text: XXVIII. Martelie.
  In het VIe boek der Brab. Y. worden ons de wreedheden verhaald, die in den Franschen burgeroorlog gepleegd werden. Eens o.a. bond het volk eenen ridder aan eenen staak, schond zijne vrouw en (vs. 5275)
  
  Daer na met pinen groot
  Brachten si die vrouwe ter doot....
  Ende al haer kinder..........
  Doedden si, ende daer naer
  Den ridder met martiellen swaer.
  Wanneer wij Willems gelooven, is de laatste ondaad nog de afgrijselijkste, want dan zou dat gruwzame volk dien ridder met zware hamers hebben plat geslagen. Immers onder aan den voet der bladzijde vinden wij de noot: martiellen, hamers, marteaux.
  Deze zelfde hamers worden ook elders door den uitgever tot een even wreed doel gebezigd, nl. vs. 7172:
  
  Daer worter uutgheworpen saen
  Goeder manne thiene ende sesse....
  Ter venstren uut jammerliken,
  Die si ontsingen in haer piken,
  Ende vort, met martielen groot
  Vermorden ende sloeghen doot.
  Het behoeft wel geen betoog, dat die hamers hier niet bedoeld zijn. Een hamer is een geheel ongebruikelijk wapen om iemand te dooden. Er moet een woord staan, dat pijnigingen aanduidt, evenals dit in vs. 5275 wordt uitgedrukt door met pinen groot. Met geringe verandering is dit woord te herstellen. Men leze nl. op beide plaatsen: met martelien groot.
  Martelie, marteling is hier juist het vereischte woord. Het is van franschen oorsprong en staat voor marterie, evenals ons martelaar voor marteraar, Gr. μάρτυς. Het Fransch bezat nl. een znw. martyre of martirie, met de beteekenis tourment, supplice, carnage. (Burguy, Gloss.) Van het bastaardwoord martire vinden wij een voorbeeld Rose 6069.
  
  Hi brinct u toe al dese martire,
  maar de gewone vorm is in het Mnl. martelie, maertelie of mar tilie, met de niet ongewone verwisseling van l en r.Zoo vindt men N. Doet. omgekeerd martelen voor marterbont, N Doct. 835. Hetgeen Dr. van Helten, Spraakkunst I, bl. 104, over dit woord zegt, is m.i. onjuist. Ons woord martelaar is wel degelijk een andere vorm voor marteraar, fr. martyr. Het znw. martelaar is ouder dan het ww. martelen, bovendien is martelaar een vreemd woord en dus kan er van den uitgang laar geen sprake zijn. Evenzoo is tortel het Lat. turtur, terwijl de l in plaats van de r is gekomen, om de opeenvolging van twee r's te vermijden. Vgl. kamenier voor kamerier. Voorbeelden van dit woord vindt men Oudemans, Bijdr. IV, 286-288, (waar men het evenwel op de twee plaatsen uit de Brab. Y. verkeerdelijk door hamer verklaard vindt). De daar genoemde bewijsplaatsen zijn met vele te vermeerderen, en bijna overal is de bet: pijniging, marteling, martelaarschap. Ook het ww. martelien (waarvan ons martelen) was in de me. niet ongewoon. Men vindt het b.v. Troyen 8523; Ruusb. IV, 24; V, 101; Exc. Cron.
  59 d, 92 c; Lsp. II, 44, 179; 48, 1003. Ook de oorspronkelijker vorm marteren en de bastaardvorm marteliseren komen voor. Vgl. Oudem. Bijdr. en Exc. Cr. 47a.
  Eindelijk vinden wij martelie in twee Varianten van den Grimb. O. nl. II 5830.
  
  Die martelie die sy wrochten.
  en 5980.
  
  Die moortelie, die men daer wrochte.
  Deze plaatsen moeten eenigszins nader worden beschouwd èn om den vorm èn om de beteekenis. Vooreerst merken wij op, dat de eene plaats niet heeft martelie, maar moortelie; ten tweede, dat de tekst op beide plaatsen mortorie heeft, en ten derde, dat de beteekenis van martelie op beide plaatsen niet is pijniging, marteling, maar slachting. Dat martelie dit beteekenen kon, blijkt uit het Fransch, alwaar martyre of martirie ook reeds carnage, bloedbad beteekent, bv. bij Littré, ‘Saisne vont par ces rues, faisant moult grant martire.’; ‘Einsi dura la meslée jusques à grant piece de la nuit et toutes les voies les départirent à grant travail et à grant martyre.’
  Ook het ww. martelien komt voor in de beteekenis slachten, een bloedbad aanrichten; nl. Troyen 8519:
  
  dan so quam die perse so groet,
  Dat sijt vulbringhen niet ne mochten,
  Dat sy en up syn ors ghebrochten.
  Sy lieten hem dor haren here
  Maertelien uyttermaten sere.
  Tegen deze beteekenis van martelie kan dus geen bezwaar bestaan. Wanneer wij nu al de bovengenoemde omstandigheden samenvatten, en verder opmerken, dat een fransch woord mortoire noch een Mlat. mortoria, dat regelmatig een mnl. mortorie leveren zou (vgl. glorie, historie), niet bestaan heeft, dan zal het wel niet te stout zijn te beweren, dat het znw. mortorie niets anders is dan een gewijzigde vorm van martelie. Men merke voorts nog op, dat mortorie op alle plaatsen, waar het voorkomt, slachting beteekent, en dus volkomen aan martire, d.i. carnage beantwoordt. De voorbeelden vindt men Wal. 10533:
  
  
  Harde gram was, seit dystorie,
  Die hertoghe om die mortorie,
  Die daer dede her Walewein.
  Exc. Cron. 87e. O vreeslike strijt, noyt gesien in Vrancrijcke so deerlike mortorie, noch ooc in Spaengien opten Roncevale bi groten coninc Karels tijden; Troyen (Volksboek) 42. d. Daer wracht die liefde sulcken mortorie, dat die Grieken gewilt hadden, dat se Briseda niet ghesien en hadden.
  Wat nu den overgang van den vorm martelie tot mortorie betreft, die wordt ons duidelijk door den ons in den Grimb. bewaarden vorm moortelie, waarin reeds de veranderde vocaal voorkomt. Moortelie nu is niets anders dan moorterie, het fransche martirie. Ongetwijfeld is op den overgang grooten invloed geoefend door het woord moort, dat men in de eerste lettergreep meende te hooren en dat met de beteekenis vrij goed overeen kwam. Van daar, dat ook de klemtoon van het woord geheel veranderde en men in plaats van morterie begon uit te spreken mortorie, omdat men het zich gevormd dacht van moort met den bastaarduitgang orie.Bij Maerlant vinden wij Sp. IV1, 35, 70 het woord morture in den volgenden samenhang. Nadat allerlei rampen en plagen beschreven zijn, wordt ons verhaald, dat ook
  
  metten hagele vielen gemene
  Grote sware kesele stene,
  Ende daer na in corter ure,
  Quam onder tfolc grote morture.
  Wel is waar beteekent het sterfte en niet slachting, maar toch aarzel ik, na al het gezegde, geen oogenblik, ook van dit woord den grond te zoeken in het fransche martire, waarmede het eene verrassende gelijkheid van vorm vertoont. Het woord morture toch is in het fr. niet bekend, en de overgang van beteekenis van slachting tot sterste is zoo geleidelijk, dat die geen bezwaar kan opleveren.
  Nog eene bedenking moet worden weerlegd. Men zou nl. het woord voor eene afleiding kunnen houden van het fr. meurtre, welke afleiding dan in het fr. meurtrie zou moeten luiden, maar vooreerst bestond dit woord niet, en ten tweede is de beteekenis van meurtre steeds die van moordenaar, en worden de afleidingen van dat woord nooit van een gevecht gebruikt. Het woord mortorie is dus weer een vernieuwd bewijs van den invloed, dien
  de woorden onderling op elkander en elkanders beteekenis hebben uitgeoefend, een verschijnsel, dat nog slechts gedurende korten tijd de aandacht der taalkundigen heeft getrokken, maar dat eene aandachtige beschouwing alleszins verdient en, vollediger gekend, eene bron kan worden van vele verrassende ontdekkingenVgl. bv. dangier (Taalbode III, 52 vgg), glimp (II, 198 vgg), aftarren (Ndl. Wdb. I, 1633) enz..