text: Over recht.
  Dat een geschiedschrijver, die uit oude oorkonden put, in de eerste plaats de taal behoort te verstaan, waarin die oorkonden vervat zijn, is eene waarheid, die men triviaal mag noemen. Toch
  worden dergelijke triviale waarheden in de practijk maar al te dikwijls miskend. Vroeger vooral, toen de kennis onzer middeleeuwsche taal nog moest opgebouwd worden, gaf menig historicus zich geen rekenschap van het gevaar van vergissing, waaraan hij telkens blootstond. Niet zelden tastte men mis in de opvatting van hetgeen een oud schrijver gezegd had, en onjuiste voorstellingen van het gebeurde of scheeve oordeelvellingen waren er het onvermijdelijk gevolg van. Overbekend is het, hoe het verkeerd verstaan der woorden van Stoke (4, 1477), waar hij verhaalt, dat Floris V, het eerst door Herman van Woerden aangerand, hem lachend beantwoordde, omdat hij ‘hilt over spel’, omdat hij het voor eene grap hield, - aanleiding heeft gegeven om het gerucht betreffende het overspel van den graaf met de dochter van Woerden verder te verspreiden en meer ingang te doen vinden. Van soortgelijke misvattingen wist ook Wagenaar zich niet altijd vrij te houden. In de voorwaarden, bij het huwelijk van Jacoba met Jan van Touraine vastgesteld, wordt bepaald dat haar vader Willem VI, zoolang hij leefde, geweldich heer van Henegouwen, Holland, Zeeland en Friesland zou blijven. Onze geschiedschrijver merkt daarbij op (3, 400), dat ondanks dien ‘weidschen titel’ er niets blijkt van eenig voornemen ‘om de landen willekeurig te beheerschen’. Had hij begrepen, dat geweldich heer niets anders beteekende dan hetgeen wij souverein plegen te noemen, hij had deze snedige aanmerking kunnen sparen. Maar erger maakt hij het in het verhaal der belegering van het slot Kronenburg, na den moord van Floris V. In allen ernst vertelt hij ons, dat Jan van Kuik daarbij tegenwoordig was en ‘zich al 't gezag over 't beleg aanmatigde’ (3, 89). Eilieve, Kuik zou het wel gelaten hebben zich daar te vertoonen, hij die zelf Floris den oorlog
  aangezegd had en de voorname raddraaier der samenzwering geweest was! Maar Wagenaar's bericht berustte op een misverstand. Toen Kuik vernam, zegt Stoke, dat het te hoop geloopen volk het huis omsingelde, sprak hij er over met den graaf van Kleef, en bracht hem onder 't oog, dat de belegerde edelen verloren waren, zoo hij geen raad schafte. ‘Hi seide dat hijt gherne dade’, laat Stoke er op volgen (5, 312), en die
  woorden bevatten het antwoord, dat de graaf van Kleef aan den heer van Kuik gaf. Maar Wagenaar laat dat hi op Kuik slaan, en nu wordt al het volgende, wat Stoke van den Kleefschen graaf vermeldt, door hem op Kuik toegepast en daarmede het geheele verhaal schromelijk in de war gestuurd. Diezelfde fout was al vroeger door Alkemade begaan, die trouwens reeds door Huydecoper in zijne aanteekening op de bedoelde plaats van Stoke te recht gezet is.
  Dwazer nog was de vergissing van Willems, die in eene aanteekening op Boendale's gedicht over Eduard III ons diets maakt, dat de koning, uit Vlaanderen naar Engeland teruggekeerd, om eene tegen hem gesmede samenspanning te onderdrukken, aan al die verbondenen, bisschoppen, graven enz., het hoofd voor de voeten deed leggen. Hij voegt er bij: ‘iets wat echter by de historieschryvers van Engeland niet aengeteekend is’ (Belg. Mus. 4, 367). Zoo zal dan onze Boendale alleen aansprakelijk zijn voor de mededeeling van dit afschuwelijk feit! En wat zegt deze? Niets anders dan dat Eduard de schuldigen duchtig betalen liet, en dat vervolgens het met Frankrijk gesloten bestand verlengd werd
  
  Tote sint Jans dage, des gelooft,
  Dat men hem afsloech dat hooft,
  d.i., zooals het in de oorkonde heet (bl. 376): ‘jusques à la feste de la decollation Saint Jehan Baptiste prochaine’. Bij ongeluk dacht Willems bij dat afgehouwen hoofd niet aan Johannes den Dooper, maar aan ‘de saemgespannenen’: en ziedaar, door een bloot misverstaan der oude taal, de nagedachtenis van Eduard met eene snoode bloedvlek bezoedeld.
  Doch het is mijn plan niet over dit onderwerp uit te weiden. Genoeg reeds om te doen zien, dat de grondstelling, waarvan ik uitging, hoezeer ook een axioma, in de toepassing wel eens verloochend wordt. Zoo ik thans bij een enkel voorbeeld opzettelijk stilsta, dat tot dusverre niet opgemerkt schijnt, het is omdat ik daar aanleiding in vind, de aan 't hoofd van dit artikel geplaatste uitdrukking in hare ware beteekenis op te helderen.
  In 1196 was bisschop Boudewijn van Utrecht overleden. Twee
  mededingers betwisten elkander den mijter. De uitspraak verblijft aan den Paus, maar intusschen wordt de voogdij over het bisdom door den Keizer aan den Hollandschen graaf Dirk VII in handen gesteld. De beide mededingers komen in Italië te sterven, en nu wordt Dirk van der Are tot bisschop gekoren. ‘De graaf van Holland’, leest men bij Wagenaar (2, 283), ‘die nu 't weereldlyk bewind van 't bisdom den bisschop wederom moest afgestaan hebben, hieldt het, zegt de schryver, dien wy hier volgen, egter tegen regt, in handen, en bleef, om 'er zig in te versterken, op het slot Ter Horst leggen’. Daar wordt dan de beschuldiging aan geknoopt, dat ‘graaf Dirk zig, buiten twyfel, in 't weereldlyk bewind van 't bisdom heeft willen handhaaven’. Met verontwaardiging, ofschoon zonder eenig bewijs, komt Bilderdijk (Gesch. 2, 73) tegen die beschuldiging op, die hij eene bloote onderstelling noemt. Maar Siegenbeek vat den handschoen voor Wagenaar opDe eer van Wagenaar enz. verdedigd, bl. 18-20., en beroept zich op het uitdrukkelijk getuigenis van Stoke, aan wien deze zijn bericht ontleende. De graaf, getuigt Stoke (2, 1266), lag op het slot Ter Horst,
  
  Als de tot noch hilt over recht
  De voghedie van Utrecht.
  ‘Zoo ik wel zie’, laat Siegenbeek op die aanhaling volgen, ‘wordt hierdoor de dusgenaamde onderstelling van W., waarover B. zich zoo zeer ergert, volkomen gewettigd’. De altijd bescheiden beoordeelaar drukt zich voorzichtig uit: ‘zoo ik wel zie’. De waarheid eischt echter te doen opmerken, dat hij in dit geval niet wel gezien heeft.
  't Is waar, bij Kiliaan leest men: ‘Over-recht, Fland. j. aver-recht, praeposterus, praeter rectum.’ De gelijkstelling met aver-recht toont, dat Kiliaan het bnw. averecht bedoelde, dat hij etymologisch door over recht verklaarde. In zooverre heeft zijne uitspraak met het oude over recht niets te maken. Maar al mocht men ook aannemen, dat Kiliaan die zegswijze had opgevat als praeter rectum, dus in den zin waarin Wagenaar en Siegenbeek ze verstonden, dan zou dit nog niets ter zake doen. Wij hebben
  hier niet te vragen, wat over recht beteekende in den tijd van Kiliaan, maar in welken zin het gold in de taal der middeleeuwen.
  De gewone opvatting van het voorz. over in 't Mnl. moet ons hier den weg banen.
  De eigenlijke kracht van over was deze, dat het eene overeenkomst van twee begrippen te kennen gaf. Men bezigde het om aan te duiden, dat iets zóó was, zóó geschiedde, of zóó geacht werd, als uitgedrukt was in de bepaling, door over ingeleid. De hedendaagsche taal zegt in dien zin voor of als. Een aantal bekende spreekwijzen stellen dit duidelijk in 't licht. Iet over goet houden, enen over vroet houden, iets voor goed houden, iemand als wijs beschouwen; de hoedanigheid van de zaak of den persoon, die men beoordeelt, acht men overeenkomstig met het begrip goed of wijs. Iet over goet nemen, voor goed opnemen, als goed beschouwen; iet over dbeste vinden, als het beste aanmerken; enen over sculdich proeven, voor schuldig bewijzen, van schuld overtuigen; over doot liggen, voor dood liggen, liggen alsof men dood ware; over doot slaen, zoogoed als dood slaan; enen over here kennen, als heer erkennen, enz. Evenzoo, wat men bij Maerlant leest:
  
  Selve bleef hi in die ere,
  Over prince ende over here.
  Sp. III8, 63, 43.
  
  grave Arnout van Hollant,
  Die derde grave die in hant
  Hollant hadde over grave.
  Sp. IV2, 27, 87.
  in welke beide voorbeelden over geheel met ons als gelijkstaat.
  Wordt nu over met een znw. verbonden, ter vorming van eene adverbiale spreekwijs, dan moet natuurlijk de bedoeling zijn, dat datgene, waarvan sprake is, gedacht wordt als overeenkomstig met het begrip, in het znw. uitgedrukt. Maerlant verhaalt ons, dat Herodes den Dooper gevangen zette om geene andere reden
  
  Dan hi hem in alre wijs
  Dat lachterde over mesprijs,
  Dat hi sinen broeder met gewelt
  Sijn wijf nam ende hem onthelt.
  Sp. I7, 9, 3.
  
  d.i. ‘dat hij hem die handelwijze als eene schande verweet’. Wie denkt hier niet aan het gewone over waer, waarvoor wij thans voorwaar zeggen? Men ziet, dit over waer beteekent eigenlijk als waarheid, met de waarheid overeenkomstig. En wanneer de Emir in Flor. e. Blanc. vs. 3420 zegt:
  
  Ic segghem over waer ende over plecht,
  Dat an sijn lijf ende an sijn ere sal gaen,
  dan meent hij daarmede: ‘ik zeg het hem als iets dat waar is en verbindende kracht heeft.’ Over waer en over plecht zijn blijkbaar analoge uitdrukkingen.
  De toepassing op onze zegswijze over recht loopt in het oog. Naar de onwraakbare analogie moet zij beteekenen als recht, overeenkomstig het recht, juist dus het tegenovergestelde van hetgeen Wagenaar en Siegenbeek er in lazen. Zien wij nu, hoe deze verklaring uit de analogie door het taalgebruik bevestigd wordt.
  In den Lekenspiegel lezen wij van Paus Zosimus:
  
  Dese maecte, alsic versta,
  Ende sette ooc over rechte dan,
  Dat engheen eyghen man
  Te clercscape en mochte ghedyen.
  2, 48, 212 (var.).
  Het tekst-hs. heeft voor recht, maar de variant beteekent natuurlijk hetzelfde. Over recht en voor recht wisselen met elkander af, evenals over waer en voor waer. De bedoeling is blijkbaar, dat de Paus die verordening als recht, als wet instelde.
  Bij het verhaal van den strijd tusschen Ulysses en Ajax over de wapenen van Achilles, zegt Maerlant dat de eerstgenoemde
  
  Heiscede die wapen over recht.
  Alex. 8, 559.
  ‘Hij eischte ze als zijn recht, overeenkomstig de wettige aanspraak, die hij er op meende te hebben’. Evenzoo, waar hij meldt dat Sylla met het voeren van den oorlog tegen Mithridates belast werd:
  
  Doe wilde Marius over recht,
  Dat men hem loede dat gevecht.
  Sp. I5, 68, 47.
  
  ‘Hij verlangde, als zijn recht, dat men dien oorlog aan hem zou opdragen’. En later, sprekende over sommige handelingen van geestelijken in Georgië:
  
  Ende es hem georlovet echt,
  Dat sijt doen mogen over recht.
  Sp. IV7, 41, 45.
  ‘dat zij het als hun recht mogen doen, t.w. als iets waartoe zij wettig verlof hadden gekregen’. In gelijken zin heet het bij Jan de Weert, waar Jan aan Rogier verzoekt hem het wezen der natuur te verklaren:
  
  Hoe es so an den meinsche ghehecht,
  Of wats haer were over recht
  In die creatueren?
  Wap. Rog. 1368.
  De gissing van Kausler, die over in of haer wil veranderen, zal wel onnoodig zijn. ‘ Wat is rechtens haar werk?’ ziedaar wat de dichter met zijne vraag bedoelt. In soortgelijke toepassing leest men elders:
  
  Hoverde die eyscht over recht
  Den dienst al ute van haren enecht.
  Rinclus, 1095.
  ‘De hoovaardij eischt als haar recht de volkomen toewijding van haren dienaar’.
  En nu Stoke zelf, wiens woorden wij trachten te verklaren. Op eene latere plaats verhaalt hij ons, dat Loef van Kleef, door den Engelschen koning gemachtigd om de belangen van den afwezigen graaf Jan in Holland te behartigen, zich als voogd van Holland gedroeg, te Dordrecht kwam,
  
  Ende onderwant hem over recht
  Des lants, of hi ware here,
  5, 488.
  Er moge straks op volgen:
  
  Dat mishaghede den volke sere,
  toch wachte men zich, over recht hier als tegen recht op te
  vatten. Stoke wil niets anders zeggen dan dat Loef, zich grondende op de volmacht hem door Eduard gegeven, het bewind als zijn recht, als hem rechtens toekomende, in handen nam.
  In al de tot dusver bijgebrachte voorbeelden troffen wij onze uitdrukking aan in de echte oorspronkelijke opvatting. Over recht is, eigenlijk genomen, niet geheel hetzelfde als hetgeen wij naar recht of met recht noemen. Het bevat geene uitspraak, dat de bedoelde handeling inderdaad rechtmatig is. Objectief laat het dat punt onbeslist. Maar het geeft alleen te kennen, dat de persoon, die de handeling verricht, ze als zijn recht beschouwt, dat hij handelt in de overtuiging van rechtmatig te handelen. Zelfs in den Carel ende Elegast, waar Karel zich onder een verdichten naam als roofridder voordoet, en zegt (vs. 567):
  
  Gheheeten ben ic Adelbrecht,
  Ende pleghe te stelene over recht,
  daar moge dat stelen, naar onze begrippen, een kennelijk onrecht zijn, maar niet alzoo in de schatting van een middeleeuwsch roofridder. De dichter bedoelde wel degelijk den gewaanden roover te laten zeggen, dat hij het stelen als zijn recht, als zijn wettig beroep, uitoefende.
  Doch de grenzen tusschen een subjectief en een objectief oordeel over hetgeen recht is zijn dikwijls moeilijk te trekken. Geen wonder, dat onze spreekwijze ook wel eens sterker werd opgevat en bepaaldelijk begon te gelden voor naar recht, met recht, hetgeen men anders dor recht placht te noemen (als b.v. Reinaert 1, 1476). Reeds in eene latere plaats van het zoo even aangehaalde gedicht vinden wij over recht in dien zin gebezigd. Elegast, ziende hoe onbedreven Karel nog in 't stelen is, voegt hem lachende toe (vs. 824):
  
  Steeldi over recht?
  Hoe comt dat men u niet en vaet
  Telken als ghi stelen gaet?
  ‘Steelt gij naar recht, is het recht dat gij uit stelen gaat, gij die er zoo onhandig in zijt en blijkbaar de kunst niet verstaat? Neen, gij zijt de rechte dief niet!’
  
  Niet minder duidelijk zijn twee plaatsen uit Velthem. In de eene legt de dichter aan Floris V, waar hij aan Herman van Woerden rekenschap geeft van het doodvonnis, over Jan van Velzen uitgesproken, deze woorden in den mond:
  
  Had u wonder dat menne vinc
  Ende daet over recht, alst sculdich wasEr staat (ook in de uitgave van Jonckbloet) niet daet o.r., maar daer o.r. Men schijnt daer met over verbonden en recht als een werkwoord opgevat te hebben. Doch dan had het rechtte moeten zijn. Onze verbetering wijst zich zelve aan. Reeds de versmaat toont, dat op die syllabe een klemtoon moet vallen: dus niet daer, maar daet.?
  3, 45, 18.
  ‘Heeft het u bevreemd, dat men hem, na dergelijke wandaden, gevangen liet zetten en hem naar recht en wet behandelde, gelijk men schuldig was te doen?’ Die laatste woorden vooral, alst sculdich was, laten geen twijfel over, welken zin Velthem hier aan over recht toekende.
  Op de andere plaats lezen wij, dat een bode van den Franschen koning den hertog van Brabant komt manen, zijn meester bij te staan in den oorlog tegen Vlaanderen. Een der ridders, daarbij tegenwoordig, roept uit:
  
  Hedenmeer
  So ne werd hi hier berecht.
  Eer die hertoge over recht
  Antworde geeft, daer sal sijn ere
  Van over Mase menich here.
  6, 13, 56.
  ‘Heden kan de bode geen bescheid krijgen. Eer de hertog naar recht antwoord kan geven, moeten eerst de baronnen van 't Overmaassche tegenwoordig zijn. Zonder hunnne toestemming kan de hertog geen besluit nemen.’ Ook hier is de beteekenis van over recht aan niet de minste bedenking onderhevig.
  En nu nog een voorbeeld uit Stoke zelven. Floris V, niets vermoedende van het gesmede verraad, zit te Utrecht met de edelen aan tafel.
  
  
  Bi siere side waren gheseten
  Herman van Woerden ende Ghisebrecht
  Van Amestelle, de over recht
  Altoos te siere taefle saten,
  Ende met hem dronken ende aten.
  Dandre waren gheseten daer,
  Dene voren, dandre naer,
  Als daer betaemde haerghelike.
  4, 1358.
  ‘Ieder zat op de plaats, die hem naar zijn rang toekwam. Ter wederzijde van Flois zaten Woerden en Amstel, die rechtens altijd aan 's graven tafel aanzaten.’ Men ziet, over recht staat hier geheel met jure suo gelijk.
  Zoo is dan de beteekenis onzer zegswijze, gelijk zij door de analogie - naar de eigenlijke kracht van het voorz. over - werd aangewezen, door de onloochenbare getuigenissen onzer oude schrijvers, ook van Stoke zelven, gestaafd. De gevolgtrekking ligt voor de hand. Men heeft zich in de bedoeling van Stoke vergist. Graaf Dirk, zegt deze, lag op het slot Ter Horst, als die nog rechtens de voogdij van Utrecht in handen had. De beschuldiging, door Wagenaar tegen den graaf ingebracht, is dus ongegrond. Zij was echter niet, gelijk Bilderdijk meende, eene onderstelling, maar eene misvatting.