dezen tijd toe was het altijd op stal gehouden, maar op dezen dag werd het in de open lucht gebragt, en kreeg daardoor zulk eenen geweldigen hoest, dat men het op den tienden dag eene ader moest openen. Doch hierdoor kreeg het niet veel verligting, maar het bleef vier weken lang hoesten, gedurende welken tijd het weinig at, maar alleen door broodwater het leven onderhielt. Daarenboven gaf men het dagelijks eenen verdunnenden en verzachtenden drank, terwijl het ligchaam daarenboven door klijsteren werd opengehouden. Op deze wijze werd deze Koe eindelijk hersteld, en zij is thans volkomen gezond’
  ‘Op deze eenvoudige wijze zijn vele Beesten van deze zware ziekte genezen.’
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.Bij deze stukken voegen wij ook de geneeskundige aanmerkingen en raadgevingen van Doctor j.f. schonenberg, wonende te Duisburg, welke mede in het jaar 1769 in publieke papieren zijn bekend gemaakt, zijnde dezelve van den volgenden inhoud: