text: door Mr. A. BOGAERS.
  Reeds meer dan eens deelden wij in ‘de Taalgids’ het een en ander mede betrekkelijk het onderwerp in den hoofde dezes vermeld. Toen echter tot de in behandeling zijnde hoofdzaken beperkt, veroorloofden wij ons geene noodelooze uitweidingen. De stof is evenwel te belangrijk en van te veel invloed bij de uitlegging van vele oude woorden onzer taal, dan dat ze niet verdienen zoude meer opzettelijk beschouwd- en ruimer toegelicht te worden. Wij zullen dit thans, naar ons beste vermogen, beproeven, en roepen er de welwillende aandacht van den taallievenden lezer bescheidenlijk bij in.
  Dat in het Nederlandsch (waartoe wij ons bepalen, ofschoon het verschijnsel zich ook in andere talen voordoet) de letter g niet zelden met de j verwisseld- en ook wel geheel uitgeworpen is, blijkt, gelijk we vroeger reeds aanmerkten, uit vele voorbeelden, in Ten Kate's ‘Aenleiding’Verscheidene voorbeelden treft men bij hem aan, D. I. bl. 177, 178, 180, en 197. Zie ook die, welke wij in ‘de Taalgids,’ D. VII. bl. 124, onder aan, uit de ‘Ned. Spraakleer’ van Dr. Brill, bijeengebragt hebben. en elders te vinden.
  
  Bij de reeds gegevene kunnen er nog vele gevoegd worden, waaronder er zijn, die van de eerste tijden onzer letterkunde dagteekenen.
  Zoo zien we door Lipsius in zijn bekend GlossariumZie J. Lipsii Opera omnia. Vesaliae. 1675. Tom. II. p. 1001. opgemerkt, dat in oude oorkonden wych, wige, tot wie verkort, meermalen wordt aangetroffen.
  Desgelijks toont ons de ‘Esopet’ prie (ijver, drift, nijd), voor prige, en prien, voor prigen (benijden) gebruiktZie Clignett's ‘Bijdragen,’ bl. 205 en 119..
  Menie en menye, in de plaats van meneghe of menige, leest men o.a. in de ‘Hollandtsche Rijmkronijk,’ uitgave van 1620Fol. 7. b.v. 4. v.o. fol. 8. b.v. 22. v.o. fol. 18. b.v. 11. v.o. en in de handschriften, door Huydecoper op ‘Melis Stoke’Zie ‘Melis Stoke; D. I. bl. 99 en bl. 108. aangehaald.
  Die (dij, femur) is, met weglating der g, uit dige zaamgetrokken.
  De oude spreekwijze hebdy, sidy, gady, enz. staat - ook dáár, waar er slechts sprake is van één persoonHoe bijster Bilderdijk hier mistastte, die gady bij Hooft voor een bedorven gaatst du hield, kan men zien in zijne ‘Aanteekeningen’ op dien Dichter. bl. 294. - voor hebt gij, zijt gij, gaat gij. De g is gesynkopeerd, en, gelijk dikwijls, de harde consonant t tot d verzacht om de volgende vokaal.
  Bij Van Velthem neemt hoe soms de plaats van hoech (hoog) en oest die van oegst (oogst), welk oest nog wel door dichters gebezigd wordtb.v. ‘Spiegh. hist.’ fol. 24. v. 11. fol. 81. v. 14. v.o. Bilderdijk. Buitenleven, (1803) bl. 72. v. 2. v, o. Navonkel, (1826) II. bl. 126. v. 2. v.o. enz..
  Zoo almede ontmoet men bij Maerlant ho, voor hoochZie ‘Alexanders Geesten;’ B. I. v. 71, en ‘Rijmbijbel;’ 21329.; hoesten, voor hoechsten (hoogsten)Zie ‘Alexanders Geesten;’ B. VIII. v. 57 en v. 131.; hoemoet, voor hoog-moedZie ‘Alex. Geest.’ I. bl. 87. Opschrift: ook ‘Dirk Potter's. Der Minnen Loep.’ D. I. bl. 205. onder aan.; en in den ‘Roman van Limborch.’ B. XII. v. 1401, homes, voor hoogmis.
  No voor noch wordt meermalen aangetroffenBilderdijk. ‘T. en D. Verscheid. III. bl. 68 en 151 en Nieuwe Verscheid. III. bl. 201.; zoo ook heynst voor hengstZie ‘Der Minnen Loep.’ B. II. v. 796 D. Heinsius in zijn ‘Ned. Poemata’ (1616); bl. 24. v. 18 gebruikt: henst..
  In de plaats van swijght vindt men wel eens swijt gebezigdWillems Belgisch Museum IX. bl. 61, v. 75. verg. de Castelein's Const. v. Rhetor. (1555), bl. 229. v. I. v.o.; en penwaert of pennewaert, hetwelk men bij Melis Stoke en anderen ontmoet, is niets anders dan peneg- of pennig waardPenwaert. De plaats bij Melis Stoke komt voor D. II. bl. 45. Boek III. v. 561. Penwaert beteekent daar de geringste geldswaarde. Oudtijds had men den zilveren penning en den koperen of kleenen penning, waarvan er tien in eenen zilveren gingen. Dit kan men lezen in Maerlant's ‘Rijmbijbel.’ D. II. v. 21213-15:
  En elc van den hoofde sijn
  Gave. j. penninc selverijn
  Die werd ware .x. peneghe cleene.
  Deze cleene penech was een der geringste muntjes, en wordt ook door den dichter genoemd, als hij, sprekende van Jezus bij de offerande der weduwe, v. 25147-49 zegt:
  Daer hi ene arme wedewe sach
  Die ooc offerde op ghenen dach
  Coprine peneghe twe.
  Verg. v. 25848-50, alsmede v. 24975.
  ‘Geen penwaert.’ stond dus gelijk met de latere uitdrukking, ‘geen duit waard,’ of, zoo als men thans zegt, ‘geen halve cent waard.’
  Penninck (opdat we dit nog even hier aanstippen) werd echter ook wel gebruikt in de algemeene beteekenis van geld, of, gelijk Plantijn heeft, ‘Toute sorte de monnaye.’ Nog heden ten dage spreekt men van ‘huurpenningen, kooppenningen, kontante penningen.’ Pennewaerde gold daarom ook soms voor geldswaarde, en vandaar desgelijks voor koopwaar (Merx, bij Kiliaen, die ook het oude w. w. penninghen opgeeft, als beteekenende pecunia vendere).
  Ons bestek gedoogt niet langer hier bij stil te staan. Alleen moeten wij opmerken, dat de anders zoo naauwlettende Huydecoper het eigenlijke van de zaak niet inzag, toen hij ter aangehaalde plaats uit Melis Stoke, in de noot bij Penwaert de uitdrukking ‘brabbeltaal’ bezigde.
    Zie overigens meer voorbeelden van dit woord in Dr. de Jagers ‘Latere Verscheid.’ bl. 66 en 487.. Kortom, men kan onze oudste Schrij-vers niet doorbladeren, of men stoot nu en dan op voorbeelden, welke de hier behandelde weglating der g duidelijk bevestigen.
  Vreemd mag het ondertusschen heeten, dat, desniettegenstaande, onze beroemdste taalvorschers niet opgemerkt hebben, dat hetgeen bij zoo vele andere woorden zich voordeed, vooral ook plaats had bij de adjektieven, uitgaande op ig, ige (oudtijds ech, eghe), waarvan er zooveel in onze taal voorhanden zijn en vroeger nog veel meer dan thans gebruikt werden.
  Ten Kate spreekt er niet van. Huydecoper ziet het geheel over het hoofd, waar het hem ter verklaring van oude woorden zeer dienstig zou geweest zijn. Clignett, Lelijveld en vele andere geleerden, waaronder Bilderdijk, hebben getoond, dat het ware der zaak geheel en al aan hunne aandacht ontsnapt is.
  Slechts één vroeger Schrijver heeft het even aangeroerd, t. w. Alewijn in zijne ‘Verhandeling over de dichterlijke vrijheden,’ te vinden in de werken van de Maatschappij van Ned. Letterkunde te Leyden; D. II. bl. 118 en D. III. bl. 159.
  Eerst beweerde hij daar, dat de verkorte Adjektieven op ig, ige, zelfstandige naamwoorden waren, die, per enallagen, als bijvoeglijke gebruikt werden. Later kwam hij tot een juister denkbeeld en zag er een synkope in, maar waaruit deze haar oorsprong ontleende; hoe zij reeds in de oudste geschriften te voorschijn trad; wat tal van voorbeelden uit verschillende eeuwen onze taal er van opleverde; van hoeveel belang hare kennis was voor de uitlegging van sommige duistere woorden; - dit alles ontging hem ten eenemale;
  
  zoodat dat dan ook zijn waar, maar oppervlakkig, zeggen de aandacht niet tot zich getrokken heeft en zonder vrucht voor de taalkennis is gebleven.
  Ons heeft het toeval wat langer stil doen staan bij het onderwerpelijk taalverschijnsel. Wij zeggen: ‘het toeval;’ want daaraan alleen schrijven wij het toe, dat ons oog meer is aangetrokken geworden, dan dat van zooveel anderen, die ons in geleerdheid en scherpzinnigheid verre overtroffen. Van hetgeen we opmerkten, hebben we aanteekening gehouden, en een uittreksel daarvan onderwerpen we thans aan het welwillend oordeel van hen, die, liefhebbers van degelijke taalstudie, in soortgelijke navorschingen belang stellen.