text: Dat der menschen bestemming niet is redelijk te zijn.
  'k Mogt wel eens weeten, wat de dieren van ons lief menschen-geslacht denken: gestelt dat zij denken. 't Zou eene magere lofreeden zijn. Naar ons inzien, zijn wij halve of drie-quarts goden! maar bij ongeluk zijn wij tevens rechters en tevens-partij. Al praatte men ook als Brugmans
  
  't Is toevallig dat de hoogleeraar
  
  Brugmans
  
  openbaare lessen houdt, de Praestantiâ hominis, d.i. 's menschen voortreffelijkheid. van 's menschen voortreflijkheid, men zal moeite hebben mij te overreeden, dat hij iets meer is, dan 't flimste dier op twee pooten.
  En wat toch zou 'er worden van die zo hoog opgevijzelde redelijkheid, zo ik bewijzen kon, dat 't menschengeslacht om te zijn: wat 't is, onreedelijk zijn moet? Dit bewijs legt voorhanden in 't stuk van de voortplanting van dat geslacht zelven, iets 't geen hij niet zou doen, zo hij redelijk was.
  Ei lieve zegt mij eens, wat zoudt gij zeggen van een Orlogiemaker, die raderen en spillen door een zette, zonder te weeten, of hij ging maaken een wekker, eene pendule of een time-keeper?'t Voortreffelijkste van alle Orlogiën, gebruiklijk bij Sterrekundige waarneemingen, en 't geen blijft loopen, terwijl men 't opwindt. Wat zoudt gij zeggen van den
  
  zee-man, die zonder roer of kompas, zich van de wal stootte? wat zoudt gij zeggen van een Diamantzetter, die verkoos in de stik-dikke duisternis te gaan arbeiden? niet meer of min, dan gij kunt zeggen van den man, die gaat arbeiden, om vader te worden! Dit doende scheept hii zich in op een oceaan van wisselvalligheeden. Dat hij slaage in zijne dierlijke onderneeming, en hij is even onzeker, of hij geärbeid heeft tot zijn geluk, als iemand die in 't passedix elf oogen gegooit heeft, onzeker is of hij wint dan verliest. De fraaije, de redelijke werkman! Geheel onvermogend en lijdelijk is hij in 't bestemmen, zelfs van 't geslacht zijns werkstuks: een artikel 't geen en form en formeerder zo nauw aan 't hart legt! Schoon beide de werklui 't zijn, die 't stuk geheel alleen afmaaken, zijn zij beide lijdelijk in 't bestemmen van 't temperament, de figuur, den imborst, 't harsengestel van 't geen zij gaan maaken. Wanneer zij zich dapper uitgeslooft hebben, en hun werk, nu uit den oven gekomen, voor hunne oogen naakt legt, blijft 't voor den nadenkenden een zorglijk raadzel, of dat kind een Adonis of een Moollick, een eerlijk man dan een Cartouche, een Cromwel dan een Welcrom worden zal; of dat kind hunne oude dagen zal schraagen, dan wel hun vroegtijdig van hartzeer zal doen omkomen?
  Is zo te werken en zo te moeten werken 't werk, de bestemming eens redelijken schepzels?
  
  Staat alzo 't geval met den mensch; noch meer is de vrouw in 't bijzonder, wanneer zij zich bestreeft moeder te worden, verdoolt van 't pad der redelijkheid. Van een redelijk schepzel is 't karakter zijne twintig stuivers voor één gulden te ontvangen, geen goud te duur te koopen; en de vrouw die moeder wordt, ontvangt voor een vijf groot pas een ph....? Laaten zij onder de vrouwen, die haare daaden weeten te beçijferen, uitspraak doen, en zeggen of zij voor een stooter iets meer inwisselen. Laaten zij leggen in de eene schaal de misselijke ongestedheid, de veelvuldige gezellin der zwangerheid, de gevaaren, de smerten, de ziekten, de verspilling van leevenskragten, wanneer om der zonden wille van 
  Eva
   haar gestel zo heftig geschokt en uit een gescheurd wordt, de zorgen aan 't zoogen verknogt, de tallooze opöfferingen van haare eige geneugtens aan die van haar wicht, enz. enz. enz. laaten zij in de andere schaal leggen, wat zij willen, en opbiegten, wat zij inwisselen. Zo de eerste schaal niet zo gedecideert overwoog, zou het voorzeker in zulken conflict, zwaar houden de balans optemaaken; en wel bijzonder, daar de natuur de slimmigheid hadt, de reeden in de interessantste oogenblikken te verdrinken in eene dronkenschap van wellust, de geslaagen vijandin van nadenken: Indedaad zo de natuur deeze slimmigheid niet gebruikt hadt, zo zij ons in dat oogenblik vergunt hadt te mogen redelijk zijn,
  
  wij zouden de slimmigheid gehad, de kunst uitgevonden hebben, den wellust voor ons te neemen, en de zorgen hoe 't menschdom in stand te houden, voor de natuur te laaten.
  Om de waereld niet tot een instal te maaken, is dan 's menschen bestemming, in de hoofdrol zijns leevens, te moeten verdrinken, zijne reedelijkheid in zijne dierlijkheid.
  En van welk gebruik, in de subalterne rollen, hem opgelegt te speelen, is voor hem deeze wegwijster, de reeden? is zij wel iets beter dan eene slons, die zich encanailleert en prostitueert met de eerste absurditeit, welke haar voor de boeg komt? Wijst mij, gij haare advocaaten, eene dwaaling, eene ongerijmtheid, die niet steeg en niet nestelde in 't brein, niet van één enkel individu, maar van natien, niet voor een oogenblik, maar voor eeuwen? men kan de miswijzingen van 't kompas verbeeteren door 't azimuth, maar voor de miswijzingen van deeze gids des leevens is 't azimuth noch te zoeken!
  'K wil hier niet spreeken, hoe dit oog der ziele door de driften, die in spijt van al 't gekijf, 't geblaf der redeneeringen, haar benevelen, haar uitsteeken, haar dwars in de wielen rijden, zo meenigmaal 't bloed, de gal, 't sperma enz. die in haar onweêrstaanbaar doen opborrelen, 'k wil onderzoeken 't vermogen der reeden, ijskoud van alle passiën, aan haar eigen beheer overgelaaten. En wat meer is zij dan noch, behalven de slaavin van zich zelve? In
  
  een slapeloozen ochten-stond leg ik te overdenken dit mijn onderwerp, beveel mijne reeden zich geheel in 't zelve te concentreeren, maar in spijt van mijn bevel brengt mijne reeden, rebelleerende tegen haar zelve, mij tot de positien van 't schaak-spel des vorigen avonds terug, en overdwarst haare eige werkzaamheid. 't Is als of de mensch meer dan ééne reeden hadt, die gelijk de leden eener Wijkvergaderinge met elkander overhoop leggende, aan eene binnenzielsche anarchie geboorte geeven.
  Deeze lijdelijkheid onzer ziele, waardoor, in spijt van haar zelve, haar onwelkomen, verboden aandoeningen en denkbeelden t'huis gebragt worden, haare stugheid in 't scheppen van denkbeelden ad libitum, toegepast op 't verband tusschen oordeelen en willen, doet 't gordijn geheel opgaan, en den zeldzaamen waarneemer van 't geen in 't binnenvertrek van zich zelven omgaat, duidelijk beseffen, hoe veel of hoe weinig de denkende mensch zich als een werkend weezen moet aanmerken, als een weezen 't geen 't eerste beginzel zijner daaden in zich zelven heeft; en wat vorders van moraliteit, imputabiliteit, straffe, belooningen enz. te denken zij; doet hem bezeffen 't groot onderscheid, 't geen 'er is tusschen 't Marionnettenspel van, 
  Jan Claassen
   zaligr. en de zedelijke waereld.