text: § 64. Slot. Ernstige waarschuwing tegen alle overdrijving in dezen, en voorts over de Juistheid, ook van Gebaarmaking, bij sommige zinsneden en woorden in een voor te dragen stuk.
  Voor het overige, hoe zeer de Juistheid of Gepastheid van Voordracht door het muzikaal- en aesthetisch-gepast uitspreken der woorden, en door het schilderen (om het zoo te noemen) voor het oor met hunne letterklanken, grootelijks bevorderd
  kan worden, zorge men echter op het zeerst, om dat niet te doen: 1. ten koste der in § 21 vermelde akoestische duidelijkheid, door bijv. zachte woorden zoo zacht uit te spreken, dat men niet verstaan wordt, of wel door bij verhoogde snelheid tot onduidelijk rabbelen te vervallen; 2. niet ten koste der natuurlijkheid, door namelijk dat schilderen met woordklanken op eene te gemaakte en te zeer in het oog loopende wijze na te jagen; 3. niet ten koste der gelijkmatigheid, eenparigheid, of evenredigheid (vergelijk § 50), door in het forsche en zachte, hooge en lage, snelle en langzame, en wat dies meer zij, eene te groote en te plotselinge afwisseling te brengen, en al te sprongswijze te werk te gaan; 4. niet ten koste der bevalligheid, door bijv. al te sterk met de r te ratelen, met de s te sissen, de vocalen te lang uit te halen, aan volslagen schreeuwen en krijschen den teugel te vieren, en, om sommige geluiden te vormen, verwringingen van mond, tanden en lippen te bezigen, die eer gelach dan bewondering wekken; 5. niet ten koste van hetgeen men aan zijn stand, karakter, de plaats, waar, en de toehoorders, voor wie men spreekt, verschuldigd is. Immers deze klanktafereelen staan in een veel hooger mate vrij aan den bepaaldelijk gezegden Declamator op een zoogenaamd Declamatorium, of aan den Voordrager van verzen, dan aan den Kansel-, Balie-, of Staatsredenaar, bij welke laatsten alles wat te kunstig schijnt en te zeer van de zaken als zaken aftrekt, licht gewraakt wordt, en die daarenboven door de localen, waarin zij spreken, ook soms minder in staat zijn, om buiten gevaar van onduidelijkheid schilderingen met de stem ten uitvoer te leggen. Vooral geldt dit van den kanselredenaar, als hij in eene groote kerk het woord voert, waardoor van zelf veel fijnheden der Voordracht niet kunnen in praktijk gebracht worden; terwijl, wat den pleitbezorger betreft, de onderwerpen voor zulk een zwier dikwerf te droog zijn. - Men houde
  voorts ook wel in het oog, dat, schoon de forte's, de piu forte's en forte fortissimo's, de piano's, de pianissimo's, de lento's, de lento di molto's, de presto's, de via piu presto's, de sforzando's, de smorzando's, en hoe al die andere termen der toonkunst luiden mogen, mede in de Mondelijke Voordracht
  van toepassing zijn, die graden van sterkte, snelheid, enz. echter in de meeste soorten der laatstgemelde kunst niet in die hooge mate als in de muziek kunnen aangewend worden; evenmin als men in de Voordracht zoo plotselijk en tevens zoo onbepaald, tot die hoogste en laagste tonen stijgen of dalen kan, welke aan een vocaal of instrumentaal toonkunstenaar soms geoorloofd zijn. - Ten slotte: hetgeen wij van de Juistheid van Voordracht, met betrekking tot enkele zinsneden, woorden, en letters gezegd hebben, zag vooral op de stemleiding. De Gebaarmaking moet zich daar echter ook naar regelen. Voor zooveel men namelijk een of forscher of zachter, of rasser of langzamer, of hooger of lager uitgesproken woord met een gebaar vergezelt, trachte men ook, zoo het kan, dat gebaar wat sterker of zwakker, enz. te maken, kortom, in zijne soort dus qualitatief en quantitatief met den aard van zulk een woord in verband te doen staan; opdat het gebaar niet tegen de uitspraak indruische, en er zoo eene stuitende disharmonie en tweespalt regeere, waar harmonie en éénheid heerschen moesten.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Om hetgeen wij in het laatst hier over de Gebaarmaking aanstipten, nog een weinig uit te breiden - zoo stel bijv., dat men de zinsnede van loots (meen ik):
  
  Daar bonst men eensklaps op de deur,
  
  uitspreekt, en bij dat woord bonst een gebaar wil maken; zoo zij dat gebaar, die geste, ook eenigsins forsch, hevig en snel, even als de uitspraak. Men heffe namelijk beide handen omhoog, en stoote dan de vlakke handpalmen met eene rasse, krachtige beweging vooruit; kortom, men bootse de beweging na van iemand, die iets tegen iets anders aansmakt. In den versregel daarentegen uit den aanvang van den tweeden zang der Holl. Natie van helmers, waarin van den Rijn gezongen wordt:
  
  Nu golft hij Duitschland door in trotsche majesteit,
  
  en in welken het woord golft, even als de overige bijgaande woorden, langzaam, statig, en welluidend, en zonder dat men scherp de g laat hooren, dient uitgesproken te worden, make de rechter- of linkerhand eene bedaarde, lichte, met de vingers
  op en neêr wapperende beweging, die schier geheel den regel door duren kan. Zoo zal in beide gevallen het gebaar met de òf heftiger òf zachter woorden strooken. - Indiervoege zou men, de vroeger aangehaalde woorden van racine:
  
  Sa croupe se recourbe en replis tortueux,
  
  in het Hollandsch vertalende met:
  
  De harde schubbestaart kromt zich in wrong bij wrong,
  
  en onder het uitspreken dier vertolking de r, de sch, de kr, en de wr zoo scherp en ratelend als mogelijk latende hooren, bij de woorden ‘kromt zich in wrong bij wrong’ met beide handen om elkâar heen eene draayende beweging maken, en daarbij aan alle vingers eene eenigsins klauwswijs gebogen gedaante geven kunnen. Spraak en gebaren zullen dan voor oor en oog beiden schilderachtig zijn. - Ook hier echter geldt ne quid nimis! en verwijzen wij tot bl. 159.
  Bij de aangehaalde woorden uit het coplet van schiller's Duiker:
  
  Dus sist het, en gist het, en kookt het beneên,
  
  zullen snelle, dwarrelende, met een zekere vingertrilling gepaarde, en den geheelen regel door herhaalde bewegingen der beide handen niet ondoelmatig zijn. Een zeer langzaam gebaar ten minste ware hier evenmin gepast, als eene zeer langzame uitspraak. Dat de s in sist en gist in al hare scherpte gehoord moet worden, is bl. 182 reeds gezegd. - Als men voorts den daarop volgenden regel uitspreekt:
  
  Het schuim stuift ten hemel in dwarlenden damp,
  
  heffe men bij stuift de linker- of rechterhand, na ze eerst ter linker- of rechterzij gebracht te hebben, in snelle vaart omhoog; - waarbij men zich niet aan het voorschrift behoeft te binden, dat de hand over het algemeen niet veel hooger dan het hoofd gaan mag; - en zoo houde men haar een tijd lang opgestoken, terwijl men de blikken de hand doet vergezellen, het lichaam iets achterover buigt, en de andere, in verkorter lijn uitgestoken hand wat lager houdt. De hoog opgeheven hand kan voorts bij de woorden dwarrelenden damp eene trillende, schuddende beweging maken. Daarmee toch laten zich zulke voorstellingen, als daar zijn dwarrelen, trillen, slingeren, wapperen, golven, flikkeren, bibberen enz. aanduiden. Vergelijk boven bl. 152. - In de versregels uit staring's dichtstuk het Verschijnsel, waarin hij
  het avontuur van een reiziger vertelt, wien, terwijl hij 's nachts in het eenzame torenvertrek van een vroeger door moord bezoedelden, thans verlaten en grootendeels in puin verzonken ridderburg te bed ligt, een spook heet te verschijnen:
  
  - - - - Doch nu.... wat komt staâg nader? - zucht op zucht
  Komt, hartdoorsnijdend, uit den zwarten muur gevaren,
  Waaraan het lamplicht blauwtDat is: tegen welke de stervende vlam van 's reizigers nachtlamp een vaalkleurig, blauwend licht doet afschijnen. Verg. hierover verder lulops geschrift over staring's Leven en Verdiensten, bl. 121 en 157.. Als fluistering van blâren,
  Door herfstwind saâmgejaagd, is 't ritslen in den wand.
  Hij loert er angstig heen, en een ontvleeschde hand
  Breekt uit den steen, en wenkt, met opgestoken vinger!
  Zij wenkt nog eens! nog eens! Daar zwiert met wild geslinger
  De lamp ter aarde, en straalt op bloed, aan 't bed geplengd!
  Een doodsrif staat er bij! - enz.
  
  In die versregels spreke men dat woord wee zoo holtonig en akelig uit als maar mogelijk is, en rekke den klank, even of er weeeee! stond. Tevens make men eene langzame beweging met de rechter- of linkerhand, als wees men met schrik op iets eizingwekkends, dat zich voor den spreker vertoont. Het ‘fluisteren of ritselen van blaren’ klinke met wat flauwer stem, doch terwijl men de r een weinig uittrillen doet, en het wapperend heen en weêr schuiven van dorrend loof met de vingers nabootst. ‘Loert’ moet lang uitgehaald worden, en men moet er angstig en met schuinschen blik bij op zijde staren. Bij het: ‘wenkt met opgestoken vinger’ vergete men niet, met eigen vinger dit wenken aan te duiden, want hier is deze pantomime zeer wel geoorloofd. Ook aan het: ‘ze wenkt nog eens, nog eens’, hetwelk wat schielijker uitgesproken worde, pare zich dat zelfde vingergebaar; en voorts bij het: ‘daar zwiert met wild geslinger’, enz. drukke eene onstuimige beweging, met ééne of met beide handen, dat zwieren en slingeren uit. De oe in ‘bloed’, en dat geheele woord, luide sterk en somber, gelijk zoo ook de oo lang gesleept worde in het woord ‘doodsrif’, waarbij men alle teekenen van schrik vertoonen, en, volgens het gezegde in Aanm. op § 58, een paar schreden achteruit deinzen kan. De pauzen moet men in de Voordracht dezer verzen vooral ook niet vergeten.
  Dit moge tot een staaltjen over de gebaarmaking bij enkele zinsneden, woorden, enz. genoeg zijn.