text: Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  1. Men wachte zich voor te veel gebaren. Er zijn sprekers, die, terwijl zij onophoudelijk het hoofd heen en weêr draayen en als een kakkerlak nu rechts dan links springen, op het ijverigst
  met hun armen en handen in de lucht schermen, en schier geen woord uiten, of zij maken er een gebaar bij. Dit is verkeerd. De menigte van gebaren belemmert die gebaren onderling, en vermoeit zoowel den spreker als den hoorder, wien op het laatst alles voor de oogen begint te dwarrelen, gelijk wanneer men op een sterk malenden windmolen staart. Veel beter een enkel goed uitgevoerd gebaar, dan tien in der haast gedane en ijlings opeengestapelde. Men kan gerust een aantal woorden zonder gebaar laten voorbijgaan, of daarbij op zijn hoogst een kleine beweging met de handen maken. In de levendigheid van 't betoog echter, of waar men met vuur en drift spreekt, kan een wat drukker, korter afgebroken gebaarmaking hare natunrlijke gepastheid hebben.
  2. Men wachte zich echter ook voor het maken van te weinig gebaren. Dit deugt toch evenmin. De Declamator gelijkt dan meer naar een standbeeld, dan naar een levend mensch. Het waar, voor wie, en waarover men spreekt wijzigt evenwel grootelijks dezen regel. In sommige gevallen is eene afwisselende gebaarmaking met armen en handen volstrekt niet noodig. Zoo bijv., om van 't gebed op den kansel niet te gewagen, als men stukken voordraagt, gelijk o.a. uit den aanhef van den tweeden zang van feith's Graf de bekende verheven aanspraak tot het Opperwezen:
  
  Oneindig, eeuwig God! deze eenzaamheid, dit duister
  Is mijn ontroerden geest de weêrglans van uw luister, enz.
  
  die men hoogst plechtig (maestoso of maestosamente), maar schier zonder eenig gebaar (enkel hier en daar eene opheffing der gevouwen handen uitgezonderd) kan en moet uitspreken.
  3. Men wachte zich voor te wijd uitgehaalde, te plat natuurlijke, hoekige, plompe, leelijke, of ook wel omgekeerd te gemaakte en gedwongen gebaren. - Alle bewegingen van armen, handen, en vingers moeten, zonder stijfheid, iets nets, afgepasts, en bevalligs hebben. Zoo bijv. brenge men de handen niet veel hooger dan het hoofd, werpe handen en armen niet te ver van het lijf, make er geene te groote kringen meê, noch gesticuleere meer met de ellebogen dan met de armenDe Latijnen noemden dat cubito pronuntiare. quinctilianus zegt: quamquam adhuc pejus aliqui transversum brachium proferunt et cubito pronuntiant, Lib. XI, c. 3, 93.. Bij bedaarde voor-lezingen moeten de handen zelfs niet veel verder dan de beide zijden naar buiten gaan. Insgelijks zorge men er voor, om; bij het gelijktijdig vooruitstrekken der beide armen en handen, ze niet te zeer op dezelfde hoogte te houden, wat iets hoekigs en, gelijk men het wel noemt, houtigs heeft, maar de rechter wat hooger dan de linker of wel omgekeerd. De vingers houde men niet stijf gesloten aan elkaâr of allen in dezelfde richting, maar den een wat meer, den ander wat minder gebogen. Leelijk staat het ook, wanneer men de open handen te vlak uitspant, zoodat de vingers eenigsins achterover gekromd worden. En wat dergelijke gebreken meer zijn, die zich echter beter voor laten doen, dan beschrijven. Ik beken intusschen gaarne, dat het onmogelijk is, om, wanneer men recht in vuur en drîft geraakt, of op den kansel of voor de balie zeer levendige plaatsen uit eene leerrede of pleidooi, of op een Declamatorium romancen, balladen, en dergelijke voor te dragen heeft, het hier gezegde over het nette en afgepaste der gebaren altijd haar-fijn in praktijk te brengen. Netheid en afgepastheid zouden dan licht gemaaktheid en gedwongenheid kunnen worden; gebreken, die men bij aanvangers maar al te dikwerf kan opmerken, en waarvan men zich alleen door
  veelvuldige oefening geheel kan ontdoen.
  4. Men wachte zich voor te korte, te afgebrokene, te snelle gebaren. Dit voorschrift staat met het onder 1 voorkomende, op het nauwst in verband, en laat zich uit het daar gezegde van zelf betoogen. Een te veelvuldig, bij ieder woord wisselend gebaar mist het schilderachtige en indrukwekkende, dat eene juist op haar tijd gedane, goed volgehouden beweging hebben kan. Met een enkel in het oog vallend gebaar kan men vaak bij eene geheele zinsnede, bij een geheelen versregel volstaan. Bij den aanhef des vierden zangs van den door bilderdijk vertaalden Fingal van ossian:
  
  Wie komt daar zingend van den heuvel afgezegen?
  
  behoeft geen ander gebaar, dan dat men bij wie de rechterhand, als wees men op iemand, die van eene hoogte neêrdaalt, opwaarts geheven vooruitbrengt, en haar schier dien geheelen versregel door zoo vooruitgestoken houdt. Zoo heeft men in de versregels uit de Holl. Natie:
  
  Op de eeuwige Alpen, stâag met sneeuw en ijs omschorst,
  Ontwringt de schoone Rijn zich aan der bergen korst,
  
  slechts een tijdlang met uitgestoken rechter wijsvinger als op
  bergen te wijzen, die daar zijdelings voor oogen liggen, en die men den hoorder toonen wil; - en terwijl men de zinsnede opzegt:
  
  Van hier, onheiligen, die steeds bij de Oudheid zweert!
  
  zal eene enkele volgehouden afwendingsbeweging met de linkerhand voor de helft van die zinsnede ten minste voldoende zijn.
  5. Men wachte zich voor te langzame, lang gerekte, en daardoor slaperige gebaren. - Dit is het tegenovergestelde gebrek van het vorige, schoon al niet veel minder te laken, evenals, wat de stemleiding betreft, zoowel het temen als het afrabbelen verwerpelijk is. De maat van de snelheid of langzaamheid der gebaren moet voor het overige altijd in overeenstemming staan met die der uitspraak. Tevens moet in den regel een gebaar niet langer duren, dan het woord of dan de reeks van woorden, of liever dan de zin duurt, waarbij het gerekend kan worden te behoorenHic veteres artifices illud recte adjecerunt, ut manus cum sensu inciperet, et deponeretur etc. Quinctil., Lib. XI, c. 3, 106..
  6. Men wachte zich voor eene te hevige gebaarmaking. - Dit ziet niet alleen op de gebaren van armen, handen, en vingers, maar op alle werking en beweging der lichaamsdeelen in het algemeen. Vergelijk hier het gezegde in het slot der Aanm. op § 50, alsmede hetgeen op § 52 onder no. 4, over het onderscheid tusschen den gewonen spreker en voordrager en den tooneelspeler gezegd is. Ook wat in § 54, zoo over buitensporige gelaatswringingen als over meer andere van soortgelijken aard aangestipt werd.
  7. Men wachte zich voor te fijn uitgepluisde of te veel in 't kleine schilderende en pantomimische gebarenMen vergelijke hier de fraaye plaats uit quinctil., Lib. XI, c. 3, 88, bij de woorden: ut si aegrum, tentantis venas medici similitudine, aut citharoedum, formatis ad modum percutientis nervos manibus, ostendas, quod est genus quam longissime in actione fugiendum. Abesse enim plurimum a saltatore debet orator, ut sit gestus ad sensum magis quam ad verba accommodatus; quod etiam histrionibus paulo gravioribus facere moris fuit. Men moet daarbij echter altijd wel in het oog houden, dat Quinctilianus inzonderheid de gebaarmaking van den staats- en balieredenaar op het oog heeft. - Voor het overige bedenken zij, die alle rechtstreeks schilderende of nabootsende gebaren te sterk veroordeelen, niet genoeg, dat het in den aard ligt van elkeen, die levendig en met vuur en drift het een of ander verhaalt, de personen en handelingen, waarvan hij spreekt, in toon, houding en bewegingen meer of min na te doen, en dat het dus ook in den Declamator zoo geheel niet te misprijzen kan zijn, als hij de natuur in dezen volgt. Zoo bijv. zal men, verhalende, dat iemand geslagen heeft, onwillekeurig soms eenigsins het gebaar van een slaande namaken, om den hoorder des te krachtiger de wedervaren behandeling te doen gevoelen; en het zou, met verlof van quinctiliaan, dus nog zoo geheel ongerijmd niet geweest zijn, als cicero, in eene zijner redevoeringen tegen verres met drift uitroepend: ‘Gegeeseld, met roeden gegeeseld werd een Romeinsch burger!’ daarbij door even zijn arm op te tillen, dezen een zweem van de zwaaying eens geeselenden gegeven had.. - Schilder-achtige gebaren zijn fraai, zoo als bijv. op de vorige bl. vermelde wijzen met de hand als naar een daar voor ons liggenden berg, het biddende ineenslaan der handen, wanneer men smeekend iets zegt, het
  afstooten met de linkerhand en het rechts wenden van het gelaat, als men zijn afkeer van iets wil betuigen, de nabootsing van het op den grond smakken, verbreken of verbrijzelen ter plaatse, waar van dergelijke handelingen gesproken wordt, enz.; maar zulke gebaren moeten alleen met groote omtrekken schilderen, en ook niet tot de alledaagsche, beuzelachtige of lage dingen betrekking hebben. Wat zou men toch van een predikant zeggen, die bij de woorden: ‘en zij geeselden hem’, geheelenal de houding en het gebaar van een met de roede zwaaienden scherprechter aannam, of van een spreker die, om de voorstelling van schrijven aan te duiden, met zijne vingeren het gebaar van iemand nabootste, die de pen over het papier doet gaan? Elieve, zei een spotvogel: zoo zou hij ook nog het zetten van het slotpunt achter den laatsten zin, en het strooyen van zand op het natte schrift kunnen nabootsen. Slechts bij het voordragen van iets lachwekkends, kunnen zulke pantomimische gebaren te pas komen. Zoo ook, als een redenaar zijne tegenpartij daardoor bespottelijk wil maken; iets, waarvan cicero ter plaatse van zijn werk Over den Redenaar, waar hij over spot en boert handelt, voorbeelden bijbrengt. Ik beken echter, dat het vaak moeilijk valt juist te bepalen, hoever het al of niet schilderende der gebaarmaking gaan mag; te meer daar de plaats waar, en het onderwerp, waarover men voordraagt, in dezen vrij wat onderscheid te weeg kunnen brengen. Op een Declamatorium bijv. de door tollens in zijne Romancen, Balladen en Legenden vertaalde ballade van elton, de Wettige Zoon, opzeggend, zou men zonder bezwaar bij het coplet, waarin de dichter begint te
  beschrijven, hoe de zonen van zekeren gestorven Keizer met pijlen op zijn lijk schoten, om te zien, wie hunner den vader opvolgen zou:
  
  Het lijk van den Keizer stond steil op den grond,
  En de oudste der Prinsen trad nader terstond,
  En mikte koelbloedig met vinger en oog,
  En schoot zijnen pijl, dat het snort van den boog;-
  
  daar zou men, voor een oogenblik half en half de houding van iemand, die met een boog of met een geweer mikt, kunnen aannemen, vooral ook omdat het schieten de schering en inslag van dit geheele stuk uitmaakt. Maakte echter een predikant op den kansel dat gebaar, als hij verhaalde, hoe, volgens I Sam. XX, vs. 36, jonathan, de zoon van saul, een pijl afschoot om zijn boezemvriend david een waarschuwend sein te geven, men zou hem zeer zeker uitlachen.
  8. Men wachte zich voor onkiesche gebaren. - Een onkiesch gebaar zou het bijv. wezen, als men, in het aandoenlijk verhaal van beylincks afscheid uit de Hollandsche Natie, bij het opzeggen van den versregel, waarin van zijne gade gezegd wordt:
  
  En op haar zwangren schoot slaat zij haar oogen neder,
  
  met den vinger naar den buik wees, of er zelfs maar den blik wat strak op vestigde. Geheel die regel ook moet op zachten, lagen toon, mezza e sotto voce, en met geene de minste drukking op dat ‘zwangeren schoot’, uitgesproken worden.
  9. Men wachte zich voor de theatrale gebaren; - zulke als een tooneelspeler bijv. bezigt, om droefheid, medelijden, toorn, schrik, afgrijzen enz. in hun hevigste graden uit te drukken, en die daarbij met eene zekere weidsche schouwburgshouding vergezeld gaan. Zij staan hem vrij, wijl hij (volgens het gezegde in § 52, no. 4) den persoon, dien hij voorstelt, in zijn hartstochtelijkheid volkomen verbeelden moet, en tevens wijl het tooneel een zekeren praal met zich brengt. Hoe kwalijk zou dit echter den doorgaans kalmer kansel-, pleit-, of staatsredenaar voegen, hem, die alles schuwen moet, wat naar het enkel spelen eener rol zou kunnen gelijken! Met den Declamator op een zoogenaamd Declamatorium is het wat anders gelegen, en aan dezen misschien een weinig meer vrijheid te gunnen. Intusschen schreyen, knielen, zich woedend op de borst of voor het hoofd slaan, zich de
  haren uitrukken, akelige verwringingen van het gelaat in het werk stellen, en dergelijke hevige gebaren van den tooneelspeler meer, zijn ook hem niet of uiterst zelden geoorloofd. Hij is toch op zijn hoogst slechts een verhaler. En hoe ook zelfs de tooneelspeler in den storm der gemoedsbewegingen nog een zekere aesthetische maat (om het dus te noemen) betrachten moet, is hier boven in § 50 aangemerkt.
  10. Men wachte zich voor verkeerde of valsche gebaren. - Wij verstaan daardoor in de gebaarmaking hetzelfde, wat men in de stemleiding of uitspraak valsche tooninzettingen of intonatiën kan heeten, namelijk gebaren, die met hetgeen zij uitdrukken moeten volstrekt niet stroken. Dit zou bijv. het geval zijn, als men bij het zeggen: ‘schenk mij in uw koelen schoot, o graf, de rust, waar ik zoo lang naar gesmacht heb!’ oogen en hand of handen naar boven in plaats van naar beneden sloeg; of wel onder het uitspreken der woorden van kristus: ‘en gij Kapernaüm, dat tot den Hemel toe zijt verhoogd, gij zult tot der Helle toe neêrgestooten worden!’ bij hemel naar den grond, en bij hel naar de lucht wees; - of zoo men de toekomst met achterwaarts gebogen duim, het verleden met vooruitgestoken wijsvinger aanduidde. - Licht zal men zulke averechtsche gebaren wel niet maken. Intusschen is het wel voorgekomen, dat jonge lieden zich door de woordjens na in nakomelingschap, en voor in voorgeslacht of voorvaderen, zooals bijv. in v.d. palm's welsprekende redevoering over het Oordeel der Nakomelingschap herhaalde malen voorkomen, verschalken lieten, om geheel ongerijmd het voorgeslacht voor en het nageslacht achter zich te plaatsen. Min gepast, zoo niet geheel verkeerd, is het ook met de rechterhand te vervloeken, met de linker te zegenen (verg. § 56, aanm. 1); en wat dergelijke feilen meer zijnHierbij voege men allen tweestrijd of disharmonie in het gemeen, die er tusschen houding, gelaatstrekken, en bewegingen, en tusschen hetgeen men uitspreekt plaats heeft, en waarvan quinctilianus terecht zegt, dat zij der taal gezag en overtuiging of geloof kan doen missen: Contra, si gestus ac vultus ab oratione dissentiant, tristia dicamus hilares, affirmemus aliqua renuentes, non auctoritas
  modo verbis, sed etiam fides desit. Lib. XI, c. 3, 67.. Soms intusschen kan het twijfelachtig wezen, of men oogen en gebaar meer naar boven dan naar beneden richten moet. Zie het daarover gezegde in § 56, aanm. 6.
  
  11. Men wachte zich voor bij ons of geheel niet of min gebruikelijke gebaren. - Hiertoe zou bijv. behooren het zich op de dij slaan, dat de romeinsche sprekers en pleitbezorgers wel schijnen gedaan te hebbenFemur ferire, quod Athenis primus fecisse creditur Cleon, et usitatum est, et indignantes decet, et excitat auditorem. Idque in Calidio Cicero desiderat. Non frons, inquit, percussa, non femur. Quamquam, si licet, de fronte dissentio. Zie quinctil., Lib. XI, c. 3, 123, die daar voorts over het klappen in de handen, het slaan op de borst, het heen en weêr loopen, het voor- en achteruitgaan, het stampen met de voeten, enz. handelt, en aardige anecdoten vertelt., maar dat in een nederlandschen balie- of kanselredenaar vreemd zou schijnen. Zoo ook het stampen met de voeten, door cicero bij sommige gelegenheden gepast genoemd, en door quinctiliaan alleen in zoover, naar het schijnt, afgekeurd, als het te dikwerf geschiedde. Het hevig kloppen met de vuisten op den preêkstoel, een gebaar, waarmeê de predikanten van vroeger tijd hier en elders hun vromen ijver aan den dag legden, en waarop vondel zinspeelt in den versregel uit zijn Gruwel der Verwoesting:
  
  Nu zal gomaar den stoel aan spaanders stukken kloppen,
  
  mag men thans ook wel als verouderd beschouwen.