text: Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  
  Over de met elkaar vermaagschapte en zoogenaamd stomme lipletters b en p.
  Men verwarre in de voordracht de b en p niet met elkander, gelijk op het slot der woorden licht plaats kan hebben, en doe bijv., voor zoo veel dat zonder hardheid en onwelluidend drukken op de letters mogelijk is, het onderscheid hooren tusschen ep of eppe (veil, eiloof, klimop) in den versregel bij westerbaen:
  
  En de ep met blinkend groen omslingert d'ouden toren,
  
  en tusschen eb, ebbe (terugdeinzing van zeewater), tot welke huygens, in Engeland verkeerende, en op het zeestrand bedrukt aan zijn vaderland denkende, zich de woorden in den mond legt:
  
  Zeg hun, eb, op mijn bevelen,
  Hoe 't uw balling-borger gaat,
  En er in zijn vochte schelen
  Staâg het volle springtij staat!
  
  Zelden evenwel anders, dan bij verkorting, komt de b bij ons als slotletter voor.
  Over de c en ch.
  De c komt tegenwoordig maar in eenige vreemde of bastaardwoorden voor, bijv. ceder, cither, enz., waarin men haar voor e, i, of y, en ij als s, of enkel als z, en voor a, o en u als k uitspreken moet. Wat de ch betreft, het is een op zichzelf staande keelklank, zoo als wij hem in licht, trachten, ach, en honderd andere woorden aantreffen, en die zelden verkeerd wordt uitgesproken. Als een aanvangsletter in sommige uitheemsche woorden, als cho-colade en derg. spreke men ze geheel op zijn Fransch uit, dus nog wat anders dan sjokkolaat, en geheel niet als het platte sukelade. Dit geldt ook van machine, waarvoor men soms wel maasjiene hoort zeggen. Chinas-appel diende echter wel Sinas-appel te luiden, daar de naam niet uit het verre China, maar van Messina, de bekende stad van Sicilië, herkomstig is.
  Over de stomme tong- en tandletter d, en de met haar vermaag schapte t.
  Licht zou een Hoogduitscher ons dol als tol, ons dak als tak kunnen uitspreken, wijl hij in vele woorden (bijv. in Tod, Tag, That, tausend, Teufel, tief, Vater, Bote, enz.) de t, of wel de th, in plaats van onze d bezigt, en wijl daarenboven de d zelfs in die woorden, welke met eene d geschreven worden, bij Opperduitschers vaak een bijklank van t heeft. Nederlanders intusschen behoeft men tegen dit gebrek niet te waarschuwen. Green beschaafd redenaar zal bij ons de d en t aan het begin of in 't midden der woorden licht verwarren. - Dat de eind-d bij ons dikwerf den klank van t aanneemt, brood, lood bijv. soms als broot en loot klinkt, zullen wij straks nader aanstippen, als wij van eenige betrekkelijke afwijkingen van de natuurlijke uitspraak der letters gewag maken. Voor het overige weet elk net lezer, dat in enkele bastaardwoorden de t voor de i (als bijv. in natie, provintie) als c klinkt, door welke men dan ook wellicht beter deed, haar te vervangen.
  Over de verwante lip- en blaasletters f en v.
  Wat deze consonanten betreft, zij men ernstig op zijne hoede tegen de provinciale feil van sommige friesche en ook wel andere redenaars, die het onderscheid tusschen den zachteren v- en scherperen f-klank (met name aan het begin der woorden of lettergrepen) over het hoofd zien, en van friend, van onze fader, enz. spreken. Wel is het waar, dat bij vele, zoo niet bij de meeste germaansche stammen, de begin-v sterk naar de f trekt, of f of bijna f is; doch zoo ook al deze verwarring van v met f elders gelden moge, onze beschaafde nederlandsche uitspraak duldt haar niet, en een zuiver sprekend redenaar zal zoo min feilen (gebreken) met veilen (waschdoeken), als dak met tak, of tam met dam verwarren. Door dan ook aan de f en v elk haar recht te geven, zetten wij onzer taal een sieraad te meer bij. Of is klankverscheidenheid, is afwisseling van forscher en zachter geluiden, in dezelfde soort van letters, niet bevorderlijk voor de welluidendheid of eufonie? Is het geen voorrecht, dat wij op zijn tijd zoowel versregels kunnen maken, die, in overeenstemming met hetgeen zij uitdruk-ken moeten, door de v-klanken iets malsch en molligs voor het oor hebben, gelijk de volgende:
  
  Vriendlijk en aanvallig meisje, van wier lippen honig vloeit,
  Dat al vleyend en al kozend 't oor van vriend en vijand boeit,
  
  als andere, die door de f-klanken krachtig luiden, gelijk de regel:
  
  Fier, terwijl hem de oogen flonkren, zegt de Frank op forschen toon?
  
  Van de zinsonderscheiding, die, door het scherpere of zachtere f-en v-geluid, in woorden, als fel en vel, fier en vier, feilen en veilen, enz., te weeg wordt gebracht, behoeven wij wel geen melding te maken.
  Over onze g.
  De g, zoo als zij, woord- of sylbe-openend, in groot, God, goed, gegrond, het krijschende gij, en honderd andere woorden voorkomt, is een onzer moeilijkste letterklanken, en een waar struikelbok voor elken Franschman, Engelschman, of Hoogduitscher, die de wijze, waarop wij die g achter uit de keel gorgelen, maar niet leeren kunnen. Laat hen anders eens beproeven de twee volgende versregels zuiver uit te spreken:
  
  Hoort ge? afgrijslijk giegaauwt de ezel; ganzen gagg'len gaarne in 't gras;
  's Paards gegrinnik galmt in 't ronde; 't geitje graast langs gindschen plas.
  
  De nederlandsche redenaar drage echter zorg, de uitspraak onzer g dáár zooveel mogelijk te verzachten, waar de voordracht byzondere zachtheid vereischt; want in sommige woorden strookt het scherpe onzer g zeer goed met de hardheid van hetgeen ze uitdrukken. Men neme bijv. grimmig, gruwelijk, afgrijslijk, grof, toegrauwen, enz. - Sluitend wordt de g in klank doorgaans gelijk aan ch; dag, mag, zag, enz. klinkt als dach, mach, zach, enz. - In genie en soortgelijke vreemde woorden moet zij, op enkele uitzonderingen na, op zijn Fransch luiden.
  Noopens de h
  valt niets bijzonders te waarschuwen. Een eenigsins beschaafd spreker zal zich toch wel niet aan de feil van sommige Zeeuwen, Overijselaars, Groningerlanders, en andere Provincialen schuldig maken, om de h weg te laten, waar zij voorgevoegd, en voor te voegen, waar zij weggelaten moest worden; kortom, van hondvanger en emelsche hengelen voor ontvanger en hemelsche engelen te spreken. - Dat men haar in vreemde of bastaardwoorden, als rhethorika, thee, Theodorus en de saamgetrokken nederlandsche thans en thuis enz. zoo goed als niet laat hooren, behoeft niet gezegd.
  
  Over de j.
  Hoe deze in ja, jammer, jegens, paviljoen enz. wordt uitgesproken, weet elk. In majesteit geven sommige lezers en redenaars haar wel eens eene te fransche uitspraak, als ware het maadjesteit of ma-zjesteit. Dit stuit. Minder doet het dat bijv. in jasmijn (bloem), waarin de verfransching der j door beschaafde monden schijnt aangenomen. Ook de uitgang aadje, bijv. in vrijaadje, timmeraadje, boschaadje, stoffaadje, die wij aan onze gallische buren te danken hebben, dient men wel geheel op zijn Fransch, als -age in voy-age, plum-age, boc-age uit te spreken. Met uiteenscheuring toch der d en j vrijaad-je te zeggen, en aan dat je daarbij den klank van ons je (verzachting van ge of gij) bij te zetten, klinkt stijf. In hooft's versjen dus:
  
  Het vinnig steken van de zon
  Ontschuil ik in 't boschaadje;
  Indien dit boschje klappen kon,
  Wat meldde 't al vrijaadje!
  
  zegge men bosch-age naar franschen trant. - Gelijkerwijs spreke men ook het met een slot-s verbonden verkleinwoordjen jen in meisjen, rijsjen, sijsjen, en derg. uit.
  Over de k.
  Lieden, met gezonde spraakwerktuigen begaafd, zal men deze keelletter nooit anders dan goed hooren uitspreken. Men mag echter, in groote gebouwen het woord voerende, oppassen, dat zij, ten gevolge van te zacht spreken, niet met de g (klimmen bijv. met glimmen) verward kunne worden. Doch hierover bij de duidelijkheid van voordracht nader.
  Over de l.
  Voor gebrekkige organen is deze zachtste der smelt-consonanten (liquidae), even als de k, wel eens een struikelblok. Men kent het relletjen van den predikant, die altijd van ‘God den Heere van nicht en neven’, in steê van ‘licht en leven’, sprak. Op zulke gebrekkige spraakwerktuigen hebben wij hier echter geen acht te slaan, en waarschuwen alleen tegen de fout, waarvan ook beschaafde sprekers niet altijd vrij zijn, om op zijn Amsterdamsch aan de ll in willen, stillen enz. iets vets en brijachtigs van klank te geven, dat voor kiesche ooren aanstootelijk en walgelijk is.
  Over de m en n.
  Ook tegen de zuiverheid van uitspraak der smeltende lipletter m wordt door een beschaafden mond zelden gezondigd. - Wat hare
  buurzuster in het alfabet, de n, betreft, deze smelt- en neusconsonant (liquida nasalis) wordt op het einde van de buigingsdeelen der woorden, vooral der werkwoorden, in de provincie Holland maar al te veel weggelaten of liever afgebeten, zoodat men er hoore, zinge, make enz. in plaats van hooren, zingen, maken zegt, even als of het geene nederlandsche, maar deensche of engelsche woorden warenDe Denen schrijven voor ons vinden, leggen, bidden, binden, enz., finde, laegge, bede, binde enz., gelijk ook de Engelschen make, give enz. voor maken, geven. 't Friesch laat ook veel de n glippen.; een leelijk aanwensel, wat men ook zeggen mag, als zou het zelfs een zekere zoetvloeyendheid aan de uitspraak bijzetten, op welken grond reeds ten kate deze letter-inslikking poogde te vergoelijken, hoezeer hij haar anders taalkundig afkeurde. En dit laatste te recht! Men verminkt er toch de woorden door, berooft ze van een wezenlijk bestanddeel, en misvormt hunne gedaante. Ook heeft dit verzwijgen der sluitende n, wanneer het zeer sterk gedreven wordt, voor geldersche, groningsche, en meer andere nederlandsche ooren eer iets plats en ploertigs dan zoetvloeyends. Intusschen is ook omgekeerd een te sterk drukken op de sluitende n, en haar toetellen als 't ware, van hardheid en onwelluidendheid, vooral in sommige gevallen, niet vrij te pleiten. Over dat toetellen der letters hier onder nader.
  Over de ng.
  Terwijl wij hier van de n reppen, zij een woordjen ten aanzien der ng ingelascht, voor welke wij haast wel een afzonderlijk letterteeken mochten hebben, daar het veeleer een enkele, dan een dubbele letterklank is. Wij moeten er hier, met onze bekwaamste vroegere en latere taalkundigen en orthoëpisten ten kate, bilderdijk, kinker, siegenbeek, weiland, bogaers, bij ieder op aandringen, om toch die ng, als zij etymologisch tot ééne en dezelfde sylbe behoort, niet, als of het twee elk op zich zelf staande letters waren, uit te spreken, en zin-gen, konin-gen, jongelin-gen, dwan-g, gan-g enz. te zeggen, in plaats van die n en g zacht in keel en neus te doen samensmelten, en als een enkelen, uit n en g saamgevloeiden klank te uiten. Door toch de n van de g af te scheuren, en die g dan op de gewone wijze achter uit de keel te wringen, zet men aan de nederlandsche uitspraak eene schorheid bij, die elk gevoelig oor kwetst en verscheurtMinkundige schoolonderwijzers, wanende den kinderen toch wèl in te moeten stampen, dat ieder letter duidelijk moet uitgesproken worden, brengen der jeugd dit euvel bij, en later is het dan bijna niet weer uit te roeyen. Ik herhaal: men zegge niet zin-gen, sprin-gen enz., maar zing-en spring-en, zoodat de g in de n als wegsmelt. Iets anders is het, wanneer in samenstellingen de g tot het volgend woord of de volgende sylbe behoort, bijv. in aangenaam. Hier vormen n en g twee, en niet maar éénen letterklank.. 't Best wordt men
  dit gewaar, wanneer een rijmpjen, als het volgende, waarin telkens die ng voorkomt, op die harde wijze gelezen wordt:
  
  Moed, moed, ô stervelingen!
  Wat neevlen u omringen,
  Wat rampen u bespringen,
  Wat zielsmart u verscheurt,
  Hoopt! - 't Licht zal eenmaal dringen
  Door nacht en schemeringen;
  Eens valt in zaalger kringen
  U eeuwig heil te beurt.
  
  Bij onze, hoogduitsche en engelsche, germaansche stamgenooten, wier g anders zachter is dan de onze, waarschuwt men tegen dit gebrek evenzeer. - Hetgeen hier van de ng gezegd is, geldt ook, hoewel in geringer mate, van de nh, die echter maar zelden voorkomt.
  Over de p.
  Van deze wat stroevere lipletter is bij hare min stugge zuster, de b, reeds gesproken. - Dat de ph, door sommigen nog altijd in bastaard-woorden, gelijk philosoof, physisch, photograaf, enz. in plaats der f gebezigd, als f moet worden uitgesproken, dient voortdurend nog herinnerd te worden. Best ware 't dus, dat men haar overal voor goed door f verving.
  Over de q.
  Men vindt haar slechts in vreemde, of bastaardwoorden, bijv. quitancie, request, liquideren, liqueur, enz., waar zij met de haar volgende u òf als k òf als kw klinkt, en door een van beide vervangen kan worden.
  Over de r.
  Deze smelt-consonant (liquida) wordt door den Griek dionysius van Halicarnassus de meest forschgeaarde der half-klinkers genoemd (τῶν ἡμιφώνων γενναιότατον), en ook bij ons is zij eene onzer krachtigste en fraaiste consonanten. Ongelukkig derhalve de taal, die haar mist! Voor zooveel men niet brauwt, of een ander soortgelijk spraakgebrek heeft, zal men in de zuivere uitspraak
  der r wel niet feilen. Wij behoeven dus bij haar niet stil te staan. Hoe men, door haar zachter of sterker te doen ratelen, de fraaiheid van voordracht kan bevorderen, daarover hier onder nader. - Rh, in enkele bastaardwoorden voorkomende, bijv. rhethorisch, rhythmisch, klinkt geheel als r. Vergelijk hier boven over de h.
  Over de s en de met haar vermaagschapte z.
  Wij moeten dringend verzoeken, deze sis- en zuisletters niet met elkaâr te verwarren, en, gelijk soms friesche redenaars wel doen, aan de zoo zachte, bij ons volkomen op de wijze der Franschen, en geheel anders dan in het Hoogduitsch uitgesprokene z denzelfden klank als aan de scherper s te geven, bijv.: ‘En de Soon des menschen seide’ voor: ‘en de Zoon des menschen zeide’. Dit is evenzeer en op dezelfde gronden laakbaar, als wanneer men de v gelijk eene f uitspreekt; zie boven. Slechts in enkele woorden, die òf soms òf steeds met eene z gespeld worden, bijv. zamen, te zamen (niet evenwel in verzamelen), zestig, zeventig en een paar andere, schijnt de meest gewone uitspraak nog den harderen s- klank te vorderen. Suizen, ofschoon wel met eene s gespeld, dient als zuizen uitgesproken te worden. Beter deed men intusschen, haar, waar zij voor z geldt, ook als z - en omgekeerd - te schrijven.
  Over de sch.
  Ook deze harde, voor den zang ongeschikte, uit s en ch saamgesmolten sissende verhemelte- en keelklank is, even als onze g, waar ze woord of sylbe opent, een schibboleth voor vreemden. Regels, als:
  
  Schor geschreeuw van kikkergorgels schalt en schatert in het rond,
  
  zal een Franschman, Duitscher, of Engelschman moeilijk zuiver uit spreken. En hoewel de sch in sommige onzer woorden, gelijk bijv. in dat schor, gansch niet kwalijk strookt met het harde der voorstellingen, in die woorden uitgedrukt, ja, in een versregel, als:
  
  Schriklijk rolt het schor gerommel van den donder door het zwerk.
  
  recht klanknabootsend isVeel meer zelfs, dan wanneer men die sch in schrikkelijk en schor eens, op zijn Hoogduitsch of Engelsch, als sj ging uitspreken. - Hadden ook de Grieken hunne σχ, gelijk de Hoogduitschers hun sch, als sj uitgesproken, zoo zou de klanknabootsende anderhalve versregel bij homerus (Odyss. IX):
  
  - - - - ἰςία δέ σφιν
  τριχθὰ τε ϰὰι τετραχθὰ διέσχισεν ἴς ἀνέμοιο,
  
  (d.i., 't geweld des winds verscheurde drie- en viermaal hunne zeilen), buiten kijf veel van het schilderachtige, dat zij voor het oor heeft, verliezen; en zoo kan dus hardheid op zijn tijd eene deugd zijn. Vergelijk ook het, bl. 35, aangestipte over de g., moet men zich echter voor alles wach-ten, om, als de sch in het midden of op het einde der woorden, als uitgang voorkomt, zijn hoorders niet noodeloos op haar geluid te vergasten, en dus menschen, visschen, bosschen, heerschen, als menssen, vissen, bossen, heersen uitspreken; even gelijk men in visch, bosch, mensch, ik heersch aan de sch de uitspraak eener s, en niet als in visg, bosg, mensg, enz. geeft. Dit vordert de welluidendheid, al is het ook niet de oorspronkelijke geaardheid der sch, die bij de Friezen, de Denen en Zweden, gelijk ook hier en daar in Groningerland, sk luidt.
  Over de t.
  Dat deze vooral van hare zachtere tweelingzuster, de d, onderscheiden moet worden is hier boven aangestipt, en weet elk beschaafd redenaar. De th, die in woorden, als thans, thee, thuis, enz. zich zien laat, moet als eene bloote t klinken. Vergelijk, bl. 35, het gezegde over de h. - Voorts wachte men zich voor de fout, om in woorden, als staatsdienaar, godsdienst en soortgelijke, de t of d voor de s te onderdrukken, en ze als staasdienaar, gosdienst enz. uit te spreken. - In geestdrift echter, in ontdekken, en soortgelijke woorden trachte men de t voor de d bijna niet te doen hooren; in Kerstmis, Kerstdag, Kerstfeest, enz. gaat zij geheel te loor.
  Over de v en w.
  Dat v niet verwisseld mag worden met hare bloedverwante, de f, is hier boven, bl. 34, reeds gezegd. Ook in de rechten der w late men haar echter niet treden, noch volge de predikers en lezers na, die van uve liefde voor uwe liefde spreken, of voor vermurwen, wrang, wringen enz., vermurven, vrang, en vringen zeggen; of wel, die in den versregel:
  
  Wraak! riep geheel het land: den Spanjaards eeuw'ge wraak!
  
  vraak en eeuv'ge lezen. - In vrouwen, leeuwen en soortgelijke woorden, waarin die w slechts tot een overgang van de u op de e dient, worde zij zoo goed als niet vernomen.
  Over de x.
  Bij deze thans bij ons slechts in vreemde woorden te vinden,
  en daarin als ks luidende letter (bijv. Xerxes, Xenofon, text enz.) valt niets byzonders op te merken.
  Over de z
  Is reeds bij de s gehandeld.