text: Onverduld.
  Dr. v. Vloten, wiens koddige argumenten tegen de zoo dikwijls voorkomende uit- of weglating van het adjektievale ig den Lezers van ‘de Taalgids’ wel bekend zijnZie o.a. D. VII. bl. 280 en volg., heeft onlangs in ‘de Dietsche Warande’ D. VII, eenige fragmenten van middelned. dicht laten drukken. Op bl. 382 treft men daarin de navolgende regels aan:
  
  
  Wie in liden is onverduld,
  Ende daerin sinen God bescult
  Dien is gheen lof te gheven.
  
  Dat hier onverduld (Staat in het H. S. niet onverdult?) niets anders dan de verkorting van onverduldich (bij Kil. impatiens) wezen kan, loopt in het oog. Aan den voet der bladz. leest men dan ook in noot 5: ‘ongeduldig.’ - Tegen de, wel vindingrijke, maar alles behalve taalkundige, vernuftspelingen des hoogleeraars betrekkelijk het betwiste punt, strekke dan ook dit door hem zelf geleverde voorbeeld ten bewijze.
  
  Tot nu toe hebben wij ons hoofdzakelijk bezig gehouden met voorbeelden der synkope of apokope van het adjektievale ig, geput uit de oudste oorkonden onzer letterkunde.
  Mag men er uit opmaken, dat zeer dikwijls rijm of maat er aanleiding toe gaf; uit Heilo, penwaert, enz. blijkt, dat dit taalverschijnsel zich ook uitstrekt tot het proza en woorden van het dagelijksch gesprek. Later zullen wij hieruit een gevolgtrekking maken. Thans gaan we voort met het leveren van voorbeelden, en wel van dezulke, die bij schrijvers voorkomen van de zestiende eeuw en lateren tijd. Wij zullen ze alphabetisch rangschikken.
  AFGRIJSE. Het w.w. afgrijzen en het znw. afgrijs verschijnen meermalen bij de vroegere dichters. Gelijk van mesprijs regelmatig mesprijsich gevormd werd; zoo ook van afgrijs, afgrijsich. In afgekorten vorm gebruikte het de, in zijn tijd te regt beroemde, dichter Harduyn, schrijvende in v. 392 van zijn
  
  ‘Val ende opstand van den Coninck ende Prophete David:’
  ‘ D' afgrijse leelickheydt…’
  
  De comparatief afgrijser, voor afgrijsigher, vindt men in van Mander's ‘Olijf-bergh,’ bl. 31. v. 13. v.o.
  ALLENDE. Het znw. ellende werd oudtijds dikwijls allende gespeld. Het daarvan afkomstige bnw. allendich is, verkort, door Anna Bijns gebezigd. In het IIIde Boek van haar ‘Refereynen’ (uitg. v. 1567); Ref. XIII. c. 4, leest men:
  
  
  ‘Tot den allenden blenden wilt wenden u oogen.’
  
  ALMACHTE. Van almachte, voor almachtige, is in deze eeuw niet zelden door Bilderdijk gebruik gemaakt. Zoo zingt hij (Rotsgalmen. uitg. van 1824, D. I. bl. 112. v. 8):
  
  ‘Vereert d' Almachten God in elke lotbedeeling.’
  
  Andere voorbeelden kan men vinden in zijne Nieuwe Mengelingen (1806); I. bl. 11. v. 21; Affodillen (1814); II. bl. 8. v. 9; Wit en Rood (1818); I bl. 5. v. 12; Krekelzangen (1822); I. bl. 71. v. 7; Nieuwe Vermaking. (1829); bl. 20. v. 22, bl. 38. v. 12, bl. 104. v. 19; Voet in 't Graf. (1827); bl. 14. v. 6. enz.Ook de adjektievale uitgang achtige, tot achte verkort, koomt bij de dichters voor. Zie bij Six van Chandelier (Poesij. bl. 299. v. 11): ‘'t wijnachte Anjou.’ bij Herckmans in der Zeevaert-Lof; bl. 103. v. 7; nevelachte lucht:’ bij Bilderdijk. (Vermaking. 1828): bl. 96. v. 8: waarachte kennis,’ en bl. 128. v. 16: ‘Waarachte Poëzy is vreemd in onze dagen.’.
  BLOEDE. ‘Bloede traenen,’ voor  ‘bloedige tranen,’ treft men aan bij Harduyn in zijne navolging van Psalm VI. reg. 21.
  BLOSSE. Blossig, als adj. van blos gevormd, en dus blozend beteekenend, is, verkort, bij Vondel te lezen in v. 903 van zijn ‘Hippolytus:
  
  ‘Klaerder dan de blosse maen,
  Als haer schijnsel is voltogen,’
  
  DRIJPUNTE. Een drijpunt is een drietand. Het daarvan gemaakte bnw. treft men, gesynkopeerd, bij Vondel aan in v. 258 van zijn ‘Faëton.’
  
  ‘- 't vergift op zijn drijpunte tong’
  
  Ook J. de Decker zegt in zijn ‘Rijmoeffeningen’ (uitg. v. 1726); D. I. bl. 175. v. 3: ‘- drijpunten schicht.’
  DUYZELE. In den Reden-rijck-lieverts zangh,’ staande voor ‘Rodenburgh's Poëtens Borst-weringh,’ leest men (v. 4): ‘duyz'le zinnen’ voor ‘duizelige zinnen.’
  EENE. Eene, voor eenige, is door ons reeds aangewezen in de ‘Minnekunst’ van J. van Heemskerk (Amst. 1622);
  
  bl. 416. v. 6. en bl. 419. v. 7. (Zie ‘Taalgids.’ VII. bl. 283). Wij voegen er nog de volgende plaats bij, voorkomende bl. 440. v. 5:
  
  ‘Noyt en heb ick tot op heden
  So veel soete lustigheden
  In een eene plaats alleen
  Oversien, veel min betreen.’
  
  EENVOUDE: EENVULDE. Van het znw. eenvoud komt het adj. eenvoudig. In verkorten vorm wordt het door Hooft gebruikt in zijne ‘Granida.’ Zie Bilderdijk's uitg. D. I. bl. 37. v. 6, waar men leestUit Bilderdijks Aanteekening (III. 24) op deze plaats blijkt, dat hij eenvouwde hield voor een znw., dat als een bnw. gebruikt werd. ‘Onze Vaders (zegt hij) maakten zoo de substantiven tot adjectiven.’ Hier achter bij Veil zal men weder eene andere bewering van hem aantreffen, en desgelijks bij Woed.
  Het ware der zaak kwam den grooten Dichter niet in de gedachte.:
  
  ‘Ach, ach, eenvouwde rust der hard'ren laagh gezeten,’
  
  Desgelijks schrijft Vondel in zijn ‘Poëzij’ (1682); II. bl. 200. v. 2:
  
  ‘ D' eenvoude Godsdienst plaegt met moortgeweer en stokken.’
  
  Bij V. Mander in zijn ‘Olijf-bergh,’ bl. 23. v. 7. v.o. vindt men: ‘- eenvulde Christi Bruyt.’
  ELENDE. Hiervoren zagen we reeds allende, voor allendige, gebruikt: thans halen wij eene plaats aan uit Datheen's ‘Psalmberijming’ (uitg. v. 1567); Ps. XC. v. 10, waar elende, in stede van elendige, voorkomt:
  
  ‘Noch is tbeste van ons' elende daghen,
  Niet dan moeyt' end' arbeyt,…’
  
  EWE. Spieghel bedient zich van ewe, voor ewige of eeuwige, in het 135ste vers des IIden Boeks van zijn ‘Hartspieghel.’ Het luidt:
  
  ‘Al waerder God, noch hel, noch hemels-ewe-vrueghd.’
  
  
  FENIJN. In zijn ‘Olijf-bergh,’ bl. 36. v. 1, schrijft Van Mander ‘fenijne’, voor ‘fenijnige’:
  
  ‘- fenijne cruyden saen
  En slanghen ergh te niete sullen gaen.’
  
  Dezelfde verkorting doet zich ook voor in het ‘Antwerpsch Liedeboek’ van 1544; bl. 57. v. 7; bl. 69. v. 17; en bl. 270. v. 1.
  GHEWELDE. ONGHEWELT. Harduyn schrijft in zijn voorm. Gedicht op ‘Den val ende opstand van David,’ v. 214:
  
  ‘Den middel hij ghebruyckt, die de ghewelde doen.’
  
  Dat ghewelde hier, bij synkope, voor gheweldighe staat zal wel geen betoog behoeven.
  Desgelijks ontmoet men onghewelt, voor ongeweldick, (kalm), in het ‘Antwerpsch Liedeboek’ van 1544; bl. 166. r. 13. v.o. waar men leest:
  
  ‘dat meyr is onghewelt
  Wi willen vrolijck waghen,’
  
  GIFTE. Six van Chandelier op bl. 130, v. 12, zijner ‘Poesy,’ van de venijnige tong eener slang sprekende, noemt die
  
  ‘- de spitse gifte tongh.’
  
  Even als hij, bezigt Bilderdijk ook gifte voor giftige. Zoo zegt hij in zijn ‘Buitenleven’ (1803); bl. 149. v. 15:
  
  ‘ô Steden vol geruisch, vol slijk, en gifte dampen,’
  
  in zijn ‘Mengelpoëzy’; II. (1799), bl. 91. v. 11: ‘de gifte lucht,’ en in zijn ‘Nieuwe Mengelingen’ (1806); I. bl. 44. v. 11: gifte dampen.’
  Indien ons ooit gegift, als deelw. van een ww. giften ware voorgekomen, we zouden in twijfel hebben gestaan, of op de aangehaalde plaatsen gifte niet dit deelwoord voorstelde; daar toch oudtijds (gelijk bekend is) de weglating van het
  
  voorvoegsel ge niet tot de zeldzaamheden behoorde. Dit deelwoord echter nooit- en het bnw. giftig dikwijls tegengekomen zijnde, hebben we niet geaarzeld, gifte naast die adjektieven te rangschikken, bij welke de uitlating van ig had plaats gehad.
  Dikwerf treft men ook vergifte in den zin van vergiftige aan. Wie er zich van overtuigen wil, sla Vondel's ‘Poëzy’ open; D. I. bl. 275. v. 10, en bl. 723. v. 32: Heemskerk's ‘Raet teghen de liefde;’ v. 124: Anslo's ‘Poëzy’ bl. 248, r. 7. v.o.: De Decker's ‘Rijmoeffeningen.’ bl. 117. r. 3. v.o. enz.
  ‘Onvergifte pen’ hebben we uit Camphuysen's ‘Sticht. Rijmen’ (1647); bl. 210. b.v. 13. opgeteekend.
  GODVRUCHTE. Reeds vroeger deelden wij aangaande deze verkorting het een en ander mede. Dat ze dikwijls voorkomt, bewijzen de navolgende aanhalingen:
  Bij Vondel lezen we in zijn ‘Peter en Pauwels,’ v. 1481: ‘Godtvruchte dochter:’ in zijn Jeptha, v. 1933: ‘godtvruchte lentebloem:’ in zijn ‘Altaergeh:’ bl. 88. v. 27: godtvruchte tranen:’ in zijn ‘Hippolytus,’ v. 1142: ‘Godtvruchte heiligheit:’ in zijn ‘Poëzy, I. bl. 581. v. 7: ‘godtvruchte godtgeleertheit:’ in zijn ‘Virgil. in dicht;’ bl. 131. v. 1: ‘de godtvruchte oorloghshelt:’ en in zijn ‘Salomon;’ v. 65: ‘een godtvruchte.’
  Zie ook J. de Decker's ‘Rijmoeffeningen;’ II. bl. 169. v. 14: Anslo's ‘Poëzy;’ bl. 42. v. 7, en bl. 90. v. 1, en Bilderdijk's ‘Dood van Edipus’ (1789); bl. 25. r. 1. v.o. alsmede ‘Ondergang der eerste wareld’ (1820); bl. 7. v. 10.
  GRAZE. In Weiland's ‘Ned. Taalk. Woordenboek’ vindt men op 't woord ‘Gras’ aangeteekend: ‘grazig, vol gras: eene grazige weide. Ook, dat naar gras smaakt: grazige boter.’ Dit grazige, tot graze verkort, gebruikt Six van Chandelier in zijne ‘Poësy;’ bl. 533; waar hij zingt:
  
  ‘'t Groenend veldje, met klaaver, en gras
  Lost de stallen van os en koeijen,
  
  Die heur uijers van 't nieuwe gewas,
  Graase booter doen oovervloeijen.’
  
  HEEVE. De daar pas aangehaalde dichter bezigt ook het gesynkopeerde heeve voor heevige (hevige). Zie zijne ‘Poësy,’ bl. 181:
  
  ‘Aan veelen jeukt het oor naa ydele eer,
  Omschaaduwt in een Kooningh, Prins, of Heer,
  Of, jaaght men deuchd, 't is kort, men valt ter neer,
  Als al te heeve strijders.’
  
  HITS. Het bnw. hitsig wordt geapokopeerd tot hits door J. de Decker in zijne ‘Rijmoeffeningen;’ D. I. bl. 192. r. 4. v.o., waar we lezen:
  
  ‘- zijn 't, zijn 't geen' malle dingen
  Dus hits met al zijn hart naer macht van munt te staen?’
  
  HOOGMOEDE. Harduyn bedient zich van deze verkorting in zijn meergem. Gedicht: ‘De val ende opstand van David,’ waarvan vers 39 dus luidt:
  
  ‘Meynt hij te leven soo in zijn' hoogh-moede lusten?’
  
  IJL. Het bijw. ijlig (spoedig) wordt door Vondel afgeknot tot ijl, wanneer hij in zijn ‘Pascha;’ v. 748, schrijft:
  
  ‘Syn sorghen worden ijl verkeert in eenen droom.’
  
  Wij geven Dr. Brill (zie ‘de Taalgids;’ D. VI. bl. 126, noot 1.) gaarne toe, dat, indien men hier ijl, als een samentrekking van ijdel beschouwde, (mits men dan achter dat ijl een comma zette) zulks ook een verstaanbaren zin zou opleveren. Vondel echter heeft geen comma achter ijl geplaatst, en woorden, op ig uitgaande, meermalen geapokopeerd. Het laat zich derhalve veel beter aannemen, dat dit hier ook geschied is; daar toch eene nalatigheid nooit zonder noodzaak moet verondersteld worden.
  Wat wijders dezelfde geleerde dáár in reg. 15 en volg.
  
  zegt van het substantief ijl, bijwoordelijk gebruikt; dit is iets, waarvan wij nooit gehoord hebben, en dat (naar we meenen) de hoogleeraar met geen enkel voorbeeld zou kunnen staven. Het door hem ten bewijze aangehaalde bijwoord ‘haast’ is dan ook (opdat we dit nog even aanmerken) geen adverbialiter gebezigd substantief, gelijk hij stelt; maar een adjektief, regelmatig als bijwoord gebruikt. Weiland's Woordenboek schijnt ten deze den bekwamen taalkenner eene kleine vergissing te hebben doen begaan.
  KLIBBER. Van het znw. klibber (viscus, kleefachtige stof) hebben we het bnw. klibberig, (kleverig). Vondel bezigt dit, afgekapt, in zijne Poëzy (1682); II. bl. 642. v. 3:
  
  ‘Al recht door 't golvigh Meir van klibber brein en bloedt.’
  
  KROMBOCHTE. Krombochte, voor krombochtige, vindt men bij denzelfden dichter in de ‘Amst. Hecuba,’ waar v. 1169 en 1170 dus luiden:
  
  ‘Of Troezen, wiens krombochte ree
  Bespoelt wordt van een breede zee.’
  
  LISPE. H. de Groot gebruikt lispen, voor lispigen, wanneer hij (z. zijne ‘Ned. Gedichten,’ 1844; bl. 20. v. 2) Mozes noemt:
  
  ‘Den lispen Amrams zoon…’
  
  LODDER. Van het substantief lodder, bij Kiliaen te vinden, hebben we het adjectief lodderig. Krul gebruikt het, verkort, in zijn ‘Wereldthatende noodtsaeckelijk:’ uitg. van 1627. bl. 148. r. 8. v.o., waar hij Venus noemt: ‘- de loddre schuymgodin.’
  Desgelijks hebben we ‘lod're oogen’ aangetroffen in Luyken's ‘Duytse Lier.’ Amst. 1708, bl. 61. r. 3. v.o.
  LOMM'RE. Lommere, voor ‘lommerige,’ bezigt Krul in zijn ‘Pampiere wereldt (1681); D. III. bl. 237. v. 25. Men leest daar: ‘- lieve lomm're bomen.’
  Ook in D. IV. bl. 385. v. 1, bedient hij er zich van.
  LUCHT, LUCHTE. Lucht, luchte, voor ‘luchtig, luchtige,’ komt dikwijls voor. In Vondel's ‘Elektra’ luidt; v. 265:
  
  
  ‘Indien ick most met luchte veeren
  Gaen vliegen…’
  
  en in zijn ‘Hippolytus;’ v. 544:
  
  ‘Nu zijt ghe lucht van geest…’
  
  Meer voorbeelden er van kan men vinden in zijn ‘Lucifer;’ v. 1858, en in zijn ‘Virg. in dicht’ (uitg. 1696.); bl. 365. v. 4, en bl. 448. v. 24 en 25.
  Desgelijks ontmoet men het bij Six van Chandelier in zijne ‘Poësy;’ bl. 298. v. 11. v.o.; bij Camphuysen in zijne ‘Uytbreydingh over de Psalmen;’ Ps. LXV. v. 11; bij De Decker in zijne ‘Rijmoeffeningen;’ D. I. bl. 146. v. 9.
  Ook Bilderdijk gebruikt het niet zelden. Zie b.v. ‘Fingal’ (1805); bl. 31. v. 11: ‘Rotsgalmen;’ I. bl. 140. v. 16, en II. bl. 41. v. 1. ‘Krekelzangen;’ III. bl. 5. v. 8. ‘Ovidius;’ bl. 80. v. 11. enz.
  LUIDRUFTE. Deze verkorting voor luidruftige hebben we aangestipt in Hooft's ‘Gedichten’ (uitg. v. Bilderdijk); II. bl. 164. v. 8: Men leest daar:
  
  Uw troetelende tong, met kittelkeurigh vormen
  Van noten noyt gehoort, zoud' de luitrufte stormen
  ‘Doen vallen op hun vlakst, -’
  
  MOORDAEDE. Met het oog op het bloedig gruwelfeit, door David aan den edelen Urias gepleegd, maakt Harduyn in het reeds meermalen aangehaalde dichtstuk (vers 392) gebruik van de uitdrukking ‘moordaede sonden,‘ voor ‘moorddadige zonden.’
  ONRUST, ONRUSTE. Onrúst, voor onrustig, is bij Camphuysen te vinden in zijn ‘Stichtelijke Rijmen;’ uitg. van 1639, (kl. oblong form.) bl. 587. v. 6, en in die van 1647. bl. 248. kol. 1. v. 16. Men leest daar:
  
  ‘Hope sleeptse, toorn ontroertse, vreese maecktse 't hert onrústLater uitgevers, denkelijk niet wetende wat te maken van dit onrúst, en er een fout in ziende, hebben het, met schade voor den zin, veranderd in ontrust. Zie b.v. de uitgave van 1688, bl. 406. v. 5, en die van 1713, bl. 523. v. I. v.o..’
  
  
  In Vondel's ‘Palamedes’ (uitg. van (1625); luiden vers 407-409, als volgt:
  
  ‘Een dunne slaep beschoot noch nauwelijcx mijne oogen,
  Of mijn onruste geest door 't guychlen werd bedrogen
  Eens drooms, -’
  
  Dit onruste, voor onrustige, is de aandacht der Commentators ontslipt. Het komt in al de latere drukken ook voor, ofschoon het tweede gedeelte van het vers daar eenige verandering heeft ondergaan.
  RECHTSINNE. Rechtsinnigh werd oudtijds in de beteekenis van billijk (zie Kiliaen, i.v.) gebruikt. In dien zin komt het woord, afgekort, voor bij Harduyn in zijne navolging van Psalm VI, welks eerste versregel van dezen inhoud is:
  
  ‘Wel soo dan de begeert van een recht-sinne vraecke
  Meer en meer in u groeyt.’
  
  RECHTVAARDE. Rechtvaarde voor rechtvaardige is ons tweemaal voorgekomen in de ‘Poësy’ van Six van Chandelier, als bl. 393. r. 5. v.o.:
  
  ‘Wan hy geen doodelyken schicht
  Uit syn rechtwaarden koker licht.’
  
  en bl. 399. v. 19.
  
  Rechtvaarde God, wij, wij zijn 't, die uw slaanden hand,
  Verdienende, op ons haalen.’
  
  Ook tweemaal hebben wij het uit Bilderdijk's Werken opgeteekend. Men leest namelijk in zijn ‘Treurspelen’ (1808); D. III. bl. 101. v. 18:
  
  ‘Mijn hart, rechtvaarde Goôn, mistrouwt uw uitspraak niet.’
  
  en in zijn ‘Verspreide Gedichten’ (1809); I. bl. 14. v. 13:
  
  ‘Rechtvaarde Hemel, hoe! - wat zegt men; -’
  
  
  SLORDE. ‘Slorde heerschappij,’ voor ‘Slordige,’ wordt gelezen in v. 2 van den ‘Weerstuyt van de klachte, over de weerspannelinghen in Groot Britanie,’ te vinden bl. 16 der ‘Nalezing en Aanteekeningen’ op het IVde Deel van Vondel's werken, uitgegeven door Mr. v. Lennep.
  SPICHTE. ‘Spichte vingeren’ zegt Bilderdijk voor ‘Spichtige vingeren:’ zie zijne ‘Affodillen’ (1814); II. bl. 55. v. 2, en ‘Sprokkelingen’ (1821); bl. 106. v. 5.
  Reeds lang voor hem had Bredero in zijn ‘Boertigh Lied-Boeck,’ bl 75, v. 11 en 12 geschreven.
  
  ‘Een lief, een levendich wicht,
  Soo tengher, snocker, en spicht.’
  
  TEGENWOORDE. Deze verkorting is ons voorgekomen bij V. Mander in zijn ‘Olijf-bergh, bl. 7. v. 13. v. o, waar men leest: ‘- in desen teghenwoorden Tijt…’ alsmede bij Harduyn in v. 490 van ‘Den val ende opstand van David,’ vroeger reeds aangehaald; men vindt er:
  
  ‘Ten minsten oock aensiet den teghenwoirden druck.’
  
  UITWENDE. Uitwende, voor uitwendige, als bijw: wordt in het ‘Antwerpsch Liedeboek van 1544’ gevonden. Zie de uitg. v. Hoffman v. F. bl. 320. v. 13: Er staat daar:
  
  ‘Dat ghi mij liefde toocht uitwende
  Alst u herteken niet en meent.’
  
  VEERDE. Van het znw. veerde, vaerde (iter, expeditio) is het bnw. veerdig (Expeditus, paratus) afkomstig. In verkorten vorm gebruikt V. Mander het in zijn meergem: ‘Olijfbergh,’ bl. 16. v. 14. Men leest er:
  
  ‘Doch doen en was noch alle ding niet veerde.’
  
  VEIL, VEILE, VEILER, VEILSTE, ONVEIL. Over veil, voor veilig, hebben we reeds meer dan eens in ‘de Taalgids.’ (Zie D. VI. bl. 13, bl. 271. D. VII. bl. 121. bl. 220), onze gedachten geuit. Zeker is het, dat dit woord in ge-zegde beteekenis niet staat in de oudste Ned. Woordenboeken, evenmin bij middelned. schrijvers, en eerst in later eeuw te voorschijn treedt bij dichters, welke den uitgang ig in meer andere adjektieven en adverbiën afkortten. Bij eene volgende gelegenheid hopen wij er ons laatste woord over te zeggen. Thans bepalen wij ons tot het geven van voorbeelden.
  Vondel schrijft in zijn ‘Helden Godes’ (uitg. v. 1727); bl. 6. v. 10:
  
  Mijn Burgt mocht zeker zijn, en 't arme volck in vreden,
  Zijn dorpels onder mij gherust en veyl betreden.’
  
  In denzelfden zin vindt men veyl aldaar bl. 12. v. 4. Zoo ook in zijn ‘Lofzangh van den Christ. Ridder;’ v. 56, alsmede in zijne ‘Warande der dieren’ (1682); LVII. v. 14.
  In den ‘Rondedans,’ medegedeeld door den Heer Alberdingk Thym, (Zie ‘Gedichten uit verschillende tijdperken;’ II. bl, 457), bevat de vierde regel van het 2de coupl. de uitdrukking: ‘veil en vrij,’ voor ‘veilig en vrij.’
  Ook bij J. van der Does in zijn dichtstuk: ‘'s Gravenhage;’ bl. 62. r 3. v.o. komt veyl voor:
  
  ‘Een yder kan zich veyl hier op het ijs begeven.’
  
  Desgelijks bij Huygens. Zoo luidt b.v. Sneldicht 38, B. XIV, te vinden in zijne Werken (uitg. v. Bilderdijk); D. III. bl. 153:
  
  ‘Uw Neus is soo vol vier,
  Uw Knevel staet soo steil;
  Dat, waren 't lonten Pier,
  Uw Backhuys waer niet veil.’
  
  Wie bij hem ook D. I. bl. 33. v. 14; bl. 180. v. 10; bl. 359. v. 16, en D. IV. bl. 182. v. 5 wil naslaan, zal er veil in voorz. beteekenis vinden.
  Attributief ontmoet men veile bij denzelfden dichter, D. II. bl. 86. v. 9: ‘Uyt de veile rust…’
  
  Ook in den vergelijkenden trap bezigt hij, D. I. bl. 327. v. 17, veiler voor veiliger; terwijl aldaar op bl. 128. v. 19, de superlatief veilste voor veiligste aangetroffen wordt.Bilderdijk, (Zie zijne Aanteek. op Huygens. D VI. bl. 210) beweerde, dat ‘veil, voor veilig, een volstrekte Hugenianismus, maar geen Neêrduitsch’ was. De Heer Terwen schijnt ook in de gedachte verkeerd te hebben, dat Huygen's alleen zich van veil, voor veilig bediende. Zie zijn Etym. Handwoordenb. i.v. Zoo sleept de eene vergissing de andere na zich..
  Onveil voor onveilig is ons voorgekomen bij Camphuysen in zijne ‘Uytbreyding over de Psalmen,’ (uitg. v. 1630), Ps. X. v. 4, en in zijne ‘Stichtelijke Rijmen,’ (uitg. v. 1639), bl. 77. v. 7.
  VERNUFT, VERNUFTE, VERNUFTER, ONVERNUFT. Van het znw. Vernuft (dat oudtijds in de beteekenis van verstand gebezigd werd) is door de gewone aanhechting van het achtervoegsel ig het adjektief vernuftig gemaakt, hetwelk dikwijls in den zin van verstandig gebruikt werd.
  In verkorten vorm komt dit bnw. meermalen, zoo attributief als predicatief, voor.
  Zie hier eenige voorbeelden:
  Bij Anna Bijns in het Iste Boek van haar ‘Refereynen,’ (uitg. v. 1528); Ref. 14, snede of couplet 10, lezen we:
  
  ‘Maer die mede aenhouwen aen den nieuwen dans,
  Sijn alleene geleert, vernuft ende wijs.’
  
  In het IIde Boek (uitg. v. 1548); Ref. 5. c. 5:
  
  ‘O vernufte gheesten, waer sijn u sinnen.’
  
  Zoo ook aldaar in Ref. 10. c. 3: ‘Vernufte gheesten…’ In Boek III. (uitg. v. 1567); Ref. 20, aan het einde:
  
  ‘Vernufte en weest niet, siender oogen, blint.’
  
  en aldaar in Ref. 70. c. 1.
  
  ‘Ghelijck een mensche, die wijs en vernuft is.’
  
  Ook van den comparativus vernufter heeft zij zich bediend, B. I. Ref. 19. c. 2:
  
  
  ‘Tes waer men heeft ketters vonden bi wilen,
  Vernufter dan luther, quaet om versubtilen.’
  
  In de ‘Spelen van Sinne. Antw. 1564;’ fol. 116. v. 7. v.o. is vernuft, voor vernuftig, ons almede ontmoet.
  Desgelijks lazen we in den ‘Ecclesiasticus’ van Fruytiers (Antw. 1556); op bl. 100. v. 21. ‘een vernufte vrou;’ op bl. 128. v. 12. v. o, een ‘vernuft man;’ alsmede op bl. 84. v. 1. en v. 6. v. o, en bl. 151. v. 3. v.o. ‘de vernufte.’
  Vondel, almede, heeft deze verkorting gebezigd in zijn ‘Altaergeh.’ (uitg. v. 1645). bl. 87. v. 7. v. o:
  
  ‘- mijn vernufte Byen,
  Vast zwarmende om den Bykorf van Urbaen,’
  
  en evenzeer Huygens in zijn ‘Gedichten:’ D. IV. bl. 94. v. 7, en V. Mander in zijn ‘Schilder-consten grondt’ (uitg. 1604); cap. VI. laatste coupl.
  Onvernuft en onvernuften lazen we bij Six van Chandelier in zijne ‘Psalmen Davids’ (uitg. v. 1674); Ps. XLIX. v. 3 en Ps. XCIV. v. 4.
  VIERE. ‘Viere letters,’ voor ‘vierige letters,’ vindt men bij Hooft. Zie zijne ‘Gedichten;’ II. bl. 287. v. 23.
  VLIJTEN. ‘Vlijten sin,’ voor ‘vlijtigen zin,’ stipten wij aan in V. Mander's ‘Bucolica’ (Amst. 1597); bl. 15. v. 20; en ‘vlijte handen’ in zijn meergemelden ‘Olijfbergh;’ bl. 39. v. 9. v.o.
  WISPELTUUR, WISPELTURE. Wij zullen ons hier niet ophouden met een onderzoek naar den oorsprong van dit woord, noch met de ongestaafde gissingen, dienaangaande tot nu toe in het midden gebragt. Ons is het thans genoeg dat wispelturig een bnw. is, hetwelk reeds lang volle burgerregt in de Ned. taal heeft verkregen, en dat we de, bij zoo vele andere gelijksoortige adjektieven, waargenomene, apokope en synkope van ig er ook bij hebben opgemerkt. Ten blijke hiervan halen wij Hooft aan in zijne ‘Gedichten.’ D. II. bl. 95. v. 3, waar hij zich dus uitdrukt:
  
  ‘En hier verliez' haar recht Fortuine wispeltuur.’
  
  
  Wij voegen er de volgende plaatsen uit Vondel bij: ‘Palamedes:’ v. 1412-14:
  
  ‘De gunst des volcx, dat wispeltuur
  En wuft nu stroockt, nu steeckt sijne heeren,
  Hij sonder hertseer magh ontbeeren.’
  
  ‘Hippolytus.’ v. 1437-38:
  
  ‘'t Volck lacht wanneer een dief op 't kussen raeckt:
  Het eert en haet een' selven wispeltuur.’
  
  Zie ook de ‘Warande der dieren; CV. v, 3. v. o; ‘Poëzij;’ I. bl. 167. v. 1. ‘Noah;’ v. 1225. alsmede ‘Gebroeders;’ v. 507; waar men leest:
  
  ‘Godt kent den aert des volx, dees wispeltuure zielen,
  Die als een eb, en vloet, van 't een op 't ander vielen.’
  
  Dat ook Bredero zich van ‘wispeltuur’ bediend heeft, kan men zien in het Woordenboek op zijne Gedichten, door den heer A.C. Oudemans, Sr, vervaardigd.
  WOED. WOEDE, WOEDER. Vroeger (zie o.a. ‘Taalgids,’ VII. bl. 279) spraken we reeds over dit adjektief. Wij merkten toen aan: dat gelijk van vrede, vreugde, enz. vredig, vreugdig enz. afstamde; zoo ook het bnw. woedig, dat bij de Ouden meermalen verschijnt, van het znw. woede herkomstig was.
  Even als veil (veilig) komt het verkorte woed (woedig) bij de dichters der zeventiende eeuw dikwijls voor. Eenige voorbeelden laten we volgen:
  Zie Hooft's ‘Gedichten’ (uitg. v. B). D. I. bl. 113. v. 6. v.o.
  
  ‘Hier blijv' ik dan alleen op 's woeden volks genae.’Bilderdijk, wiens beweringen omtrent eenvouwde en veil wij gezien hebben, uitte ten opzigte van woed weder een ander gevoelen. ‘Zoo gebruikte men (schrijft hij in zijne Aanteek. op Hooft bl. 72) de wortelsylben der werkwoorden, die als substantiven manlijk zijn, naar willekeur als adjectiven, en dit levert eene eenvoudigheid in onze taal op, die ik nader zal doen kennen, en nog slechts met een wenk heb kunnen aanduiden, maar die tot mijne Grammatica behoort.’
  Het is bij dien wenk gebleven. In zijne Grammatica heeft hij dit punt niet meer aangeroerd. Wij meenen, dat hij daarvoor goede redenen gehad heeft.
  De vervaardigers van het Woordenboek op Hooft hebben zich in 't geheel niet ingelaten met woed..
  
  
  en bl. 140. v. 14.
  
  ‘Wanneer zij wraak, en moordt, en woede wreedtheidt brult.’
  
  Zie ook D. II. bl, 161. v. 20: ‘'t woede wee.’
  Bij Bredero in zijn ‘Griane’ vinden we op bl. 27. v. 2:
  
  ‘de woede wuw’ en bl. 41. v. 16. v, o. de woede werelt.’
  
  In v. 1030 van Vondel's ‘Hecuba’ leest men: ‘'T woed ongediert.’ en in zijn Poëzij, I. bl. 37, luidt v. 3:
  
  ‘Om wraeck te nemen aen den woede
  Die hem doorschoot -,’
  
  De comparatief woeder doet zich voor in zijn ‘Hippolytus;’ v. 671:
  
  ‘Geen gruwel en ontbrack aen 't voorbeelt, altijt woeder:’
  
  gelijk mede in v. 1149:
  
  ‘Den Amazonen is het eygen langs hoe woeder:’
  Te haeten 't huwelijck.’
  
  Wie echter zich er het meest van bediend heeft, is Six van Chandelier. In zijn Poësy vinden we:
  bl. 94. v. 21:
  
  Hij mist syn start en is soo woed
  Van klaauwen,…’
  
  bl. 217. v. 1:
  
  ‘Een krijgshart met metalen an
  Is immers woed,…’
  
  en in zijn ‘Psalmen’ (uitg. v. 1690).
  Ps. 44. v. 6:
  
  ‘En onse haaters, trots en woed.‘
  
  Ps. 54. v. 2:
  
  ‘Want vreemden staen der teegen mij
  Woed op,…’
  
  Ps. 79. v. 1:
  
  ‘'t Woed heidensch heir, snel in uw erf gekoomen.’
  
  
  Voorts Poësy; bl. 47. v. 24: ‘De woede hoovaardij;’ bl. 102. v. 11:’ ‘De woede zee;’ bl. 574. v. 8. v.o. ‘een woeden stier:’
  Waarbij men nog kan voegen ‘woede’ voor ‘woedige,’ voorkomende bij hem in Ps. 22. v. 5; Ps. 35. v. 12; Ps. 55, v. 2 en 5; Ps. 74. v. 21; en Ps. 88. v. 4.
  Hier sluiten wij deze Woordenlijst, die, hoe uitgebreid reeds, zonder moeite nog aanmerkelijk vermeerderd zoude kunnen worden. Voor ons doel echter durven we vertrouwen, dat er genoeg geleverd is. Wie zal bij deze, uit zoo vele eeuwen bijgebragte, voorbeelden nu nog aan onvindbare bijv. naamwoorden, of aan substantieven, als adjektieven gebruikt, of aan taalkundige vermetelheden van dichters, - laat staan, aan wondervolle ingevingen blijven denken, waardoor poëten van de XVIIde eeuw, zonder het zelfs te weten, duizendjarige woorden uit eene vreemde taal zouden hebben gebruikt? Alles laat zich zonder zwarigheid oplossen door het aannemen van één eenvoudig taal verschijnsel, dat regelmatig en natuurlijk werkt, t. w. de uit- of weglating van den adjektievalen uitgang ig, ten gevolge van de zachtheid der g; vereenigd met de, zoo dikwijls plaats grijpende, onderdrukking der doffe i of e.
  
  Rotterdam, den 15den April 1866.