text: § 40. Over de Mondelijke Voordracht van hetgeen bij wijze van Uitroeping aangeduid is.
  Ook of iets in een meer of minder uitroependen vorm, hetzij wenschend, biddend, dreigend, bezwerend, vervloekend, verwonderend, verblijdend, juichend, jammerend, of met welke andere zielsbewegingen is voorgesteld, mag men in de Voordracht, zoo zij intellectueel duidelijk zijn zal, wel doen hooren. De gedachte toch krijgt door de Uitroeping eene wat andere kleur, schoon evenwel die kleur op ver na niet zóó van die eener kalm bevestigende of ontkennende voorstelling afwijkt, als dit het geval is in ware en echte vragen. Daarom klinkt dan ook de verandering van stem, die de uitroeping vordert, niet zoo kennelijk voor het oor, als die bij de vraag, en bestaat zij, in zuivere uitroepingen, slechts in den wat sterker toon,
  dien men aan het geheel van een uitroependen zin, en vooral aan de woorden, waarin byzonder de uitroeping is besloten, bijzet, zonder dat juist diè klimming van toon, die de vraag vereischt, noodig is. Dikwerf kenmerkt zich een uitroep in de voorstelling door een bijgevoegd o, ach, helaas, ja, neen, waarachtig, wee, en soortgelijke tusschenwerpselen, die voor het oog dan door het uitroepteeken ondersteund worden; bijv. als v.d. palm zegt: ‘Ach! dat die lessen voor geen volk van Europa verloren waren!’ of als cicero uitroept: ‘o tijden! o zeden!’ - Meermalen echter ook blijven deze interjectiën achterwege, en het is uit den samenhang alleen, dat een Voorlezer of Voordrager de uitroeping kan opmaken, welke hij dan, met wat krachtiger toon van stem voor het oor, en daardoor voor het begrip des hoorders, moet aanwijzen, en hem alzoo doen gevoelen, dat hetgeen te bewuster plaatse voorkomt, niet koel en bedaard, maar in eene zekere hartstochtelijke stemming gezegd wordt. Zoo bijv. de woorden: ‘welk een gruwel!’: zoo van der palm's taal ergens: ‘Ongelukkig, die er aan twijfelen kan, die verdwaasd van oordeel, verbijsterd van hoofd of van hart, den opstand onzer vaderen (tegen Spanje) slechts door de uitkomst gerechtvaardigd acht!’ een zin, die geheel, maar vooral wat het woord ongelukkig betreft, den uitroependen toon vordert, alsof er stond: ‘o die ongelukkige, die’, enz. Zoo ook wenschen of vervloekingen in optatieven vorm, als bijv. de regels bij helmers:
  
  Dat hij verga, die, snood verbasterd,
  Den grond van zijn geboort' miskent!
  
  Zoo eene juichtaal, als waarmede zeker geestelijk lied begint:
  
  Jezus leeft! Hij is verrezen!
  Uit den grafkuil opgestaan!
  
  en die zeker van eene geheel andere gemoedsstemming getuigt, dan wanneer men koel weg in een betoog zegt: ‘Jezus, gelijk de Schrift ons leert, leeft, is verrezen en uit den grafkuil opgestaan’, doch waarin zich intusschen alleen door den levendigen, uitroependen toon der stem, dat verschillend karakter laat aanduiden, daar de woorden in hunne grammatikale ge-daante en schikking niets, dat naar eene uitroeping gelijkt, verraden. Dit geldt ook van zinnen in den trant van den volgenden bij van der palm: ‘als of men niet bij elke schrede, die men vorderde op het veld der volmaking, zich zelf te meer verloor in zijne onmetelijke uitgestrektheid!’ waarin de voorstelling ook eenigsins bij uitroeping geschiedt, en met eene lichte ironie of spotternij gepaard gaat. En zoo kan er, schoon nauwlijks merkbaar, Uitroeping heerschen in een aantal andere gezegden, die een Declamator van gevoel en smaak in de stukken, die hij voordraagt, licht zal weten op te sporen, en van hetgeen op bedaarden trant uitgedrukt, en meer uitsluitend redeneering dan tevens hartstochtelijke ontboezeming is, zal weten te onderscheiden.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Even als de Vraag, of de daarin vervatte aanspraak (Apostrofe), zoo maakt ook de bij wijze van Uitroep gedane voorstelling eene der zoogenaamde figuren in den stijl en de welsprekendheid uit, en dient byzonder om de levendigheid en kracht van beiden te bevorderen. Meermalen zijn vraag en uitroeping op het nauwst verbonden, zoodat men in de Voordracht beider geaardheid te gelijker tijd heeft uit te drukken. Dit geldt bijv. in de met eene Verzwijging of Aposiopesis eindigende versregels uit het afscheid van Beylinck bij helmers, als zijn doodelijk beangstigde echtgenoote, niet kunnende gelooven, dat haar man zich vrijwillig uitleveren zou, om door zijne vijanden, de Hoekschen, levend begraven te worden, gillend uitroept:
  
  Hoe, hij zou gade en kroost vrijwillig dus ontgaan,
  En levend in een graf...?! Neen, neen, 't is droom, 't is waan!
  
  waarin de vraag ‘zou het wel mogelijk zijn, dat hij vrijwillig levend ten grave daalde’, bij wijze van eene hartstochtelijke, half maar in woorden te kennen gegeven uitroeping voorgesteld is, en op een levendigen, snellen, het woord graf geheel verheffenden, dan evenwel plotselijk afknakkenden en door eene pauze gevolgden toon gereciteerd moet worden; terwijl het volgende halfvers met den uitroep ‘neen, neen enz.’ dan ook wel zeer krachtig, maar toch iets lager van toon dan die van ‘graf’ klinken moet. - Uit zulk eene fraaye samensmelting van vragen
  en uitroepingen bestaat ook de hartstochtelijke aanhef van vondel's meesterlijk en hoogst declamabel hekel- en strafdicht, Decretum horribile of Gruwel der verwoesting getiteld, waarin hij de leer aantast, dat pas geboren kinderen, stervende, reeds ter eeuwige verdoemenis voorbestemd zouden kunnen zijn, en van welken aanhef de derdehalf eerste regels luiden:
  
  God rukt d'onnoozelheid van moeders borsten af!!?
  En smakt ze in 't eeuwig vier!!? o poel, o open graf!!
  Waar berg ik mij van stank? Enz. enz.Zie over dit allerstoutst en allerscherpst, maar tevens op het slot allerliefelijkst voortbrengsel van vondel's dichtpenseel o.a. de Aanteekeningen achter lulofs' Lofdicht vóór zijne met inleidingen, omschrijvingen, en ophelderingen voorziene uitgaaf van eenige van vondel's kleinere gedichten; Groningen, bij j.b. wolters; 1838..
  
  En zoo zou men een aantal andere plaatsen bij kunnen brengen, waarin dezelfde vermenging van Vraag en Uitroep aangetroffen wordt.