text: § 14. Over de Zuiverheid of Onzuiverheid van Uitspraak, met betrekking tot onze twee en drie-klanken.
  De lettervereenigingen ai, aai, au, aau, ei, eu, eeu, ie, ieu, oe, oei, ooi, ou en ui dragen ten onzent den naam van drieklanken. Zij komen alle voor in het volgende versjen:
  
  De avond zeeg van 's hemels bogen, en de dauw dekt beemd en weî;
  't Koeltje speelt en stoeit, al suizend, met de bloempjes op de heî;
  Zoele balsemluchtjes waayen op zijn donzen wiekjes aan;
  Lente tooide op nieuw de boomen, mild met bloesemsneeuw belaân.
  Zachtkens nagebauwd van de echo, klinkt, o Filomele, uw fluit!
  't Maantje lonkt in 't woud zoo kwijnend, bij dat boeyend maatgeluid,
  Ach, aanminnig is deze avond van het jeugdig bloeiseizoen!
  Liefde wijdt hem; kom minone, laat ons in het boschje spoên!
  Laat ons minnen, laat ons kozen, laat me van uw lieven mond
  Duizend malsche zoentjes plukken! - Liefde, liefde wijdt dees stond!
  (Lulofs)
  
  Hoe faalt men soms in hunne uitspraak? Wij handelen daarover in de volgende
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Over ai.
  Van deze, in de beschaafde taal en in echt nederlandsche woorden, alleen, geloof ik, nog maar in den uitroep ai mij (verzachting van ach mij) voorkomende vocaalvereeniging valt niets bijzonders te zeggen. In bastaardwoorden als saizoen, faizant, plaizier, wordt zij beter door de stomme e vervangen, gelijk dan ook in spraak en schrift vrij algemeen gebruikelijk is.
  Over aai.
  Deze zangrijke verlenging van ai vindt men in honderden van woorden. Beschaafde redenaars zondigen nooit in hare uitspraak. Men houde echter het over de lange a gezegde in het oog.
  Over au en auw.
  Klinkt in woorden als Paus, Saulus, Paulus, enz. als ou; anders, als in blauw, dauw, enz. moeten ze daarvan onderscheiden, en de gesloten a er in gehoord worden.
  Over ei.
  Bij dezen tweeklank zorge men, hem niet naar ai te doen ge-lijken; een voorschrift trouwens meer voor Duitschers dan voor Nederlanders noodigDe hoogduitsche ei trekt, ook in een zuiveren saksischen mond, altijd eenigsins naar ai; ja, grimm stelt zelfs ei aan ai in klank gelijk. Het wordt echter voor een gebrek gehouden dit, naar opperduitschen trant, zoo sterk te doen, dat Theil, heilig enz. geheel tot Thail, hailig enz. wordt, gelijk men in schriften, die in opperduitsche dialekten vervaardigd zijn, die woorden zelfs wel zoo geschreven vindt.. Dat er tegenwoordig in de beschaafde uitspraak tusschen ei en ij nog wel eenig, maar geen zeer groot verschil bestaat, is boven, bl. 26, reeds opgemerkt.
  
  Over eu.
  Ook dezen tweeklank, die aan den Umlaut der Hoogduitschers ö in hörte, Göthe enz. gelijk is, en welks uitspraak bij ons zich naar die der Fransche eu (in woorden b.v. als je veux, un peu) gericht schijnt te hebbenDe fransche eu in veux, peu enz. klinkt geheel als de onze. In 't Hoogd. daarentegen heeft eu, b.v. in Freude, Leute enz. een zweem van gelijkheid met ons ui. Vergelijk ons luiden (lieden) met het hoogd. Leute. En zoo ons huilen, buidel, buit, enz. met het hoogd. heulen, Beutel, Beute., zal men zelden door een eenigszins beschaafden mond hooren misvormen. Hoe zou men feith's versregel:
  
  Wat glans van eer of goud den mensch op aard verheugde,
  De deugd, de deugd alleen, baart reine hemelvreugde,
  
  anders dan goed kunnen uitspreken?
  
  Dit laatste geldt ook van eeu, met verlenging en verscherping der e. In de rijmen:
  
  De woeste leeuw,
  Wiens felle schreeuw,
  In vroeger eeuw
  Den circus deed weêrgalmen, enz.
  
  zal een sierlijk redenaar niet licht eene feil van uitspraak begaan, of het moest zijn, dat hij òf den langen e-klank vóór de u niet genoeg deed uitkomen, en daardoor eeu van eu te weinig onderscheidde; òf wel, dat hij, de u te veel verzwijgende, onuitschreeuwelijk volkomen als onuitschreewelijk (zoo als huygens het wel schrijft) uitsprak.
  
  Over ie.
  
  Dat deze tweeklank - want oorspronkelijk is hij dat buiten alle bedenking - tegenwoordig in de beschaafde uitspraak, zoowel bij ons als bij de Hoogduitschers, niet of weinig anders dan als eene lange i wordt uitgesproken, behoeft hier niet herhaald te worden; zie boven, bl. 26.
  
  Over ieu.
  
  Men zorge de u daarin te doen hooren. Hoe scherp voor het overige en weinig oorstreelend deze aan ons Nederlanders in het byzonder eigene, en slechts voor de w te vinden mengelklank in vele woorden ook zij, heeft hij toch somtijds iets oortreffends en geluidnabootsends. In den versregel:
  Zijn nieuw scherpsnijdend zwaard hieuw 's monsters kieuwen door,
  hoort men in dat hieuw enz., even duidelijk als gepast, het sissende en fluitende geluid, door een zwaard gemaakt, dat bliksemsnel de lucht doorklieft.
  Nieuw als nuw uit te spreken is platte volkspraat. In Groningen zegt het gemeen er nei (Hoogd. neu) tegen.
  
  Over oe.
  
  In de uitspraak van deze letterverbinding, die in klank aan de Hoogd. vocaal u (in Blut, gut), en aan de engelsche oo (in good) gelijk of vrij gelijk is, zal geen Declamator licht falen. En 'tzelfde geldt ook van oei.
  Een der welluidendste en liefelijkste veelklanken in onze taal. Hoe veel smeltends geven de oei-geluiden aan de volgende éénrijmen of monorimes:
  
  't Koetje loeide,
  't Beekje vloeide,
  Aan welks boord het bloempje bloeide,
  Dat reeds de avonddauw besproeide,
  En waar Zefier suisde en stoeide; -
  Filomele's orglen boeide,
  Toen ik in het schuitje roeide,
  Mij betoovrend oor en hart;
  En ofschoon een onweêr broeide,
  Dat al na en nader spoeide,
  En gestaâg in felheid groeide,
  Dat de lucht van hitte gloeide,
  
  Die mij borst en longen schroeide,
  En ter dood toe mij vermoeide,
  Ik gevoelde leed noch smart.
  (Lulofs).
  
  Bij 't voordragen trachte men het zachte, dat oei in sommige woorden heeft, door eene zachte uitspraak nog te verhoogen; even als men omgekeerd, in eene zinsnede, gelijk bijv. ‘de stormen bulderden, gierden, en loeiden door het zwerk’, dit loeyen met forschen galm doe klinken. Doch dit behoort tot de Juistheid der Mondelijke Voordraeht, waarover in het vervolg nader.
  
  Over ooi.
  Ook dit ooi, verlenging van het in onze taal onbekende oi, en in mooi, tooyen, strooyen enz. aan te treffen, zal zelden door beschaafde redenaars slecht worden uitgesproken. Even als oei, is ook deze vocaalmengeling een onzer meest streelende woordge luiden. Zoo bijv. in de regels, waarin van een lief klein meisjen gezongen wordt:
  
  Bloemen te strooyen,
  't Aanzicht tot minlijke lachjes te plooyen,
  En zich met kwikjes en strikjes te tooyen,
  Was steeds haar lust.
  
  Over ou.
  Dat men dezen tweeklank niet met dien van au moet verwarren, zoo als wel eens plaats heeft, is bl. 29 gezegd.
  
  Over ui.
  Een zuivere mond doe in dezen tweeklank, te gelijk met de uitspraak der ei, voor ii voor die van uu in de plaats getreden, de beide vocalen u en i goed hooren, nagenoeg als het eu der Hoogduitschers in Freude, keusch, heulen.
  Men kan bij de ware of schijnbare twee- en drieklanken, die in echt nederlandsche woorden voorkomen, nog de ae, oe, en eu in vreemde, uit het Grieksch en Latijn ontleende benamingen voegen. Dat de ae dan doorgaans als e, b.v. in Caesar, de oe ook als e, b.v. in Phoebus, de eu nagenoeg als ui, b.v. in eufonisch, Euklides, Europa uitgesproken wordt, heeft geene herinnering noodig. De ae en oe doet men in schrift en druk dan echter beter door het saamgestelde letterteeken ae, oe te vervangen.