text: Verklaring van Plaat XXXX.
  Figuur 1 en 2. De kniehols-haak of hielen-haak van eberhard, welke beschreven is in het zevende Hoofdstuk dezer Afdeeling, op bladz 286 en 287.
  Figuur 3 en 4 is de keerstok en het keerlint van denzelven, beschreven in hetzelfde Hoofdstuk, op bladz 258 tot 260.
  Figuur 5 en 6 is het heftuig (Elevatorium), van denzelven, beschreven in hetzelfde Hoofdstuk, op bladz. 232 en 233.
  Figuur 7 is de klisteerspuit voor de baarmoeder, van denzelven, beschreven in hetzelfde Hoofdstuk, op bladz. 248 en 249.
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.Figuur 8 en 9 is de hefboom van denzelven, beschreven in hetzelfde Hoofdstuk, op bladz. 210 tot 212.
  Figuur 10 zijn twee kromme uittrek-haken van denzelven, waarvan men de beschrijving vindt in dit achtste Hoofdstuk, op bladz. 301 en 302
  Figuur 11 is een scherpe snijdende haak van denzelven, beschreven in hetzelfde Hoofdstuk, op bladz. 301.
  Figuur 12 zijn twee uittrek-haken van denzelven, naar de manier van smellie, welke men beschreven vindt in hetzelfde Hoofdstuk, op bladz. 302.
  Figuur 13 is het ringmesje of vinger- bistouri van roederer, beschreven in hetzelfde Hoofdstuk, op bladz. 300.
  Figuur 14, hetzelfde instrument, aan de hand van den Koehelper: zie in hetzelfde Hoofdstuk, op bladz. 300.
  Figuur 15 zijn twee oog-en afhaal-haken van erissman, beschreven in het zesde Hoofdstuk dezer Afdeeling, op bladz. 203.
  Figuur 16 zijn de groote spatels van denzelven, beschreven in het zevende Hoofdtstuk dezer Afdeeling, op bladz. 215 tot 217.
  Figuur 17 is het kinhoutje van denzelven, beschreven in het zesde Hoofdstuk dezer Afdeeling, op bladz. 196.
  Figuur 18 zijn de kleine spatels, met het latje er tusschen, van denzelven, beschreven in het zevende Hoofdstuk dezer Afdeeling, op bladz. 228 tot 230.
  
  
  
  
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.Figuur 19 is het springmesje van j. blanken, beschreven in dit achcste Hoofdstuk, op bladz 317 en 318.
  Figuur 20, hetzelfde instrument in zijn koker, beschreven in hetzelfde Hoofdstuk, op bladz 318.
  Manier hoe de ontleding en villing van het Kalf, in de baarmoeder der Koe, door de oude Koemeesters werd verrigt.Wij zullen dan nu vervolgen met het beschrijven der verschillende manieren, om het Kalf, in de baarmoeder der Koe, te ontleden, en zullen, zoo als gezegd is, mededeelen, op welke wijze dit door jan louwen en andere oude Koemeesters verrigt werd.
  Wanneer het trekken met lutsen, koorden enz niets konde uitwerken, en dat zij bespeurden, dat het Kalf bovenmate grof en groot, of dat het dood, en de Koe te Instrumenten door hun gebruikt.magteloos was, om door te zetten, dan ge bruikten zij een mesje, zoo als op onze Plaat XXXXI Figuur 8 in deszelfs natuurlijke grootte is afgebeeld, zijnde:
  
  
  Het vilmesje.a
  Het stalen lemmet, bij wijze van een Verklaring van Plaat XXXXI Fig. 8.snoeimes geslepen, maar den rug stomp gelaten zijnde.
  
  
  b
  Is de ring om de stift van het mesje, aan deszelfs hecht.
  
  
  c
  Het hecht van het mesje, het welk volslrekt niet langer moet zijn, dewijl het, met het mesje, geheel door de vingers moet kunnen bedekt worden, bij het inbrengen in de geboortedeelen der Koe, zoo dat het achterste gedeelte van het
  
  
  
  
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.het hecht als dan tegen of in den palm der hand sluit.
  
  
  Dit mesje en het hecht zijn dus gevormd naar het beloop van den voorsten vinger, en werd door hun in de regterhand gevat, terwijl zij tevens een der voorpooten met de linkerhand trachtten te vatten en vast te houden, of lieten dezelve wel door een ander met een striktouw vasthouden. Daarna bragten zij de regterhand, waarin het beschreven vilmesje verborgen was in de geboortedeelen der Koe, en trachten daar mede de borst van het Kalf te bereiken, alwaar zij dan het mesje in het vel drukte, er een snede in maakte en dezelve vervolgde tot aan de knieën, of somtijds ook wel tot aan de kooten van het Kalf; vervolgens sneden zij het vel aan de knieën of aan de kooten geheel door en los; dit gedaan zijnde, stroopten zij het vel, met de vlakke hand of zoo het noodig was, met het mesje, rondom de poot van het Kalf los, tot aan deszelfs ligchaam; handelde vervolgens eveneens aan de andere poot, en scheide dan de pooten, aan het schoudergewricht, van het ligchaam van het Kalf af, halende dezelve naar buiten, en gebruikten vervolgens een' langen Afhaalhaken.haak en touw, zoo als dezelve op onze Plaat XXXXI Figuur 7 in deszelfs natuurlijke Verklaring van Plaat XXXXI Fig. 7.grootte is afgebeeld, en haalde daar mede het ligchaam van het Kalf van de Koe af. Er zijn ook oude Koemeesters geweest, welke het vel, behalve van de pooten, ook
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.van het geheele lichaam van het Kalf losmaakten en afstroopten, ten einde het ligchaam van het Kalf, door middel van den zoo even beschreven haak, mede bij gedeelten af te halen; dan, deze laatste behandeling, om, door middel van dien haak, gedeelten van het ligchaam van het Kalf, met geweld, af te scheuren en alzoo af te halen, ten uiterste wreed en gevaarlijk zijnde, is vooral niet aan te raden; zijnde ook deze behandeling, even als die van j. blanken, door ons medegedeeld, zoo wel als de afbeelding der daartoe gebruikt wordende instrumenten, opdat men, zoo als gezegd is, de oude en nieuwere behandeling en de oude en nieuwere instrumenten tegen elkander zou kunnen vergelijken, en in voorkomende gevallen het beste zou kunnen kiezen.
  Overgang tot de verdere verlossingen, welke kunnen voorkomen.Na het beschrijven der ontleding van het Kalf, in de baarmoeder der Koe, dienen wij nu nog te spreken van die gevallen, wanneer er tweelingen, dubbellingen, of, in andere opzigten wanschapene, Kalveren, ter verlossing voorkomen.
  Verlossing van tweelingen.De verlossing van Tweelingen loopt doorgaans gemakkelijk af, doordien dezelve gemeenlijk veel kleiner zijn, dan, in het geval, dat er slechts één Kalf voorkomt. Gebeurt het, dat, bij de verlossing van tweelingen, een derzelve met den kop en de voorpooten, en het ander met de achterpooten voorkomt, en beiden te gelijk zich in de geboorte aanbieden, dan moet men het Kalf,
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.dat zich met de achterpooten aanbiedt, voorzigtiglijk te rug schuiven, en eerst de verlossing bewerken van dat Kalf, het welk zich met den kop en de voorpooten aanbiedt; deze voltooid zijnde, bevordert men de verlossing van het andere Kalf, met de achterpooten vooruit: moetende men wel opletten, dat men niet van elk Kalf een poot te gelijk aanvatte, het welk een groote misslag zoude zijn; maar men moet wel acht geven op de ligging van elk Kalf in het bijzonder, en zoo eenige kunstbewerking aan mogt noodig zijn, dezelve verrigten, volgens het reeds beschrevene, en overeenkomstig hetgeen bij de voorkomende ligging noodig is.
  Verlossing van dubbelingen.Dubbelingen, dat is, twee aan elkander gegroeide Kalven, komen zeer zeldzaam voor: heeft het plaats, dan moet men de verlossing altoos met de achterpooten vooruit bewerken, en dus het dubbelde Kalf keeren of wenden, indien het eene andere ligging heeft. Men haalt dus de achterpooten in de schede en vervolgens buiten de klink, en volvoert de verlossing op de reeds beschrevene wijze. Komt het te gebeuren, dat de dubbelde heupen niet door het bekken kunnen, maar beklemd geraken, dan tracht men door een, in zulk een geval dienstig, werktuig, mede op de reeds beschrevene wijze, de verlossing te bevorderen, en kan het daarmede volstrekt niet gelukken, dan dient men tot de ontleding van het dubbelde Kalf over te gaan.
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.Ongestelde, wanschapen of doode Kalven komen niet veel voor: in de meeste gevallen is het Kalf verloren, en men moet maar alleen op het behoud der Koe bedacht zijn: wij zullen van die gevallen, welke, hoewel zeldzaam, echter somtijds plaats hebben, op het voetspoor van den Heer erissman, spreken, en de door hem, in die gevallen, voorgeschreven behandeling mededeelen.
  Ongestelde Kalven zijn die, welke een Waterbuik, of die een Windbuik hebben.
  Verlossing van een Kalt met een waterbuik.De Waterbuik is eene ongesteldheid, welke door ophooping van water, in het lijf, tusschen de buikspierenen het darmnet plaats hebbende, veroorzaakt wordt.
  Als het Kalf levend is, kan het (volgens erissman) somtijds nog op de volgende wijze behouden worden.
  ‘Men brengt (dit is het gewone gebruik) een klein mesje (het scherp in de hand bedekt), zeer voorzigtig, door de verlossings deelen [der Koe], tot op den opgespannen waterbuik [van het Kalf]; men steekt het door den huid zoo verre, als men denkt noodig te zijn, en men snijdt eene kleine opening: - het water genoegzaam uitgeloopen zijnde, volbrengt men de verlossing, zoo als bevonden wordt te behooren. - (Doch in plaats van een mesje, zou men, om de opening te maken; veel veiliger gebruiken kunnen een bijzonder instrument, genaamd Trokart of Troisquarts).’
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.‘Het Kalf levend uitgekomen zijnde, en behouden kunnende worden, legt men wat pluksel op de wonde, en dan omzwagteld men den buik zoo stijf, dat hij eene natuurlijke gedaante blijst behouden. Voorts verwacht men de verdere herstelling van de natuur.’Zie de meermaals aangehaalde Verhandeling van a. erissman, bladz. 83.
  Verlossing van een Kalf met een windbuik.De Windbuik is eene ongesteldheid, welke door eene winderige opgespannenheid in de ingewanden, veroorzaakt wordt.
  Zulk een Kalf wordt, door sommige Landlieden, een Zuiger genaamd, terwijl zij meenen, dat het Kalf, op de vliezen zuigende, het lijf dus vol wind zoude krijgen: doch daar die wind niet in de longen, maar in de ingewanden zit, en het Kalf volstrekt niet ademen noch slikken kan, dan na dat het geboren is, zoo ziet elk, dat dit gevoelen dier Landlieden eene dwaling is. - Zijnde die wind in de ingewanden, (volgens het gevoelen van erissman), zeker niet anders, dan eene aldaar overmatige, ontbondene en uitgezette lucht.
  Daar men, om de verlossing, in zulk een geval, te bevorderen, de lucht uit de ingewanden moet doen gaan, en dezelven derhalve moeten worden geopend, zoo kan zoodanig ongesteld Kalf (zoo als wel te begrijpen is), niet in het leven blijven.
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.De behandeling ter verlossinge is, volgens erissman, als volgt.
  ‘Men brengt wederom een klein mesje voorzigtig naar binnen, en steekt, door den huid, tot in de darmen, of tot men voelt, dat de lucht er uitgaat. Het Kalf dunner geworden zijnde, verlost men het, op die wijze, als bevonden zal worden te behooren.’
  ‘In plaats van een mesje, heb ik, met meer gemak, een degen gebruikt. Ik voerde mijn platte hand, langs de borst van het KaIf en de klink van de Koe, in, tot dat ik de uitgerekte ring van den mond der baarmoeder bereikte, en schoof den degen met de punt zeer voorzigtig tusschen de deelen, over de ingebragte hand in, tot zoo verre, dat ik zonder gevaar, door de opgespannen onware ribben, tot den buik van het Kalf kon doorboren; draaijende toen den degen door de gemaakte opening, dat er verbazend veel lucht uitvloog. - De gespannen omtrek van den buik verminderde zoo zeer, dat het Kalf, zonder eenigen verderen tegen stand, geboren werd. - De, door mij gebruikte, degen was plat; een driekante, aan de zijden stomp, kon zelfs beter zijn. - Hadde men een, daartoe vervaardigd, lang Trokart, zou dit instrument, denkelijk, het veiligste en beste zijn.’Zie het meermalen aangehaalde werk van a. erissman, bladz. 84 en 128..
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.Wanschapenheden, welke onder de Kalven voorkomen, zijn Kalven met twee hoofden, of met vijf pooten, enz.
  De wanschapenheid van een Kalf met twee hoofden komt zeer zeldzaam voor: de Verlossing van een wanschapen Kalf met twee hoofden.verlossing er van is ten uiterste moeijelijk, vooral wanneer het Kalf eenigzins zijne gewone grootte heeft.
  De bewerking ter verlossinge wordt door den Heer erissman op deze wijze beschreven.
  ‘Van voren, dat is, met de voorpooten en den dubbelden kop vooruit, is de verlossing onmogelijk; dus moet het Kalf gewend worden, hetgeen doorgaans gemakkelijk gaat, als de invoeling tijdig geschiedt, en spoedig handen aan het werk gelegd worden, eer dat al het water weg is. - Doch is dit verzuimd, dan moet men, op de hier voren beschreven wijze.’ (door wrijving met de hand,) ‘de zuiging van de baarmoeder om het Kalf wegnemen, en tevens hetzelve wenden Dit, met min of meer moeite, gelukkende, haalt men het Kalf met de achterpooten uit. Het dubbeld hoofd niet in het bekken gaande, moet het verkleind, dat is, ontleed worden. Gaat het in het bekken, en komt het daar in zware beklemming, zoo beproeft men eerst’ de verlossing ‘met de spatels, latende de stelen boven over het Kalf heen gaan: - als het werk dus
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.nog geheel niet vordert, dan volgt de ontleding.’Zie het meergenoemde werk van a. erissman, bladz. 84 en 85.
  Wat de verlossing van een Kalf met vijf pooten betreft: wanneer de vijfde poot, zoo als doorgaans, voor de borst staat, en niet Verlossing van een wanschapen Kalf met vijf pooten, enz.anders dan een lang vleezig uitwas of uitsteeksel is, dan kan men zich daarin niet wel vergissen, als de verlossing door eenige bewerking moet bevorderd worden: en wat de verdere wanschapenheden betreft, welke zouden kunnen voorkomen, dezelve kunnen volgens de reeds gemelde aanwijzingen behandeld, en de verlossing ten uitvoer gebragt worden.
  Verlossing van doode Kalven.De bewerking, ter afhaling van een of meer voldrag n, maar doode Kalven, is doorgaans aan niet veel moeijelijkheid onderhevig, dewijl men die met den kop en de voorpooten, of met de achterpooten vooruit, kan afhalen, zoo als men wil; in geval dat het bovenmate groot is en daardoor in beklemming komt, dan gebruikt men de, in die gevallen dienstig zijnde, instrumenten; en de verlossing daarmede niet kunnende verrigt worden, moet men tot de ontleding van het Kalf overgaan.
  Verlossing in gevallen van veeziekte.Om niets, wat tot de verlossing der Koeijen betrekking heeft, over te slaan, dienen wij ook nog te spreken van de verlossing in gevallen van vee-ziekte; dan, daar wij zelven zoodanige verlossingen niet hebben
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.bijgewoond, en wij de behandeling er van (zoo het ons voorkomt) zeer volledig bij den Heer erissman, volgens zijne eigene ondervinding, beschreven vinden, zoo zullen wij ook die, ten dienste onzer Lezers, overnemen.
  ‘Volgens mijne eigene ondervinding in de twee laatste vee-ziekten,’ (zegt die SchrijverDeze Verhandeling is in het jaar 1789 of 1790 geschreven.) ‘en, zoo veel ik heb kunnen navorschen, ook volgens die van anderen, is er geene zekerheid, of het raadzaam zij, de vrucht af te drijven, door het ingeven van drijvende middelen aan eene zieke Koe, voor den tijd der kalving, zonder dat er voorteekenen of persingen tot kalving zijn. Somtijds heb ik daarbij baat gevonden, en somtijds niet.’
  ‘Maar de ziekte moge, bij eene dragende Koe, in haar eerste begin of in haar zwaarste crisis, of reeds aan het beteren zijn, zoo dra de Koe (het zij het Kalf voldragen zij of niet) de zekere voorteekenen van kalving heeft, en aan het persen, dat is, in barensweeën geraakt, en niet verlossen kan, moet men haar helpen, en de verlossing verrigten: dewijl het niet verlossen dan zeer schadelijk, ja doodelijk zoude kunnen zijn. - De aanwijzing, wat er dan bijzonder moet gedaan worden, om de verlossing daar te stellen, behoort ook eigenlijk alleen tot het onderwerp der verloskunde.’
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.‘Als men, bij de invoeling, onderzoekt, waarom de Koe niet verlossen kan, en bevindt, dat de mond en dus ook de hals des leggers’ (de baarmoeder) ‘min of min toegewrongen zijn, of dat de opening nog maar zeer klein, en de mond, op het gevoel, hard, en als een dikke harde ring is, dan is men gewoon, met goede uitwerking, het volgend middel te gebruiken, om dezelven, ter verdere noodige opening, slap en leenig te maken, namelijk:’
  ‘Men neemt een stukje spaansche zeep, glad en rond gemaakt als een langwerpig ei, en ook zoo dik. Men rolt het met wat olie in de handen, en brengt het dan in de schede, tegen den harden mond des leggers’ (baarmoeder) ‘aan. Daar laat men het liggen; een poos daar gelegen hebbende, smelt het; ook komt er dan slijmerigheid, met meerdere of mindere werking, bij die deelen, door welke werking doorgaans schuimerig slijm uit en om de klink komt. - Dan voelt men wederom, met de wel beöliede hand, naar binnen, of er slapheid en verdere opening komt: is er die, zoo dat men met de hand in den mond des leggers’ (baarmoeder) ‘kan komen, dan tast men er in, en dus verwijdt zich verder de mond en hals. Maar kan men er nog niet inkomen, zoo herhaalt men het voorgaande, met een nieuw stukje zeep; dewijl het eerste versmolten en
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.met het schuimende slijm meest weg is: - aldus krijgt men den mond en hals des leggers’ (baarmoeder) ‘open’
  ‘Vervolgens dieper intastende, onderzoekt men naar de ligging en den toestand van het Kalf, en verrigt de verlossing, volgens die rigting en behandelingen, als hier voren zijn opgegeven. - (NB. Sommige lieden geven, in die tijden, de Koe ook wel deze of gene drijfmiddelen in. Dit heb ik ook al meermalen in de vee-ziekten beproefd: doch met geene zekerheid kan ik zeggen, of die drijfmiddelen noodig en goed zijn. Dit is zeker, dat alle drijfmiddelen verhitten, en dus de verhitting, die altijd in de ziekte plaats heeft, nog vermeerderen, hetgeen schadelijk schijnt te zijn: dus men het misschien veiligst bij het zeep-balletje moet laten berusten).’
  ‘Is de Koe geheel of omtrent gebeterd, dan is de vraag, of het geval kan plaats hebben, dat, het Kalf dood zijnde, den tijd der dragt eenige dagen kan verloopen, zonder dat de teekenen van aanstaande kalving zich opdoen; en gebeurde dit, of men dan, door drijfmiddelen en het zeep-balletje, de verlossing moet doen komen?’
  ‘Van zoodanig een geval zijn mij geene voorbeelden bekend. - Onlangs las ik, in een nieuw Hoogduitsch werk, over de ziekten van het Rundvee, dat het Kalf dan in de Koe verdroogd zou kun-nen het rundvee.
  IV. Afd. VIII. Hoofdst.zijn: hieromtrent heb ik geen zekere ondervindingen bij de Landlieden kunnen opspeuren.’
  ‘Doch het spreekt van zelven, wanneer bij eene, schier gebeterde, Koe de voorteekens en de pogingen tot verlossing komen, en er niets volgt, dat men dan terstond, door de invoeling, onderzoeken moet, hoe het inwendig met den mond en krop des leggers’ (baarmoeder) ‘gesteld zij; vindt men dezelve nog hard en als toegeschroeid, (hetgeen een overblijvend gevolg der ziekte kon zijn,) dan gebruikt men het zeep-balletje, verwijd de verlossingsdeelen, en verlost het doode of levende Kalf, op de wijze, als hier voren, in de bijzondere gevallen, is aangetoond.’Zie het reeds aangehaalde werk van a. erissman, bladz. 86 tot 89.
  Hiermede de verlossingen der Koeijen, in alle die verschillende gevallen, welke wij hebben kunnen opmerken of bij anderen hebben kunnen opsporen, zijnde afgehandeld, zoo staat ons nu melding te maken van de behandeling in het afhalen der nageboorte of heeling, het inwerken van de baarmoeder, in gevalle van derzelver uitzakking, en andere toevallen en ziekten, welke de Koeijen, na het Kalven, kunnen overkomen al het welk wij in het volgende Hoofdstuk zullen bescrijven.