text: Tandere boeck, inhoudende hoe die van Vtrecht haer jegens tgewelt vande Spaengaerden hebben gescherpt, ende daernae hoe zij allenskens des zeluens Spaengaerds verderffelijcke, ja moerdadighe opset hebben gecreenckt ende ouerwonnen.
  Ende wanneer men, soo voorseit staet, nu doende was om den grote vreesselicken brandt te lessen ende te steyten, waeren die Spaenjaerden opden castele besich int stellen ende int versetten van hoor groff geschut ende die bedden van dien leger te maecken den gantschen nacht, als smorgens daeraen gebleken heeft; want smorgens, wesende Sonnendage den 23 Decembris, aencomende den dach, die van Vredenborch seer vresselick begonnen te schieten, ende tzelue volherden opde huysen ende straten tot omtrent twee uren nade middach.
  Dese voorleden nachte, ouermits den vreesselicken brant, en was niet veele aen onse zijde tegen geschanset; ende alsoo die knechten vande vijff vendelen buyten de poorten leggende door den brant mede den gehelen nacht opde been hadden geweest ende gesorgt voorde bederffenisse vande stadt, soo wast dat omtrent thien uren den ouerheyt vande stadt worde aengedient, dat die selue knechten buyten leggende (bij avontuer haer schamende, dat die van Vtrecht in dusdanigen jegenwoirdige laste haerder hulp ende incomen noch nijet en versochten) van selffs deden aenbieden, den borgeren in hooren noot te helpen, ende alleauonden inde stadt te willen seynde(n) ende te veruerschen xx ofte xxiiii rot wtt den hooren, diewelcke metten borgeren jegens tcasteel van Vredenborch die wacht verstercken souden, want sij chrijsluyden, gesien hebbende van buyten den groten brandt, begeerden lieuer
  daerduer bij dan verre aff te zijn. Aldus sijn bijden Staten verordinneert hopman Tambergen, generaellieutenant, Snater schansmeyster, Frens ende Malsen wachtmeysters. Men voerde met wagens staken, rijss, palen ende horden nae de Schupstoel; wtt elcke huyse vanden borgeren worden een ontboden, bij dage te comen schansen op lijffstraffinge; aldaer geschoten worde de stadt-timmerman ende noch ettelijcke personen vanden ghenen die pionierden. Voorde middach worde geopent die Wittevrouwen-poorte ende ingelaten omtrent hondert pioniers, gesonden vant Hoochlandt bij Amersfoort. Men seyde, dat die van Gelderlant ons toesonden vijffhondert pioniers, daervan weinich inde stadt tot onser hulpe quamen, want veel van dien haer opde wech verstaken, veel van hun leitsluyden haer vrijcochten; ende die inde stadt waren gelaten en quamen door vrese ende pericle all niet te voortschijn, oock door oochluking van heurluyden toesienders, waervan sommige haer eygen profijt meer dan die gemene nootsakelicheyt toegedaen waren. Die wagens worden van desen dage met messe geladen ende allomme gestort omtrent den Schupstoel aende zuydtzijde ende onsen cruyttoorn aende noortzijde vanden castele; dan nadenmiddaechs worde die ordinantie van aenvoeren derseluer wagens verbetert.
  Omtrent tien uren smiddaechs hadden die burgers vanden Schupstoele geoocht een Duytsche lantsknecht, ende sagen dat hij woorden hadde jegens die vanden castele; waerom dieselffde nagevolcht ende oock inden stadthuyse gevangen gebrocht worde, gelijck oock desen dach veel verscheyden vroupersonen van soberen state ende den Spaenjaerden toegedaen wtt haerluyden huysen gehaelt ende gevangen opden stadthuyse geset worden, om denselffden voor ooghen te hebben ende niet achter rugge te laten voor alle heimelick
  verraet ende wtgestelden ofte opgesetten brandt, daermen seer voor beducht was. Daer was mede verordineert, datmen wolcx ofte slancx-gewijs wttgreuen ende gaters maecken soude inde aerde naede muere vande grafte des casteels, ouersulcx datmen de selffde wttgrauen ende die gaters begonst te maecken besijden Gerrit Fransz. brouwers, wtt die Drie-heringen-erue neffens het Vroetsteechken, ende oock wtt een peerdestall besijden aent Peerdeuelt verbij die Viestege, ende onder die huysinge daer die Griffie wtthang, ende dit om te beletten voorall wtt dese gateren door des graftes muere topclimmen vande Spaenjaerden, door welck opclimmen die stadt nu ten tween reysen toe aen brande gesteken was. Desen dach quam oock in sekere buscruyt, gesonden wtt die Hollantsche stede Ter Goude; soo oock Mr. Floris Thin der Staten aduocaten wt Brabant wederom quam; ende oock een vande borger-hopluijden genoemt Cor. van Kessel, in Gelderlant na mijn heere van Hijergis gesonden, door tschrijuen van menheere die Domdeecken wederom gekeert was.
  Tegens den auondt hielden die van Vredenborch op te schieten met groff geschut ende die borgers, gewaerschout vande Spaensche beveynsdicheyt ende bedroch, op ghisteren onder den trommeslach hun ervaren, sijn nu wel een ure vroegher te wacht gegaen stille sonder tromme oft pijpe, gelijck oock deeden die lantsknechten, den welcken wtt die buytenvendelen omtrent xx rot jegens den auont te hulpe gesonden ende ingelaten waren, om alsoe metten borgeren te stercken ende te naerder die wacht jegens Vredenborch wtt te setten ende te houden.
  Des nachts volhardemen het schanssen, soo met die borgeren als daertoe gehuerde lansknechten. Die van Vredenborch poochden dickwils tzelffde met groff geschut te beletten.
  
  Smanendaechs Corsavont smorgens tusschen acht ende negen uren hebben die van Vredenborch met groff geschut geschoten nae het maecken van onse schansen opde Schupstoel ende opde wall neffens Ste. Catherinenpoorte aen onsen cruyttoorn, wel ontrent xxxvi mael totten middach toe. Smiddaechs worde het tractaet ende unie, vande Generael Staten mette Excellentie vanden Prince van Orangien ende die van Zeelant ende Hollant op den viiien dach Nouembris binnen Gendt gesloten, alhijr binnen Vtrecht bij trompette gepubliceert.
  Oock worde bij trommeslach verboden de pillerie ende rouerie van Spaensche goederen, diemen wtte huysen binnen de stadt haelden, ouermits daer clachten quamen, dat onder tdecxel van Spaensche goederen oock meer andere goederen wtte selffde huyssingen werden medegenomen; ende is daerinne verordineert deselue Spaensche goederen alvorens te bringen in handen vanden Schout oft die vanden gerechte.
  Daer worden wtt Hollant ons weder ter antwoert gebracht, dat die steden ofte Staten aldaer hoer groff geschut zonder hoer eygen volcke nijet geern wilden wtlaten passeren ende ons toeseynden; daerjegens onse Duytsche knechten murmureerden seer, seyden selffs die eere te willen behalen. Daer worden wtt die principaelste vande geestelicheyt ende borgeren ettelicke somme van penningen vergadert ende opgebrocht, tot leninge ende bewillinge vande Duytsche knechten.
  Die Walsche knechten oft soldaten, leggende tot Bruekelen ende Schoonhouen vanden regiment des coronels Mario, worden vanden Eertsbisschops-penningen toegesonden vijffduysent gulden, omdatse hoorluyden aen onse zijde stilgehouden hadden ende nae Brabant vertrecken souden willen.
  Jegens den auondt worde van buyten ververscht die rotten knechten wtte vendelen ende ingebracht. Oock
  worde ettelicke lansknechten ende andere pioniers aengenomen om dien nacht te pionieren bijden borgeren, die aende Schupstoele ende wallen omtrent tcastele die wacht hielden ende die aerde wttgroeuen ende in manden laden. Men begonst onder het weeshuyse te mineren ten castele-wert, ende te grauen onder door de aerde omtrent seuen voeten hooge ende vijer wijt, ende die selue aerde met eyken plancken te ondersetten ende besijden met eycken ribben te onderschoren.
  Ende alsoo ghisteren ende huyden die borgers soo sterck die wacht jegens den castele metten crijsluyden ende oock rontsom binnen de stadtsmueren hielden, soo hebben die vande geestelicheyt, ridderschap ende die vanden gerechte van Vtrecht die wachten opte Stadtplaetse ende vanden ronde te besoecken gehadt.
  In desen auondt hadden sommige Duytsche knechten aengenomen ende sijn buyten de stadt gegaen, omme die buytenbrugge vanden casteel aff te branden, twelck dat zij begonden met sekere peckworsten ende andere gesulphurde drayen ofte coorden ende stroey. Dan want die van Vredenborch tzelffde terstont gewaer worden, die brugge nederlieten ende vant casteel quamen lessen den brant, ende die selffde Duytsche knechten niet voordacht hadden geweest om bij hoor te hebben onder die buytencingelmuer sekere busschieters, diewelcke souden hebben connen den van Vredenborch vande brugge houden ende schieten, soo is den brandt bij die van Vredenborch wttgedaen ende oock met gesouten ossenhuyden geblusset.
  Desen nacht ouermits den regen en was het schanssen aen onse zijde niet veel voortgegaen, hoewel hetselffde der stadt tot grote costen quam; want yeder man oft lantsknecht daertoe gehuert verdiende des nachts een haluen daelder.
  Den 25 Decembris Dynsdage Cor(sdach)....
  
  
  (Bijlage.)
  Uyt een oude geschrevene aentekeninge van Antonio van Santen, te sien tot Utrecht by Doctor Engelbert van Engelen.
  Voor de poorte van Vredenborgh stond met guldene letteren uytgehouwen in steen:
  Arx dicor Pacis, a Quinto condita Carlo,
  Grata bonis statio, sed ferrea virga malignis.
  Van Vreborgh t'Utrecht carmen numerale:
  haCten Vs arX paCIs dICta es, sed noMIne faLso;
  post haC dICerIs pVrgIa dIssIdIIIn dit tijdvers is blijkbaar bij het overschrijven eene fout gemaakt; althans het geeft 1580, dus drie jaar te veel. Ook het woord ‘purgia’ is mij onverstaanbaar, tenzij men het opvatte als eene vertaling op middeneeuwschen trant van het Hoogduitsche Purg. (Burg.).
  
  Den xii Jan. 1577 op Saturdagh so hebben die van de stad Utrecht die achterbrugge van Vredenborgh onstucken geschooten.
  Den 3 Febr. 1577 so hebben de borgeren met die kinderen den cruydtoorn van Vreborgh ingenomen en aen brand gestoken, ook dat portaal voor de brugh op Vreborgh.
  Den 8 Feb. 1577 hebben die Spaenjaerts beginnen te tracteeren om van het casteel te mogen vertrecken.
  Den 9 Febr. 1577 sijn sij met die grave van Bossu, stadhouder, veraccordeert.
  Den 10 Febr. 1577 swarigheyd geresen, of die borgers Vredenborgh souden bewaaren, ofte die Duytse knechten van den grave van Bossu.
  Den xi Febr. 1577 op Maendagh sagh men die Spaenjaarden met alle haare wapenen en goederen tot omtrent hondert en vijftigh int getal en lxxx vaendelen
  met kinderen, op wagens en ook te voet van den casteel buyten Utrecht afrijsen, ende die borgeren, bij believen van den voorsz. Bossu den grave en joncker Claas van Suylen, schoudt, en Henric van Rijnefelt, overste borgemeester, die sleutelen van den selve grave ontfangen hebbende, so hebben schout (ende) burgemeester tselve casteel ingenomen des Maendaghs den xi Febr. 1577 omtrent drie uuren nademiddagh met vliegende vaendelen, daerop die borgeren getogen en tot hopman daerop gestelt Cornelis van Kessel borgerhopman.
  arX VreDenbVrgIa eLVMbIs.
  Carmen arithmeticum: saL nItrat pIsCes, sIC MoDo Iber e JVgIsOok in dit tijdvers is eene fout: het geeft 1761. Voor nitrat zou ik liever lezen nutrit; de zin is dan althans dragelijk..
  
  Den 27 April 1577 so hebben die drie vendelen Duytse knechten, binnen Utrecht leggende, gemuitineert mit oproer, daervan die hooftluyden of waaren, namelijk Tambergen, Swartsen en Oosterwijk, ende hen vervordert, die sterckte en rondeele van Manenburgh en Starckenborgh, ok der Stadts-plaetse met die merkt van de Neude met elck een vaendel ingenomen, willende die stad overvallen en pilleren, als 't scheen. Dan God sij gelooft, tselve is behijndstd.i. verhinderd. Wellicht is behijndert te lezen. bij den borgeren omtrent den avond, sodat geapprehendeert sijn de voorsz. Tambergen, Swartzen, Vinckenborgh, Breeckwelt en veel meer andere, en op Vreborgh en Hasenborgh gebrocht; ende dien nacht sijn de voorsz. drie vaendelen knechten van de borgeren bedwongen geworden uyt de stad te vertrecken, alle sonder geweer.
  taMbergens bVrgVnDIo repVLsIsGeheel foutief tijdvers, zoowel wat zin als jaartal (1567) betreft..