text: II.
  Om dit te weten te komen, onderzoeken wij natuurlijk in de eerste plaats of die geschriften, die zulke sterke uitspraken behelzen, ons als 't ware hun eigen achtergrond verraden, waardoor vergelijking, toetsing mogelijk zou worden?
  Op zeer vele plaatsen en waar wij dit vaak het meest zouden wenschen, is dit niet het geval. Eenige voorbeelden mogen duidelijk maken, wat hier bedoeld wordt. Hetgeen mij altijd het meest getroffen heeft, is dat van het boek Amos. Ziehier een verzameling van profetiën, die, na zich in den aanvang met Juda en Israël en de omliggende volken kortstondig te hebben bezig gehouden, zoo goed als uitsluitend tot Israël en wel bepaaldelijk tot de hoofdstad Samaria zijn gericht, en geacht moeten worden geschreven te zijn onder de regeering van Jerobeam den tweede. Dit laatste weten wij niet alleen uit het opschrift, maar ook uit het boek zelf (VII, 10). Aan dat koningrijk Israël wordt in de ondubbelzinnigste woorden algeheele ondergang voorspeld. ‘De jonkvrouw Israëls is gevallen, zij zal niet weder opstaan (V, 2); ik zal ulieden gevankelijk wegvoeren (vs. 27); Jahveh heeft gezworen bij zichzelven: ik zal de stad insluiten (VI, 8), zoodat al wat daarin is sterft.’
  Een priester te Bethel klaagt (VII, 10) Amos, zonder dat hij vreest tegenspraak te vinden, bij den koning aan: ‘Want alzoo zegt Amos: Jerobeam zal door het zwaard sterven, en Israël zal voorzeker uit zijn land gevankelijk worden weggevoerd.’ En de priester verzekert den koning, dat dit in het openbaar, in het midden van het huis Israëls, door Amos werd verkondigd. In het boek der Koningen (2 Kon. XIV, 23 vlgg.) wordt Amos niet genoemd; veeleer een andere profeet, Jona, de zoon van Amithaï, die een gelukkigen veldtocht had voorspeld. Als de schrijver, die ook zelf Jerobeam II alles behalve genegen is, de vervulling van deze voorspelling te berichten heeft, is hij blijkbaar met de zaak verlegen. Aan Jerobeam, een niet Jahvistisch vorst, wordt het niettemin gegeven, de oude grenzen van Israël te herstellen: hoe kan dit zijn? Vs. 27 geeft het antwoord: ‘Jahveh had niet gesproken, dat hij den naam van Israël van onder den hemel verdelgen zou.’ Nu is het niet wel juist dit, wat Amos had aangekondigd: de gewone profetische leer van het ‘overblijfsel,’ dat gered zal worden, wordt ook bij hem in geenen deele gemist. Maar na Amos gelezen te hebben; Amos, die insgelijks profeteert toen Hamath reeds weer tot Israël behoorde (VI, 2. 14), zou men toch een gezegde als 2 Kon. XIV, 27 eerder verwachten als verklaring van de omstandigheid, dat nog eenigen aan den nationalen ondergang waren ontkomen dan als verklaring van buitengewone zegepralen tijdens de regeering van Jerobeam en door dien vorst behaald, en althans niet vermoeden, dat een andere profeet van Jahveh, slechts weinige jaren te voren, hulp en uitredding had voorzegd.
  Het voornaamste evenwel, waarop ik komen wilde, is het volgende. Amos, wij deden het reeds opmerken, houdt zich vooral bezig, niet met Juda, maar met Israël, met name met Samaria. Heidenen roept hij op (III: 9) om zich te verzamelen op de bergen van Samaria, ten einde te aanschouwen hoe het in de hoofdstad toegaat, vooral in de
  paleizen. ‘Zij weten niet te doen wat recht is.’ Hij spaart zelfs de vrouwen van goeden huize niet, die hij als ‘koeien van Basan’ apostrofeert om hare weelderigheid aan de kaak te stellen (VI, 1). De namen van Sodom en Gomorrha komen hem zelfs op de lippen (vs. 11). Onoprechtheid, onderdrukking van den arme, verhoovaardiging op Jerobeams overwinningen worden het volk verweten zoowel als vervalsching van maten en gewichten. Leest men dit een en ander, dan denkt men natuurlijk een profeet te hooren spreken, die zijn leven in Samaria heeft doorgebracht en tot allerlei kringen toegang heeft gehad. Niet gering is dan evenwel de verbazing waarmee men bespeurt, dat Amos geboortig was uit het koningrijk Juda en zijn leven had doorgebracht met - ossen te weiden in de streek om Thekoa (I, 1; VII, 14). Dan vraagt men toch: wat wist die man, wat kon hij weten van het koningrijk Israël en zelfs van de stad Samaria? ‘Van achter de kudde weggenomen door Jahveh’ (vs. 15), zal hij zich toch in een land, dat voor een landman uit Juda een geheel vreemd land was, in een stad die hem zeer groot moest voorkomen, vrij gedépayseerd hebben gevoeld. Welke waarde kunnen wij hechten aan de invectieven van dezen ossenherder tegen de dames van Samaria? Ik gebruik dit woord met opzet, opdat wij niet in het nevelachtige blijven, maar de historische werkelijkheid levendig voor den geest hebben. En wanneer hij zich dan al opgewekt gevoelde, om in weerwil van zijne geringe, en in elk geval slechts van reizigers, die voorbij Thekoa kwamen, verkregen kennis buiten zijn geboorteplaats, in vreemde omgeving, ‘het woord van Jahveh’ te verkondigen, wat heeft hem dan toch bewogen om van Thekoa naar Samaria te trekken, in stede van zich tot zijn land te bepalen of tot Jerusalem, waar het (verg. 2 Kron. XXVI) uit een Jahvistisch oogpunt bezien, ook niet alles in den haak was?
  Het valt betrekkelijk licht dat oude supranaturalisme op zijde te stellen, en zich te goed te doen aan zijn eigene pompeu-selijk zoogenaamde organische beschouwing, en ik zal voorzeker geen poging doen om dat ongerijmde supranaturalisme te doen herleven. Maar men moet toegeven, dat, wanneer men historie en niets dan historie wil, men nog vrij wat moeilijkheden zal op te ruimen hebben, eer men inderdaad een ‘beschouwing’ van het profetisme zal kunnen voordragen, waarin alles inderdaad organisch met elkander samenhangt. Ik voor mij althans weet bijvoorbeeld met het boek Amos geen weg. Ware het geheel anoniem, ik zou getroffen kunnen worden door de krachtige boetredenen en ernstige vermaningen, die er in voorkomen. Maar nu ik hoor, dat dit de taal is, die over een geheele bevolking gevoerd wordt door een vreemdeling en een ossenherder, moet ik eerlijk zeggen: dat is belachelijk. Wij weten allen wat er aan vast is, om over een volk, waartoe men niet behoort, een oordeel te vellen, dat ook slechts bij benadering juist is. Men aarzelt met dat oordeel voor den dag te komen, al weet men, dat het niemand schaden kan. Hoe veel grooter voorzichtigheid wordt dan niet verlangd van hem, die op grond van zijn oordeel bepaalde verwachtingen omtrent de toekomst van zulk een volk in naam van een hooger Wezen zou willen uitspreken!
  Nu kan het zeer wel zijn, dat de schrijver èn niet uit Thekoa afkomstig èn geen ossenherder van beroep was; dat ook dit tot de inkleeding behoort. Maar wie zal dat uitmaken? Zoo als wij het boek nu eens bezitten, verraadt het ons geene persoonlijkheid, van wie wij iets mogen bevestigen, daar de gegevens, die wij hebben leeren kennen, ons verbieden, die persoonlijkheid ons zoo voor te stellen als het opschrift zelf vorderen zou.
  Een tweede voorbeeld ontleen ik aan het boek van den zoogenaamden Tweeden Jesaja (Jes. XL-LXV1). In zijn geheel verplaatst het ons in de babylonische gevangenschap en wel tegen het einde van dat tijdvak, toen de hoop op herstel begon te herleven. Het boek wordt blijkens den aanvang geschreven om Jahveh's volk te troosten. Zijn strijd is ge-streden, zijne ongerechtigheden zijn verzoend, het groote doel der gevankelijke wegvoering: bekeering tot het uitsluitend Jahvisme, is dus bereikt. Nu keere Israël weder langs een weg, opzettelijk daartoe bereid! Jahveh zal zijn kudde weiden gelijk een herder; de lammeren vergadert hij in zijnen schoot; zachtkens leidt hij de zogenden. Voor dien Jahveh achte het nu verdrukte Israël zijnen weg niet verborgen. Hij geeft den moede kracht (Hoofdst. XL). ‘Vrees niet, gij wormke Jakobs, gij volkske Israëls! Ik help u, spreekt Jahveh.’ Dat ‘volkske’ zal de dorschslede der natiën worden. Het zal de bergen dorschen en vermalen, en heuvelen stellen gelijk kaf. Het zal zich verheugen in Jahveh en zich beroemen in den Heilige Israëls (XLI). Van Israël kan, en met geen ander voorbehoud dan dat uit den aard der zaak voortvloeit, gezegd worden, dat het Jahveh's dienstknecht, zijn uitverkorene, is in wien hij een welbehagen heeft: een ideaal van bescheidenheid, mededoogen, rechtvaardigheid. Jahveh's dienstknecht zal een licht zijn den heidenen, hunne blinde oogen openen, hunnen gebondenen de vrijheid geven (XLII). Van dien knecht getuigt hij eindelijk al wat in dat onsterfelijke hoofdst. LII, 13 vlgg. gezegd wordt.
  Men kan er zich over verwonderen, dat Israël een zedelijke transformatie had ondergaan, groot genoeg, om zulke voorstellingen, zulke verwachtingen op te wekken, maar men kan er niet aan twijfelen, dat de tweede Jesaja, gelijk ik het reeds zeide, het groote doel der ballingschap bereikt acht. Dit ligt reeds opgesloten in zijne stellige belofte van terugkeer. Zij waren verdreven uit hun land omdat zij zulke slechte Jahvisten waren. Mogen zij hun land weer opzoeken, ja, zal Jahveh zelf hun een baan bereiden, dan moeten de Joden nu, in hun geheel beschouwd, getrouwe, overgegevene dienaren van Jahveh zijn geworden. Het wordt bovendien uitdrukkelijk gezegd (XLII, 24 vlgg. 7): ‘wie heeft Jakob tot een plundering overgegeven? Is het niet Jahveh, tegen wien wij gezondigd hebben? Maar nu (XLIII, 1) zegt Jahveh: o
  Israël vrees niet, ik heb u losgekocht... Gij zijt de mijne!’ Jahveh heeft Israël in zoo letterlijken zin losgekocht; zijn tegenwoordige Meester heeft in zoo letterlijken zin niets meer op Israël te pretendeeren, dat Egypte, Kusch en Seba reeds het losgeld vormen, reeds bestemd zijn om in Israëls plaats de slaven van dien Meester te worden. Naar de voorstelling van den profeet, heeft Israël als volk zich dus bekeerd. Het is Jahveh's lief, vroom volkje geworden, wat naar sommigen (XLIV, 2) in ‘Jeshurun’ opgesloten ligt.
  Met dezen indruk lezen wij nu verder. De waarschuwing tegen den dienst der beelden (XLIV volgg.) is daarmede niet in strijd. Integendeel, het is natuurlijk, dat de profeet, om zoo te spreken, zijn hart nog vasthoudt bij de gedachte aan de verleidbaarheid, die Israël vroeger ten aanzien van vreemde eerediensten aan den dag heeft gelegd. Aan Jahveh's oppermacht wordt dan ook eigenlijk nog meer herinnerd om Israël met vertrouwen te bezielen. Hij, die eenige, machtige God, zal Bel krommen en Nebo nederbuigen (XLVI, 1). Reeds ziet de profeet, op grond van zijn geloof aan dien onvergelijkelijke (vs. 5 vlgg.), de dochter van Babel nederzitten in het stof, de dochter (de stad) der Chaldeërs in de duisternis gaan (XLVII, 1 vlgg).
  Wel wordt (XLVIII, 1) het huis Jakobs verweten, dat het den God Israëls niet in waarheid en in gerechtigheid aanroept, maar dit kan des noods gehouden worden voor het bewijs, dat de profeet zijn volk altijd nog beter, nog reiner en oprechter zou willen zien. Straks heet het dan ook weer: het is te gering, dat Israël Jahveh alleen zou dienen, het moet een licht zijn voor de heidenen. Koningen zullen zich voor Israël nederbuigen. De tegenwoordige verdrukking mag de Joden te Babylon niet in de war brengen; zij vindt hare verklaring in vroegere ongerechtigheden (XLIX, 14; L, 1). Thans mogen de menschen hen smaden - geduld slechts! ‘gij, die de gerechtigheid kent, gij volk, in welks hart mijne wet is!’ Vreest niet de
  smaadredenen van den mensch; wordt er niet door ontroerd! De vrijgekochten van Jahveh zullen met gejuich te Sion wederkeeren. Den beker van Gods toorn zullen zij voortaan niet meer drinken (LI, 7. 11. 22). Jahveh's dienstknecht zal verhoogd en verheven, ja zeer hoog worden (LII, 13). Wie heeft er aan geloofd, toen het verkondigd werd? Toch heeft het zich vervuld. De verachte onder de menschen; hij, die afgesneden is uit het land der levenden; hij, Israëls kern, die nu de plaag lijdt om de overtreding, waaraan van oudsher het geheele volk zich had schuldig gemaakt, hij zal nakroost zien, hij zal zijne dagen verlengen en het werk van Jahveh gelukkig volbrengen. De kleine groep der lijdende ballingen zal tot een groote mogendheid worden (LIII). Die kleine schare zinge dus vroolijk, want bergen wijken en heuvelen wankelen, maar Jahveh's goedertierenheid niet. ‘Alle wapentuig, dat tegen u bereid wordt, zal niet gelukken, en alle tong, die in het gericht tegen u opstaat, zult gij verdoemen: dit is de erve der knechten van Jahveh (LIV, 17).’ Op die toekomst moeten zij blijven hopen, en inmiddels afstand doen van alle ongerechtigheid; het recht bewaren, opdat ook de vreemdeling zich bij dat geheiligd volk moge aansluiten. Met de voorspelling van de toebrenging der heidenen tot Jahveh's heiligen berg (LV; LVI, 1 tot 8 of 9) wordt dit stuk besloten, waarin, gelijk men uit ons overzicht heeft kunnen bespeuren, éenheid van beschouwing en éenheid van achtergrond onmiskenbaar is.
  Plotseling (LVI, 10) verandert de toon. Zij, die de profeet thans toespreekt, zijn niet meer het lieve vrome volkje van daareven, maar ‘kinderen der guichelares’, kinderen van overspel en ontucht. Hittig zijn zij in de eikenbosschen onder allen groenen boom; slachtende de kinderen; steenen als fetischen vereerende; rookende op de hoogten; overgegeven misschien wel aan den fallusdienst (LVII, 5-8). De vastendagen worden misbruikt tot twist, gekijf en vuistslag (LVIII, 4). Hunne handen zijn bevlekt met bloed, hunne
  lippen spreken valschheid, ook in het gericht; hunne voeten loopen tot het kwade, en zij haasten zich om onschuldig bloed te vergieten; hunne gedachten zijn gedachten der ongerechtigheid; verstoring en verbreking is op hunne banen; den weg des vredes kennen zij niet, en er is geen recht in hunne gangen (LIX, 3. 7. 8).
  Ziet, dit is nu toch een toestand, waarop wij in het geheel niet hadden gerekend. Een profeet uit den tijd vóor de ballingschap had niet anders behoeven te spreken. Wel was in het eerste deel evenzeer tegen afgoderij gepolemiseerd. Maar met welk een hooghartige minachting en spot, als over een verslagene, welker onmacht reeds lang gebleken is! Hier wekt de oude vijand nog al den ouden haat op, en het beeld van Jeshurun heeft plaats gemaakt voor dat van de gemeenste ontucht der natuurdiensten.
  Men begrijpt, waarin hier het vraagstuk bestaat. Indien Israël in Babylonië even afgodisch en zedelijk verdorven was gebleven, dan kon het jahvistisch profetisme, zonder aan zijne beginselen ontrouw te worden, geen aanstaand terugkeeren in het vaderland beloven. Wat beteekenden al die bedreigingen van vroeger dagen, al die ondubbelzinnige uitspraken omtrent de volstrekte noodzakelijkheid der ballingschap, indien de grond, dien men voor deze harde noodzakelijkheid herhaaldelijk opgegeven had, nog altijd aanwezig was? Gaf het profetisme zich nu aan de schitterende verwachtingen over, die wij den tweeden Jesaja hoorden uitspreken, alleen omdat Cyrus in aantocht en de val der Chaldeërs dus mogelijk was, en niet op grond van Israëls veranderden zedelijken toestand, dan vermoedt men allicht, dat evenzeer de vroegere bedreigingen met de erkenning van de onoverwinnelijkheid der Chaldeërs samenhingen, daardoor veroorzaakt werden, en dus minder postulaten waren van het zedelijk-godsdienstig gevoel, dan van een zeer kalme politiek. Hoe dit zij, in elk geval schijnen de heerlijke beloften thans niet zonder willekeur gegeven te worden, hetgeen met
  die onderstelling van ‘het ethisch monotheïsme’ der profeten kwalijk te vereenigen is.
  In het afgetrokkene is het natuurlijk mogelijk, dat er met LXI, 9 of 10 eene interpolatie begint. Ik zou haar dan het liefst tot LIX, 21 door laten loopen; dan sluit LX, 1 zich vrij goed aan LVI, 8 aan. Maar om de vraag of er reden bestaat, al dan niet aan interpolatie te denken, is het mij thans niet te doen. Ik heb alleen in het licht willen stellen, dat ten aanzien van het verschijnsel, dat ons bezig houdt, de kwestiën van tekstkritiek met zedelijke waardeering nauw samenhangen. Het ethisch karakter van de beloften van Deutero-Jesaja is toch veel gemakkelijker te handhaven, wanneer hij LVI, 9 vlgg. niet geschreven heeft en ook niet te schrijven had, dan in het tegenovergestelde geval. En ik meen dus, dat Prof. Kuenen, door verschijnselen gelijk aan die, waarop ik hier de aandacht vestigde, en die hem nog veel overvloediger dan mij ter beschikking staan, geheel buiten rekening te laten, zich de taak te licht heeft gemaakt, wanneer hij namelijk bewijzen wilde, dat het ‘ethisch monotheïsme’ de groote eigenaardigheid is van het profetisme. Het is waarlijk daarvoor niet genoeg, dat men eenige teksten aanhale, die in een bloemlezing van zedespreuken zouden kunnen staan. Zulk een bloemlezing kan men uit de godsdienstige boeken van alle volken opmaken.
  Gelijk wij dus, om het boek Amos te kunnen waardeeren, den schrijver zouden moeten kennen, zoo zou de kennis van Israëls zedelijken toestand in Babylonië onmisbaar zijn voor de waardeering van Deutero-JesajaDe genoemde verschijnselen staan niet alleen. Wij kunnen niet alles opnoemen. Even als Amos kent ook Micha zichzelven het recht toe, om over Samaria een oordeel te vellen, ofschoon ook hij, naar alle waarschijnlijkheid, een inwoner is van Juda. Van Micha wordt ons niet eens meegedeeld, dat hij ooit het rijk van Israël heeft bezocht. Bij hem nemen wij ook nog dit waar, dat zijne profetie zich vaak afwisselend tot Samaria en Jerusalem richt, terwijl men er zich toch eigenlijk geen denkbeeld van vormt, dat iemand ten tijde van Hizkia genoegzaam op de hoogte is van die twee steden te gelijk, om eene ernstige opinie over die steden te kunnen hebben; zulk eene opinie als, zonder dwaze dweepzucht, als woord van Jahveh kon worden voorgedragen. (Ook Micha schittert in het Boek der Koningen door zijne afwezigheid.) Een soortgelijke opmerking wekt het Boek Nahum op. Deze profeet houdt zich in het geheel niet met zijn eigen volk bezig; hij laat zich daarentegen bijzonder veel gelegen liggen aan Ninive, welks ondergang hij voorspelt, welks taal hij denkelijk niet of niet dan gebrekkig verstond. Wat wist Nahum van Ninive? Het is een vreeselijke, ja afzichtelijke profetie; de vrucht òf van gloeienden volkshaat òf van zedelijke verontwaardiging, en dus niet te waardeeren uit een ethisch oogpunt, zoolang wij niets van Nahum weten..
  
  Misschien kan grootere scherpzinnigheid of iets anders op soortgelijke punten nog eens meer licht doen aanbreken. Voor een ander gebrek, dat onze bronnen aankleeft, valt reeds minder op een geneesmiddel te hopen, ten deele zelfs in het geheel niet. Ik bedoel het volstrekt onverstaanbare van zoovele profetische teksten, waarop ook de heer Kuenen, althans in zijn historisch-kritisch Onderzoek, de aandacht heeft gevestigd. De Staten-overzetting geeft veel onzin, maar het is niet altijd haar schuld. Het oorspronkelijk ontsnapt zeer dikwerf aan de kunst der beste exegeten. Het ligt aan allerlei oorzaken: aan het overnemen van andere profetiën, zonder dat men altijd weet waar zij ophouden; aan ongewone woorden of woordvoeging; aan geheel duistere historische toespelingen; aan het weinig nauwkeurige van den schrijftrant; aan de slordigheid der afschrijvers, waardoor tekstkorruptie is ontstaan.
  Wij behoeven er ons hier niet verder mede bezig te houden, maar geheel onvermeld blijven mocht het nietZie hier voor wie er belang in stellen enkele opgaven, die niet op volledigheid aanspraak maken noch op gestrenge juistheid van rangschikking. Onverklaarbare historische toespelingen: Amos V, 5; Hosea VII, 4-7; Micha II, 8. 9; Jesaja VIII, 23 vlgg. (verg. vs. 4.); Jeremia II, 16-18; Ezechiël XIV, 14; XIX; Zacharia XII, vooral vss. 11-14. Duistere, misschen verkeerde volgorde: Hosea XII, 4-15. Aanhaling van oudere profetiën, vaak zonder dat men met juistheid weet, waar zij ophoudt: Jesaja XV, XVI verg. Jeremia XLVIII; Jeremia XLIX, 7-22 verg. Obadja 1-9; Micha IV, 1-5; verg. Jesaja II, 2-4. Glossemen of interpolatiën: Hosea VIII, 14b. (verg. Amos I, 4. 7. enz.); Jesaja IX, 14; XXII, 25; LI, 11 (verg. XXXV, 10); Jeremia VII, 24; X, 11; XV, 13 vlg. (verg. XVII, 4); XXV, passim; XXVII, 21 vlg. (verg. vs. 18); XXVII-XXIX, passim; XXXI, 26; XXXIII, 14-26; XXXIX, 1-10; XL, 1; XLVI, 27 vlg. (verg. XXX, 10 vlg.); XLVIII passim; LI, 15-19, (verg. X, 12-16); 41, 44-49; LII, 28-30; Zefanja III, 17; Ezechiël XIX, 14b; XXXII, 25b. Tekstkorruptie: Hosea V, 2; VI, 11; VIII, 1; X, 10; Jesaja V, 30; XXIV, 14-16; XXVI, 3. 16. 18; XXVII, 2. 7. 8; XLIII, 14; XLIV, 12; XLVII, 15; LXVI, 17. 18; Jeremia III, 9. 23; VI, 2. 18; VIII, 18; XV, 11. 12; XLI, 16 vlgg; Nahum II, 7a; Habakuk I, 9. 11. 12. 17; II, 1. 5. 10. 17; Ezechiël V, 7; VI, 9; VII (in 't begin); XIV, 22; XIX, 10; XXI, 10b. 13a. 23 vlgg.; XXIII, 42; XXXI, 17; XXXIII, 31; XXXVII, 19. 26; XXXIX, 11 vlgg.; XL-XLVIII passim; Zacharia VI, 15. Nog eens: aan de rangschikking hecht ik geen waarde. Wanneer is de tekst bedorven? Wanneer is er een glosseem? Wanneer een fout van de afschrijvers? Wanneer iets onverstaanbaars enkel wegens onze onkunde? Het is dikwerf 
  moeilijk uit te maken. Ik heb slechts eenige teksten willen aanhalen, die men, op zichzelven of in hun verband, geheel of gedeeltelijk, eerlijk gesproken, niet te best verklaren kan..
  
  Verder wordt het gebruik van onze bronnen, immers het verstand van de profetische geschriften, zeer bemoeilijkt, gelijk het genot der lektuur verminderd, door de talrijke meer of min volmaakt onbegrijpelijke allegoriën, die daar gedurig in voorkomen. Al aanstonds begrijp ik niet het bekende verhaal van Hosea I. Op last van Jahveh, neemt Hosea een ontuchtige vrouw en kinderen der ontucht. Dit is reeds niet zonneklaar. Wat is dat ‘nemen’ van kinderen? Het nemen van een vrouw moet wel huwen beteekenen, maar de kinderen eener gehuwde, indien ook al voor haar huwelijk ontuchtige, vrouw, zijn geene kinderen der ontucht. Hosea gaat heen en ‘neemt Gomer, de dochter van Diblaïm.’ Het is zeker zonderling, dat een allegorische vrouw een moeder heeft, wier naam men vermeldt, maar de omstandigheid, dat die naam vermeld wordt, bewijst zeker, dat hier inderdaad aan een huwelijk moet worden gedacht. Deze vrouw baart hem een zoon, een dochter en weer een zoon. Ieder
  kind ontvangt telkens een symbolischen naam, die Israëls verwerping door Jahveh voorspelt. En dit alles zal nu een allegorische schildering zijn, gelijk de uitleggers willen, van de betrekking die, ten gevolge van Israëls afgoderij, tusschen Israël en Jahveh bestaat. Men neme er evenwel de proef van. De profeet is Jahveh. Jahveh treedt tot Israël in een betrekking, zoo innig als die van het huwelijk. Welnu, wat Israël dan ook vroeger geweest zij, thans is het met Jahveh verbonden. Wordt het later Jahveh ontrouw? Van de allegorische vrouw wordt dit, waarop hier alles aan zou komen, juist niet gezegd. Het volstrekt mank gaan van deze allegorie is des te zonderlinger, omdat die van Hosea III in zoover in orde is, dat de aldaar door Hosea beminde vrouw zich aan overspel schuldig maakt. Niet op ontucht in het algemeen, maar op het plegen van overspel kwam het hier inderdaad aan. In de tweede allegorie is dit minder verstaanbaar, dat de profeet ‘beminnen en koopen’ moet het van Jahveh afgevallen Israël. Kan Jahveh zijn eigendom koopen? Toch zou dat hier geschieden, wanneer de profeet andermaal Jahveh voorstelt. En stelt hij Jahveh niet voor, wien dan?
  Jesaja XXVIII, 24-29, eene allegorie, of liever eene gelijkenis, door sommigen bewonderd, is in het verband, waarin zij voorkomt, evenmin te verstaan. De landbouwer, heet het, is niet altijd bezig om het zaaien voor te bereiden. Hij komt ten slotte tot zaaien. God leert hem zijn vak, want het is een kunst: alles moet niet op dezelfde wijze gedorscht worden. Jahveh heeft dat zoo verordend. - De onderlinge samenhang van deze twee denkbeelden: er komt een tijd van zaaien na het ploegen, en alle dorschen is niet hetzelfde, kan men minder treffend vinden, maar de zin is in het algemeen duidelijk. De moeilijkheid begint eerst, wanneer wij vragen wat dit alles nu te maken heeft met de aankondiging, dat, na Samaria's val, ook de bewoners van Juda door de Assyriërs zullen worden gestraft. De vergelijking
  zal ‘eene toelichting zijn van de wijsheid van Jahveh in de tijdige uitvoering zijner plannen.’ Ik kan het er niet in zien. Van zaaien is in de profetie zelve geen sprake; het blijft bij het ploegen (vs. 5 en 6 spreken in elk geval slechts van den oogst) en Samaria en Juda zullen hier juist op eenerlei wijze ‘gedorscht’ worden: beiden, namelijk, door Assyrië.
  Aan Ezechiël (hoofdst. IV) ontleenen wij eene bijzonder vreemde allegorie. Hij moet, zoo beveelt Jahveh, een steen nemen; daarop eene stad, Jerusalem, graveeren, met belegeringswerken en een vijandelijk heir er voor; vervolgens tusschen die afgebeelde stad en zichzelven een ijzeren pan plaatsen, die voor moet stellen al wat Jerusalem van den profeet, dat is hier van Jahveh, scheidt. Maar terstond daarop wordt diezelfde profeet de vertegenwoordiger van zijn volk; en in deze hoedanigheid moet hij, Israëls ongerechtigheid dragende, drie honderd en negentig dagen lang op zijne zijde blijven liggen. Dan moet hij Juda's ongerechtigheid dragen, en tot dat einde veertig dagen liggen op zijn rechterzijde. Gedurende die vier honderd en dertig dagen moet hij, - thans niet langer vertegenwoordiger, maar vermaner zijns volks, - terwijl zijn arm ontbloot is, zijn eigen graveerwerk blijven aanstaren en daartegen profeteeren. Met dikke touwen moet hij worden vastgebonden, opdat hij vooral niet te vroeg van positie verandere; zijn diëet, voor de oogen van hier voor het eerst vermelde toeschouwers (vs. 12), op onsmakelijke wijze toebereiden, - ofschoon niet vier honderd en dertig, maar drie honderd en negentig dagen lang, - en wel zelf toebereiden, ofschoon hij, met dikke touwen gebonden, onbewegelijk ter neder ligt; het wordt hem in bijzonderheden voorgeschreven, wat de soort en de maat der spijzen betreft. Bij dit laatste treedt hij weer in de plaats van zijn volk, maar ten slotte heet het dan: ‘En Jahveh zeide (vs. 13): alzoo zullen de kinderen Israëls hun brood onrein eten onder de heidenen, waarheen ik hen
  verdrijven zal,’ waaruit blijkt, dat wij hier niet langer met de belegering van Jerusalem, maar met een allegorische schildering van de ballingschap te doen hebben. De vergunning van rundermest te nemen (vs. 15) in plaats van de vs. 12 genoemde brandstof, leidt ons tot hetzelfde resultaat, aangezien runderen in een belegerde en uitgehongerde stad moeilijk te vinden zijn. Hoe zonderling is het dan niet, dat vs. 16 Jahveh den diëet van den profeet uitlegt als zinnebeeld van den schralen leeftocht der belegerden te Jerusalem. ‘Gij menschenkind! zie, ik breek den staf des broods te Jerusalem en zij zullen het brood bij gewicht en met kommer eten, opdat zij... in hunne ongerechtigheid uitteren,’ wat dan bijna woordelijk overeenstemt met Leviticus XXVI, 26a, 26c en 39b (het hoofdstuk, dat, gelijk wij ons herinneren, ook met een gedeelte van Jeremia XXXIV zooveel overeenkomst vertoontHet woord ‘ziel’ (IV, 14), in verband met verontreiniging, herinnert misschien aan Levit. V, 2.. Straks, - het is een nieuwe allegorie, - moet de profeet het haar van hoofd en baard afscheren, het op een weegschaal in drie gelijke deelen afwegen; daarvan het eene verbranden, om het tweede met een zwaard slaan, en het derde in den wind strooien, hetgeen niet verhindert, dat hij nog eenige haren overhoudt om ‘in zijne slippen te binden’ en daarna gedeeltelijk te verbranden (V, 1-4). Uit het verbranden van deze laatste haren zal dan een vuur voortkomen tegen het huis Israëls. Vs. 12 schijnt er de uitlegging van te moeten geven: ‘een derde deel van u zal aan de pest sterven; een derde deel zal in het zwaard vallen, en een derde deel zal ik in alle winden verstrooien.’ Van verbranden is nu geen spraak meer.
  Van soortgelijke allegoriën kan men natuurlijk wel iets maken en bij die gelegenheid meer of minder scherpzinnigheid ten toon spreiden, maar het eenvoudig menschenverstand staat hier stil, en heeft geen voorstelling van een schrijver,
  die behoefte gevoelt om op deze verwarde wijze zijne denkbeelden uit te drukken, ja de laborieuse gewrochten zijner zwakke verbeeldingskracht aan zijn God toe te schrijven. Hoofdst. XVII geeft daarvan een nieuwe proeve. Daar heeft men een arend, die een wijngaard bouwt, en een wijngaard, die vraagt om door een anderen arend gedrenkt te mogen worden, alles om het lot van Zedekia af te beelden, die tegen Nebucadrezar hulp zoekt bij Egypte.
  Men spreke ons niet van oostersche esthetiek. Ik weet zeer wel, dat elk land de zijne heeft, en men Plato moet vergeten om bij de lezing van een Ezechiël voor het minst eenig genot te smaken. Wij wenschen de semietische rhetoriek naar haar eigen maatstaf te beoordeelen. Wat de allegoriën betreft, doet Ezechiël zelf ons aan de hand, hoeveel wij hier eischen mogen. Men herleze zijn hoofdst. XXXI: allegorie en werkelijkheid loopen daar gedurig door elkander; omslachtig is de geheele beschrijving, onmogelijk zijn sommige trekken, maar schoonheden van détail ontbreken niet en de strekking is duidelijk. Een nog verhevener maatstaf biedt het bekende tooneel met de doodsbeenderen, die herleven (hoofdst. XXXVII, 1-14). Daarmede vergelijke men nu echter hetzij XXXVII, 15-20, waar de profeet twee stukken hout tot elkander moet ‘doen naderen, tot een eenig hout’ om de hereeniging der twaalf stammen te voorspellen, waarvan hij nog altijd droomde; hetzij Zacharia I-VI, waar de eene allegorie al duisterder is dan de andere.
  Een nieuwe bron van duisterheid ligt in den stijl der profeten, die zich vaak door een vermoeiende gezwollenheid kenmerkt, en niet dan hoogst zelden eenvoudig en natuurlijk is. Het geheele genre brengt iets zeer opgeschroefds mede. Micha begint zijn boek al met deze apostrofe: ‘Hoort gij volken al te maal! Merk op, gij aarde, mitsgaders hare volheid. De Heer Jahveh zal tot een getuige zijn tegen ulieden; de Heer uit den tempel zijner heiligheid. Want ziet, Jahveh gaat uit van zijne plaats, en hij zal
  nederdalen en treden op de hoogten der aarde. En de bergen zullen onder hem versmelten, en de dalen gescheurd worden, gelijk was voor het vuur, gelijk wateren die uitgestort worden in de laagte. Dit alles, om de overtreding van Jakob en om de zonden van het huis Israels (hunne gesnedene beelden, zie vs. 7).’ Dit is de gewone trant. Hoe vele beschrijvingen, hoeveel ijdele rhetoriek van dien aard zouden wij niet willen geven, wanneer wij daarmede éen enkelen tekst konden koopen, waarin een profeet ons met klare bewoordingen had gezegd, waarom hij zooveel waarde hechtte aan het uitsluitende Jahvisme. Hebben de profeten gemeend met dien gezwollen stijl het gemoed van hun publiek beter te kunnen bereiken, dan hebben zij zich vergist, want een twee eeuwen later moet Deutero-Jesaja, gelijk wij gezien hebben, die gesneden beelden, waartegen Micha zijn Jahveh laat optrekken, nog even hartstochtelijk bestrijden, waardoor de geschiedenis ten volle bevestigt wat wij, op psychologische gronden, van die rhetoriek verwachten konden. - Wij kunnen haar, om zoo te spreken, in hare onvruchtbare overdrijving als op heeter daad betrappen. Hoofdst. V, 1 vlgg. van zijn boek roept Jeremia uit: Gaat om door de wijken van Jerusalem,... zoekt op hare straten, of gij iemand vindt, of er éen is, die recht doet, die waarheid zoekt, zoo zal Ik haar genadig zijn. En Baruch dan! en de vorsten en oudsten van hoofdst. XXVI, die zoo goed te huis waren in Micha! en die Ebed-Melech van hoofdst. XXXVIII! Waren dat al te maal boosdoeners?
  Die apostrofe van Micha zou men eerder kunnen plaatsen als zij een enkele maal, als vrucht van een oogenblikkelijke opwelling, voorkwam. Maar een paar eeuwen later begint de schrijver van Jesaja XXXIV waarlijk ook weer: ‘Nadert gij volken, om te hooren; en gij volken! luistert toe! De aarde hoore en hare volheid; het land en al wat daaruit voortkomt.’ Dit wordt dus een staande uitdrukking, met andere woorden: verbiage. Ook hetgeen hier volgt is karak-teristiek: ‘de verbolgenheid van Jahveh is over al de volken en grimmigheid over al hun heir. Hij heeft een ban over hen uitgesproken.’ Men ontvangt bijna den indruk alsof het er op een volk meer of minder, dat tot verdelging werd overgegeven, niet aankwam, hetgeen weer het ethisch karakter van het monotheïsme der profeten niet juist in het helderst licht plaatst. Iets verder lezen wij: het zwaard van Jahveh is dronken van bloed (vs. 5). Zoo is het inderdaad. Het is een woede, die niets meer onderscheidt; dat is: die haar ethisch karakter geheel verliest. In Jeremia XXV (vs. 15 vlgg,) komt dit al zeer eigenaardig uit. Daar heet het eerst: ‘Jahveh heeft tot mij gezegd: Neem dezen beker des wijns der grimmigheid van mijne hand, en geef dien te drinken al den volken tot welke ik u zende.’ Hier is een onderscheiding, een keus; zelfs worden de koningen, éen voor éen, opgenoemd, die den vreeselijken beker hebben te ledigen: ‘de koningen van Juda, van Egypte, van Uz, van Filistea, van Edom en Moab, van Tyrus(?), van Sidon(?), der “eilanden aan gene zijde der zee,” van Arabië, van Zimri, van Elam, van Medië, van het Noorden (vss. 18-26a).’ Nu de lijst zoo lang wordt, begint men zich al te verontrusten, immers te vreezen, dat hier òf blinde woede òf rhetorische overdrijving spreekt. Jeremia was toch niet ‘gezonden’ tot al die koningen. De 
  vrees maakt spoedig plaats voor zekerheid. Vs. 26b lezen wij: [ik gaf den beker] ‘aan alle koningen van het Noorden, ja aan alle koningrijken der aarde, die op den aardbodem zijn.’ Er is geen ethische overtuiging te bedenken, waarop zulk een oordeel rusten kan. De schrijver laat zich eenvoudig meesleepen door zijn overdreven, gezwollen stijl. In het fransch zou men zeggen: cela ne tire plus en conséquence. Men denkt datzelfde ook bij Jeremia VI, 11, waar de profeet ‘vol is van Jahveh's grimmigheid’ en haar uitstort zelfs over ‘de kinderen op straat.’ Naast de gezwollenheid van stijl staat een zekere matheid, nauw aan de gezwollenheid verwant, gevolg van
  herhalingen (in zijn Onderzoek telde prof. Kuenen er bij Jeremia alleen 40) en van een onophoudelijk zich bewegen in denzelfden kring van gedachten en beelden, hetgeen vooral bij de latere profeten zeer hinderlijk is. Een geheele bladzijde van de profeten te lezen, zonder te moeten bespeuren, dat de gedachte op een zeker oogenblik er niet meer bij is, is mij nooit gelukt zonder inspanning van den wil. Al munt meer dan éen passage uit door echt dichterlijk schoon of door wendingen, welker stoutheid verrast en een glimlach van voldoening op de lippen brengt, kunstgenot valt nergens te smaken.