text: § 34. Over de pauzen of rusten van gevoel, kracht, en nadruk, of over de meer pathetische, oratorische, en emfatische pauzen.
  Men verstaat door de hier genoemde pauzen die rusten, welke men, deels in overeenstemming met de overige of met sommige der overige soorten, deels geheel onafhankelijk van deze laatste, of wel veel langer dan deze zijn, maken moet, om aan hetgeen die rusten voorafgaat of volgt, meerder nadruk bij te zetten, en door zulk eene, als het ware, zwijgende welsprekendheid - gelijk francius haar ergens noemt - de uitwerking der Mondelijke Voordracht niet alleen op het verstand, maar ook op het
  gevoel der hoorders te versterken. Tot deze pauzen brenge men bijv. het plotselijk ophouden, dat men achter de figuur der zoogenaamde Verzwijging (aposiopesis) doen moet; een ophouden, dat voor het oog somwijlen door eenige titteltjens wordt aangewezen. Zoo ook de rust na de Zelfgisping (reprehensio). Ook na Slotspreuken of zoogenaamde Epifonema's. Voorts de rusten ter voorbereiding op iets geweldigs of schrikkelijks; al verder, na vragen, na sommige aanvangswoorden bij korte aanvangszinnen; almede somtijds na woordjens, als want, nu, eens, maar en soortgelijke, als men de aandacht byzonder bij dat deel der rede bepalen wil, waarvoor zij ter aanwijzing of inleiding dienen; van 's gelijken de pauzen bij aarzeling of weifeling, die iets afgebrokens en stamelends in de voordracht vordert; kortom, bij wat gelegenheden meer er rusten noodig zijn, die ieder Declamator van fijn gevoel en smaak uit zich zelf zal weten te vinden.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Vondel laat in het eerste bedrijf van zijn Gijsbrecht van Aemstel den Maarschalk diederik van haarlem tot den portier van het Karthuizer klooster, die aarzelt om hem open te doen, zeggen:
  
  Ik zeg voor 't lest: doe op! - en doet gij 't niet, ik zweer....
  
  Dit is eene Verzwijging, omdat men er de woorden bij denken moet: ik zweer, dat ik geweld zal gebruiken, of wel dat uwe weigering u slecht bekomen zal, of iets dergelijks. Na dit ik zweer, hetwelk met de grootste heftigheid (impetuosamente zeggen wel de italiaansche toonkunstenaars) moet uitgesproken worden, volge eene pauze en daarop 's portiers vraag:
  
  Wie zijt ge, die dus raast, als wild en uitgelaten?
  Wij dachten langer niet om ruiters noch soldaten, enz.
  
  Zoo zegt van der palm in zijne Feestrede op Leydens Ontzet: ‘Ik zal van geene bijzondere rampspoeden gewagen, zelfs niet van den nooit vergeetbaren, die u, o Leyden, voor zeventien jaren in rouw en jammer dompelde! Toen, door de roekeloosheid van éénen, uwe stad tot een schouwspel der akeligste verwoesting werd; toen.... maar neen, ik zal geen tafereel malen, ik zal zelfs de flauwste schets er van u niet voor oogen stellen, bij welks
  aanschouwen zoo vele nauwelijks geheelde wonden weder opengerukt zouden worden, zoo vele harten op nieuw zouden bloeden, en daaronder.... gij weet het.... doch ik zwijge, en vergeeft het mij, zoo ik er niet geheel van zwijgen kon’. Ook hier zijn er twee of drie door de titteltjens aangewezen verzwijgingen, waarop telkens een plotselijk afknakken der stem met eene merkbare pauze volgen moet. - Dezelfde redenaar zegt elders: ‘Zij, die gij de Barbaren van het Noorden noemdet, vielen in de hoofdstad der kunsten en beschaving, plunderden, vernielden haar, en namen wraak over den brand van Moskows vergulde toren- en tempeltinnen?... neen! spaarden, eerbiedigden haar’. Dit hier na de titteltjens gezegde heet Verbetering of wel Zelfgisping (correctio, reprehensio). Men drukke, om haar door de stem aan te duiden, sterk en met levendigheid (forte e con vivezza) op de woorden plunderden, vernielden enz., zwijge dan plotselijk na tempeltinnen, en zegge voorts kalm en bedaard: neen, spaarden, enz. -
  In de derde afdeeling van schiller's beroemde dramatische trilogie Wallenstein verhaalt de jeugdige Gravin thekla, op eene roerende wijze, hoe haar geliefde, de ruiteroverste max piccolomini, zich uit wanhoop over wallenstein's verraad en de hem daardoor geheel afgesneden hoop, om haar - wallenstein's dochter - ooit zijne vrouw te kunnen noemen, midden tusschen de vijanden gestort, en onder de hoeven der paarden van zijne hem nastuivende spitsbroeders den dood gevonden heeft. Haar laatste woorden (na eerst het geluk harer liefde geschilderd te hebben) zijn: ‘Daar naderde wreed en ongevoelig het Noodlot, omklemde de tengere leest van mijn geliefde, en wierp hem onder de verpletterende hoeven zijner paarden’. En nu sluit zij met den korten, spreukachtigen uitroep (epifonema): ‘Dat is het lot van 't Schoone op aarde!’
  
  Da kam das Schicksal! Roh und kalt,
  Fasst es des Freundes zärtliche Gestalt,
  Und wirft ihn unter den Hufschlag seiner Pferde....
  Das ist das Loos des Schönen auf der Erde!
  
  Spreek de drie eerste regels met klimmende akeligheid, heftigheid, snelheid, en siddering uit, zwijg dan eene wijl, en doe hierop den slotuitroep: Das ist das Loos, enz. met een geheel verlaagden toon van stem, langzaam, slepend, en somber hooren.
  Wij zeiden, dat eene pauze, waar men ze in 't geheel niet verwacht, somtijds dienen kon, om den hoorder tot het vernemen van iets geweldigs en treffends voor te bereiden. Zoo bijv. moet
  in het verhaal van claessen's heldendood, in de Hollandsche Natie van helmers:
  
  Nu wijdt zich elk ter dood; er wordt niet meer gestreden,
  Maar knielend storten zij hun allerlaatste beden,
  En klaesens, daar hij 't hart verheft tot zijnen God,
  Denkt aan zijn gade en kroost in hun ondraaglijk lot;
  Hij ziet hun wanhoop, ziet hun tranen, hoort hun klagen,
  Zijn zoon de moeder naar de komst des vaders vragen;
  Dat denkbeeld stoot hij weg; bidt vurig, rijst en zucht,
  En werpt de lont in 't kruid, en - 't schip barst in de lucht; -
  
  daar moet, in den laatsten regel, achter het tweede en, een oogenblik gerust, en dan met donderende kracht de zinsnede: 't schip barst in de lucht uitgesproken wordenOp de door Lulofs te Groningen en elders gegeven zoogenaamde Declamatoria liet hij die woorden het schip barst in de lucht wel eens door een paar maten muziek van het vol orkest, waarbij een forsche slag op de groote trom tot inleiding strekte, volgen; en dit deed steeds eene goede uitwerking.. Een groote fout begaat daarom ook wie - gelijk het te Deventer bij een wedkamp eens voorkwam - in plaats van de volle kracht zijner stem tot dit slot te besparen, haar al aanstonds in den aanhef van 't verhaal zoo donderend weêrklinken laat. Een zeer lange pauze wordt voorts achter die laatste zinsnede vereischt, en zoo hevig en forsch als die woorden geklonken hebben, zoo zacht, weemoedig, en slepend moet de aanhef der volgende regels luiden, waarin de dichter de schimmen der gesneuvelden op eene roerende wijze aanspreekt:
  
  Rust, ongelukkigen, rust zacht in 't hart der baren! enz.
  
  't eene moet zijn allegro fortissimo, het andere adagio pianissimo.
  Dikwerf moet ook op vragen eene nu wat kortere, dan wat langere pauze volgen, als wilde men tot het antwoord tijd geven. Men declameert dus met vuur, levendigheid, en toenemende snelheid de opeengehoopte vragen, die cicero, in zijne redevoering voor ligarius aan den aanklager tubero doet, om dezen laatsten te doen gevoelen, dat ook hij, tubero, zoo wel als ligarius, vroeger tegen caesar voor pompejus partij had getrokken: ‘Tot wat einde toch, tubero! hadt gij in den slag van Farsalië dit uw zwaard uitgetogen? Op wiens borst was dat staal gemunt? Waartoe hadt gij de wapenen opgevat? Wat las men toen in uw oog, in uw gebaar, in den hartstocht, die u ontvlammen
  deed? Wat beoogdet, wat wildet, wat wenschtet gij?’ - maar zwijge dan een poos, met fonkelenden blik den als aanwezigen tubero aanstarend, vóórdat men op verlaagden toon de woorden volgen laat: ‘Doch ik dring te sterk op den jongeling in. Hij schijnt te ontroeren. Ik keer tot mij zelven terug’, enz.; te meer daar hier dan ook eene soort van Aposiopesis of Verzwijging wordt gevonden. Ook de weemoedige vraag, waarmede helmers in den aanhef van den tweeden zang der Holl. Natie, zijne dichterlijke vergelijking van het Vaderland bij den Rijn, die op eene armzalige wijze in het zand der duinen zich verliest, eindigt:
  
  Ach, zult ge ook, als die stroom, bezwijken in uw loop,
  De uitfluiting zijn der aard, de schandvlek van Euroop?
  
  eene vraag, die op den sombersten toon, en terwijl men op dat uitfluiting en schandvlek zooveel mogelijk drukt, moet worden uitgesproken. Ook die vraag dient dan door eene lange, doodsche stilte gevolgd, en daarop al juichend het slot gedeclameerd te worden:
  
  Neen, neen, der vadren roem verspreidt te sterk een luister,
  En 't kroost van zulk een volk zinkt niet geheel in 't duister!
  
  Indiervoege pauzeere men ook in de bekende alleenspraak uit shakespere's Hamlet (naar tollens' vertaling):
  
  Bestaan - of niet bestaan? - ziedaar de onzeekre vraag! -
  Is 't grooter, dat ons hart het tergend wee verdraag',
  Den schicht des noodlots toef, - of zich daartegen wapen'
  En macht en moedwil stuit'? - Te sterven - en te slapen -
  Niets meer! - en door dien slaap het moordend gif der smart,
  (Die erfenis, helaas! van ieder sterflijk hart!)
  Die jammren zonder tal, dat onverduurbaar lijden,
  Die heervaart van ellend' voor eeuwig af te strijden!...
  Gewis, dat heilrijk lot is wel ons wenschen waard! -
  Te sterven - anders niet - te sluimren onder de aard' -
  Te slapen! - Slapen? - ja, maar ook misschien te droomen? -
  Zie daar den hinderpaal, dien wij niet overkomen! - enz.
  
  men pauzeere daar zoowel na elk van die twee woorden bestaan, of niet bestaan, als na te sterven en te slapen, en voorts achter slapen, in den op één na laatsten regel, waar weêr eene nieuwe pauze noodig is; terwijl dit alles hoogst langzaam en met den toon van een diep, somber, twijfelend nadenken moet uitgesproken worden; want eerst later mag de Voordracht van dit beroemde stuk meer kracht, snelheid, en heftigheid aannemen.
  Na de voorstelling, in een paar woorden uitgedrukt, die den
  aanvang van het eene of andere tafereel uitmaakt, kan ook eene wat langere pauze, dan die door een gewoon punt gevorderd wordt, gepast zijn. Zoo bijv. begint helmers de verheven inleiding van den derden zang der Holl. Natie aldus:
  
  't Was nacht. 'k Zat eenzaam in het eikenbosch verloren, enz.
  
  Men spreke dit 't was nacht zoo statig en zoo laag van stem uit als mogelijk, en ruste dan, alsof er niet één, maar wel drie of vier punten stonden, vóórdat men tot het even langzaam en even dof uitspreken van 't volgend deel van den versregel overgaat. - Korter en, om zoo te zeggen, gelijk aan eene tweepunts-pauze, moet de rust zijn achter het half uitroepende ik juich, waarmede de eerste zang van dat dichtstuk begint:
  
  Ik juich. Geen grooter heil heeft ooit mijn ziel gestreeld,
  Dan dat ik, Neêrland! ben op uwen grond geteeld;
  
  terwijl tevens dit ik juich een hoogen, geheel tegenovergestelden toon van het 't was nacht vordert.
  Het kon (zeîden wij) soms zeer gepast zijn achter woordjens, als eens, nu, want, maar, doch, en soortgelijke, tot bevordering van den nadruk eene lichte pauze te maken. In het coplet bijv. uit tollens' Gevallen Meisje, waarin hij tot haar zegt:
  
  Eens der maagden roem en eer,
  Thans der maagden roem niet meer;
  Eens der knapen ziel en zucht,
  Nu van elken knaap ontvlucht;
  Nu geschandvlekt, waar ge ook vliedt,
  Neen, weêrhoû uw tranen niet! -
  
  legge men byzonder op dat eens en thans, eens en nu den nadruk, en pauzeere telkens na elk van die vier woordjens, alsof er stond:
  
  Eens - der maagden enz.
  
  Zulk eene pauze, veel langer echter nog, vereischt ook het hier volgende nu in borger's weeklacht aan den Rijn, als hij, na zijn vroeger huiselijk geluk beschreven te hebben, zegt:
  
  En nu?.... Ik kan mijn haren tellen,
  Maar wie telt mijner tranen tal? enz.
  
  Welk een toon van innige droefheid moet in dat vragende, lang uit te halen, half schreyend uit te spreken nu gelegd; door welk een somber zwijgen, een eerst wat opgeheven, maar dan
  moedeloos neêrgebogen hoofd, en ter aarde geslagen blikken, moet het gevolgd worden! -
  In schiller's wonderschoon lied van de Klok, laat de Dichter op de beschrijving, die hij van de welvaart en den voorspoed van een wakker en nijver huisvader en van het daardoor opgewekt wat overmoedig gevoel gegeven heeft, de vermaning volgen: ‘Maar, helaas, geen eeuwig verbond (van vriendschap en vrede) is er met de machten van 't Noodlot te sluiten, en het verderf naakt ons met rassche schreden!’
  
  Doch - mit des Geschickes Mächten
  Ist kein ew'ger Bund zu flechten,
  Und das Unheil schreitet schnellNaar van lenneps nederlandsche bewerking of verflauwing (Gedichten, zoo oude als nieuwe, bl. 9):
  
  Maar wie kan zijn staat vertrouwen?
  Wie op voorspoed zeker bouwen?
  
  .
  
  Men late hier, terwijl men den wijsvinger waarschuwend omhoog heft en hem even schudt, den toon van hoogen ernst op dat doch vallen, als zeîde men maar! maar! en ruste dan een paar tellens, vóórdat men met declameeren voortvaartDe Huisvader zegt, vermetel:
  
  Fest, wie der Erde Grund,
  Gegen des Unglücks Macht
  Steht mir des Hauses Pracht.
  
   Men moet deze woorden vergenoegd, levendig (lietamente e con allegrezza) en met eene zekere trotsche vrolijkheid uitspreken. Dan volge echter op lageren, somberen toon die, zoo ware als ernstige en tevens zoo Grieksch-poëtisch uitgedrukte, waarschuwing des Dichters:
  
  Doch mit des Geschickes Mächten, enz.
  
   die in van lennep's bewerking ongelukkig geheel te loor is gegaan.
  
  Treffende inleiding en overgang tot de daarop volgende beschrijving van den brand, die alles in de asch legt! Het is inderdaad een meesterstuk van klassiek-romantische poëzy, dat Lied von der Glocke..
  Niet alleen enkele woorden, maar zelfs enkele sylben kunnen een weinig ophoudens dáár noodzakelijk maken, waar het geldt den toon van aarzeling en schroomvalligheid uit te drukken. Dit is bijv. het geval, als men in beyling's afscheid de woorden voordraagt, waarin hij, al bevend en schoorvoetend, zijne gade met de hem wachtende schrikkelijke straf bekend maakt:
  
  Zoo God...eens...had ge... wild...dat ik...in... 's vij...ands banden, enz.
  
  
  In dien of in een soortgelijken trant (als hier met titteltjens is aangewezen), dat is, met eene telkens afgebroken en half stamelende stem, moeten deze verzen uitgesproken worden. Evenals, bij de wanhopige taal van zijne gade:
  
  Erbarming, snikt ze, o, God! (zij stort op 't aangezicht)
  Erbarming, groote God! erbarming, mededoogen!
  'k Verga! 'k verzink! - - -
  
  evenals daar, na dit half gillend uit te roepen 'k verga, 'k verzink, eene lange rust volgen moet, vóórdat men op geheel verlaagden, meer eenvoudig verhalenden, ofschoon roerenden toon de woorden uitspreekt:
  
  - - - - Helaas, haar denkkracht is vervlogen!
  Een marmerbeeld gelijk, verstijft de dierbre vrouw.