text: het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.Korte Verklaring van Plaat XXXXI.
  Figuur 1 is eene afbeelding van het Koehaam, zoo even beschreven op bladz. 363 tot 365.
  Figuur 2 zijn de klosjes van jan louwen, waarvan men de beschrijving vindt in het zesde Hoofdstuk dezer Afdeeling, op bladz. 198.
  Figuur 3 is de afbeelding van een Kalfshoofd, en daar om het ineengedraaide touw, met de klosjes, volgens de manier van jan louwen: vindende men de Beschrijving hiervan mede in het zesde Hoofdstuk dezer Afdeeling, op bladz. 199.
  Figuur 4 is de afbeelding van een Kalfspoot, met de, om hetzelve gedraaide, touw en klosje van jan louwen: zie de beschrijving er van al mede in het zesde Hoofdstuk dezer Afdeeling, op bladz. 200.
  Figuur 5 en 6 zijn de afbeeldingen van twee ooghaken, waarvan de beschrijving al mede in het zesde Hoofdstuk dezer Afdeeling te vinden is, op bladz. 201.
  Figuur 7 is de afbeelding van een haak, welke wel door de Boeren gebruikt is om gedeelten van het Kalf af te halen: zie eene meerdere melding van dezelve in het achtste Hoofdstuk dezer Afdeeling, op bladz 324.
  Figuur 8 is de afbeelding van een Boeren vilmesje, om het vel van het Kalf los te
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.maken, en waarvan men de beschrijving vindt in het achtste Hoofdstuk dezer Afdeeling, op bladz. 323 en 324.
  Figuur 9 is de afbeelding van het houten mikje, volgens het voorschrift van h. brouwer, vindende men de beschrijving er van in het zevende Hoofdstuk dezer Afdeeling, op bladz. 269.
  
  Thans zullen wij overgaan tot de beschrijving der verdere afbeeldingen, en wel van Plaat XXXXII, waarop men de bewerking ziet afgebeeld, om de uitgezakte baarmoeder in te werken en de Koe onder het haam te brengen.
  
  Verklaring van Plaat XXXXII.Op gezegde Plaat XXXXII is dan
  
  
  a
  De Koe staande.
  
  
  b
  De Koehelper, met den stompen vuist van de eene hand, de baarmoeder inwerkende, en met den duim en voorsten vinger, boven aan de klink, dezelve toeknijpende, om het weder te rug schieten van het ingebragte voor te komen.
  
  
  c c
  De wanden der klink.
  
  
  d
  De ftaart van de Koe, welke door de bovenste opening van het haam is gestozen.
  
  
  e
  Eene boerin, houdende het haam gereed, om hetzelve aan den Koehelper over te reiken als de baarmoeder is ingewerkt.
  
  
  f
  Het haam in handen der boerin, zijnde de staart van de. Koe, door deszelfs bovenste
  
  
  
  
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.opening gestoken, en wordende dus hetzelve, in het overreiken, aan den Koehelper, door haar nederwaarts gedraaid ten einde het ondereinde, dat nu, in handen der Boerin, naar den kop der Koe gekeerd is, tegen den elder der Koe te brengen.
  
  
  Bewerking, om de Koe onder het haam te brengen; als de baarmoeder is ingewerkt.De Koehelper, de baarmoeder geheel ingewerkt hebbende, haalt de hand, waarmede hij zulks verrigt heeft, zachtjes uit de geboortedeelen der Koe, sluitende met de andere hand nu geheel de klink: waarna hij met de hand, welke hij uit de geboortedeelen gehaald heeft, het haam aanvat en het tegen de klink sluit, trekkende de touwen van het ondereinde van het haam door aan de liezen der Koe, gestadig het haam tegen de klink aandrukkende; in dien tusschenrijd staat de Boerin of een Knecht, om de schoft, achter de voorpooten, een gordel, zoo als men gebruikt om een zadel of dekkleed der Paarden te omgorden; deze gordel digt achter de voorpooten toegegespt en wel aangehaald zijnde, zoo legt men, ter wederzijde, langs de lendenen en ruggegraat der Koe, de touwen, welke aan de boveneindens van het haam zijn vastgemaakt: daarna vat men de touwen, welke aan de ondereinden van het haam vast, en tusschen de liezen, ter wederzijde van het uur, doorgetrokken zijn; legt die, ter wederzijde, langs den buik, en maakt dezelve mede, wel aangehaald, aan den gordel vast, waarbij men
  
  
  
  
  
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.wel in het oog moet houden, dat men die touwen zoo legt, dat het uur geheel vrij blijft: dit gedaan zijnde, staat de Koe onder het haam, en men kan haar laten loopen, gaan of leggen, zoo als zij wil, dewijl de baarmoeder belet wordt weder uit te komen, door de sluiting welke het haam tegen de klink te weeg brengt; kunnende niettegenstaande deze sluiting, de Koe zijn afgang en water lozen, als mede de uit de baarmoeder loopende vochten of het navuil, door de openingen, welke in het haam zijn.
  
  Wanneer men bespeurt, dat de baarmoeder inblijft, ontspant men het haam van tijd tot tijd, en ontdekt men, dat alles hersteld en wel is, zoo doet men het geheel af.
  
  Verklaring van Plaat XXXXIII Fig. 1.Op Plaat XXXXIII Figuur 1 ziet men eene Koe afgebeeld, volkomen onder het haam staande en reeds melk gevende.
  
  
  a
  Is de Koe, op zijde te zien.
  
  
  b
  De gordel of singel, om de voorschoft gegespt, waaraan de touwen van het haam zijn vast gemaakt.
  
  
  c
  Het touw van het boveneinde van het haam.
  
  
  d
  Het touw van het ondereinde van het haam.
  
  
  
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.e
  De staart van de Koe, door de bovenste opening van het haam gestoken.
  
  
  f
  Het haam tegen de, klink gesloten.
  
  
  g g
  De achterpooten, gedurende het melken vastgebonden.
  
  
  h
  De Boerin, melkende de biest.
  
  
  Beschrijving van een melk- of speenbuisje.Wij kunnen niet nalaten te dezer plaatse melding te maken van een klein werktuig, het welk Melk- of Speenbuis genaamd wordt. Het is een langwerpig zilver buisje, aan het eene einde dun en spits afloopende, en met een stompe punt eindigende, zijnde dit spitse einde niet veel dikker dan een breinaalde: het ander einde loopt allengs wijder uit, en eindigt met eene ronde opening, zoo dat de geheele gedaante, van dit kleine werktuig, zeer gelijk is aan een langwerpig trompetje. Aan het wijd uitloopend einde is een ringetje vastgesmeed, en in het dunne einde zijn in drie zijden van het buisje eenige gaatjes.
  
  Verklaring van Plaat XXXXIII Fig. 2 en 3Op Plaat XXXXIII Figuur 2 en 3 ziet men dit buisje in deszelfs natuurlijke grootte afgebeeld, en wel aan beide zijden, zoo dat men de plaatsing van alle de daarin zijnde gaatjes kan zienZoodanige Melk, of Speenbuizen worden gemaakt door, en zijn te koop bij alle Zilversmits en Kashouders te Leyden..
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.Dit buisje wordt door vele Landlieden, inzonderheid in Rijnland, omstreeks de Stad Leyden, gebruikt, wanneer in de speenen geene genoegzame doortogt van de melk is, het welk bij Koeijen, welke voor het eerst gekalfd hebben, met de eerste biest, ten aanzien van een of meerder speenen, wel het geval is: als dan wordt dit buisje Gebruik van hetzelve.door hun voorzigtig in de speen, waarin zulks noodig is, ingewerkt, als wanneer de in hetzelve zijnde gaatjes, binnen in de melkwegen tegen de melkvaten en klieren aankomende, de melk daaruit ontvangen, welke dan door de wijdste trompetsgewijze opening, welke buiten de speen is, uitvloeit: het ringetje dient, om er een lintje of bandje door te steken en het daarmede aan de speen vast te strikken.
  
  Door deze behandeling worden die speenen, waaraan deze bewerking noodig geoordeeld wordt, genoegzaam geopend, zoo dat zij vervolgens zonder dit buisje kunnen gemolken worden, wel te verstaan, wanneer er geene ongemakken bij zijn, welke eene andere bewerking en ook andere geneesmiddelen vereischen, en welke men te zijner plaatse onder de ziekten zal beschreven vinden.
  
  Overgang tot het beschrijven der ziektens, aan welke de Koeijen somtijds, na het kalven, onderhevig zijn.Na het afhalen der nageboorte van de Koeijen, het inwerken van derzelver baarmoeder, ingeval van uitzakking, en an-dere het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.daartoe betrekkelijke zaken, te hebben beschreven, zoo moeten wij ook melding maken van die ziektens, welke de Koeijen, na het kalven, kunnen overkomen; waaronder er echter zijn, door welke de Koeijen ook op andere tijden kunnen worden aangetast, maar waarvan de oorzaken veelal in het voedsel, het welk de kalfdragende Koeijen, gedurende hare dragt gebruiken, te zoeken zijn; alzoo dezelve door een al te rijkelijk en een al te vermakend voeder, een overvloed van vet, sappen en bloed krijgen, hetgeen voor haar, bij het kalven, vooral in de zomermaanden, zeer gevaarlijk kan worden en ziekten veroorzaken, die uit eene al te groote vetheid, welke gedurende de dragt ontstaan is, haar begin nemen; waarbij nog komt dat de sappen, welke in den zomer, door de hitte van den dag, scherp geworden zijn, benevens het gesmolten vet, het welk voor een gedeelte weder in het bloed overgaat, (wanneer de uitwaseming van het ligchaam, door de koelte van de nacht, plotseling wordt gesluit of ophoudt) als de aanleidende oorzaak van bederf in het bloed en van verandering der vaste deelen kan worden aangemerkt; welke zich niet eer ontdekt, dan bij de gewigtige omkeering, welke door het kalven, in het ligchaam der Koe, veroorzaakt wordt: dewijl dan, de als slapende zaden van ongemakken, in zooda-
  
  
  
  
  
  
   nige het rundvee.IV. Afd. IX. Hoofdst.koortsen en ziekten, te voorschijn komen, welke voor de kalvende en gekalfd hebbende Koeijen, zoo gevaarlijk en somtijds doodelijk zijnZie het meermalen aangehaalde werk van J. gunther eberhard, tweede Hoofdstuk.
  In de eerste plaats moeten wij dan sprekenDe ontsteking der baarmoeder of moerziekte. van de ontsteking der Baarmoeder of zoogenaamde Moerziekte.
  Wij hebben over deze ziekte wel het een en ander in eenige werkjes aangeteekend en door sommige Landlieden opgemerkt gevonden, dan daar dezelve, naar ons inzien, het volledigste en best aaneengeschakeld behandeld is door den, reeds meermalen door ons
    aangehaalden, Heer j. gunther eberhard, zoo zullen wij deze ziekte, volgens zijn leiddraad beschrijven.
  De ontsteking der baarmoeder is eene ziekte, welke bij gekalfd hebbende Koeijen, dikwijls voorkomt, door velen niet regt gekend en veeltijds slecht behandeld wordt, moetende men door die ziekte zoodanigen toestand verstaan, als de baarmoeder geheel of gedeeltelijk opzwelt en verhit wordt, en daarbij koorts en gevaarlijke toevallen komen. Deze omstandigheden kunnen door uit- en inwendige oorzaken ontstaan, bij of na het kalven, alsmede bij het verleggen van het Kalf; en zelfs wel bij Koeijen welke niet met Kalf zijnIdem, §. 489 en 490..
  Als uitwendige oorzaken van de oorste-
    
  
  het rundvee
  IV. Afd. IX. Hoofdst.king der baarmoeder, kan men aanmerken! 1o. van buiten aangebragt geweld; 2o. harde behandeling bij eene gemakkelijke verlossing; 3o. moeijelijke verlossing; 4o. gevatte koude na de verlossing; 5o. het ruuw afhalen Uitwendige oorzaken van de ontsteking der baar moeder.der nageboorte; en 6o. het verkeerdelijk afplukken der trechterkommetjes of holtens, waarin de beljen of moederkoekjes hebben vastgezeten, en tegen welke verkeerde en slechte handelwijze, hier voren gewaarschuwd Inwendige oorzaken van de ontsteking der baarmoeder.isZie hier voren, in dit Hoofdstuk, bladz. 359. in de noot.. Als inwendige oorzaken kan men tellen: 1o. zoodanige ligchaams gesteldheid, welke vette en weldoorvoedde Koeijen, door het heete zomerweer verkrijgen; 2o. een ziekelijke toestand, welke de baarmoeder van andere ligchaamsdeelen als overerft; en 3o. mogelijk ook die veranderingen, welke door schadelijke en ondienstige genees- en huismiddelen in het ligchaam en op de gezondheid der kalvende of gekalfd hebbende Koe wordtvoortgebragtZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 491 en 492..
  De meest algemeene oorzaken van de ontsteking der baarmoeder.Van alle de, zoo uit- als inwendige oorzaken, welke de ontsteking der baarmoeder ten gevolge hebben, zijn de meest gemeene, de vetheid en volsappigheid der dragende Koeijen, en welke inzonderheid voor haar gevaarlijk wordt, wanneer de kalftijd, in de heetste zomermaanden, invalt. Indien dan eene goede weide, en weinig beweging,
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.hun ligchaam met vele, ten dele nog raauwe, onbereide sappen opvult, dan behoeven deze slechts, door den arbeid der verlossing, sterker in beweging gebragt, en met meer geweld en in grooter menigte, naar de geboortedeelen gedreven te worden, om de ontsteking der baarmoeder te veroorzaken, vermits dezelve, door haar maaksel en veelheid van bloedvaten, daar voor zeer vatbaar is: echter zijn de menigte der sappen en het vet, met de daaruit ontstaande raauwheid van dezelven, niet als de eenige oorzaken van deze neiging tot ontsteking der baarmoeder, onder het rundvee, aan te merken; alzoo het schijnt dat eene andere eigenschap, van hare sappen, daartoe medewerkt, waarvan men de oorsprong niet in de hitte, waarvoor ze in den zomer blootstaan, te zoeken hebbe, daar het bijna zeker is, dat, bij de Koeijen, door de afwisseling van hitte en koude, en door eene dikwijls belette uitwaseming, eene galachtige en rottige scherpte ontstaat, welke zoo lang werkeloos blijft, tot dat dezelve (wanneeer het geheele ligchaam door den arbeid, ter verlossing, en het daarop volgend kalven, als in eene natuurlijke wanorde gezet wordt,) zich in koortsige bewegingen openbaart: en het welk zoo veel te zekerder zal volgen, hoe meerder de Koe aan persingen en pijnen, gedurende de verlossing is blootgesteld geweest. Door het veelvuldige vet, het welk zich, bij eene al te groote vetheid, in het bekken der Koe aanzet, kan
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd IX. Hoofdst.ook de verlosing vertraagd, ook zwaarder en moeijelijker worden, daar echter het vet meestal, door het uitkomend Kalf wordt te zamen geperst, zoo kan men nagaan hoe gemakkelijk, door het overvloedige vet, ontstekende verstoppingen in het bekken van kalvende Koeijen; alsmede door kwetsing, om en in de geboorte-deelen, ontstaan kunnenZie het meergemelde werk van eberhard, §. 493 en 494..
  Middel, het welk gebruikt wordt om de ontsteking der baarmoeder voor te komen.Ten einde dit kwaad voor te komen, zijn vele Landlieden gewoon, om, eenige weken voor den kalftijd, de Koe eene soort van dragt, op eene der billen te zetten, waartoe zij zich bedienen van den zwarten Nieswortel (Helleborus virid. Linn.) of wrangwortel, zoo als men die hier te lande noemt, en welke zij in een gat, tusschen vel en vleesch, steken, en daardoor eene sterke ettering veroorzaken: en daar de Koe hieraan veel pijn heeft, en gedurende dien tijd niet veel eet, zoo vermindert het vet en de volbloedigheid eenigzins tegen den kalftijd. Deze vermindering van bloed zoude wel, door eenige aftapping van hetzelve, spoediger te bewerken zijn, doch mogelijk zoude het overvloedig vet, daardoor, zoo spoedig niet verminderen als door de pijn, welke door de gezette dragt veroorzaakt wordt, als mede door de ettering en verminderde eetlust, om welke reden de
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.Heer eberhard oordeelt dat deze handelwijs der Landlieden niet geheel te verwer pen is: ook schijnt het zetten van den wrangwortel nog in een ander opzigt voor het aderlaten te verklezen te zijn, daar het eene afleiding is van de in het ligchaam der Koe zittende scherpte, welke gedurende den zomer in hetzelve vergaderd is. Nogtans meent de Heer eberhard tegen het gebruik van den wrangwortel, eenige bedenkingen te hebben; vreezende hij, dat door het zetten van denzelven, vooral, indien zulks kort voor den kalftijd gedaan wordt, en door den daaruit ontstaanden pijn en ziekelijkheid, eene neiging tot koortsen en ontstekingen in het ligchaam der Koe kan gebragt worden, welke door de verlossing en de daarmede verbondene omstandigheden, des te spoediger in eene volkomene ontsteking der baarmoeder zou kunnen uitloopen; en om deze reden wenscht hij dat kundige Landlieden, ter opheldering van een zoo gewigtig gedeelte der vee-artzenijkunde, naauwkeurige waarnemingen deden, en aan het publiek mededeelden, wegens het goed of kwaad gevolg van dit door hun gebruikt wordend voorbehoedings-middel, en dat onderzocht wordt, of men niet, in plaats van den zeer prikkelenden wrangwortel, de gewoone snoerdragt, en wel op de gebruikelijke zachte wijze, tot dat einde zou kunnen bezigenZie het meermalen aangehaalde werk van everhard, §. 495 en 496..
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.De ontsteking der baarmoeder en van de daarbij gelegene deelen, wordt uit de volgende kenteekenen ontdekt. De Koe wordt of onmiddelijk na het kalven, of ook wel eerst op den tweeden dag en zelfs later, Tekenen van de ontsteking der baarmoeder.door die ziekte overvallen. In de eerste plaats verdwijnt de eetlust, en men ontdekt daarentegen een zoo veel sterker dorst, terwijl er echter ook gevallen zijn, waarbij geen dorst plaats heeft; voorts brandigheid over het geheele ligchaam, met eenen radden en veelal sterken-polsslag; de Koeijen staan onrustig, in het gaan slingeren zij met het achterlijf heen en weer, en de tred met de achterpooten is gebrekkelijk en pijnlijk. In het begin der kwaal wordt eene opstopping van het water en van den afgang ontdekt, alsmede dat de Koeijen, ter loozing van hetzelve, dikwijls vergeefsche pogingen doen; de teeldeelen vertoonen zich uitwendig zeer klein en zamengekrompen: ook houden de Koeijen, zoo dra zij door deze ziekte overvallen worden, op met melk te geven, terwijl echter de uijers gespannen blijven, evenwel keert de melk niet te rug, maar blijft in de melk-aderen zitten. Ingeval de ziekte hevig is, zoo vervroegen alle de hier bovengemelde toevallen; zij blijven liggen, zijn benaauwd en onrustig, knersen op de tanden, kermen, en slaan met de pooten en den kop. Gedurende de benaauwdheid, zwelt de regterzijde eenigzins op, en wanneer de benaauwdheid vermindert, dan slinkt de zijde weêr; bekomt de
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.ontsteking de overhand, zoo blijft de regterzijde gezwollen, en de Koe begint ook aan de linkerzijde en aan het geheele achterlijf, tot boven aan het kruis sterk te zwellen; de koorts en de onrustigheden, benevens de anderen toevallen, vermeerderen: uit de ontsteking ontstaat het koud vuur: zij slaan met den kop en de pooten geweldig heen en weder, en steken eindelijk de vier pooten regt uit, waarop onmiddelijk de dood volgt. Indien de ziekte hevig is, sterven zij somtijds in vier-en-twintig uren, nadat de toevallen begonnen zijnZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 497..
  Uit- en inwendige blijken van de ontsteking der baarmoeder, na den dood, en bij het openen der Koe.De huid van de Koeijen, welke aan deze ziekte gestorven zijn, is geweldig opgespannen, en kan dus van het ongeopende ligchaam niet worden afgenomen, het welk anders zeer gemakkelijk geschiedt, maar men is verpligt het ligchaam te openen, waardoor dan de pens en darmen met geweld uitspatten. Na de opening ontdekt men, door zeer onderscheidene teekenen, dat de ontsteking aan de pens en andere daaraan liggende deelen, hun van de baarmoeder is medegedeeld. Wanneer men vervolgens meer ruimte verkregen heeft, ziet men de baarmoeder verbazend groot uitgezet, en nog even wijd, als in het tijdstip, toen het Kalf werd afgehaald. De zelfstandigheid der baarmoeder is veel grooter geworden, derzelver wan-den het rundvee.
  IV. Afd IX. Hoofdst.zijn ter dikte van eene hand breed opgezwollen, en haar geheele weefsel met een geleiachtige, slijmige stoffe opgevuld. Voorts heeft alles een blaauwachtig aanzien, eveneens of het met bloed opgeloopen ware: in den zomer heeft het een zwartachtig aanzien. In de holte der baarmoeder zelve, wordt een gelijksoortig geleiachtig slijm aangetroffen, en deze stoffe vindt men ook tusschen vel en vleesch in het geheele achterlijf, zoo verre het opgezwollen was. En hoewel de opgespannen uijers, zoo lang als de Koe leefde, geen melk wilden geven, zoo ontlast zich nu, wanneer men de speenen terstond na het sterven afsnijdt, dikwijls zulk eene groote hoeveelheid van de in de melk-aderen opgehoopte melk, dat men somwijlen een' halven emmer vol daar meê kan opvullenZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 498..
  Gevolgen en uiteinde van de ontsteking der baarmoeder, wanneer deze ziekte langduurt.Indien echter de ziekte minder hevig is, dan kan dezelve langer, zelfs wel eenige weken, duren, en evenwel de Koe er aan sterven, al ware het ook, aan de daaruit ontstane kwade gevolgen. Deze gevolgen zijn, behalve het doodelijk koudvuur, de verettering en de verharding der baarmoederIdem, §. 499..
  Het uiteinde dezer ziekte is, derhalve, van vierderlei aard; want dezelve eindigt in het koudvuur, of in eene verettering, of
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.in eene verharding, of in eene heilzame oplossing der ontsteking, op welke eene volkomen herstelling volgtZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 500..
  Maar heeft de natuur de ontstoken baarmoeder, door zoodanige oplosfing of verdeeling Oorzaak van de verettering der ontstoken baarmoeder.der stoffe, niet terstond kunnen redden, dan ontaardt dezelve in eene verettering of verharding, zoo al bij dit alles die hevigheid, of die kwade eigenschap der sappen, welke anders het koudvuur veroorzaken, mogt ontbreken. De baarmoeder kan of geheel, het welk doorgaans doode lijk is, of slechts in eenige deelen van derzelver vliezen, waaruit zij bestaat, en in het tusschen dezelve zijnde celachtig weefsel, Teekenen van deze verettering.tot ettering overgaan. Wanneer, in dit geval, de etter uitgestort wordt in de holte der baarmoeder, dan kan dezelve afloopen, of door behoorlijke middelen naar buiten gebragt en de Koe behouden worden. De etter is, in het begin, altoos het minst van eene kwade hoedanigheid, en is slechts een blijk van ettering en niet van koudvuur, hoewel de ettering somwijlen ook van een' brandigen aard kan zijn. Doch als de zuivere heete brand (gangraena) de baarmoeder, of een groot gedeelte van dezelve aantast, dan sterft de Koe veel te spoedig, dan dat dit kwaad, door uitvloeijing van kwaadaardigen etter
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.(putrilago sphacelosa), kenbaar zoude wordenZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 501..
  Wanneer echter de koortsachtige bewegingen, waardoor de hitte van het ligchaam, met andere daartoe behoorende toevallen, Oorzaak van de verharding der ontstoken baarmoeder.wordt voortgebragt, vroeger ophouden, vóór en aleer nog de heilzame oplossing of verdeeling, of in derzelver plaats de ettering heeft kunnen geschieden, dan verandert het ontstoken, heete, en pijnlijke gezwel der baarmoeder, in een koud, verhard, en minder pijnlijk gezwel, dat tot de herstelling der Koe weinig of niets toebrengt. Want, ofschoon de Koe van die koorts, welke het koudvuur en een' plotselijken dood dreigde, nu ontheven is, zoo komt bij haar echter eene niet minder gevaarlijke sluipkoorts in derzelver plaats, waardoor de Koe langzaam wordt uitgemergeld, en tot haar einde geleid. Doch haar dood kan spoediger volgen, als de verharding der baarmoeder eindelijk in een kankerachtige, en door een scherp uitvloeijend vocht zich ontdekkende, verzweering overgaatIdem, §. 502..
  Teekenen van deze verharding.Het kenteeken, waardoor men gewaar wordt, dat de ontsteking der baarmoeder in een dusdanig hard gezwel veranderd zij, bestaat ten deele, in het gebrek van blijken eener voorafgegane verdeeling, of ontstane
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.ettering, uit de koorts, welke in eene sleepende koorts veranderd is, en uit de voortdurende moeijelijke beweging en tred der Koeijen, en ten deele ook, en wel met de meeste zekerheid, door het gevoel: alzoo de buik, gedurende dezen toestand, niet alleen omtrent even dik en hard blijft, als hij eerst geweest is, maar de mond der baarmoeder is ook, op het gevoel met den vinger, aanmerkelijk hard, dik en oneffenZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 503..
  Hoe te handelen in gevallen, waarin de teekenen en toevallen ontbreken, welke de ontsteking der baarmoeder aanduiden.Maar, daat het somwijlen gebeurt, dat de graad der ontsteking van de baarmoeder zeer gering is, of dat de toevallen ontbre ken, waardoor het best in het begin kenbaar wordt, dan is de bepaling van het on derscheid dezer kwaal van alle andere zeer moeijelijk. In een geval, waarbij men uit een' haastigen, snellen en harden polsslag, zijnde drie gewigtige eigenschappen van de pols, waardoor eene ontsteking, in het een of ander gedeelte van het ligchaam, wordt aangetoond, en uit andere dit aanduidende toevallen, met regt eene, in het ligchaam van het beest verborgen, ontsleking veronderstellen mag, en waarbij men echter de zitplaats van dezelve, door andere handgrepen en onderzoeking, niet heeft kunnen uitvinden; in zulk een geval, behoorde men de moederschede te onderzoeken, ten einde gewaar te worden, of dezelve ook door
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.eenige ontsteking aangedaan zij, en bevindt men dit, dan behoeft men aan de ontsteking der baarmoeder niet meer te twijfelen, om dat de schede altoos eenig aandeel heeft in de ontsteking, waardoor de baarmoeder is aangetastZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 504.
  Voortee kenen van beterschap in deze ziekte.Behalve het geen in het verhandelde reeds gezegd is, dienen wij hier nog aan te merken, dat, als de ziekte reeds eenige weken geduurd heeft, het een goed voorteeken van beterschap is, wanneer men onder de mest van de Koe, bloed met slijm ontdekt, doch welk laatste men wel moet onderscheiden van etter, terwijl men, indien deze gezien wordt, meer aan eene ettering van de baarmoeder, welke in de naast liggende darmen doorgebroken is, zou dienen te denken, waarvoor men in het geheel geen voorteeken stellen kan. Doch veelal volgt, vooral in het begin, de verdeeling van de ontsteking door zweet, bij de crisis, die op de vierde, zevende, negende, elfde, of veertiende dag plaats heeftIdem, §. 505..
  Onderscheid in de polsslag.Wegens den zoo even gemelden polsslag, oordeelt de Heer eberhard, vóór dat hij tot iets anders overgaat, zich nog nader te moeten verklaren, terwijl de leer hiervan niet alleen hier, in de te verhandelen ziekte van kalvende Koeijen, maar ook in de geheele Vee-artzenijkunde, van zeer veel
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.beteekenis is. Haastig (frequens pulsus) wordt de pols genoemd, wanneer het getal polsslagen, welke men in ééne minuut gewaar wordt, het gewoon getal polsslagen van een gezond beest verre overtreffen. Dit, indien alles gelijk staat, is een algemeen teeken van koorts, van welken aard dezelve ook zijn moge. Doch hierbij is aan te merken, dat de, schielijkheid der pols niet naar de menschelijke, maar naar het, aan gezonde beesten eigen, getal van polsslagen moet berekend worden. De pols slaatMen voelt de pols, bij de Koeijen, zeer duidelijk tusschen het oog en het oor, aan een' polsader, die over het jukvormig uitsteeksel van het slaapbeen (process. zygomat. oss. temp.) loopt., bij eene gezonde Koe van middelbare jaren, in ééne minuut, 35 tot 40 malen. Hard, durus pulsus wordt de pols genoemd, wanneer door de slagader aan den top van den vinger zulk een gevoel wordt aangebragt, als of dezelve tegen eene plank sloeg. Dit is een algemeen teeken van ontsteking in het ligchaam: evenwel kan, bij de ontsteking van eenig gedeelte des dierlijken ligchaams, deze eigenschap der pols wegblijven, en evenwel de ontsteking des te heviger zijn, gelijk dit doorgaans, (volgens eberhard) bij de darm jigt der dieren plaats heeft, waarin de pols dikwijls schijnt te ontbreken, en het welk ook in eene gevaarlijke longen- en andere ontsteking plaats kan
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.hebben; in welke, en in meer dergelijke gevallen, zich een Vee-Doctor, door de, hem zoo noodzakelijke, schranderheid en goed oordeel moet weten te helpen, en zich licht in zulk eene duisterheid te verschaffen, het zij uit de toevallen, het zij uk andere aanwijzingen, die uit de, buiten het ligchaam gelegen, zaken, genomen zijn. Snelheid der pols (celeritas pulsus), waardoor alleen de aard en de wijze betekend wordt, hoe de door bloed verwijde polsader zich weder gewoon is zamen te trekken, en het bloed verder te stuwen, is wezenlijk van deszelfs gezwindheid (frequentia pulsus) te onderscheiden. Snel is derhalve de pols, als de op het hoogst uitgezette polsader, met groote levendigheid en met meerder verhaasting, als gewoonlijk bij eene gezwinde pols plaats heeft, zich weder zamentrekt, en zich daardoor als scherp en puntig aan den vinger doet gevoelen. Dan hoewel deze eigenschap der pols bij de koorts dikwijls een teeken is van eene gesteldheid des bloeds, welke tot ontstekende verstoppingen overheld, zoo kan men hetzelve echter, in alle gevallen, niet als onfeilbaar aannemen. Want, daar dit slechts aan eene vermeerderde aandoenlijkheid van het hart en de bloedvaten, als mede aan eene grootere prikkeling, welke in de vloeibare deelen zich bevind, mag toegeschreven worden, zoo blijkt daaruit, waarom men dezelve even zoo wel in Gal-Rot- en het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.andere koortsen, als in ontstekende ziekten waarneemtZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 506.
  Wat de behandeling der ziekte zelve betreft, zoo dienen, op het oogenblik, dat dezelve bij de Koe ontdekt wordt, de krachtigste Behandeling van de ontsteking der baarmoeder, en middelen, van welke men gebruik dient te maken, zoo dra deze ziekte bij eene Koe ontdekt wordt.middelen, waardoor de ontsteking kan geweerd worden, gebruikt te worden. Vooral moet men eene ruime aderlating aan eene der achterpooten doen, en, naar mate van de grootte en sterkte der Koe, vier tot zes en meerder ponden bloeds aftappen. Deze aderlating moet men, na verloop van vier of zes uren, herhalen, doch in eene mindere maat, en niet boven de twee of drie ponden, en men moet daarmede in een' gelijken tusschentijd voortvaren, tot dat de hevigheid der toevallen merkelijk verminderd isIdem, §. 507..
  Nadat de eerste aderlating gedaan is, en vervolgens alle uren, moet men het beest een der poeders, met een genoegzame hoeveelheid water gemengd, ingieten, bestaande dezelve, volgens het voorschrift van eberhard, in:
  
  
  Nitri depur.
  
  
  
  Sal. mirab. Glaub.
  
  
  
  Sal. Ammoniac. pur. ana
  unc. β.
  
  
  Pulv. Camphor.
  scrup. β.
  
  
  M.F. pulv. d. ad vitr. zijnde de dosis, alle uren, een drachma (vierendeel loods).
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.latende men de Koe ook tevens rijkelijk van den drank, met meel vermengd, drinken. Voorts wordt aan dezelve onmiddelijk een klisteer gezet, bestaande (volgens het voorschrift van denzelfden Schrijver) in:
  
  
  Rad Alth.
  
  
  
  Herb. Alth. ana.
  dr. ij.
  
  
  Flor. Chamom. vulg.
  unc. β.
  
  
  Flor. Samb.
  dr. ij.
  
  
  C.F. Species. S. moetende dit tot een klisteer in water gekookt worden, dat er anderhalf pond vocht overblijve, na dat het door een doek is geloopen; vervolgens moet er een half lood Salpeter in opgelost worden, en twee lepels lijn- of raap-olij bijgedaan, als het zal gezet worden.
  
  en een warme omslag, bestaande (al mede volgens het voorschrift van meergemelde Schrijver) in het volgende, als:
  
  
  Rad. alth.
  unc. iij.
  
  
  Herb. alth.
  manip. iv.
  
  
  Flor. Melilot.
  
  
  
  Flor. Chamom. rom.
  
  
  
  Flor. Samb. ana.
  m. iβ.
  
  
  Farin. Sem. Foem. Graec.
  unc. iv.
  
  
  C.C.F. Spec. pro Catapl. zijnde dit kruiden tot een papachtigen omslag.
  op de teeldeelen, het kruis en over den buik worden gelegd, en met een gordel behoorlijk vastgemaakt. Het klisteer herhaalt men, om
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.de zes of acht uren, en men vernieuwt of warmt daarbij telkens den omslag, indien men bevindt dat dezelve niet meer laauwwarm is. Van deze middelen dient men zich bij de Koe, met geduld en aanhoudend te bedienen, tot dat de ziekte eindigt, of verminderd is; terwijl deze, en gelijksoortige middelen (volgens het oordeel van den Heer eberhard) de eenige zijn, door welke de ontsteking kan worden weggenomen, en men alle andere, vooral de zoogenoemde huismiddelen, welke doorgaans tegenstrijdige, en dikwijls zeer schadelijke middelen bevatten, daarbij geheel moet weglaten. Ook dient men (volgens die Schrijver) volstrekt geene andere dan deze middelen te gebruiken, om de nageboorte te ontlasten, indien dezelve te gelijken tijde nog geheel of gedeeltelijk in de ontstoken baarmoeder mogt zijn blijven zitten. Wanneer bij het gebruik van de zoo even gemelde middelen, een gunstig zweeten ontslaat en vermindering van alle toevallen plaats hebben, het welk veeltijds op den vierden dag geschiedt, (op welken dag ook de dood kan volgen, als de ziekte zeer hevig is,) dan moet men de Koe wel toedekken, en het zweeten gaande houden, door aan dezelve veel doch laauw drinken te geven, en tevens door het laten voortgebruiken van de zoo evengemelde poedersZie het meergenoemde werk van eberhard, § 508, en in de, achter dat werk gevoegde, lijst der geneesmiddelen, de voorschristen No. 6, 12, en 7..
  
  het rundvee.
   IV. Afd. IX. Hoofdst.Wanneer de ontsteking tot den uitersten graad bij de Koe gekomen is, en men, na drie aderlatingen gedaan te hebben, geene zachtheid in de pols, ingeval zij te voren hard geweest is, ontdekt, of men wordt Middelen, en behandeling, ingeval de ontsteking der baarmoeder tot den uitersten graad gekomen is.eene groote en volle pols, indien dezelve te voren klein en zwak was, zonder vermindering in de hevigheid der toevallen, gewaar, en men dus te vreezen heeft, dat het koudvuur als mede de dood van de Koe nadert, dan moet men nog één of twee pond bloed aftappen, en aan de Koe daarna de zoo even aangeprezen poedersZie hier voren, in dit Hoofdstuk, bladz. 385. in een half pintje afgekookte Kina, alle twee uren, ingeven; moetende dit afkooksel, volgens het voorschrift van eberhard, uit de volgende hoeveelheid bestaan, en, op de volgende wijze, worden vervaardigd, namelijk:
  
  
  Pulv. gross. Cort. Chin. opt.
  unc. iv
  
  
  D.S. welk Kina-poeder, in genoegzaam water, twee uren lang moet koken, tot dat er acht ponden van het vocht overig zijn, waarna men het door eed doek laat loopen en het in flesschen doet.
  
  Met dit ingeven moet men zonder verzuim aanhouden, en eene gelukkige uitkomst afwachten, die, zoo zij immer mogelijk is, na eene naauwkeurige waarneming
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.van alle hier gemelde regelen en voorwaarden, wel zal volgen. Eene genezing met goede Kina is wel eenigzins kostbaar, nogtans kan daarvoor (volgens het gevoelen van eberhard) geen ander middel in de plaats gesteld worden, zelfs niet de bast van den Wilgen-, Kastanje- of Esschenboom, het eenige zou de Arnica-wortel zijn. Doch eene gelukkige genezing, met de Kina bewerkt, vergoed zeer wel de gedane kosten, en op het laatst is zoodanige, eenigzins kostbare, genezing, naar de omstandigheden, toch niet duur te rekenenZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 509, en in de, achter dat werk gevoegde, lijst der geneesmiddelen, het voorschrift No. 13..
  Welke middelen en behandeling aan te wenden zijn, ingeval de ontsteking der baarmoeder tot verettering is overgegaan.Wanneer echter de ontsteking der baarmoeder tot eene verettering is overgegaan, dan moet men dagelijks eenige keeren het hier voren gemeldeZie hier voren, in dit Hoofdstuk, bladz 357. afkooksel van Water-wilgen met het slijm van garst, haver, of lijnzaad, vermengd met een weinig honig, laauwwarm in de baarmoeder inspuiten; bekomt men hierop beter etter, en verminderen ook de toevallen, zoo kan men op het laatst, om den al te grooten toevloed van vochten naar de baarmoeder, tegen te gaan, tot opdrooging en volkomen genezing van dezelve, de volgende, en wel dezelfde aldaarIdem, bladz, 358. aangeprezen, inspuitingen met Kalkwater en Mijrrhe, en ten laat-met het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.het ook aldaar gemelde Water van Goulard, te werk stellenZie het meergenoemde werk van eberhard, § 510..
  Doch wanneer uit de ontsteking eene verharding van de baarmoeder mogt ontstaan zijn, dan moet men, vooral in het begin, Aan te wenden middelen, ingeval de ontsteking der baarmoeder tot verharding is overgegaan.door een aanhoudend gebruik van oplossende middelen, die daartoe dienstig zijn, de verzachting van dezelve zoeken te bewerken, en hiertoe prijst de Heer eberhard, boven alle andere middelen, de twee volgende aan, namelijk:
  
  1o.
  Men ontbinde in 8 lood goede wijnazijn, even zoo veel witte potasch, die men sijn gewreven of gedrukt, bij een koffijlepeltje te gelijk, er bij doet, tot dat er geen opbruisschen meer plaats heeft, doch de azijn moet men in een bekwaam ruim glas doen. Dit vocht laat men terstond door vloeipapier zijgen, en geeft zulk een portie, die men met tweemaal zoo veel water verdunt, dagelijks tweemaal aan de Koe in.
  2o.
  Pulv. Chalyb. Tartar. Edinb, unc. ij. Div. in XVI p. aeq. S. om 's morgens en 's avonds een poeder, in een half pond water opgelost, aan de Koe in te gevenZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 511, en in de, achter dat werk gevoegde, lijst der geneesmiddelen, de voorschriften No. 14 en 15..
  
  
  het rundvee.IV. Afd. IX. Hoofdst.Elk kundig Vee- Doctor en Landman zal genoegzaam begrijpen, dat het bij deze, als mede bij alle andere ziekten, veel aankomt op ligt verteerend voeder en drank, zuivere lucht, voorbehoeding tegen hitte en koude, en zindelijkheid van stallen, zonder dat wij daarvan omstandiger behoeven te spreken.
  In de tweede plaats moeten wij sprekenOvergang tot het beschrijven van de verdere ziektens der gekalfd hebbende Koeijen, waardoor zij niet kunnen blijven staan. van die ziektens, waardoor de Koeijen, na gekalfd te hebben, niet kunnen opstaan, maar blijven liggen.
  Tot nader verstand hiervan, moeten wij melden, dat eene gezonde Koe, door afmatting, wel genoodzaakt kan zijn, om eenigen tijd na het kalven, op den grond te blijven liggen, doch dit blijven liggen wordt alhier niet bedoeld, alzoo daarbij het vermogen niet ontbreekt van te kunnen staan, maar wij bedoelen zoodanigen toestand, waarin de Koe, door bij, of na het kalven zich openbarende ziekten en toevallen, het vermogen van te kunnen opstaan, ontbreekt: en welk onvermogen van op de pooten te kunnen staan, zich somtijds terstond of op den eersten dag na het kalven, en somtijds later openbaart.
  Wanneer men ziet dat gekalfd hebbenWaarin dezelve bestaan. Koeijen niet kunnen opstaan, dan wordt dit gemeenlijk aan een der drie volgende ziektens toegeschreven, als 1o. aan de Wolf in de Staart; 2o. aan de Ontsteking der Baarmoeder of Moerziekte; en 3o. aan het niet in de Uijers schieten van de Melk, of het blijven liggen aan de Melk, waarbij
    
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdstsommige nog als een vierde oorzaak beschouwen, het springvuur, zoodanig genaamd naar deszelfs werking.
  Van deze vier oorzaken zijn de derde en vierde het meest voorkomende: men vindt bij de ontsteking der baarmoeder mede wel gevallen, dat de Koe genoodzaakt is te moeten blijven liggen, maar daar bij die ontsteking, op zich zelven, geene krachteloosheid om te staan, ook geene verlamming der leden ontdekt wordt, zoo kan men voor het blijven liggen, in die ziekte, eene andere oorzaak opgeven, even als in andere hevige en pijnlijke ziektens, van welke het blijven liggen een gevolg is. Tot beter onderscheiding en opheldering der zaak, zullen wij derhalve van iedere oorzaak, van het blijven liggen, afzonderlijk spreken, en wel van die omstandigheden, waarin het blijven liggen zich bijzonder voordoet of alleen kenbaar is; en dus komt 1o. in aanmerking: De Wolf in de staart.
  De Wolf in destaart.Deze ziekte tast zoo wel kalfdragende als vare Koeijen aan; dezelve verzwakken er langzamerhand door, bijzonder de kalfdragende Koeijen; het welk ook oorzaak is, dat deze, de wolfziekte in de staart, ten tijde van het kalven nog hebbende, zich na het kalven niet op de beenen kunnen houden of eigenlijk niet kunnen blijven staan.
  Deze ziekte, als mede de daartegen aan te wendene geneesmiddelen, zijn door ons beschreven bij de beschrijving van de huidziekten der Koeijen, weshalve dit hier niet
  
  het rundvee.IV. Afd. IX. Hoofdst.behoeft herhaald te worden, maar wij onze Lezers daar heen verwijzenZie in de volgende vijfde Afdeeling, in het vierde Hoofdstuk, op bladz. 106 tot 108..
  In de tweede plaats komt in aanmerking, de Ontsteking der Baarmoeder of zoogenaamde Moerziekte; dan deze reeds hier voren, in dit Hoofdstuk, beschreven zijnde,De ontsteking der baarmoeder of zoogenaamde Moerziekte. zoo kunnen wij thans overgaan tot het beschrijven van bovengemelde ongemakken aan of in de uijers der Koeijen, welke het blijven liggen van dezelve, na het kalven, ten gevolg hebben.
  In de derde plaats zouden wij dan moeten spreken van het aan de melk liggen der Koeijen, na het kalven, dan, dit door ons beschreven zijnde, bij het beschrijven van de klierziekten der Koeijen, zoo behoeft zulks alhier niet te worden herhaald, maar wijzen wij den Lezer naar die beschrijvingIdem, in het derde Hoofdstuk, op bl. 86 tot 90..
  Wij moeten dan nu alhier spreken van hetHet niet in de uijers schieten der melk, melkverplaatsing of melkvuur.  niet in de uijers schieten der melk bij gekalfd hebbende Koeijen, of eigenlijk van die melkverplaatsing, bij welke men gemeenlijk ontdekt, dat er onvermogen van te kunnen staan, of wel eene verlamming van de leden der Koeijen plaats heeft, en welk gebrek bij vele Landlieden, onder de naam van het Melkvuur, bekend is.
  Daar wij deze ziekte al mede door den Heer eberhard zeer volledig hebben be-
    
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdstschreven gevonden, zoo zullen wij, bij het geen wij er zelve van weten, bijzonder gebruik maken van de opmerkingen van genoemden Schrijver, en dezelve, volgens zijne leiddraad, beschrijven.
  Beschrijving van de melkverplaatsing, of het melkvuur.Door deze Melkverplaatsing of het Melkvuur, wordt dan niet alleen bedoeld het missen van melk in de uijer der Koe, ook niet eene verhinderde melkwording, het welk door uitteerende ziektens ontstaat, noch eene verstopping der uijers door taaije dikke melk, zoo als dit wel bij de ontsteking der baarmoeder plaats heeft, en ook niet dat gebrek in het melken, waarbij eene geheele opdrooging van den uijer, of het laten loopend der melk plaats heeft; maar men bedoelt hiermede zoodanige ziekte, waarbij de melk of derzelver voornaamste bestanddeel wel in genoegzame hoeveelheid aanwezig en van de aanvoerende vaten is opgenomen, maar in anderen, voor haar ongeschikte vaten, bij voorbeeld, tusschen vel en vleesch, of ergens elders, is uitgestort, en waarbij koorts en andere toevallen gekomen zijnZie het meergemelde werk van eberhard, §. 533..
  Teekenen van de melkver plaatsing, of het melkvuur.De melkverplaatsing of het melkvuur vertoont zich aldus. De Koe geeft de behoorlijke hoeveelheid melk, wanneer zij, na het kalven, voor het eerst gemolken wordt,
  
  het rundvee.IV. Afd. IX. Hoofdst.maar van dien tijd af blijft de uijer ledig en slap. Reeds op denzelfden, of op den volgenden dag, bespeurt men een week veerkrachtig gezwel aan den buik, het welk langs dezelve, van de borst tot den uijer, volgens den loop der melk-aderen, te zien en te voelen is, en door welk gezwel zelfs de achterschenkel van binnen wordt aangedaan, zoo dat het zich, daaraan, tot de hoogte welke regt tegen over den uijer is, uitstrekt, en naar beneden tot aan de kniehols- of hielen-geleding van den achterpoot komt, als wanneer de Koe blijft liggen. Terzelver tijd krijgt de Koe eene hevige koude, en er ontstaat koorts: gedurende die koude hijgt zij sterk. - De spieren aan de voorpooten en -schouders beven; de hoornen, de ooren en het uitwendige van den kop zijn, op het gevoel, koud; echter worden deze langzamerhand weder warm, en nu volgt er, in plaats van koude, eene hevige hitte, met eene radde, sterke pols en eindelijk zweet, dat het gemakkelijkste aan de voorpooten ontdekt wordt; hierop is de Koe vrij van koorts en bevindt zich eenigzins beter, tot er op nieuw koorts komt, welke op gelijke wijze begint en eindigt, worden deze tusschenpozingen korter, en duren de koortsen langer, dan eindigt de ziekte gemeenlijk met den dood der KoeZie het meermalen aangehaalde werk van j. gunther eberhard, § 534 en 535.
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. HoofdstVan het begin tot het einde der ziekte, blijft de Koe meestal stil liggen, in die rigting in welke gezonde beesten gewoon zijn te rusten: maar, gedurende de koorts strekken zij den kop regt vooruit op den grond en rigten dezelve vervolgens weder op; op deze wijze liggen zij zonder beweging en verleggen zelfs de beenen niet, welke men aan het einde geheel stijf bevindt; doch wanneer de ziekte derzelver hoogste trap bereikt heeft, ligt de Koe den kop in de eene zijde, als of zij wilde slapen, en in deze gestalte vindt men dezelve dikwijls doodZie het meergenoemde werk van eberhard, § 536..
  Wanneer men zoodanige Koeijen, na hun dood, opent, dan ziet men overtuigend dat het gezwel, langs den buik, en aan de achterschenkel, door de te rug gevoerde melk, is veroorzaakt; want wordt de huid afgetrokken, dan komen overal, uit de, bij den buik tusschen vel en vleesch afgescheiden of gescheurde, bloedvaten, vele druppels melk loopen, waaronder ook wel druppels bloed ontdekt worden; aan de rug en andere deelen, waaraan deze opgezwollenheid niet bespeurd was, is het vleesch onder den huid, als gewoonlijk, en aan de darmen en in de holte van den buik, heeft men, tot nog toe, niets tegennatuurlijks gevonden, het welk men konde rekenen op deze ziekte betrekking te hebbenIdem, §. 537..
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. HoofdstHet melkvuur is, in het algemeen, eene zeer heete ziekte der Koeijen, welke veroorzaakt wordt door een' krampachtigen toestand van de vaten en werktuigen, welke tot de afscheidihg der melk bestemd zijn, Oorzaken van de melkverplaatsing of het melkvuur.en welke toestand ontstaat uit eene te groote volsappigheid, waardoor deze ziekte meest ontdekt wordt bij volbloedige, vette en overvoerde Koeijen, of uit vuiligheden en schadelijke stoffen, waarmede het onderlijf is opgevuld, of wel uit beide te gelijkZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 538.
  Wijze van genezing der melkverplaatsing of het melkvuur.Als men de genezing dezer ziekte wil ondernemen, dan dient men vooraf wel te weten, welke de voornaamste verwijderde oorzaken van dezelve zijn; is de Koe (zegt eberhard) jong, volbloedig, welgevoerd en vet, of bevindt men zich in de eerste helft van het jaar, is het weer droog en koud, en hebben noorden- of oosten-winden lang achter elkanderen gewaaid, of is de voorgaande verlossing moeijelijk geweest, dan moeten er voornamelijk ontsteking werende middelen gebezigd worden, welke hoofdzakelijk in ruime aderlatingen bestaan; doch worden deze kenteekenen niet bij de Koe gevonden, en heeft men veeleer blijken of vermoeden, dat onzuiverheden alleen de oorzaak dezer ziekte zijn, zoo kan en moet men het aderlaten als onnodig vermijden;
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdstechter is het dikwijls noodig, dat, voor elke toediening van geneesmiddelen eene aderlating vooraf ga, al ware het alleen maar uit voorzorg, ten einde de dwaling voor te komen, welke men in het bepalen van de regte oorzaak mogte begaan hebben, en dus zou naauwelijks, in enkele gevallen, de aderlating kunnen worden nagelatenZie het meergenoemde werk van eberhard. § 539..
  Middelen, ingeval de ze ziekte uit te groote volsarpigheid ontstaat.In de eerste, soort van melkverplaatsing, dat ia, als dezelve uit eene te groote volsappigbeid onstaat, moet men, terstond in het begin, als de koude over is en de hitte der koorts toeneemt, aan de Koe, naar derzelve grootte en sterkte, vijf tot acht pond bloed op eenmaal uit de melk-aderen astappen, en dit ook wel nog eens herhalen, hoewel in eene mindere hoeveelheid, ingeval op de eerste aderlating geen betereschap en vermindering van toevallen volgt, en dat de Koe noch krachten genoeg heeft. Op zoodanige spoedige en sterke aderlating komt het veel aan, dewijl door eene enkele dusdanige aftapping, de volbloedige krampachtige toestand van de vaten op eenmaal wordt weggenomen, en de uitgeweken melk door de vaten weder kan opgetrokken en in den uijer geleid worden; vooral wanneer men de Koe met uit- en inwendige geneesmiddelen te hulp komt; men moet derhal-
  
   ve het rundvee.IV. Afd. IX. Hoofdst.spoedig een warme omslag van lijnkoeken, of havergort, of populier-bladen, met kamillen en vlierbloemen, of ook wel een omslag, bestaande (volgens het voorschrift van eberhard) in de volgende kruiden, als:
  
  
  Rad altheae
  unc iij.
  
  
  Herb. altheae
  manip. iv.
  
  
  Flor. Melilot.
  
  
  
  - Chamom. rom.
  
  
  
  - Samb. ana
  miß.
  
  
  Farin. Sem. Foen. Graec. 
  unc. iv.
  
  
  C.C.F. Spec. pro Catapl. zijnde kruiden tot een papachtigen omslag.
  warm tusschen doeken op den uijer leggen, en begint dezelve koud te worden, die weder warm maken. Na deze voorafgaande schikkingen, wordt de Koe, eenmaal daags, met een dunne en vlugtige zalf, bestaande mede volgens het voorschrift van eberhard, in:
  
  
  Ol. Olivar alb.
  unc j.
  
  
  Spirit. Sal. Ammon cum calce viv. ppt.
  dr. iij.
  
  
  M. exacte, ut fiat Linim. D. in vitro, cum amplo orificio & epistomio bene munito S. Eene vlugtige zalf, om daarvan dagelijks een vingerhoed vol in te wrijven.
  op het gezwollene van den buik en de achterschenkel, ja zelfs op het kruis, inge-
       
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdstwreven, zijnde dit in dergelijke gevallen, een krachtig en diep-indringend middel; en om de werking, van deze middelen, nog meer te ondersteunen, moet men ook nog een deel van het volgend zout, wanneer de koorts af is, tot een buikzuivering, aan de Koe ingeven: bestaande hetzelve, volgens het voorschrift van eberhanrd, in:
  
  
  Arcani duplicati.
  unc. iβ.
  
  
  D.S. zijnde dit een bijzonder purgeerzout, waarvan omtrent zoo veel, of, naar de omstandigheden, iets meer in genoegzaam water opgelost, aan de Koe moet worden toegediend, indien zij er afgang van zal hebben; doch buiten dit geval, en tot een ander oogmerk, is de gewone gift 2 drachma.
  
  of men neme ten zelven einde: 2 lood senebladen, en giete daarop een half pond kookend water; dit op eene warme plaats een half uur getrokken zijnde, laat men het vocht door een doek loopen, waarin men vervolgens 2 tot 3 lood Sal. Glauber. oplost. Deze dosis aan de Koe in eens ingegeven zijnde, werkt sterker als het vorige.
  of
  men laat 4 lood senebladen en 2 lood klein gesneden lorken-zwam (Agaric. alb) op een pond of meer kookend water trekken, zet het weg, om koud te worden, giet het vervolgens door een doek, en geeft het aan de Koe, op eenmaal, in.
  
  het rundvee.IV. Afd. IX. Hoofdst.Ook moet men, alle twee of drie uren, eens beproeven om de Koe te melken, en daarna de warme omslagen telkens weder opleggen; begint de melk weder in den uijer te schieten, dan moet men, bij het dikwijls melken, voortgaan met haar het zoo evengemelde bijzonder purgeer-zout toe te dienen, doch in kleinere hoeveelheid, als wanneer het zijne afgang verwekkende eigenschap verliest, en in plaats daarvan zijne oplossende, in de melk werkende krachten zoo veel te beter openbaartZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 540, en in de achter dat werk geplaatste Lijst der Geneesmiddelen, de voorschriften No. 7, 16, 17 en 18..
  Meent men integendeel, dat de oorzaakMiddelen, ingeval de ziekte uit vuiligheden of schadelijke stoffen, in het onderlijf zittende, ontstaat. der melkverplaatsing, niet in de volbloedigheid der Koe, of in hetgeen daarmede overeenkomt, te zoeken is, zoo is het evenwel raadzaam, haar het eerst de melk-aderen te openen en naar derzelver grootte en sterkte, twee tot vier pond bloed af te tappen, waarna men dezelfde uitwendige middelen gebruikt als reeds zijn opgegeven, terwijl men tevens aan de Koe buikzuiverende middelen toedient, die in dit geval sterker dan in het vorige moeten zijn, en waartoe dus het volgend poeder kan gebruikt worden, bestaande, volgens het voorschrift van eberhard, in:
  
  
  
  het rundvee.IV. Afd. IX. Hoofdst.Pulv. Kad. Jalapp.
  
  
  
  - fol. fenn.
  
  
  
  Arcan. duplic. ana
  scr. iv.
  
  
  M.F. pulv. D.S. Een purgeer-poeder, om aan de Koe in eens in te gevenZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 541, en in de achter dat werk gevoegde lijst van geneesmiddelen, het voorschrift No. 19..
  Op deze wijze te werk gaande, oordeelt die Schrijver, dat men vele melkverplaatsingen gelukkig zal herstellen, welke anders doodelijk zoude geworden zijn, terwijl hij tevens oordeelt dat andere middelen, als: Peper-olij met wijn-azijn, Laurier-bezien, boter en Raap-olij, en meer ander soortgelijke, in de nu beschrevene ziekte, schadelijk of niets goeds uitwerkende zijn; hoe zeer er onder zijn, welke in andere ongemakken, bij andere middelen gebruikt, van eenige goede uitwerking zijnIdem, §. 542..
  Het springvuur.Ten vierde, dienen wij nu te spreken van het Springvuur der Kalf-koeijen, het welk met het zoo even beschreven Melkvuur, en met de te voren beschreven ziekten, dit gemeen heeft, dat de Koeijen, welke er van zijn aangetast, niet kunnen staan, maar moeten blijven liggen, waar door er, bij onkundige Landlieden, wel eens eene dwaling ontstaat, en zij de eene ziekte voor de andere aanzien, om welke reden wij
    
  
  het rundvee.IV. Afd. IX. Hoofdst.oordelen eene duidelijke beschrijving van dezelve noodzakelijk te zijn.
  Meer dan eene ziekte wordt het Springvuur ook wel het Wildvuur of ook het Venijn genaamd; dan de ziekte door ons hier bedoeld, en door welke meestal de Kalfkoeijen worden aangetast, hebben wij zoo duidelijk in het werk van den Heer eberhard beschreven gevonden, benevens de daarbij dienstige geneeswijze, dat wij geoordeeld hebben ons, behalve bij onze eigene opmerkingen, bij die beschrijving te moeten bepalen.
  Een Koe, welke door het springvuur isUitwendige teekenen van het springvuur. aangetast, blijft dit niet altoos terstond, zoo als in de andere gevallen, staande zij in het begin der ziekte nog wel eens en blijvende niet geheel liggen, als na verloop van eenige dagen. Behalve dit blijven liggen, schijnt het of aan de Koe niets mankeert, dezelve eet en drinkt, en laat de mest natuurlijk vallen: ook geeft zij de gewoone hoeveelheid melk, zoo lang zij blijft eten, en hierdoor denkt men gemeenlijk, dat zij, buiten de verlamming aan de pooten, niet van aanbelang mankeert. Er zijn er echter, wier eet- en drinklust vermindert, en de zoodanige schijnen in grooter mate door deze ziekte aangetast te zijn. In het begin ontdekt men geene koorts, geen korten adem, ook geen slaan der zijden, en haar schijnt niets te mankeren, dan dat zij niet kan opstaan. Binnen drie of vier dagen betere de, door het springvuur, aangetaste
    
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.Kalfkoeijen, dikwijls van zelve: duurt de gemelde omstandigheid echter langer, dan wordt de ziekte gevaarlijk, en de dood van van het beest is er gemeenlijk het gevolg vanZie het meergenoemde werk van eberhard, § 544..
  In dit tijdvak ontstaat er ook wel eens koorts, maar van niet veel beteekenis, zoo dat men er doorgaans niet veel acht op geeft, om dat dezelve niet door in het oog loopende toevallen vergezeld wordt; de eetlust vermindert vervolgens hoe langer hoe meerder en de Koe teert geheel uit: dezelve ligt stil tot in de derde of vierde week, als wanneer dezelve, na eenig heen en weêr slaan, sterft. Bij sommige bespeurt men vooraf een bloedigen loop, waarbij zich geheele stukken geronnen bloed ontlastenIdem, §. 545..
  Welk soort van Koeijen door het springvuur worden aangetast, en aard dezer ziekte.Door deze ziekte worden doorgaans vette Koeijen getroffen, als mede zoodanige, welke eene moeijelijke verlossing gehad hebben, of daarbij ruuw en hard behandeld zijn. Als koorts beschouwd zijnde, schijnt deze ziekte, (volgens eberhard) ten deele onder de soort van roetende, en ten deele onder de kwaadaartige, of, om bepaalder te spreken, onder de zenuwkoortsen te behooren; voor welke beide hij genoegzamen grond vindt, als zijnde het eene geheel uit rotting, en uit aandoening der zenuwen zamenge-stelden het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.koorts, zoo als uit de beschrijving der inwendige teekenen nader blijken zalZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 546..
  Wanneer het beest geslagt wordt, voor dat de ziekte tot een hoogen graad gekomen is, zoo ontdekt men de kwetsingen, Inwendige teekenen van het springvuur.welke het vet en andere deelen in het bekken, door eene zware verlossing geleden hebben, of welke door eene ruwe behandeling er aan zijn toegebragt, nog zoo versch, dat men, in zeer vele gevallen, dezelve als aanleidende oorzaken dezer ziekte, moet aannemen. Omtrent, en bij deze, gedurende de verlossing veroorzaakte, bezeeringen, vindt men ook overal dat géleiachtig slijm, waarmede niet alleen de baarmoeder, in de ontsteking van dezelve, maar ook het achterlijf tusschen vel en vleesch is opgevuld, en dat op het einde der nu beschreven wordende ziekte, niet meer, om de aangenomen zwartachtige kleur, van de overige mede aangestoken deelen kan onderscheiden wordenIdem, §. 547..
  Als de huid weggenomen is, dan ziet men, langs den geheelen rug, zwarte brandige plekken, welke door de spieren van den rug tot in het ruggemerg doordringen, waaruit het onvermogen van te kunnen staan of de verlamming der uitwendige leden, te verklaren is. Zoodanige brandige plekken vindt men ook aan het vet en aan
  
  
  het rundvee
  IV. Afd. IX. Hoofdst.het ruggemerg van het heiligbeen en aan vele andere plaatsen van het bekken; en, heeft de ziekte lang geduurd, dan vindt men ook de nieren, en het daaromtrent liggend vet, door den brand aangetast: en heeft de ziekte nog meer tijd gehad, om zich in het ligchaam te verspreiden, dan vindt men ook daarvan de blijken aan meer andere ingewanden; de milt is dan geheel zwart, zeer groot, en in hare bestanddee-ontbonden; de longen zijn zwart, murw en genoegzaam geheel verteerd: de lever vindt men gemeenlijk slechts eenigzins gevlakt of gemarmerd, maar om dezelve en in de verdere holte van den buik, veel uitgestort geel vocht, en op het middenrif, in de holte der borst, stukken geronnen bloed, het welk uit de verteerde vaten van de longen gekomen isZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 548..
  Volgens onzen aangehaalden Schrijver, is bij de door deze ziekte aangetaste Koeijen, bij welke de ziekte nog niet tot de gemelden hoogen graad gekomen was, gebleken, dat de ontsteking in het vet begonnen was, alzoo men bevond, dat de vaten, op de aangetaste plaatsen, zeer gezwollen en met bloed waren opgevuld, ook dat het vet roodachtig en met bloed beloopen was: bij anderen, welke iets langer waren ziek geweest, bevond hij dat de ontsteking van het vet
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.reeds de daaronder liggende spieren en het ruggemerg had aangedaan, het welk dan eens door bruinachtig roode, en dan eens door zwarte plekken kenbaar wierd. Wanneer men het vlies opent, door het welk het ruggemerg bekleed wordt, dan ziet men het uitgestorte, en aldaar opgehoopte, bloed uitloopen, en het ruggemerg zelve zich graauw, zwart en ontbonden vertoonenZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 549.
  Nader onderzoek over den aard dezer ziekte.Uit deze beschrijving der opening en van den inwendigen toestand der, door deze ziekte aangetaste, Koeijen, als mede uit den loop dezer ziekte zelve, is het nu kenbaar (zegt eberhard), waarom dezelve, naar zijn inzien en naar de aan hem bekend geworden omstandigheden, onder de zenuw-rotkoortsen gerangschikt kan worden. Dat deze ziekte eene rotkoorts is, kan (zijns oordeels) niet ontkend worden, en blijkt uit de verschijning van brand aan vele deelen der ingewanden, bij een kleinen graad van koortshitte, en uit de brandvlakken langs den rug, welke zich als wezenlijke purpervlakken der Koeijen laten aanzien. Doch dat hij ook aan het springvuur de eigenschap van eene zenuwkoorts toekent, daartoe meent hij grond te hebben uit het geheele beloop der koorts, en derzelver verborgen en weinig zigtbaren gang; maar vooral door het schijnbaar gunstig aanzien, in het eerste tijdperk
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.der ziekte, met betrekking tot de koons en derzelver eindelijke erge gevolgen: terwijl hij verder zegt, dat zelfs de schijnbare oorsprong dezer ziekte niet minder gunstig zoo aan de rottende als aan de zenuwachtige natuur van de genoemde koorts is, hoewel die oorsprong misschien eer van eenen ontstekenden aard zoude kunnen schijnen te zijn, daar de bezeringen in het bekken er ten minste gelegenheid toe geven. ‘Hoe dikwijls’ (zegt hij) ‘zijn de ontstekingen niet van eenen rottenden aard; welke hoedanigheid zij niet slechts op het einde van eene schadelijke koorts, maar ook overvloedig in derzelver begin toonen, en wel uit geene andere oorzaak, dan omdat, door eene opgekomen ontsteking, die anders in een ligchaam, van goede vochten voorzien, van weinig beteekenis zou geweest zijn, de in de vochten van het beest heerschende neiging tot rotting spoedig ontwikkeld en werkzaam wordt. Hierdoor lijden de zenuwen, bijzonder een groot gedeelte van dezelve, die haren oorsprong uit het heiligbeen hebben, en welke niet alleen aan de deelen van het bekken, maar ook aan het geheele achterlijf leven en beweging geven: inzonderheid ondergaan de zenuwen ter plaatse van het ruggemerg, waar ze haar begin nemen, eene aanmerkelijke verandering, zoo door de voorafgegane kwetfingen, als door de daarop volgende ontsteking van het vet,
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.waardoor zij bedekt worden, waardoor het nier te verwonderen is, dat niet alleen de buitenleden, maar ook het geheele zenuwgestel van de Koe daaraan deel neemt, en het welk zich ook niet onwaarschijnlijk vertoont in den invloed, dien het op het kenmerk van de koorts schijnt te hebben.’Zie het meergenoemde werk van eberhard, §. 550..
  ‘Wanneer men echter,’ (zegt eberhard verder) ‘met betrekking tot de aanleidende oorzaken dezer ziekte, niets anders dan eene heimelijke en langzame ontsteking konde vinden, en, toegestaan zijnde, dat de gemelde, tot op het ruggemerg indringende, brandvlakken langs den ontvelden rug, wegens het verschil tusschen den huid des Runds en het vel van den Mensch, voor purpervlakken kunnen worden aangenomen, en men niettemin deze, zoo als het anders bij menschen somtijds voorvalt, voor gevolgen van eene ontsteking-koorts houden wilde, zoo kon ons, desniettegenstaande, eene dergelijke, met purpervlakken vergezelde, ontstekingkoorts in het geheel niet als volkomen zuiver, en van alle, aan de zachte ontsteking-koorts eigene, scherpte bevrijd voorkomen, maar wel het van het springvuur gegeven denkbeeld eenigzins veranderen; wanneer slechts ook die zelfde
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.kracht, die anders dergelijke, met purpervlakken verzelde, ontsteking-koortsen hebben, in haar verloop was waar te nemen, op welke bepalingen het dan altoos bij onze, volgens een leerstelsel geschikte, denkbeelden, zoo zij niet geheel en al wankelbaar zullen zijn, noodwendig aankomt, en welke kracht wij in eene andere ziekte van het Rundvee bemerken, welke bij onze Landlieden onder den naam van Lendevuur bekend is.’Zie het meergenoemde werk van eberhard, §. 551 en het begin van § 552 Zie ook verder, wegens het Lendevuur, in het, achtste Hoosdstuk van de volgende vijfde Afdeeling, handelende over de inwendige Ziekten der Koeijen.
  Na dit onderzoek over den aard der ziekte, onder den naam van het Springvuur bekend, gaat eberhard over tot het nader beschrijven van de onderscheidene tijdperken dezer ziekte, en het opgeven der daarin dienstige geneeswijze en geneesmiddelen, op welk voetspoor wij hem zullen volgen.
  Beschrijving van de onder scheiden tijdperken dezer ziekte.Men ontdekt in den loop dezer ziekte twee onderscheiden tijdperken: het eerste begint, als de Koeijen door deze ziekte worden aangetast, (volgens het gevoelen van eberhard) telkens, hoewel doorgaans geheel onmerkbaar, na het kalven, en loopt tot dien tijd, waarin men een koortsje bespeurt. Hierop begint het tweede tijdperk, het welk met den dood van het beest eindigt. Dikwijls bepaalt zich de ziekte,
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.door eene gunstige medewerking der natuur, bij het eerste tijdperk, vooral wanneer de ziekte niet hevig is, als wanneer men, na drie of vier dagen, sedert men de ziekte het eerst bespeurd heeft, beterschap aan de Koe gewaar wordt, geschiedende dit dikwijls, door eene zweeting, welke door de natuur of door kunst wordt voortgebragt. Is de ziekte echter tot het tweede tijdperk gevorderd, dan is er weinig hoop van genezing, en de Koeijen sterven dan meestal in de derde of in de vierde week, of ook wel later (*).
  Geneeswijze in het eerste tijdperk dezer ziek.Wanneer men dus, naar de reeds gegeven opheldering van de natuur dezer ziekte, een meest dienstig voorschrift ter genezing geven zal, zoo moet men, bij alle zwarigheden, welke in enkele gevallen, in onderscheiden landen, in verschillende jaargetijden, en bij de mogelijke verscheidenheid van vermenging met andere ziekten, kunnen voorkomen, de opgave eener geneeswijze naar de verschillendheid der tweederlei tijdperken, welke de ziekte doorloopt, voordragen. Volgens de ontdekkingen bij het openen der ligchamen, van door deze ziekte aangetaste en daaraan gestorven beesten, gedaan; maar nog meer na de overweging van den toestand, waarin elk beest, gedurende de verlossing, is geweest, en hoe
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.het is behandeld, dient dus terstond in het begin der ziekte eene matige aderlating van twee tot vier pond bloed te geschieden, als mede de ontsteking en rottingwerende middelen zoo uit- als inwendig te worden aangewend. Indien er kenteekenen van vele stoffen, zich in de eerste wegen bevindende, mogten zijn, dan dient, onmiddellijk na de aderlating, een zacht buikzuiverend middel gegeven te worden, doch het welk, zonder groote noodzakelijkheid, zoo min als de aderlating moet worden herhaald, omdat deze ziekte, (volgens het gevoelen van eberhard, en vooronderstellende dat zijne meening, wegens deze koorts, gegrond is,) noch het een' noch het ander in haren voortgang dulden kanZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 556..
  Na deze voorbereidingen geve men, ingevolge de aanwijzingen van het eerste tijdperk, alle twee uren, aan het beest, onder een behoorlijke hoeveelheid meeldrank, waarbij, elke reis een of twee lood beste wijn-azijn kan worden gedaan, eene dosis van een poeder in, bestaande, volgens het voorschrift van eberhard, in:
  
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.Sal. Ammon. pur.
  dr. vj.
  
  
  Nitr. dep.
  dr. ij.
  
  
  Pulv. rad. arnic.
  unc. β.
  
  
  Pulv. Camph.
  gr. xij.
  
  
  Pulv. Rad. Ipecac
  gr. vj.
  
  
  M.F. pulv. d. in vitro, vesica suilla bene clauso. De dosis is 1½ tot 2 drachma, binnen twee uren.
  
  Te gelijker tijd of nog vroeger, gebruikt men ook dienstige uitwendige middelen, waar onder een warme omslag, bestaande, volgens het voorschrift van eberhard, in:
  
  
  Herb. Trifol. Fibr.
  
  
  
  Herb. Abrotan.
  
  
  
  Herb. Salv.
  
  
  
  Herb. Menth. crisp.
  
  
  
  Flor. Chamom. rom ana
  unc. iβ.
  
  
  Flor. Arnic.
  unc. j.
  
  
  C.F. Spec. Pro epith. vinoso D.S. zijnde kruiden om in een zakje te naaijen en in wijn op te kooken.
  
  en, de olij bestaande, mede volgens zijn voorschrift, in:
  
  
  Ol. Olivar. alb.
  unc. iv.
  
  
  Camp.
  unc. j.
  
  
  Reponatur in locum modice calidum, donec Camphora in olio soluta sit exhibeatur in vitro, quod S. Kamfer-olij.
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.de meest voldoende en de krachtigste zijnZie het meergenoemde werk van eberhard. §. 557. en in de, achter dat werk gevoegde, lijst der geneesmiddelen, de voorschriften No. 20, 21 en 22..
  De inmengsels van den, zoo even genoemden omslag, moeten in een zakje van genoegzame grootte genaaid worden, en in warmen wijn of brandewijn, alvorens dezelve met water verdund is, opgekookt, vervolgens uitgewrongen, en, zoo warm als het iemand op den wang kan houden, op het kruis van de Koe gelegd, met andere wolle doeken toegedekt, en met een gordel vastgemaakt worden. Zoodra het zakje den vereischten graad van warmte niet meer heeft, zoo moet het in dit eerste afkooksel telkens op nieuw gewarmd worden, waarbij men ook dient te zorgen, om dat gedeelte wijn of brandewijn, het welk door het eerste kokeu en voorts warm houden van het vocht, vervlogen is, door er telkens bij te gieten, weêr in kracht te doen komen. Alvorens het zakje ten tweedemaal en vervolgens op te leggen, kan men een goed gedeelte van den, zoo evengenoemde Kamfer-olij op het kruis en langs de rug zachtjes inwrijven. Ook kan men, met vrucht, zoo wel met deze olij, als mede met het warme vocht, waarin het zakje met kruiden opgekookt, en telkens gewarmd wordt, de billen en achterschen-kels het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.van de Koe, met eene daarin nat gemaakte wollen lap, wasschenZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 558..
  Wanneer echter deze ziekte reeds in het tweede tijdperk is gekomen, dan oordeelt eberhard, voor dien gevaarlijken toestand, niers beter te kunnen opgeven, dan het aanhoudend gebruik der mineraal zuren, dezelve, met toereikend vocht verdund, aan het beest ingevende: bestaande dezelve, volgens zijn voorschriften, in:
  
  
  Spir. Vitriol.
  unc. ij.
  
  
  D.S. Geest van Vitriool, waarvan men zoo veel in een vierde pond schoon water, of, garste-water laat droppelen, tot dat hetzelve een aangenamen zuurachtigen smaak krijgt; zoodanige gift kan men aan de Koe, alle twee uren, of bij korter tusschenpoozen, ingieten.
  
  en in:
  
  
  Elix. nervin. Hall.
  unc. j.
  
  
  D.S. Zuur Zenuw-Elixter van haller, waarvan men 12 tot 16 droppels met 12 lood of meer water vermengd, aan de Koe, op een keer, ingeeft.
  Daar dit middel mogelijk niet in alle Apotheken bekend is, zoo behoort men zich vooraf daarop te informeren.
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.Naast deze middelen, oordeelt onze aangehaalde Schrijver, dat een voortdurend gebruik van de, door zijne versterkende, brand- en rotting-werende kracht, zoo vermaard geworden wolverleij-wortel, van veel nut zou kunnen zijn; het zij in een enkelvoudig, of, naar bevinding van omstandigheden, in een zamengesteld poeder: of in een daarvan gekookten drank; van al het welk hij de voorschriften dus opgeeft,
  
  
  Pulv. Rad. Arnic.
  unc. iij.
  
  
  D.S. tot poeder gestoten Wolverleij-Wortel, waarvan, dagelijks viermaal, 2 tot 3 drachma, met water in te geven.
  
  
  Pulv. rad. Arnic.
  unc. j.
  
  
  Pulv. rad. Valer.
  unc. β.
  
  
  Pulv. Camph.
  gr. xij.
  
  
  M. pulv. D.S. Een zamengesteld Poeder van Wolverleij-Wortel, ten gebruike als het voorgaande.
  
  
  Rad. Arnic.
  unc. ij.
  
  
  Concif. D.S. Wolverleij-Wortel, met zoo veel water een half uur te kooken, dat er een pond vocht overblijft; de gift is, alle twee uren, een koffijkop vol.
  
  en om dit middel nog krachtiger te maken, stelt gemelde Schrijver, dat men de krachten van vaste lucht er mede zou kunnen
  
  
  het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.vereenigen, en vermoed, dat die zamenstelling in de vee-artsenijkunde, en vooral hier, dezelfde goede uitwerking zoude hebben, welke in de behandeling van rottige galkoortsen bij menschen, is waargenomen, welke daardoor dikwijls tot eene spoedige en gelukkige scheiding gebragt zijn, bestaande dit dan, volgens zijne voorschriften, in:
  
  a.
  
  
  Decocti Arnicae, (ex rad. unc. ij ad remanent. librae civ. fluid. cum aqua facti)
  unc. iv
  
  
  Sal. Tartar.
  dr. ij
  
  
  Solv. D.S. No. a.
  
  en b.
  
  
  Decoct. rad. Arnic.
  unc. vj
  
  
  Spir. Vitriol. q.s. ad plenariam saturationem No. a.
  
  
  
  Acet. Vini
  unc. ij
  
  
  M.D.S. Een drank, waarvan men een theekopje vol doet, bij een half theekopje van No. a, en terwijl dit zamen opbruist, het aan de Koe ingiet, en dit alle 2 a 3 uren herhaalt.
  
  Waarbij de Heer eberhard de volgende aanmerking voegt; namelijk:
  
  Dat wegens de onderscheiden sterkte van den geest van Vitriool, in de onder-scheiden het rundvee.
  IV. Afd. IX. Hoofdst.Apotheken, de hiertoe te nemen hoeveelheid niet wel konde worden bepaald, en dat dus de Apotheker dient te onderzoeken, alvorens deze beide laatste dranken gereed te maken, hoe veel er van zijn Vitriool-geest vereischt wordt, om eene zekere hoeveelheid Sal Tartari volkomen te verzadigen, en dan daarna de te nemen hoeveelheid in No. b zelve te bepalen.
  
  Verder beveelt hij aan, om in dit tijdperk ook nog het aanwenden der uitwendige middelen, welke, om in het eerste tijdperk te gebruiken, zijn opgegeven, te beproevenZie het meergenoemde werk van eberhard, §. 560 en 561. en in de, achter dat werk gevoegde, lijst der geneesmiddelen, de voorschriften No. 23, 24, 25, 26, 27, 28a en 28b..
  Hiermede de ziekten, welke de Koeijen, na het kalven, kunnen overkomen, volgens ons bestek zijnde afgehandeld, zoo zullen wij overgaan tot de miskraam der Koeijen, of, zoo als het genaamd wordt: het Verleggen der Kalveren.