text: Mediçinaal middel om ons nationaal verstand te verbeteren.
  Onze natie (waaröm moeten wij blind van verliefdheid met ons zelve zijn?) onderscheidt zich van andere natiën, door eene zekere traagheid van geestvermogens. Meer langzaam baart zij haare denkbeelden. Nu is 't derzelver schielijke opvolging, heftiger aanbotzing, die nieuwe denkbeelden doet ontspringen, die dus de massa onzer denkbeelden vermenigvuldigt en 't verstand verrijkt. -
  De bodem, dien wij bewoonen, is als een spons doordrongen van koud water. De dampkring waarin wij omzwerven en dien wij inademen, is zwaar van koude waterachtige dampen. De dranken, die wij beezigen, 19/20 water. De spijzen, die wij nuttigen, weinig voedend. Van dit alles moet 't uitwerkzel eene slappe vezel, en slijmig, koud bloed zijn. Dit kan niet dan langzaam omloopen. Zo zeker nu als met den stilstand van dat omloopen, de dood gepaart gaat, zo zeker gaat met dat langzaam omloopen gepaard eene traagheid van denken.
  Zeker, Nederlanders! wenschtet gijlieden dat dit anders was! Dit hebt gij in de hand. Laaten voortaan Preij, Bieslook, Mostaart, Tuinkers, Waterkers, Lepelblad, Uijen, Knoflook, Radijs, Rammenas, Peperwortel beurtelings, en dagelijks in grooten overvloed, onder uwe een weinig hartig gezouten spijzen vermengd worden; drinkt daaröp een teug
  
  goed oud bier; houdt daarmeê aan en uwe gestellen zullen verwarmd en uwe denkvermogens verbeterd worden.
  Waarom zijn, onder ons, de Jooden levendiger van geest als de Kristenen? 't is voor 't naast, omdat de mensch niet veel meer is dan een wandelende disteleerketel, waaruit gij voorzeker geen geest zult trekken, zo gij 'er niet dan water ingiet. -
  De middel- of burgerstand, die zo als elders, hier drie vierden uit den boerenstand bestaat, en door rampspoeden, bijzonder de veeziekte, veel geleeden heeft, voedt en leeft niet overal in ons vaderland op dezelve manier. Hierin komen zij alle overeen, dat zij doorgaans een beest weiden, een varken vet mesten, en dit 't geheele jaar door bij hunne spijzen nuttigen. Bijna geene buitensporigheid in de diëet is zo groot, waarvan 't nadeel door den arbeid niet geheel weggenomen of vermindert wordt. Anders zou, zal men zeggen, 't gezoute vleesch de scheurbuik, en 't vet gerookte spek tot gal-koortzen den grondslag leggen. Veele boeren eeten voor hun avondmaal, den geheelen zomer door, kropsalade met eijeren, den geheelen winter allerlei melkspijzen, die hen gezond houden. Veelen kooken alleen des zondags, en wel in éénen ketel, allerlei spijzen voor vijf dagen in de week, en vergenoegen zich een paar dagen met koekebak met en zonder spek. Onder 't gebruik van dergelijke voedzels. weinig bier (om dat 't bier hun niet smaakt; misschien omdat 't slecht gebrou-wen is,) veel koffij en thee drinkende (ik ken huislieden, die om elf uuren koffij drinken, en om twaalf uuren aardappelen met spek zullen eeten, zonder 'er een druppel bij te drinken) leven deeze menschen, in dit duur land, in de duure provincie van Holland, noch al goedkoop; en veele zouden zeer gaerne voor honderd gulden 's jaars iemand bij zich in de kost neemen.
  Bij hen en bij alle andere standen maaken nu de aardappelen een te voornaam ingrediënt van de keuken, om 'er niet van aantemerken, dat dezelven een zeer gezond voedzel opleveren: 't geen NB. men nogtans door 't slecht kooken in zeer schadelijk verkeeren kan, als namelijk de aardäppelen kleiachtig worden; daar dezelven, om eene goede spijze opteleveren, luchtig en meelachtig moeten zijn.
  Een woord van de Jenever. Alle misbruiken, bijzonder de misbruiken in sterke dranken, zijn nadeelig; maar met al 't kwaad 't geen overdaadig Jenever- drinken doet, zoude ik geneegen zijn te gelooven, dat dit kwaad niet te vergelijken is bij 't voordeel 't geen deze drank aan onze gestellen doet. Bij de vochtige, koude lucht, die wij inademen, bij onze magere keuken, en schraale kelder, behoeven de meeste onzer ingezetenen dit huismiddeltje, 't geen duizenden van dezelven jaarlijks voor tusschenpoozende koortzen en waterzucht onbemerkt behoedt. Zo door een wonderwerk deze liqueur op één bof uit de waereld getoverd werdt, zou men eens zien, hoe dapper
  
  men den doctors en apoteekers in de hand gewerkt zou hebben. -
  Ook is een uitstap over de Tabak juist 'er hier geen te onpas. Voor koude, slijmerige, waterige, zaprijke gestellen, hoedanig die der meeste Nederlanders zijn, is 't tabakrooken eene geheel onschuldige zaak, misschien zelfs eene mediçijn. Maar voor drooge, dorre gestellen, bovenal hun, die 't rooken veel speeksel doet uitwerpen, kan 't veelvuldig smooken den grond leggen tot uitdrooginge en teeringe. - En schoon de min gegoeden zich vergenoegen met een weinig kostbaar pijpje Amesfoorder Kanasser, dat zij, voor wie de averechtsheid der opvoedinge dit ten behoefte gemaakt heeft, blijven voortrooken: maar was 't niet beter, dat 't behoeftig geslacht 't geen opkomt, 'er zich niet aan gewende, en de weinige stuivers voor dit nutteloos kruid uitgegeeven, liever bespaarde ten gebruike van iets, 't geen hun en hun gezin een weezenlijker voordeel aanbrenge!
  En gij heirleger van ziellooze weezens, voor welke 't rooken niet eene uitspanning, maar nu eene bezigheid geworden is, en die van uw ontwaaken (zo men nogtans u een oogenblik voor ontwaakt mag houden) niets doet, dan werktuiglijk uw pijp te stoppen, om gevoel- en denkbeeldeloos, met opene oogen en ooren, die niets zien noch hooren, u den rook den mond te doen uitvliegen, is 't dan niet mogelijk een weiniger edeler gebruik voor uw tijd uittevinden, en moet gij dan
  
  voor altoos gedoemd blijven om niets meer dan wandelende schoorsteenen te zijn!
  En zou, na de uitvinding der kouzen-weverijen, voor 't schoone geslacht niet iets profijtelijkers, iets min werktuiglijks, iets den geest meer beezighoudends uittedenken zijn, dan dat ziellelooze gebrei, 't geen bij mij juist in rang staat naast niets te doen!
  
  De wijste stuurlieden, zegt ons spreekwoord, zijn aan wal. Dit mag de lezer misschien wel van mij denken, wanneer ik 't waag te zeggen, dat ook de menschen van den middel-stand, met meer overleg, zich 't leven aangenaamer zouden kunnen maaken, zonder meer uitgaven; maar enfin zijn zij 'er meê te vreeden, 't moet ons wél zijn; en ofschoon wij wel voorzien, dat weinige van hunn' ouden slenter zullen afgaan, willen wij hun echter wel 't volgende middel mededeelen, om hun pekelvleesch smakelijker te maaken.
  Men besprenge de stukken luchtig met zout, en laat 't alzo vijf of zes dagen staan. Dan kooke men die half weder af, daarna laat men ze droogen, legt ze weder op nieuws in de pekel, waartoe men 't nat, waar in men die stukken gekookt heeft, kan beezigen. Dit heeft 't voordeel, dat de pekel bestendig goed blijft, dat 't vleesch min hard, maar malscher, zappiger en min zout is; in zo verre, dat men zelf 't laatste stuk uit de kuip, in den oven gebraaden, noch zou kunnen eeten.
  Onder den burgerstand vindt men luiden, die allerlei ambachten oefenen, waarvan de meesten
  
  een te kennelijken invloed hebben op de gezondheid van hen, die ze oefenen, en zomtijds op die hunner nabuuren, om 'er in 't geheel niet van te reppen.
  Alle hand- of voet-werken, die een zittend leven vorderen (als b.v. dat van aucteur: want ik ken 'er niet één, rijk genoeg, om een secretaris te houden, wien hij, wandelende, zijne gedagten dicteere) zijn nadelig voor de gezondheid; baaren verstoppingen, en leggen den grond tot een kwijnend leven: waartoe behooren: alle de fabrieken van weefstoelen, en alle die andere werktuigen, die de stoffagies daartoe bereiden: alle die ambachten, die met verrotten, gisten, weeken, stooken, smelten, enz. volvoerd worden, als daar zijn: vellenplooterijen, pergament-makerijen, looijerijen, lijmkookerijen, mouterijen, branderijen, rafinaderijen, alle deze ambachten besmetten, 't een meer 't andere min, den dampkring, en zijn dezen ambachtsluî meer of min naadelig; doch geene fabriek is ongezonder als de loodwitmakerij, waarop in schadelijkheid volgen, stookerijen van aluin, kwikzilver, rottekruid, plateelbakkerij. De hennip en vlas-teelt is door de verrottinge ongezond. Aan zommige oorden bewaaren de boeren 't hooi binnen 's huis, dit is schadeliik, en baart aemborstigheid. Maar wat helpt 't van de nadeelen van alle deze beroepen te gewaagen, daar wij ze niet kunnen verhelpen, en koophandel en kostwinningen deze trafieken nodig maaken? Nu zou ik wel van de levensmanier der luiden van den eersten
  
  rang spreeken, voor zo verre hunne waarde gezondheid 'er bij lijdt; maar deze luiden zijn zo doorkneed van kunde, hebben een zo klaar inzicht van den invloed van hun levensregel op hunne gestellen, dat 't voor mij louter tijdverspillen, en voor hun verveelend zijn zou, 'er iets van enz. Daarom mondje toe.
  Nu tot de toepassinge. Wij kunnen zo min onze legginge op de aarde, als de aarde zelve uit haare standplaatze verwrikken; ook is 't niet in ons vermogen onzen dampkring te veranderen. Maar gelijk een knap zeeman zijne zeilen naar den wind zet, zo moeten wij onzen leevensregel inrichten naar de natuurlijke gesteldheid, waarin wij leven. Ter verbeteringe van onzen waterachtigen, voozen bodem, moesten wij niet in de onderste verdiepinge woonen, tenzij de vloeren zo wél daarin gemetzeld zijn, dat de vochtigheid daaruit niet kan opslaan. De kelders, bijna altoos beneden de gemiddelde waterpeil, moeten altoos waterig blijven, en kunnen niet dan zeer vochtig, dus ongezond en aanleidelijk tot 't scheurbuik zijn. De slaapplaatzen in de woningen van de goede gemeente moesten drooger en luchtiger zijn.
  De lucht, die wij inädemen is, niet alleen aan dagelijksche, maar aan uurlijke afwisselingen onderheevig. Daar in de warmte eene weinig te zwaare kleeding min schadelijk is, als eene al te ligte in de koude; daar men 's morgens in zomerweêr uitgaat, en 's middags in guure winterkoude thuis komt, raadt de voorzigtigheid zich hier te
  
  lande niet al te luchtig te kleeden. Onze dampkring ondergaat eene grooter verandering als van 20 Reaumursche graaden; alzo, dunkt mij, zo 't belagchlijk is in de hondsdagen eenen pels of schansloper te draagen, 't zulks niet minder te zijn, 'er geenen in den winter te draagen, NB. als men 'er een heeft.
  Deeze raad is van zeer groote aangelegenheid. 7/8sten van onze landziektens spruiten uit eene belette doorwaazeming. Deeze niet te verhinderen, maatig te zijn in eeten en drinken, zijn de middelen, om hier gezond en lang te leven.
  Ook schaaden zij elders niet.