text: § 56. a) Welke gebaren men zoo al met de armen en hunne uiteinden, de handen en vingeren, maken kan.
  De bewegingen der armen en handen zijn velerlei. Of loodrecht, of waterpas, of cirkelvormig, of naar beneden, of rechts, of links, of naar voren, of naar achteren; voorts of alleen met de linkerhand, of met beide handen te gelijk, of met gebogen, of met heel of half uitgestoken arm, of met open, of met gesloten hand, of met saamgeperste, of met geheel of ten deel uitgespreide vingeren, of met de handpalm naar binnen, of met haar naar buiten gekeerd, of met den wijsvinger voorwaarts, of met den duim rugwaarts wijzend, enz. enz. - Hier uit te pluizen, wanneer elk der gebaren gebruikt kan en moet worden, zou een boek schrijvens vorderen. Wij geven hier dus in de Aanmerkingen en Uitbreidingen slechts eenige algemeene wenken en voorschriften.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  1. Van de rechter- en linkerhand (de armen van zelve daar onder begrepen) kan men in vele gevallen onverschillig zich bedienen, en men behoeft zich niet aan het voorschrift van quinctiliaan te houden, wanneer hij, bewogen misschien door het onheilspellende, dat bij de Ouden in al wat linksch was gelegen was, zegt: de linkerhand alleen maakt nooit van rechtswege een gebaar.Manus sinistra nunquam sola gestum recte facit. Lib. XI, c. 3, 70. Met dat al, de rechterhand heeft altijd eenigsins den rang. Dit strookt het best met onze denkbeelden van welvoegelijkheid en beleefdheid in de samenleving. Zoo beginne men bijv. met de rechterhand, gebruike haar en niet de linker, wanneer men, iemand aansprekende, daarbij eene beweging met de hand naar hem toemaakt, duide God en zulke verhevene voorwerpen
  met de rechterhand aan, plaatse, doorgaans ten minste, bij het opnoemen van verschillende dingen, het meer edele rechts, het min edele links, en wat dies meer zij. - Ontkenning, afwending, afkeer, vervloeking enz. verzinnelijke men voor het oog daarentegen door bewegingen met de linkerhand; bij de woorden van helmers bijv:
  
  Van hier, onheiligen, die steeds bij de Oudheid zweert!
  
  make men (al waren het ook de eerste regels, waarmede men een stuk begon) eene links van zich afstootende beweging met de palm der naar buiten gekeerde linkerhand.
  Bij de bewegingen, die men met de handen maakt, moeten de oogen (ten minste aanvankelijk) het gebaar volgen. Het gelaat moet dus altijd meer of min naar den kant draayen, waar of waarheen het gebaar gemaakt wordtAspectus enim semper eodem vertitur, quo gestus, exceptis, quae aut damnare, aut a nobis removere oportebit: ut idem illud vultu videamur aversari, manu repellere, etc. Quinctil., Lib. XI, c. 3, 70.. Bij de afwending echter met de linkerhand, als in het zoo evengemelde van hier, onheiligen! keere men het gelaat rechts. Ook bij eene achterwaartsche beweging met den duim, om iets verledens aan te duiden, kan de blik moeilijk het gebaar vergezellen. Voorts moet een gebaar soms met den zin, soms met de zinenede of het woord, waarbij het gemaakt wordt, beginnen en eindigen.
  3. Bij onverschillige dingen, of die in hunne voorstelling weinig zinnelijk aanschouwbaars hebben, make men slechts van tijd tot tijd eene kleine beweging, nu met de rechter- dan met de linkerhand. Dit zijn gebaren die overal en altijd dienen kunnen, om een minder stijf voorkomen te geven, dat men anders, wanneer men geen het minste gebaar maakt, licht erlangen kan.
  4. Beneden liggende of als zoodanig gedachte voorwerpen, bijv. aarde, graf, enz. duide men aan met naar omlaag; boven geplaatste of veronderstelde, als hemel, God en soortgelijke, met naar omhoog wijzende hand of wijsvinger aan; wel te verstaan, als men het noodig acht, met het noemen van zulke voorwerpen een gebaar te paren. Zoo bijv. kan men in regels als de volgende, uit een der evangelische gezangen:
  
  Op bergen en in dalen,
  En overal is God!
  Waar wij ook immer dwalen,
  
  Of zitten, daar is God!
  Waar mijn gedachten zweven,
  Of stijgen, daar is God!
  Omlaag en hoog verheven,
  Ja, overal is God!
  
  telkens bij het woord God (dat bijzonder majestueus, of con maestà, en met den hoogsten eerbied moet worden uitgesproken) de rechter (niet de linker) hand met opgestoken vinger of vingers loodrecht even opheffen. Bij het woord maan, in den versregel van helmers, uit het begin van den derden zang der Holl. Natie.
  
  De maan verdween - geen star blonk aan de hemelbogen,
  
  brenge men de rechterhand ter hoogte van het hoofd eenigsins horizontaal of waterpas vooruit, en wijze naar omhoog.
  5. De toekomst duide men aan met vooruitgestoken rechter wijsvinger, het verledene met achterwaarts gebogen duim. Hierbij late men zich in woorden, als nakroost, voorgeslacht enz., door dat na en voor niet verschalken, om een geheel verkeerd gebaar te maken.
  6. Als men, in de zoogenaamde Persoonsverbeelding, afwezigen of denkbeeldige wezens, bijv. dood, vaderland, godsdienst, enz. aanspreekt, wende men zich (ten minste voor een oogenblik) een weinig op zijde, hetzij rechts, hetzij links, ten teeken, dat hier niet tot de voor den spreker zittende hoorders gesproken wordt. Zoo bijv. in de plaats uit van der palm's leerrede over Lukas IX vs. 24a), waar hij eensklaps met eene hoogst stoute persoonsverbeelding het woord tot den dood richt, en zegt: ‘Konden we u ontvluchten, o Koning der verschrikking! waar uw schicht ons niet bereiken kon’, enz.In haar geheel luidt deze welsprekende plaats: ‘Konden we u ontvluchten, enz. dan zou ons vergeten van ons zelven, ons verraden van eer en geweten, om ons leven te behouden, misschien verontschuldiging vinden kunnen. Maar gij zwaait uwen ijzeren scepter niet enkel, waar vuur of staal door de gelederen der strijdenden henen boort; gij klimt ook de vensteren in, waar het vreedzaam huisgezin samen zit, voor geen kwaad beducht; gij nadert ook de sponde, waar vader of moeder, waar man, of vrouw, of kind in zorgelooze rust gedompeld ligt! Gij weet ons te vinden in het midden van vreugd en genot; niemand ontziet gij; of, zoo gij iemand ontziet, hem alleen, hem meer dan eenig ander, die u het minste vreest’. - De stoutheid der hier door v.d. palm gebezigde Persoonsverbeelding herinnert meer of min aan soortgelijke bij horatius, maar inzonderheid aan die van jeremia IX, vs. 21. - Zoo in de versregels tot
  Nederland uit den aanhef van den tweeden zang der Holl. Natie:
  
  Is, Neêrland, dit uw beeld? Moet uit die flauwe trekken
  Mijn hart, dat voor u gloeit, uw naadrend lot ontdekken? enz.
  
  Hierbij kan men vragen, of men in zulke gevallen de blikken op de gewone wijze rechtuit, dan wel hemelwaarts slaan moet. Niet ongepast misschien is het laatste, daar de persoonsverbeelding altijd eene soort van geestverrukking aanduidt; welke zielsgesteldheid zich gaarne door een ten hemel geslagen, van alles wat ons omringt als afgetrokken, en de omstanders voor een poos vergetenden blik kenmerkt.
  Iets anders is het evenwel, wanneer men levenlooze voorwerpen, onstoffelijke of denkbeeldige wezens aanspreekt, die men zich als aan zijn voeten; of in het graf, of in den afgrond thuis behoorende voorstelt, bijv. bij v.d. palm's: ‘open uwen milden schoot, o aarde, uwe groenende halmen zullen goudgele aren worden’, enz.; of bij feiths ‘Ja, stille graven, ja, gij kunt mij wijsheid leeren!’; of bij spandaw's. ‘Dit is uw werk, o Weelde! aartsvijandin der volken!’ (bij welk denkbeeldig Weelde men zich links wenden moet). Gestorvenen aansprekende, richte men den blik naar beneden of naar boven, naarmate men zich hen of meer als in het graf rustende of als onder de zaligen opgenomen voorstelt. In helmers aanspraak bijv., die hij, na het in de lucht springen van den scheepsvoogd klaassens beschreven te hebben, tot de schimmen der dappere, met klaassens gesneuvelde oud-Nederlandsche zeehelden doet:
  
  Rust, ongelukkigen! rust zacht in 't hart der baren, enz.
  
  doet men best in het begin dier toespraak de oogen op den grond te vesten, als staarde men in de diepte der zee, waarin die lijken bedolven liggen. Dan echter bij de woorden:
  
  Uw namen sterven nooit, uw roem blijft onbedolven,
  En vlamt en schittert hel en weêrkaatst in 't verschiet,
  Der vlam van 't schip gelijk, waarop gij 't leven liet, enz.
  
  moet men ze als in geestvervoering meer hemelwaarts heffen. - Borger's roerende woorden tot zijn ontslapen vrienden aan het slot zijner preek over Joann. XI, vs. 11: ‘Die slaap is u reeds te beurt gevallen, vrome, vroeg gestorven vrienden!’ enz. moeten voor een groot deel met ten hemel geslagen oogen en opgeheven hand of handen worden uitgesproken. Even zoo zijne tref-fende spraakwendingen tot de martelaren en bloedgetuigen des Kristendoms in diezelfde leerrede:
  ‘Getuig dit, heilige Stefanus, eerste parel aan Kristus' kroon! Getuigt dit, gij Apostelen des Heeren, om Zijns naams wil gesmaad, vervolgd, en gedood! Getuigt dit, gij eerste belijders des Heilands, in de holen der aarde, of in de kloven der steenrotsen gedrongen! Bergen en dalen van Piémont, rookende van het bloed uwer edele bewoners! Slachtsoffers van dien (Bartels)-nacht, die vergaan moest onder de nachten, onwaardig om met een apostolischen naam te worden bestempeld! Ballingen, die op onzen bodem een laatste schuilplaats hebt gevonden, toen godsdiensthaat u verdreef van uwe haardsteden en altaren! U allen roep ik tot getuigen, dat arbeid en strijd en moeite het lot van den Kristen op aarde is’, enz.
  Voor dit alles is veel oordeel des onderscheids noodig, en de gebaarmaking bij Persoonsverbeeldingen is zeker eene der moeilijkste in de Voordracht. Men is zoo licht met zijne houding, handen en oogen verlegen, en of te koel, of overdreven, of stijf en gemaaktOm natuurlijk te wezen, moeten persoonsverbeeldingen door gevoel en drift ingegeven zijn; en niets zotters dus, dan wanneer een redenaar, zonder dat iemand het verwacht, met een koud, strak aangezicht, afwezige personen gaat aanspreken, die geen der toehoorders ziet, en wier beeld hij op die wijs onmogelijk voor hun geest kan doen verrijzen. Te erger is het, als zulke verkleumde en bevroren toespraken dan nog van langen adem zijn. Zie Blairs Lessen over de Redekunst, enz. door Lulofs, II bl. 22, en Aant. bl. 36..
  7. Ook, als in een verhaal, bijv. in een episch gedicht, romance, ballade enz., iemand sprekende tot een ander wordt ingevoerd, wende men zich, bij het voordragen van zijne woorden, een weinig op zij. Zoo kan men dat bijv. doen, als men uit bildersdijk's
  Ondergang der eerste Wareld de versregels voordraagt, waarin hij den minnaar der bekoorlijke Elpine het woord tot haar voeren doet:
  
  De Jongling spreekt haar toe, terwijl een morgenlicht
  Hem afstraalde uit den blos van 't vlekloos aangezicht:
  ‘Elpine, o teêrgeliefde! o bloem, het zalig Eden,
  (Der Vaadren erfgrond) waard, ja, waardig aangebeden!’ enz.
  
  Men kan zich bij dat Elpine, en hetgeen er op volgt, wat ter zijde keeren - Is zulk een toespreken echter van langen adem,
  zoo hebbe de wending, om niet hinderlijk voor de hoorders te worden, slechts aanvankelijk of van tijd tot tijd plaats. Dit laatste dient ook wel te geschieden, als een geheel stuk door tot een bepaald persoon het woord wordt gevoerd, bijv. in tollens' bekende gedicht Aan een gevallen Meisje. - Bij het doen spreken van meer dan één persoon kan men zich nu eens rechts, dan weêr links wenden.
  8. Wil men omvatting, omringing, omsluiting, of iets dergelijks aanduiden, zoo bewege men de rechter- en linkerhand, na ze eerst rechts en links van het lijf gebracht te hebben, cirkelvormig weêr naar zich toe.
  9. Omvang en uitgebreidheid worden door beide eerst voor de borst saamgebrachte, dan in een wijden kring rechts en links uitgestrekte handen aangewezen.
  10. Bij de voorstelling van wappering, golving, flikkering, ritseling, rilling enz. brenge men des verkiezende de rechter- of linkerhand omhoog, en geve eene flauwe schuddende of trillende beweging aan de vingers. Zoo bijv. bij golft in den regel uit helmers:
  
  De blanke vederbos golft in de zonnestralen.
  
  Zoo kan ook het bibberen in den versregel uit stollberg's door tollens vertaalde romance de Boeteling:
  
  Bibbrend en van kon bevangen,
  Bonst hij tegen poort en muur,
  
  door eene trillende beweging van armen en handen uitgedrukt worden.
  11. Het neêrstorten, op den grond werpen, verpletteren en vernietigen van iets laat zich, zoo 't noodig isDergelijke expressieve en pantomimische gebaren toch worden volstrekt niet altijd vereischt, ja, komen zelfs op den kansel en soortgelijke spreekgestoelten dikwerf geheel niet te pas. Men kan voor jonge lieden niet genoeg herhalen, dat men bij alle uitspraak en gebaarmaking zien moet, waar, waarover, en voor wie men spreekt. - Doch over die zoogenaamde expressieve gebaren straks nog een woord nader., meer of min aanduiden door het nabootsen van het gebaar van iemand, die iets met beide handen optilt, en dan het opgetilde met een snellen, forschen smak nederwerpt. Men neme hier een zweem van aan, als men bijv. uit de Hollandsche Natie, de straks aangehaalde bedreigingen uitspreekt van Koning filips tegen het Nederlandsche volk:
  
  
  - - - - - Welaan, ik zal 't verpletten!
  't Verga, verga in bloed!
  
  12. Het neêrwerpen enz. kan men ook fraai uitdrukken door den eerst horizontaal uitgestoken linkerarm, terwijl men zich links draait, met de vlakke hand naar beneden te strekken, en dan ook den rechter naar dien kant te wenden. Hoofd en oogen moeten vooral hierbij het gebaar volgen.
  13. Om het denkbeeld van iets te onderdrukken voor te stellen, kan men de houding aannemen van iemand, die iets met de handen neêrdrukt.
  14. Scheuren, verbreken, uiteenrukken laat zich aanduiden door beide armen met gebalde vuisten ineen, en dan snel weer uiteen te slaan, even alsof men met geweld iets in stukken brak, waarbij men dan tevens het gebaar van neêrwerpen paren kan. Zoo bijv. bij 't opzeggen der woorden verbreekt en verbrijzelt in de versregels uit het begin van den tweeden zang der Holl. Natie, waarin het van den Rijn luidt:
  
  - - - - Hij stort bij Laufen zich met ongehoord gedonder
  In d'afgrond, schuimt, en bruist, en woelt, en wringt van onder
  De klippen zich hervoor; getergd door wederstand,
  Verbreekt, verbrijzelt hij de rotsen aan zijn kant;
  Een hel van water stort hij neêr enz.Hel van water. - Eene zeer schilderachtige uitdrukking. Het volk in Duitschland noemt werkelijk zulke donderende en schuimende neerploffingen van water Waterhellen (Wasserhöllen).
  
  15. Ofschoon het sluiten der vuist zelden te pas komt, kan het echter somtijds met gepastheid geschieden, wanneer men bijv. wil aanduiden, dat men een zwaard of vaandel in de vuist geklemd houdt, of iets met geweld aangrijpt, of iemand een moordgeweer in het hart stoot. Een zeer schilderachtig gebaar, met opgeheven arm en gesloten vuist, laat zich indiervoege maken, als men uit schiller's Kampf mit dem Drachen de woorden voordraagt:
  
  En 'k boor hem 't staal diep in de kaken,
  Tot achter in de gorgelbuis;
  't Bloed borrelt op met hol gebruis,
  't Gedrocht ploft neêr in al zjjn zwaarte, enz,
  
  16. Smeekend en biddend iets uitsprekend, sla men beide handen gevouwen ineen, houde ze, even. als de armen en ellebogen,
  dicht aan het lijf, en heffe ze met het hoofd eenigsins naar boven. Men kan ook, met vooruitgeplaatsten rechter- of linkervoet en achterovergebogen lichaam, de gevouwen handen met hare ruggen tegen de borst drukken, terwijl de armen wat van het lijf verwijderd zijn, en de ellebogen wat uitsteken. Dit is een schilderachtig, maar eenigsins aan het theatrale grenzend gebaar, bruikbaarder bij de voordracht van balladen en romancen, dan in eene leerrede of pleidooi.
  17. Kruislings over elkaâr geslagen, en dan roerloos tegen de borst gehouden armen passen zeer goed bij den toon van diepe overpeinzing en mijmering. Men spreke in die houding, met gebogen hoofd en ter aarde geslagen blik, het begin uit der boven voor een deel reeds aangehaalde alleenspraak van Hamlet.
  Zelfs in leerredenen laat zich dat gebaar, op enkele plaatsen van ernstig nadenken, voor een oogenblik maken.
  18. Met nadruk van zich zelven en zijn gevoel sprekende, of innig gevoel in het algemeen willende aanduiden, kan men de rechterhand of wel beide handen op de borst leggen, of met omgekeerden wijsvinger op borst en hart wijzen. Zoo bijv. in borger's hoogst declamablen - mits het maar eenvoudig voorgedragen wordt - treurzang aan den Rijn, als hij van zijn huiselijk geluk aan zijn boorden buiten Leyden gewag maakt:
  
  Ook ik heb menig blijde dagen
  Aan uwen oever doorgebracht,
  En warm heeft mij het hart geslagen
  Bij 't levenslot, mij toegedacht, enz.
  
  in welken laatsten regel (in 't voorbijgaan gezegd) sommigen verkeerd een bijzonderen nadruk op mij leggen. Eilieve, waarom? wel moet de klemtoon op ik vallen, maar op mij is hij geheel onnoodig. Veeleer klemme men dan nog in dien regel op warm. Vergelijk het gezegde over den redetoon hier boven, bl. 87 en volg.
  19. Dat aan een met klem toegevoegd gij! (bijv. als men uitspreekt hetgeen nathan tot Koning david zegt: ‘Gij zijt de man!’) zeer eigenaardig de waterpas vooruitgestoken wijsvinger gepaard wordt, heeft wel geene herinnering noodig.
  20. Met het schudden van den loodrecht opgeheven wijsvinger vermaant, waarschuwt, of bestraft men. Hem meer waterpas of horizontaal, maar met den binnenkant naar boven gekeerd houdende, dreigt men er meê. Eenvoudig opgeheven, bevestigt hij;
  naar beneden gewend en als drukte hij op iets, dringt hij aan, enz.Veel in korte woorden heeft quinctiliaan over soortgelijk hand- en vingergebaar, dat voor de balie, en ook op den kansel of in wetenschappelijke maatschappijen, te pas kan komen. Hij is hier thans echter niet altijd even gemakkelijk te begrijpen. - Van den wijsvinger of index zegt hij: Is in exprobrando et indicando, unde ei nomen est, valet: et allevata ac spectante humerum manu paulum inclinatus affirmat; versus in terram et quasi pronus urget; aliquando pro numero est. Lib. XI, c. 3, 94..
  21) Het leggen van den top des rechter wijsvingers of van den langsten vinger op den linker, of wel tegen den top van den duim dierzelfde hand, is een gebaar, dat men op den kansel en elders wel bezigt, als men iets begint te betoogenquinctilianus bedoelt vermoedelijk dit of een soortgelijk gebaar, als hij zegt: Est autem gestus ille maxime communis, quo medius digitus in pollicem contrahitur, explicitis tribus, etc. Zie zijne Instit. Orat. Lib. XI, c. 3, 92.. - Zoo legt men ook wel den rechter of linker wijsvinger kruislings op den wijsvinger der andere hand, als men, bij de zoogenaamde verdeeling der stof (partitio), de verschillende punten opsomt, waarover men handelen zal.
  22. Om schrik aan te duiden, steke men de open, opgeheven, en loodrecht gehouden linker- of rechterhand ter hoogte van het gelaat voor zich uit, en houde de andere een weinig lager in dezelfde richting achter haar, terwijl men, met stijf starende oogen en achteroverhellend hoofd en lichaam, een paar schreden, zoo 't kan, achteruit deinstOok moet het slechts een achteruitdeinzen en niet een achteruit springen zijn; welk laatste quinctilianus voor een redenaar allerbelachlijkst vindt: Quidam (zegt hij) et resiliunt, quod plane ridiculum est, schoon hij het eerste, dat hij recedere noemt, niet schijnt af te keuren; interim tamen recedere sensim datur, Lib. XI, c. 3, 128.. Het is een zeer schilderachtig, aan de natuur ontleend gebaar, minder geschikt echter voor den preêkstoel en de balie, dan voor het tooneel en de Voordracht op een Declamatorium. Men kan er bijv. gebruik van maken bij den aanhef van den derden zang der Holl. Natie, in de vroeger reeds aangehaalde beschrijving eener geestverschijning:
  
  'k Zag toen door 't duister heen een flauwe scheemring breken; -
  't Was 't uur van middernacht; - mijn geest- en denkkracht weken;
  Een licht rees uit den grond; verbijsterd staarde ik 't aan;
  't Verdween! - ik zag een Geest aan mijne zijde staan.
  
  Alles moet echter natuurlijk schijnen, en geen gevoellooze
  kunst verraden. Anders zal er niemand door getroffen, en de Declamator meer uitgelachen dan bewonderd worden. Het fransche zeggen toch is ook hier maar al te waar: ‘van het verhevene tot het belachelijke is er maar ééne schrede’, en ten ontijde roerend te willen zijn, is, als Quinctiliaan het uitdrukt, een klein kind het tooneelscheeisel van een Hercules te willen aantrekken.