text: § 68. Over de Juistheid der Mondelijke Voordracht, wat het meer ethische in onderscheiding van het meer pathetische in den mensch betreft; of wat de karakters, den leeftijd, den stand, en de betrekking der personen aangaat, die in een voor te dragen stuk sprekend worden ingevoerd.
  Men kan die Juistheid beschouwen, of met betrekking tot het karakter, den stand, den leeftijd enz. van den Declamator zelf, of tot die van zijne hoorders, of tot die van personen, wier taal hij voordraagt. Op de twee eerste punten komen wij, voor zooveel noodig nog wel terug, als wij over de Juistheid der Mondelijke Voordracht, wat de verschillende soorten van Welsprekendheid betreft, handelen. Hier ter loops iets over het derde punt, dat evenwel dikwerf ineenvloeit met hetgeen in de vorige § over de hartstochten, enz. aangestipt is. Een Declamator, de woorden voordragende, die in een verhaal in dicht of ondicht aan dezen of genen in den mond gelegd worden, houde niet alleen in het oog, met welk eene gewaarwording of in welken gemoedstoestand die woorden geuit worden, maar ook wie hij is, aan wien ze worden toegekend; bijv. of het een bovenaardsch wezen dan wel een mensch is, of hij man of vrouw, jong of oud, hoog of laag in aanzien, rijk of arm enz. moet heetenOok hier is de overeenkomst tusschen de zoogenaamde Uiterlijke en Innerlijke Welsprekendheid, waarvan bl. 4 gesproken is, weêr zeer in het oog loopend. Gelijk, wat de gedachten en handelingen betreft, de personen, die men sprekend en handelend invoert, naar hun aard, karakter, kunde, en jaren spreken en handelen moeten, met andere woorden cum oratio debeat esse morata, zoo als latijnsche redekunstenaars het wel heeten, moet ook de Voordracht, die de spiegel is der Innerlijke Welsprekendheid, dat evenzeer zijn. Et Actio sit morata (Ook de voordracht zij karaktermatig).. Als hij dus woorden voordraagt, die de Godheid verondersteld wordt te uiten, spreke hij die steeds met eene zekere statigheid en majesteit uit. Zoo bijv. heel de tien geboden met den aanhef: ‘Ik ben de Heere, uw God, die u uit Egyptenland geleid heeft’; zoo een aantal andere ge-zegden in de Schrift, die met een ‘zóó spreekt de Heer’
  ingeleid worden. Evenzeer moet de Mondelijke Voordracht van al hetgeen kristus zegt, ondanks het verschil van toon, waarvoor dit in andere opzichten dan ook vatbaar zijn moge, een zekeren stempel van hoogheid en goddelijkheid dragen. - Telkens vrage men zich dus af: wie is hij, wiens taal voorgedragen wordt? Is die vraag toch ook al in de eerste plaats op het tooneel van belang, zij geldt in zekere mate ook in alle andere soorten van Mondelijke Voordracht. - Wat moet men bijv. naar aanleiding van het hier voorgeschrevene in het oog houden bij het voorlezen van hetgeen de Profeet nathan (II Sam. 12) aan Koning david toevoegt, als hij hem de zware misdaad van overspel en moord voor oogen komt houden? - Dat hier een van God gezonden eerwaardig grijzaard spreekt, en wel (van vs. 7 af) uitdrukkelijk in naam des Allerhoogsten. Kan hier, hoe eenvoudig zijne taal in den beginne ook zij, toch over het algemeen wel te veel ernst en waardigheid heerschen?
  Welke hoofdtoon moet, onafhankelijk van andere tonen, in het gesprek van kristus met de samaritaansche vrouw doorklinken? Die van den goddelijken, maar tot gemeenzamen kout zich verledigenden leeraar ter eener, en die van eene wat lichtzinnige, doch goedhartige vrouw aan de andere zij. - Hoe spreekt in het tweede bedrijf van vondel's Gijsbrecht, de Abt van het Karthuizer klooster, Willebord? Gelijk het een waardigen, vromen, maar voor de rechten van zijn klooster ijverenden Geestelijke betaamt. En hoe de Maarschalk Diederik van Haarlem, als hij dien Abt toeduwt:
  
  Karthuizer broêr, hier geldt geen prevelen noch praten!
  Bewillig mijn verzoek, en sta mijn bede toe,
  Of anders lij, dat ik het ongebeden doe!
  De tijd verloopt, 't is spâ; daar komen mijn Soldaten! -
  
  als een wild, ruw krijgsman van eene driftige, oploopende geaardheid. Wel nu, laat dit een en ander bij het voorlezen der door vondel hun met zooveel karakterkennis in den mond gelegde taal merken. - En Beylinck's bede aan zijne vijanden, als hij ter dood veroordeeld is:
  
  
  Vergunt me een luttel tijds, 'k ben echtgenoot en vader.
  Dat ik mijn gade en kroost nog eens voor 't laatst aanschouw'!
  'k Zal keeren in een maand; mijn woord borgt u mijn trouw!
  
  moet men die bede zoo half schreyend en kermend, zoo recht oodmoedig smeekend, en met gevouwen handen biddend uitspreken? Neen, dit zou geheel tegen het karakter van den edelaardigen, fieren man indruischen. Men drage haar wel dringend en met diep gevoel, maar tevens met gelaten, bescheiden waardigheid voor. Dit geldt ook, hoewel nog weêr op eene andere wijze, van hetgeen in den derden zang der Holl. Natie de Admiraal evertsen in de vergadering van 's Lands Staten zegt:
  
  - - - O laat mij de eer, de onschatbare eer verwerven,
  Om voor de vrijheid van mijn Vaderland te sterven!
  Vier mijner broedren en mijn vader met mijn zoon
  Zijn strijdend voor 's Lands recht gesneuveld! Ook dat loon
  Zij aan mijn dienst vergund, na veertig jaren strijden!
  'k Wil 't overschot mijns bloeds aan 't heil van Neêrland wijden!
  
  Zou hier, wij spreken nu niet van een smeekenden, maar zelfs een maar eenigsins snoevenden toon van stem met het karakter, den stand, en de jaren van den wakkeren zeeman in het minst wel strooken? Moet de Voordracht hier niet in allen deele grave con dignità zijn, gelijk het in de italiaansche kunsttaal der muziek luidt?Als men zoo uit cicero's redevoering voor Milo, aan het slot, de plaats leest, waarin hij dien heldhaftigen Romein sprekend invoert, wat moet men dan niet vergeten? Dat een te jammerende voordracht dier woorden bij het karakter van Milo volstrekt niet voegen zou, daar cicero zelf zich iets later er over berispt, dat hij zijne tranen vloeyen laat.
  
  Zulk een kenschetsing, voor het overige, van sprekend ingevoerde personen is des te noodzakelijker, als hetgeen ze zeggen door geen voorafgaand of volgend zeîde hij, sprak hij of zij, enz. aangeduid wordt, ja, als somtijds zelfs twee personen afwisselend het woord voeren. Wie kan bijv. in het coplet uit schiller's Gang nach dem Eisenhammer:
  
  ‘Seht da die Verse, die er schrieb
  Und seine Glut gesteht’. -
  Gesteht! - ‘Und sie um Gegenlieb -
  Der freche Bube! fleht’ enz.
   wie kan daarin, als het voorgedragen wordt, hooren, dat de twee eerste en de anderhalve laatste regel de taal van den valschen Rohbert, het begin van den derden integendeel die van den Graaf behelzen, wanneer dat niet door een naar beider karakter gewijzigde voordracht kennelijk gemaakt wordt? - Zoo doe men, schiller's
  Gevecht met den Draak voordragende, in 's Grootmeesters woorden:
  
  Maar 't Ordehoofd ziet streng hem aan,
  En zegt, enz.
  
  zoowel het hoog ernstige als misnoegde en vertoornde Ordehoofd hooren; in 's Jonglings antwoord integendeel:
  
  Vorst, zegt hij, enz.
  
  zoowel den jeugdigen, moedigen als den ondergeschikten, zedigen en eenigsins met schaamte bevangen Ridder.
  Als men bellamy's Roosje voordraagt, houde men bij hetgeen dit lieve kind, op de verzuchting haars vaders:
  
  ‘Gij hebt geen moeder meer!’
  
  ras invallend, antwoordt:
  
  ‘Ja wel’, (sprak toen het lieve kind)
  Bij onzen lieven Heer’;
  
  ‘Dat hebt gij immers zelf gezegd! -
  Maar waarom ging zij heen?
  Zij had mij niet zoo lief als gij,
  Want zij liet ons alleen’; -
  
  men houde daarbij vooral in het oog, dat het een kind, en wel een meisjen is, dat hier spreekt, en pare dus iets kinderlijk-eenvoudigs van toon aan het onnavolgbaar aandoenlijk-naïeve, dat in die woorden ligt opgesloten. Wij behoeven echter geen meer voorbeelden ter opheldering aan te halen. Zeer gepaste zou men er anders uit tal van andere nederlandsche dichtstukken kunnen bijbrengen, bijv. uit van lennep's schilderachtige legende Adegild, en soortgelijke. - Voor het overige moet men hetgeen in deze § gezegd is, in het minste niet zoo ver uitstrekken, dat een man, de woorden eener vrouw uitende, daarbij ook eene vrouwestem zou pogen na te apen, gelijk, naar luid van 't verhaal, zeker Predikant deed, die in het verhaal van Petrus' verloochening de betichting der dienstmaagd
  met een fijn, pieperig falsetstemmetjen, de ontkenning van Petrus daarentegen met een groven bas uitsprak. Dit zou ongerijmd, en alleen in eene schertsende Voordracht te dulden zijn. Op zijn hoogst mag hetgeen eener vrouw in den mond gelegd wordt, soms wat zachter en liefelijker klinken. Zoo ook kan men uit staring's vroeger aangehaald verhaal Het Verschijnsel, de woorden van het daarin voorkomende en tot den reiziger zeggende spook:
  
  ......... Rijs, dien mij 't Noodlot brengt,
  Om aan dit dor gebeent', vermoeid van om te zweven,
  Een beter grafplaats in gewijden grond te geven! enz.
  
  wel met een eenigsins hol en akelig geluid doen hooren, en dan kan die graftoon de uitwerking der Mondelijke Voordracht misschien bevorderen; maar drijft men het te sterk door, zoo zal men eer nog doen lachen, dan huiveren. De Declamator toch is niet het spook zelf, en voor elke gewone Voordracht (wij spreken hier niet van die van 't tooneelDe tooneelspeler, bijv., die in shakspere's Hamlet de rol van den geest speelt, moet geheel in de persoon van hem, welken hij voorstelt, treden, en zoo veel mogelijk zijn stem, gebaren en houding aannemen. Haalt hij echter in eene rol alleen de woorden eens anderen aan, zoo valt hij, wat dat punt betreft, in de rubriek der gewone Voordracht terug, en quinctilianus wraakt het zeer in hem, als hij bijv. voor een jongman spelend, maar in die rol dit of dat gezegde van een grijzaard of een vrouw aanhalend, de bevende stem van dien grijzaard of de verwijfde dier vrouw na gaat bootsen. Cum mihi comoedi quoque pessime facere videantur, qui, etiamsi juvenem agant, cum tamen in expositione aut senis sermo, ut in Hydriae prologo, aut mulieres, ut in Georgo incidit, tremula vel effeminata voce pronuntiant. Adeo in illis quoque est aliqua vitiosa imitatio, quorum ars omnis constat imitatione. (De Instit. Orat., Lib. XI, c. 3, 91).) geldt de regel, dat men nooit zijn ik, zijn persoonlijkheid, geheel moet wegwerpen. Men kan in gevallen als de bovengemelde slechts zóóver gaan - en dit steeds dan nog met de noodige veredeling of idealizeering der natuur - als men zich voorstellen kan, dat in het dagelijksche leven een recht levendig mensch, die zulk een verhaal deed, en die van hetgeen hij verhaalde recht getroffen was, in toon en gebaren gaan zou. En zeker zoo iemand, eene spookhistorie opdisschende, zou, bij een wat ont-vlambare verbeelding al licht onwillekeurig genoopt kunnen worden, om van de holle spraak van zulke verrezen grafbewoners bij de
  Voordracht hunner taal iets over te nemen. - Hetgeen hier van de uiting gezegd is, geldt ook van de gebaren. Vergelijk het hier boven aangestipte in Aanmerking 7 op § 57, en in die op § 58, bl. 164.Wat geestverschijningen betreft, laat zich vragen, op welk een toon men de woorden van het spookbeeld moet voordragen, dat in bürger's boven aangehaalde ballade, met de arme Lenore des nachts den zoo eiselijken rid doet. Moet men hier een hollen, somberen graftoon aannemen? - Niet te sterk, ten minste niet in den aanvang. Had toch de schim zoo gesproken, zoo zou Lenore haar niet voor haar levenden minnaar aangezien hebben. Er moet evenwel in dien toon iets spook- en geestachtigs heerschen, terwijl de telkens herhaalde vraag van den doode:
  
  Is liefje ook bang? de maan schijnt hel;
  Hoera! de dooden rijden snel!
  Is liefje ook bang voor dooden?
   met een zekeren grijnzenden spot, nu harder dan zachter moet worden uitgesproken. Heel deze huiveringwekkende Ballade is heel moeilijk zóó voor te dragen, dat men wel natuurlijk, doch niet overdreven natuurlijk schijne. Men kan het akelige licht al te akelig willen maken. De meermalen terugkeerende klankspeling:
  
  En hoera, hoera, hop, hop, hop,
  Ging 't voort in suizenden galop,
   moet men ook niet verhoogen door dat hoera en hop, hop, sterk te articuleeren. Liever glippe men er wat over heen.