text: § 87. Nog eenige algemeene Slot-opmerkingen over de Voordracht en over de beste wijze, om zich tot haar voor te bereiden, zich in haar te oefenen, en in haar te slagen.
  Wij hebben thans de voornaamste eigenschappen of vereischten eener goede Voordracht nagespoord, en aangetoond, hoedanig de Uiterlijke Welsprekendheid of Mondelijke Voordracht zijn moest, om op Zuiverheid, Duidelijkheid, en Fraaiheid aanspraak te kunnen maken. Thans nog iets over deze en gene hulpmiddelen, voorbereidingen, en voorzorgen, die zulk eene kunst van voordracht kunnen doen verwerven, en haar met een gelukkigen uitslag in praktijk doen brengen. Het moge tot uitbreiding strekken van hetgeen daarover boven reeds hier en daar is aangestipt.
  Ongemeen groot was de moeite, die er bij de Ouden, vooral ook bij de Grieken, besteed werd, om van der jeugd aan den aanleg voor de Mondelijke Voordracht bij toekomstige redenaars te bevorderen. Allerlei kunsten en wetenschappen werden daartoe te hulp geroepen, en reeds in de tederste kindschheid werden de spraakwerktuigen geoefend, om zuiver, duidelijk, en welluidend te leeren spreken. Men behoeft quinctilianus en andere schrijvers over de Rhetorika of Redekunst maar op te slaan, om er de bewijzen voor te vinden. Zoo bijv. moesten de kinderen bij den Spraak- of Letterleeraar (Grammatistes) telkens eene reeks van zwaar uit te spreken woorden of verzenChalepa of Stichoi chalepoi, als ze genoemd werden. Verg. quinctilianus, lib. I, cap. I, 37, waar hij zegt: Non alienum fuerit exigere ab his aetatibus, quo sit absolutius os et expressior sermo, ut nomina quaedam versusque affectatae difficultatis, ex plurimis et asperrime coëuntibus inter se syllabis catenatos, et velut confragrosos, quam citatissime volvant: Chalepoi Graece vocantur. Res modica dictu: qua tamen omissa, multa linguae vitia, nisi primis eximuntur annis, inemendabili in posterum pravitate durantur. op het
  vaardigst achtereen opzeggen, ten einde het spraakwerktuig reeds vroegtijdig lenig of smijdig en vlot ter tale worden mocht; vergel. boven, § 27. Op de zuivere uitspraak van ieder letter werd nauwkeurig gelet; de spraakleer grondig onderwezen; ook het onderwijs in de muziek als heilzaam beschouwd, om het gehoor te verfijnen, en zich een zangerigen, welluidenden toon van stem te verwerven. Zelfs het dansen (Gr. orchèsis, Lat. saltatio) werd niet verwaarloosd, daar men begreep, dat deze kunst, vooral in die uitgebreidheid, waarin ze bij de Ouden geleerd werd - bij wie ze in eene soort van pantomime of mimiek met het geheele lichaam bestond - bevalligheid en uitdrukking aan houding en bewegingen geven, en dus op het innemende en sierlijke der gestalte en gebaarmaking van den toekomstigen redenaar een gunstigen invloed te weeg brengen kon. Hetzelfde gold van de door Grieken en Romeinen zoo hoog gewaardeerde Gymnastiek. Zoo nam men voorts ook de toevlucht tot een bekwaam tooneelspelerOver den Comoedus of Tooneelspeler, die de jongelieden onderwees, zie men quinctilianus, lib. I, c. XI, die in dat eerste boek van zijne Welsprekendheidslessen over meer andere voorbereidende wetenschappen en kunstoefeningen handelt. Vergelijk hier voorts den Heer bogaers in zijne uitnemende, boven, bl. 10, aangehaalde prijsverhandeling over de Uiterlijke Welsprekendheid, bl. 205 en volg., om van hem in het reciteeren en gesticuleeren, zonder tooneelmatige overdrijving evenwel, onderwezen te worden, waarbij men tevens het geheugen, door veelvuldig van buiten leeren en de kunstgrepen der Mnemomiek, trachtte te oefenen. Van het hoogere en bepaaldelijk gezegde rhetorische onderwijs, in zijn geheelen omvang, hebben wij hier niet eens te spreken; evenmin als dat verder de zoogenaamde declameerscholen door de jongelieden vlijtig bezocht, en de redevoeringen van bekwame redenaars gestadig door hen
  bijgewoond werden. Kortom, op allerlei wijs maakten zij, die in het publiek eens spreken moesten, zich niet alleen wat de innerlijke, maar
  ook wat de uiterlijke Welsprekendheid of Declamacie betrof, voor hunne taak gereed, en geen wonder derhalve, dat zij daar later uitnemend in slaagden. - Ofschoon wij nu in onzen tijd dit alles wel zoo niet kunnen navolgen, en ook de Declamacie bij ons niet op dien prijs wordt gesteld als bij de Ouden, past het echter, hun spoor eenigermate althans te drukken, en naar vermogen zijn best te doen, om de gaven van ziel en lichaam, van de natuur voor de Mondelijke Voordracht verkregen, aan te kweeken, van gebreken te zuiveren, en meer en meer uit te breiden. Zie hier eenige korte voorschriften, 1. tot de voorbereiding, 2. tot de oefening, 3. tot het welslagen in de Voordracht, betrekkelijk.
  1. Daar niemand in de Mondelijke Voordracht kan uitmunten, of hij moet smaak en gevoel bezitten, zoo trachte men door alles, wat daartoe dienstig zijn kan, dien smaak en dat gevoel op te wekken, te verfijnen, en te veredelen. Het vlijtig lezen en beoefenen der werken van redenaars, dichters, en andere dergelijke schrijvers, de beschouwing der voortbrengselen van schilder- en beeldhouwkunst, het aanhooren, zoo al niet het meê helpen uitvoeren van instrumentale en vocale muziek, de omgang met beschaafde, welopgevoede lieden; dit en veel anders, geschikt om de gewaarwordingen van het schoone en verhevene aan te kweeken, kan dat schoone en verhevene ook in de Declamacie leeren uitdrukken, en door beschaving van het innerlijk ook voordeelig op het uiterlijk, op de leiding en besturing van stem, houding, en gebaren werken. Hoe zou ook een ruw, plomp, met kunst en wetenschap geheel onbekend, en slechts voor grof-zinnelijke genietingen vatbaar mensch, in weêrwil der beste stem, eene goede Mondelijke Voordracht hebben kunnen? Aesthetische en tevens zedelijke vorming in het algemeen is dus een hoofdvereischte voor elken Declamator. Vergelijk hetgeen in § 6 is aangestipt.
  2. Daar het bij alle lezen en voordragen in de eerste plaats op de stem aankomt, trachte men die stem zóó te vormen, dat zij in staat is, om alles, wat tot eene zuivere, duidelijke, en fraaye Uitspraak vereischt wordt, ten uitvoer te leggen. Nu kan echter, gelijk boven bleek, de stem van nature òf vrij
  van gebreken, òf met gebreken behept zijn. In het laatste geval beginne men met, zoo mogelijk, die gebreken, van welke er vroeger onderscheiden zijn opgenoemd, te verbeteren; want zoo lang men geen gaaf spraakwerktuig bezit, kan men moeilijk aan de verfraaying daarvan denken. Hier zouden wij thans nader over verschillende middelen kunnen uitweiden, om eene slechte geaardheid der stem geheel of ten deele weg te nemen, bijv. om eene zwakke stem te versterken, eene temerige, hakkelende, en stamelende radder en gladder te maken, eene ruwe te verzachten, eene schorre en grove te verfijnen, eene doffe te verhelderen, aan eene, die beperkt van toon is, meer omvang te geven; kortom, in het algemeen eene halsstarrige stem tot gedweeheid en onderwerping te dwingen. Tevens zouden wij kunnen handelen over hetgeen strekken kan, om een korten adem langer, eene krachtelooze borst krachtiger te maken, met één woord over alles, waardoor, in dit of dat opzicht, min geschikte spraakdeelen eene meerdere geschiktheid en bruikbaarheid voor de Voordracht erlangen kunnen. Wij zouden daarbij in byzonderheden kunnen herinneren, hoe demosthenes en andere groote redenaars, sprekers, en voordragersIn een stukjen over de tooneelvoordracht, in de Revue des Revues voorkomende, worden, met naam en toenaam, verscheiden der beroemdste vroegere en latere fransche tooneelspelers en -speelsters, als le kain, le couvreur, clairon, en anderen opgenoemd, die allen oorspronkelijk het een of ander gebrek in hun stem bezaten, doch door onvermoeide pogingen niet alleen het stuitende daarvan weggenomen hadden, maar soms zelfs uit die gebreken schoonheden hadden doen voortspruiten. aanvankelijk, of zelfs bij voortduring, niets minder dan geheel vrij van natuurlijke gebreken in hunne stem, adem, houding, enz. waren, en welke pogingen zij met den gelukkigsten uitslag al aangewend hebben, om die feilen te verbeteren.
  Tevens zouden wij melding kunnen maken van hetgeen men doen en laten moet, om eene van nature gezonde en ter Mondelijke Voordracht geschikte stem ook te behouden, waarbij wij op het voorbeeld zouden kunnen wijzen, dat Grieken en Romeinen ons te dezen aanzien gegeven hebben. Dit een en ander zou ons echter tot eene grootere uitvoerigheid verplichten, dan dit geschrift toelaat. Wij stippen dus
  hier in het algemeen slechts aan, dat een dagelijks herhaald bedaard en langzaam hardop lezen; dat dagelijksche pogingen, om letter voor letter zuiver uit te spreken en telkens die letters of lettergrepen, voor welke men stuit, op nieuw te doen hooren; dat goed den mond te openen, geene lettergrepen in te slikken, de stem op het einde der volzinnen niet te veel te laten zinken, perioden te nemen, waartoe een lange adem vereischt wordt, overluid in de open lucht en al gaande soms te reciteeren, om den adem te versterken, deskundigen en boeken over de gebreken der spraakwerktuigen te raadplegen; - dat, zeggen wij, dit en wat er van dien aard al meer zij, dikwerf vermogen zal, natuurlijke gebreken, zoo dan al niet met wortel en tak uit te roeyen, toch te besnoeyen en minder in het oog loopend en aanstootelijk te maken; kortom, van de stem allengs zulk een instrument te maken, als op zich zelf gaaf en onberispelijk is, en nu slechts den kunstenaar vereischt, die het zóó bespelen kan, als het bij elke gelegenheid bespeeld moet worden.
  3. Heeft nu iemand namelijk zulk eene òf oorspronkelijk reeds goede òf door de kunst van gebreken gezuiverde stem, zoo moet hij die op alle wijze oefenen, om al zulke geluiden voort te brengen, als bij een volkomen juiste Mondelijke Voordracht te pas kunnen komen. Met andere woorden: hij moet zijne stem zoo buigzaam maken als mogelijk is, zoodat ze de geheele schaal van hooger of lager, harder of zachter, sneller of langzamer tonen met vaardigheid doorloopen kan, om hetzij juichend, hetzij klagend, hetzij smeekend, hetzij gebiedend, hetzij streelend en vleyend, hetzij tergend en schimpend, hetzij door het vrolijke en levendige, hetzij door het doffe en sombere harer klanken ten eenenmale èn met het geheel èn met elk gedeelte van hetgeen hij voordraagt, ja, met elken zin, zinsnede, of woord daarvan, te strooken. Zijn oor moet hem, tot op een half, kwart, en achtste deel toe, den rechten toon, dien hij aangrijpen moet, en die in de spraak soms nog rijker geschakeerd zijn kan dan in den zangJe ne crains pas d'avancer - zegt ergens een Franschman - que l'art du tragêdien, largement conçu, exige un apprentissage vocal aussi pénible que celui du chanteur., doen gevoelen, opdat hij de fijnste schaduwingen
  der gedachten uitdrukken, en geheel zijne ziel in zijne Mondelijke Voordracht overstorten kan. Tot dit alles nu wordt veel oefening vereischt, zoowel oefening van voortdurend voordragen in het algemeen, als van de voordracht van dit of dat bepaald stuk in het byzonder. En dit op het oog houdende, kan men begrijpen, hoe men van beroemde tooneelkunstenaars wel geboekt vindt, dat zij dagen achtereen moeite deden, om deze of gene treffende zinsnede uit een treurspel of ander stuk goed te leeren uitspreken, ja, dat een hunner verklaarde, in zijn geheele leven maar eenmaal recht tevreden geweest te zijn over de wijze, waarop hij de woorden Zaïre! vous pleurez uit Voltaire's bekende treurspel geuit had. Inderdaad het zoogenaamde vocalizeeren of klankwijzigen, bij eene in allen deele kunstmatige Mondelijke Voordracht, vereischt misschien niet minder oefening dan dat bij den zang.
  4. Wat de Gebaarmaking betreft, men trachte vooreerst zich te gewennen, om, als men staande iets voordraagt, en zich verbeeldt, eene rij van toehoorders voor zich te hebben, eene ongedwongen houding aan te nemen, waarbij men noch te veel voor-, noch te veel achterover helle, noch te sterk zich op zijde keere, noch het hoofd scheef houde en wat dergelijke feilen, waarover hier boven gesproken is, meer zijn. Hierbij bewege men zich niet te springend en kakkerlakachtig, nu rechts dan links, maar met bedaardheid zich wendende, verdeele men, als 't ware, zijne blikken dan over dit dan over dat gedeelte der toehoorders, hen met betamelijke vrijmoedigheid daarbij aanziende en niet, zoo als eerstbeginnenden gewoon zijn, telkens in de lucht starende. Armen en handen leere men zonder stijfheid bewegen, en er noch te korte en bekrompen, noch te plompe en te wijd van zich afslaande gebaren (waarover cicero ergens spot) mede maken. Men passe ook op, gelijk hier boven, bl. 157, gezegd is, om de handen niet te hoog boven het hoofd te heffen of te wild en onophoudelijk met haar in de lucht te schermen. Kortom, men benaarstige zich om karig te zijn met zijne gebaren, en er liever te weinig dan te veel, liever te langzame dan te radde te bezigen. Heeft men zich eerst deze en gene algemeene gebaren eigen gemaakt, die alleen dienen moe-ten, om niet naar een onbezield standbeeld te doen gelijken, maar die in niets anders dan in kleine zwaayingen met de rechter- of linkerhand behoeven te bestaan, zoo oefene men zich verder ook in wat meer uitdrukkende en schilderende gebaren, onder beding echter, dat men zich voor die kinderachtig-nabootsende soort wachte, van welke hier boven, bl. 160, een paar staaltjens zijn bijgebracht. Men neme dus het eene of andere bepaalde stuk en ga na, welke schilderende lichaamsbewegingen er hier en daar met gepastheid in zouden kunnen aangewend worden. Bij dit alles kan het gebruik van een grooten spiegel, die sprekers beeld van
  het hoofd tot de voeten of ten minste halver lijve terugkaatst, zijn nut hebben. Men kan dan toch zien, hoe zich de houding voordoet, of de gebaren de vereischte losheid en bevalligheid hebben, of men ook soms onder het voordragen leelijke gezichten trekt, en de spieren van 't gelaat bij hartstochtelijke plaatsen op eene te sterke en onaangename wijze (of wat men in het Latijn vultuosum noemt) verwringe. Wil een onderwijzer of vriend zich verledigen, om zijn oordeel over voorkomen en gebaren mede te deelen, des te beter. Zelf is men toch maar al te zeer geneigd om, ook in den spiegel, zijn gebreken over het hoofd te zien.
  5. Nimmer trede men in het publiek op, om iets, dat van eenig belang is, bij monde voor te dragen, of men hebbe het eerst zoo gelezen, herlezen, en bestudeerd, dat men het voor het oor en verstand zijner hoorders zuiver en duidelijk, en voor hun gevoel treffend voordragen kan. Daartoe geve men acht op elken zin en periode, die in zulk een stuk voorkomt, en ga, volgens al het hier boven gezegde, na, hoe ze èn op zich zelf èn in verband met voorgaande en volgende zinnen zóó voor te dragen zijn, dat hun inhoud volkomen, zoowel door 't verstand als 't gehoor, verstaan worde. Men onderzoeke dus, welke woorden den redetoon vorderen, waar en welke pauzen noodzakelijk zijn, hoe men den adem over lange zinnen te verdeelen heeft, of dit of dat gezegde vragender dan niet vragender, uitroepen der dan niet uitroependerwijze, in boert of in ernst gemeend is. Nadat men dus in de eerste plaats geleerd heeft, het stuk grammaticaal, prozodisch, en logisch goed te
  lezen, zie men nu ook, hoe men het oratorisch, pathetisch, en aesthetisch goed voordragen kan. Men ga na, waar men rasser, waar langzamer, waar hooger, waar lager, waar zachter, waar harder moet spreken, en toetse alles aan de regelen, die over de Juistheid van Voordracht hier boven zijn opgegeven. Kortom, men ga te werk als een schilder, die, na eerst gezorgd te hebben, dat alles op zijn tafereel zuiver geteekend en duidelijk van omtrekken zij, zich thans aan het leggen der schaduwen en der verschillende kleuren zet, en berekent, wat in het licht, wat in het donker te plaatsen is, en welke soorten van heldere of doffe verven op de onderscheiden gedeelten zijner schilderij vereischt worden. Schroomt men niet, om in het schrift of boek, waarin hetgeen men voordraagt te lezen staat, met potlood of inkt teekenen te maken, zoo onderhale men de woorden, die byzonderen nadruk behoeven, trekke de zinnen of zinsneden, die in éénen adem moeten uitgesproken worden, voor het oog met eene omhaallijn aaneen, plaatse hier en daar merken ter aanduiding van de korter of langer pauzen, zette aan den rand de muzikale kunsttermen van adagio, allegro, largo, forte, piano, of welke andere uitdrukkingen men verkiezen moge, om te kennen te geven, wat roerend en zacht, wat forsch en krachtig, wat verheven en statig, wat gemeenzaam, vrolijk en levendig, enz. voor te dragen is; kortom, men behandele zulk een voor te dragen stuk op dezelfde wijs, als een virtuoos met eene aria of sonate te werk gaat, die hij zingen of spelen moet, en waarbij hij op de inlichtingen acht geeft, die de componist boven verschillende plaatsen gezet heeft. Indiervoege alleen kan men aan zich zelf en aan ware kunstkenners voldoening geven. Van den grooten hoop, die tevreden is, als er maar door dik en dun heen geschreeuwd, getierd, en gebulderd wordt, behoeven wij niet te gewagen. - Ook de gebaren moet men daarbij vooraf zich meer of min uitkiezen, ten minste dezulke, die
  eenigsins expressief of uitdrukkingsvol en schilderachtig kunnen zijn; terwijl men intusschen zorg draagt, dat, als men nu werkelijk in het publiek optreedt, men aan geen gebaarmaking meer behoeft te denken, en de bestudeerde gebaren geen sporen van voorafgaande studie en daardoor stijfheid verraden.
  
  6. Wil men voor het overige iets recht goed in het openbaar en al staande voordragen, zoo trachte men het liefst nauwkeurig van buiten te kennen. Zonder dat is eene kunstmatige voordracht moeilijk, terwijl het van buiten kennen den voordrager in de geheele leiding zijner stem en in al zijne bewegingen ruimer, vrijer, ongedwongener, en juister maakt. Het gunt hem eene opgeheven houding te bewaren, en niet telkens te moeten bukken, om in zijn papier of boek te zien. Het veroorlooft hem dus, de blikken onafgebroken op de toehoorders te vestigen, en daar te laten rondweiden, waar zij dat doen moeten. Het behoedt hem voor de verlegenheid en bedremmeling, waarin hij anders soms geraakt, als hij een zinsnede of woord niet vlot lezen kan of bij vergissing een regel overspringt. Zeker gaat zulk een van buiten leeren in prozastukken, bijv. in leer- en pleitredenen, redevoeringen of verhandelingen, en andere opstellen van dien aard, niet gemakkelijk, en is zelfs in sommige opzichten minder aan te bevelen; doch het geldt hier dan ook vooral de voordracht van verzen, en zulke gelegenheden, waarbij de Mondelijke Voordracht de hoofdzaak is, en men - om zoo te zeggen - voordraagt om voor te dragen. Laat zich intusschen een stuk proza, een preek, pleidooi, verhandeling, of iets dergelijks minder goed geheel uit het hoofd leeren opzeggen, dáárop lette steeds ieder spreker of redenaar met de grootste zorgvuldigheid, dat hij zijn schrift gemakkelijk kan lezen, en niet, bij volslagen verzuim van een voorafgaand behoorlijk nazien, ieder oogenblik hapert of stottert. Dit is een jammerlijk gebrek, en waarmeê men tevens al zeer weinig achting voor zijne hoorders aan den dag legt.
  7. Voorts, hoe beuzelachtig deze opmerking in sommiger oog misschien schijnt, men geve, als men in het publiek spreken of voordragen moet, steeds acht op zijn kleeding en uiterlijken tooi. Quinctilianus heeft het niet beneden zich gerekend, in zijne Welsprekendheidslessen ook daarover een paar woorden te laten vallen. Vergelijk de hierboven, bl. 166, uit hem aangehaalde plaats. Voor slordigheid en boerschheid van kleedij wachte men zich dus evenzeer, als voor een te verwijfden opschik. Alles zitte net en tevens gemakkelijk aan lijf en leden.
  Niets hebbe een averechtschen, stijven draai. Daarbij zij men er tegen op zijne hoede, om door ongewasschen handen en lange, zwartgerande nagels den toehoorders en toehoorderessen aanstoot te geven, of hen door een ruigen, ongeschoren baard, ongekemde haren, en vuil linnen te ergeren. In dit en meer soortgelijks betrachte men al wat fatsoenlijk en welvoegelijk is.
  8. Tevens zij hier nog in het algemeen over de oefening en voorbereiding tot de Mondelijke Voordracht aangestipt, dat, behalve de over haar te raadplegen geschreven werken, en vooral ook behalve de lessen, die men, als daartoe gelegenheid is, zich van een bekwaam onderwijzer moet laten geven, niets zoo dienstig zijn kan, om de kunst van goed voorlezen en voordragen te doen verwerven, als het zien en hooren van uitmuntende sprekers en redenaars. Daardoor zal men veel meer leeren, dan door enkel theoretische voorschriften; want men zal er de theorie in praktijk zien gebracht, en anderen iets goeds ziende voordoen, zal men pogen en allengs in staat geraken, om het ook goed na te doen. Hierbij wake men echter tegen die dwaze naäping van anderen, waarvan boven, bl. 117, gewag is gemaakt, en die men van eene oordeelkundige navolging en gepaste nabootsing wel onderscheiden moet. Met andere woorden: men moet den trant van goede redenaars en voordragers overnemen, behoudens de eigenaardigheid van elks spraakorgaan en van geheel zijn persoon; en onverminderd tevens de veranderingen, die tijd, plaats, en omstandigheden, in de voordracht, vergeleken met die van anderen, noodzakelijk maken. Zoo heeft men wel gevraagd, of een kanselredenaar van bekwame tooneelkunstenaars iets overnemen mocht. Buiten kijf, zoowel als de staats- en balieredenaars demosthenes en cicero van andronicus, satirus, roscius, aesopus en andere grieksche en romeinsche tooneelspelers geleerd en overgenomen hebbenVergelijk daarover vossius, de Rhetoricae natura ac constitutione, cap. XXI, een der uitmuntendste geschriften van vroeger tijd.; en dus dat alles - en dat is niet weinig - wat de kansel met het tooneel gemeen heeft, bijv. een niet gering deel der stembuiging en ook verschillende gebaren. De prediker
  schuwe slechts het navolgen van die woeste, onstuimige kreten, die hevige lichaamsbewegingen, die zwierige houdingen, die alleen op het tooneel thuis behooren, en die men daarom theatraal noemt. Kortom, hij vermijde zulk eene of te pronkende of te pantomimische of te driftige en gemeenzame wijze van spreken, die noch met de waarheid, noch met de gemoedelijkheid, noch met den ernst, noch met de eenvoudigheid en achtbaarheid der kanselwelsprekendheid overeenstemt, en die aan den priester of predikant den schijn zou kunnen geven, alsof hij het woord voerde niet om te stichten, maar om te vermaken, met allerlei uiterlijke vertooningen te pronken, en daartoe een soort van rol op den preêkstoel te spelen. Vergelijk het aangemerkte hier boven, bl. 224. - Omgekeerd kan ook een tooneelkunstenaar van een groot kansel- of staatsredenaar veel leeren.
  9. Ten slotte is en blijft het eene eeuwige waarheid, dat het pectus est, quod disertum facit (het gemoed maakt welbespraakt), niet alleen op de zoogenaamde innerlijke maar ook op de uiterlijke Welsprekendheid of Voordracht toepasselijk is; en dat alle voorschriften en voorbeelden ijdel zijn zullen, zoo zij niet in de snaren der ziel zelf van den spreker, in zijn van nature fijn gevoel en smaak, een weêrklank vinden, en daardoor uit die ziel, uit dat gemoed, als van zelf weer voort- en naklinken kunnen. De kunst kan de natuur wel volmaken, maar nooit de natuur, waar zij geheel ontbreekt, scheppen; terwijl het tevens het toppunt van alle kunst is, geene kunst te schijnenNam si qua est in his ars dicentium, ea prima est, ne ars esse videatur, zegt quinctil., lib. I, cap. XI, 3. - Men verg. ook het aangestipte over Waarheid en Natuurlijkheid, hier boven, blz. 118.. Intusschen zal de natuur, ook in de Mondelijke Voordracht, steeds de hoofdleermeesteres, en in het bezit van een aantal van die stille inboezemingen, influisteringen, en wenken blijven, die zich wel laten gevoelen, maar niet aan anderen beschrijven en mededeelen. Hoe ouder men wordt, hoe meer men zich daarvan overtuigen zal. Men herinnere zich hetgeen in § 6, en in de algemeene inleidende bepalingen, hier boven, gezegd is.