text: Aanhangsel.
  Bij wijze van aanhangsel tot deze paragraaf zij hier het vergelijken niet ongevallig van de Bergrede en wat de Bergrede onderstelt met het Nienwe Testament buiten de evangeliën. Hoe leerzanm deze vergelijking moet zijn, ligt voor de hand. Indien de Bergrede niet een verzameling is van spreuken, die men later op naam van Jezus heeft gesteld, maar een, zij het ook vrije, reproduktie van den inhoud zoowel als van den trant van Jezus' onderwijs, dan kan men verwachten, dat althans de bouwstoffen, uit welker vereeniging later de Bergrele is ontstaan, bekend waren aan de opstellers van de Nieuw-Testamentische geschriften, en dat men derhalve in die geschriften sporen van die bekendheid zal aantreffen. Heeft Jezus in de hoofdzaak geleerd wat de Bergrede vermeldt, dan kan dit onder de eerste kristenen verhorgen noch zonder invloed zijn gebleven. Is Jezus een leeraar geweest, de apostolische geschriften kunnen het niet ignoreeren.
  Wij doorloopen het Nieuwe Testament en nauwlijks is met hfdst. VII, 27 van het eerste evangelie de Bergrede ten einde, die Bergrede, die de blijvende beteekenis van het oude Verbond hindhaafde, geen goed woord voor de heidenen over had, en dit bevel gaf: Geef het heilige den honden niet, of Matth. VIII, 11 verzekert Jezus: ‘ik zeg u, dat velen zullen komen van Oosten en Westen, en zullen met Abraham, en Isaäk, en Jakob aanzitten in het Koningrijk der hemelen; en de kinderen des Koningrijks zullen uitgeworpen worden in de buitenste duisternis: aldaar zal weening zijn en knarsing der tanden;’ een woord, dat het krachtigst universalisme predikt (verg Lukas XIII, 29). Onmiddellijk na de Bergrede, die van geen bekeering weet, leest men IX, 13: ‘want ik ben ge-komen om.... zondaars te roepen tot bekeering (verg. Markus II, 17 en Lukas XV). Na het ‘zalig die treuren’ of: ‘zalig gij, die nu treurt’ bevreemdt IX, 15: ‘kunnen ook de bruiloftskinderen treuren, zoolang de bruidegom bij hen is (verg. Markus II, 19)’; na het ‘geen tittel of iota der wet zal voorbijgaan’ verwondert IX, 16 dat radikale: ‘ook zet niemand eenen lap ongevold laken op een oud kleed (verg. Markus II, 21).’ Het ‘geloof’ komt in de geheele Bergrede niet voor, maar reeds VIII, 13 en IX, 22: ‘u geschiede gelijk gij geloofd hebt en uw geloof heeft u behouden (verg. IX, 28).’ Hen die vrede maken had de Bergrede zalig geprezen: wat is het dan, dat Jezus X, 34 betuigt ‘gekomen te zijn niet om vrede te brengen naar het zwaard,’ of na de hongerigen gelukkig te hebben geroemd, zelf kont (XI, 19) ‘etende en drinkende,’ zoodat lastertongen hem een vraat en wijnzuiper kunnen noemen? Heeft Jezus in de Bergrede het juk der schriftgeleerden nog verzwaard, hoe kan hij dan XI, 30: zijn juk zacht en zijn last licht noemen? In de Bergrede wordt de leeraar veroordeeld, die het minste gebod ontbonden en de menschen alzoo geleerd zal hebben; maar Jezus schijnt XII, 1-8 zelf zulk een leeraar, waar hij zich boven den sabbat verheft (verg. Markus II, 28). Hij die op den top van een berg als Messias spreekt, is toch moeilijk te herkennen in den ‘Beminde des Heeren’ van XII, 19, die zijne stem niet zal verheffen op de straten. Kan ieder zich volgens de Bergrede van elk oordeelen onthouden en men tevens naar XII, 37 ‘uit zijne woorden gerechtvaardigd worden’; kan men de Mozaïsche wet handhaven in haar geheel, en XV, 11 staande houden, dat ‘'t geen ten monde ingaat den mensch niet ontreinigt (verg. Markus VII, 15)? De arme moeder der Makkabeën heeft anders daarover gedacht! Men zal moeten geven dengene die iets van ons bidt en ons zelfs niet mogen afkeeren van dengenen die van ons leeren wil, en hij die het ons beveelt zal zich van de kananeesche vrouw hebben afgekeerd op de wijze die XV, 21 vlgg. (verg. Markus VII, 24 vlgg.) beschreven wordt. Hij prijst het geluk van den honger en wordt XV, 32 met ontferming bewogen over de scharen, omdat zij niet hebben om te eten. Was het hem dan geen ernst met dat ‘zalig, gij die hongert!’ Heeft dezelfde mond aan zijne eerste discipelen het ontbinden van het minste gebod gelijk het oordeelen verboden en hun beloofd, XVI, 19: ‘ik zal u geven de sleutelen van het koningrijk.... en zoo wat gij ontbinden zult op de aarde zal in de hemelen ontbonden zijn?’ God zal ons, naar de Bergrede, niet vergeven tenzij wij den menschen hunne misdaden vergeven; rijm hiermede XVIII, 15 vlgg.: ‘Indien uw broeder tegen u zondigt,... bestraf hem tusschen u,... indien hij u niet hoort, neem een of twee getuigen,... indien hij hun geen gehoor geeft, zeg het aan de gemeente,... indien hij ook aan de gemeente geen gehoor geeft, zoo zij bij u als de heiden en de tollenaar.’ Het: bidt en gij zult ontvangen, doet niet verwachten dat, XVIII, 19, juist twee moeten samenstemmen in hun gebed om te zien gebeuren wat zij mochten begeeren. In de Bergrede vereenzelvigt Jezus het vervolgd worden om der gerechtigheid wil en het vervolgd worden om zijnentwil, terwijl hij XIX, 17 iemand vraagt: wat noemt gij mij goed? In de Bergrede beschikt hij over hemel en hel (der vervolgden is het koningrijk der Hemelen, - gaat weg van mij gij, die de ongerechtigheid werkt), maar XX, 23 staat het zitten aan zijn rechter- en linkerhand bij hem niet te geven (verg. Markus X, 40). Des morgens vroeg als hij wederkeerde naar de stad, hongerde hem (XXI, 18), die volgens de Bergrede het hongeren zalig vond, en doet hij een vijgeboom verdorren omdat deze boom geene vruchten biedt, die zijn honger kunnen stillen (verg. Markus XI, 12 vlgg.). De Bergrede opent het uitzicht op een loon, dat groot is in de hemelen, en Lukas XVII, 10 stelt hoop op belooning zelfs bij hen, die alles gedaan hebben wat zij schuldig waren, gelijk met een die de beesten zijns meesters heeft gehoed en 's avonds thuis komende verwacht, dat zijn meester tot hem zal zeggen: kom bij en zit aan. Nadat de Bergrede de veelheid der woorden bij het bidden heeft afgekeurd, verwacht men niet, dat Lukas XVIII, 7 het dag en nacht roepen der uitverkorenen zal goedkeuren en aanmoedigen met de belofte van verhooring.
  Bij het evangelie van Johannes behoeven wij niet stil te staan. Het is bekend, dat het onderwijs van Jezus in dit geschrift noch wat den inhoud noch wat den vorm betreft aan de Bergrede herinnert, hetgeen mede een bewijs is, dat in de kringen, waarin de schrijver van het vierde evangelie zich bewoog, geenerlei traditie omtrent Jezus' leerwijze in omloop was, die een geschrift onmogelijk maakte, waarin Jezus zoo geheel anders predikte dan de leeraar der Bergrede.
  Dat de Handelingen der Apostelen geenerlei herinneringen aan Jezus' onderwijs en dus ook niet aan de Bergrede behelzen, mag niet onopgemerkt blijven Misschien maakt I, 1 een uitzondering, maar men komt wegens vs. 3c bijna tot het vermoeden, dat hier van Jezus' leeren na de opstanding sprake is, waar de synoptici juist zoo weinig van berichten.. Hand. II, 22 roept Petrus aan de verzamelde menigte toe: Gij Israëlietische mannen! hoort deze woorden: ‘Jezus den Nazarener, eenen man, van God onder olie len betoond door krachten, en wonderen, en teekenen, die God door hein gedaan heeft in 't midden van u, gelijk gij ook zelven weet.’ Geen woord over Jezus' prediking. De ‘drie duizend zielen,’ die op éenen dag worden toegedaan, ‘waren (II, 42) volhardende in de leer der apostelen;’ waarom niet in die van Jezus? ‘Dat de Kristus lijden zou,’ wordt III, 18 gezegd door al de profeten te voren verkondigd te zijn en evenzeer heeft God door zijne heilige profeten gesproken (vs. 21) van de tijden der wederoprichting aller dingen. Ook hier geen beroep op Jezus' eigen voorspellingen. Het doel van Jezus' komst wordt in deze zeer algemeene termen aangegeven (III, 26): ‘God heeft Jezus tot u gezonden, opdat hij ulieden zegenen zou, drarin dat hij een iegelijk van u afkeerde van uwe boosheden.’ Waar de eerste apostelen vervolgd worden, geschiedt het naar IV, 2 ‘omdat zij in Jezus de opstanding uit de dooden verkondigden.’ De inhoud van hunne vroegste prediking wordt IV, 12 op deze wijze samengevat: ‘de zaligheid is in geen ander.’ Hun wordt vs. 18 verboden ‘te leeren in den naam van Jezus.’ De opstanding van Jezus is met het beroep op de profetiën schering en inslag hunner prediking (IV, 33, V, 30 vlgg.; XIII, 30 vlgg.; XVII, 3, 31; verg. XXIII, 6; XXIV, 15, 21; XXV, 19: XXVI, 6, 8, 23), als bewijs voor de dogmatische waarheid, dat hij de zoon Gods is (VIII, 37, IX, 20, 22; XVIII, 5, 28; XX, 21; XXVIII, 23). Ofschoon ook Petrus gehoord moest hebben van Jezus, dat men niet door iets te eten onrein kan worden, heeft hij niettemin (X, 10 vlgg.) een hemelsch visioen noodig om hem deze waarheid aan het verstand te brengen. Daarop gaat Petrus tot Cornelius en zegt (vs. 37 vlgg.): ‘gijlieden weet de zaak.... belangende Jezus van Nazareth, hoe God hem gezalfd heeft met den Heiligen Geest en met kracht; die het land doorgegaan is, goed doende, en genezende allen die van den duivel overweldigd waren.... en wij zijn getuigen van al hetgeen hij gedaan heeft.... en hij heeft ons geboden den volke te prediken en te betuigen, dat hij is degeen die van God verordend is tot een Rechter van levenden en dooden:’ weer geen woord over Jezus' leer. Het eten met de heidenen wordt Petrus hoogst euvel geduid door ‘de apostelen en de broeders die in Judea waren (XI, 1),’ waarloor ook zij zich onbekend betoonen met Matth. XV, 11. Het bericht XIII, 51 kan een toespeling zijn op Matth. X, 14, maar omgekeerd is het natuurlijk ook mogelijk, dat Matth. X, 14 uit Hand. XIII, 51 is ontstaan. Hetzelfde geldt van Hand. XIV, 17, vergeleken met Matth. V, 45. Petrus die uit de Bergrede weten moest, dat ook niet het minste gebod ontbonden mocht worden, vraagt (XV, 10) hun, die beweerden, dat de bekeerlingen uit de heidenen besneden moesten worden en zij de wet van Mozes moesten onderhouden (XV, 5): ‘Wat verzoekt gij God, om een juk op den hals der dis-cipelen te leggen 't welk noch onze vaders noch wij hebben kunnen dragen?’ En hij gelooft zelfs (vs. 11) ‘door de genade van den Heere Jezus Kristus zalig te worden, op zulk een wijze als ook zij;’ dat is: zonder besnijdenis of inachtneming der mozaïsche wet. Het eenige woord van Jezus dat in de Handelingen (XX, 35) aangehaald wordt: ‘het is zaliger te geven dan te ontvangen,’ vindt men in onze vier evangeliën niet terug. Paulus beschrijft (XXVI, 15, 16) zelf zijne roeping op deze wijze: En Jezus zeide:... ‘Hiertoe ben ik u verschenen, om u te stellen tot een dienaar en getuigen der dingen, beide die gij gezien hebt en in welke ik u zal verschijnen,’ waartoe Jezus' leven op aarde en dus ook zijn onderwijs natuurlijk niet kunnen behooren.
  In de brieven, die de nieuwere kritiek aan Paulus laat, treft ons de afwezigheid van elke toespeling op Jezus' werkzaamheid als leeraar. Waar Paulus vermaningen geeft, welke met die van de Bergrede overeenkomen, als: zegent hen die u vervolgen; vergeldt niemand kwaad voor kwaad (Romeinen XII, 14; verg. 1 Kor. IV, 12;), beroept hij zich niet op eenige uitspraak van Jezus. Gehoorzaamheid aan woorden of geboden van Jezus wordt niet ingescherpt. Bij het ‘wreekt u zelven niet’ (Rom. XII, 19) haalt hij Deuteronomium XXXII, 35 aan; straks Spreuken XXV, 21 en 22. Bij het bevel, Rom. XIII, 7; ‘geeft schatting dien gij schatting schuldig zijt,’ wordt Lukas XX, 22 vlgg. niet vermeld. Dat de liefde de vervulling is der wet, wordt Rom. XIII, 10, evenzoo Galaten V, 14, als een oorspronkelijke gedachte uitgesproken, zonder eenige herinnering aan Matth. XXII, 39, 40. Bij de vraag: wat oordeelt gij uwen broeder? Rom. XIV, 10 wordt wel een beroep gedaan op Jesaja XLV, 23 maar niet op Matth. VII, 1. Het ‘wees haastiglijk welgezind jegens uwe wederpartij van Matth. V, 25 is in 1 Kor. VI, 1 vlgg., waar van processen tusschen geloovigen gesproken wordt, niet te herkennen, evenmin als het volstrekte verbod van echtscheiding Matth. V, 32 in 1 Kor. VII, 15, waar verzet tegen scheiding, wanneer zij door de ongeloovige wederhelft begeerd wordt, niet wordt aangeraden, noch in 1 Kor. VII,’ 27: zijt gij aan een vrouw verbonden, zoekt geene ontbinding,’ alsof het tegendeel denkbaar wareZie onze inleiding bl. 21 vlgg., waar wij hebben aangetoond, dat Paulus zich over het huwelijk uitlaat op eene wijze, die geheele onbekendheid met het onderwijs van Jezus verraadt en naar een bijzondere openbaring, die dat onderwijs, zoo het had plaats gegrepen, reeds van te voren geheel overbodig had gemaakt.. Het eerste hoofdstuk van den brief aan de Galaten is van dien aard, dat wanneer er ten tijde van Paulus eenige traditie aangaande een onderwijs, een leer, van Jezus heeft bestaan, de echtheid van dien brief, die men in den regel zoo boven alle bedenking verheven acht, in de hoogste mate onwaarschijnlijk wordt. Was er een leer van Jezus, dan moest Paulus begeeren haar te kennen; dan kon hij haar onmogelijk anders leeren kennen, dan uit den mond van hen, die haar vernomen hadden. Paulus toont evenwel in het minst niet, die begeerte te koesteren; raadpleegt dan ook niemands herinneringen. Hij heeft het evangelie niet van een mensch ontvangen (I, 12), alsof hij, wanneer het evangelie voornamelijk een leer bevatte van Jezus, het op eenige andere wijze ontvangen kon. Tot het kristendom bekeerd, blijft hij drie jaren lang buiten Palestina, daarna slechts vijftien dagen te Jeruzalem en geniet ook daar niet den persoonlijken omgang van al de apostelen, alleen dien van Jakobus. Hij betuigt voor God (vs. 20), dat hij niet liegt; m.a.w. dat hij niets hoegenaamd heeft gedaan om op de hoogte te komen van Jezus' onderwijs of leven. Is dit een en ander denkbaar, wanneer de Jezus, tot wien hij zich bekeerde, destijds voor een leeraar werd gehouden? Die Jezus zal woorden hebben gesproken, waarvan hijzelf voorspelt, dat zij hemel en aarde zullen overleven, en zijn vurigsten apostel, die alles schade acht (Filipp. III, 8) ‘om de uitnemendheid van de kennis van Kristus Jezus', zal het volmaakt onverschillig zijn wat die woorden waren! En is er iemand, wien dit treft? die Paulus beschuldigt van een geheel nieuwe leer te brengen? Integendeel: de gemeenten in Judea vernemen (vs. 23), dat hij het geloof predikte, ‘hetwelk hij eertijds verwoestte.’
  De brief aan de Filippensen leidt ons tot dezelfde uitkomst. Waar Paulus (I, 29) vermeldt, dat aan de geloovigen te Filippi de genade gegeven is, voor Kristus te lijden, maakt hij geen gewag van de troostrijke beloften van Jezus aan hen, die om zijnentwil vervolgd zouden worden. Het ‘weest in geen ding bezorgd (IV, 6)’ is weer een geheel zelfstandig gebod. De schrijver is geenszins iemand, die aan geen leer hecht: ‘hetgeen gij ook geleerd hebt, doet dat,’ zegt bij IV, 9, maar van een leer van Jezus geen woord.
  Bijzonder leerrijk is hier eindelijk de Brief van Jakobus, vooreerst om de nauwe betrekking die tusschen hem en Jezus zal hebben bestaan, maar vooral om de vele parallelen die de Brief oplevert met woorden, welke in de evangeliën Jezus in den mond worden gelegd, terwijl toch nergens een toespeling, een beroep op Jezus' onderwijs geschiedt.
  
  
  
  Jakobus.
  Jezus.
  
  
  Acht het voor groote vreugde wanneer gij in velerlei verzoekingen valt (I, 2).
  Leid ons niet in verzoeking.
  
  
  Dat iemand van God wijsheid begeere in geloof, niet twijfelende (vs. 5, 6); geenerlei toespeling.
  Matth. VII, 8; XXI, 21.
  
  
  Als hij beproefd zal geweest zijn, zal hij de kroon des levens ontvangen, welke de Heer beloofd heeft (I, 12); een spraakgebruik dat, waar toch een belofte des Heeren werd aangehaald, meer had kunnen overeenkomen met dat van Jezus,
  Matth. XXIV, 13; Markus XIII, 13.
  
  
  
  
  
  
  
  Niemand zegge: ik word van God verzocht (I, 13).
  Leid ons niet in verzoeking; hetgeen onderstelt, dat God ons wel daarin kan leiden.
  
  
  Zoo iemand een hoorder is des woords, en niet een dader enz, (I, 23); geenerlei toespeling.
  Matth. VII, 26 vlgg.
  
  
  Heeft God niet de armen uitverkoren (II, 5)? Geenerlei toespeling. Dat Jakobus hier van Gods belofte spreekt aan degenen die bem lief hebben, doet vermoeden, dat I, 12 (zie boven) het evenzeer God is, die belooft. Dubbel opmerkelijk derhalve, dat hier niets bekendheid met woorden van Jezus verraadt.
  Matth. V, 3.
  
  
  Indien gij de koninklijke wet volbrengt naar de Schrift (II, 8); geenerlei toespeling.
  Matth. XXII, 39.
  
  
  Een onbarmhartig oordeel zal gaan (vs. 13); geenerlei toespeling
  Matth. VII, 1, 2.
  
  
  De werken zijn de bezielende kracht van het geloof (vs. 26).
  Matth. VII, 20 werken zijn vruchten.
  
  
  Zijt niet vele meesters (III, 1a); geenerlei toespeling. NB. Het zwaarder oordeel der Meesters.
  Matth. XXIII, 10. Het zwaarder oordeel van Israëls leidslieden: Markus XII, 40b.
  
  
  Kan een wijnstok vijgen voortbrengen (vs. 2); geenerlei toespeling.
  Matth. VII, 16.
  
  
  Gij begeert, en hebt niet enz. (IV, 2-3) schijnt een toespeling en zelfs een korrektie.
  Matth. VII, 7. Maakte men misbruik van dit woord?
  
  
  
  
  
  
  
  Hfd. IV, 6 aanhaling van Spreuken III, 34, waar ook die van Jezus' woord had knnen geschieden.
  Matth. XI, 29.
  
  
  Wie dan weet goed te doen en het niet doet enz. (vs. 17).
  Lukas XII, 47.
  
  
  Hoofdst. V, 1-3 tegen de rijken; geenerlei toespeling.
  Lukas VI, 24 vlgg.
  
  
  De landman verwacht de kostelijke vrucht, lankmoedlig enz. (vs. 7); geenerlei toespeling.
  Lukas XIII, 6 vlgg.
  
  
  Tegen het zweren (vs. 12); geen toespeling.
  Matth. V, 34, 35; ‘noch bij Jeruzalem’ staat niet bij Jakobus, evenmin als men bij Jakobus de polemiek van Matth. XXIII, 16 vindt.
  
  
  
  In meer dan éen opzicht is de vergelijking van den geheelen Brief belangrijk. 1° Voor ons hoofddoel: Wanneer twee leeraars zoovele onderwerpen gelijkelijk aanroeren; de een zich (I, 1) ‘den dienstknecht’ des anderen noemt, en hij zich dan nergens op het onderwijs beroept dat aau dien leeraar wordt toegeschreven, maar alles in eigen naam, als van eigen vinding, of met aanhaling van anderen voordraagt, ligt de onderstelling voor de hand, dat hij van dat onderwijs nooit heeft gehoord. 2° De brief van Jakobus verschilt niet soortelijk van de Bergrede. Hij is de Bergrede, a. in minder goeden stijl, b. misschien voor menschen, minder ingenomen met Jeruzalem (zie V, 12) en den tempel (zie het ontbreken van elken parallel voor Matth. V, 23, 24: toespeling op den eerdienst); c. met veel minder geaccentuëerde polemiek tegen de schriftgeleerden (zie III, I verg. met Markus XII, 40b); d. met de strekking om het paradoxale van sommige uitspraken der jongste Chokma-letterkunde te korrigeeren (zie I, 12, 13; IV, 2, 3; en vooral de motiveering in V, 4). Want Jakobus kan de Bergrede hebben gelezen eer men haar uitgaf voor eene proeve van Jezus' onderwijs. e. met meer kristelijke kleur (zie II, 12: ‘de wet der vrijheid’ en vs. 1 ‘hebt het geloof van onzen Heer Jezus Kristus’). Jezus b. Sirach, Bergrede, Brief van Jakobus: met deze geschriften blijven wij in hetzelfde genre; het is de voortzetting der joodsche Chokma-letterkunde, telkens gewijzigd naar de tijdsomstandigheden. Het een is niet verhevener dan het ander; terwijl de Bergrede in de onderstelling harer echtheid uit moest blinken. 3° Het gebrek aan samenhang, het overgaan van de eene gedachte tot de andere op den klank van een woord af, dat wij bij Jakobus opmerken, de eenheid van wiens geschrift niet betwist wordt, moet ons verhinderen om in de Bergrede fragmenten van een vroeger samenhangend geheel te willen zien, zoodra zich daar gelijke verschijnselen voordoen. Al op sterksprekende proeven, die hare analogiën hebben, vestig ik de aandacht op Jakobus I, 6 en 8: het twijfelen brengt op de dubbelhartigheid; 9-11 staan geheel op zichzelven; vs. 19a evenzeer; vs. 26, 27 evenzeer; vs. 13 een ‘want’ dat niets verklaart; III, 5 kleine tong en groote dingen: voor de vermelding van dit laatste was geen andere aanleiding dan de antithese; verg. de geheele perikoop 3-10, waar de draad telkens afbreekt; VS. 11 doet er niets toe; V, 7 dat ‘zoo’ konkludeert niet uit het voorafgaande; tusschen 18 en 19 geen verband. 4° Het is opmerkelijk, dat V, 10, 11 volstrekt niet op het voorbeeld van Golgotha wordt gewezen, gelijk II, 1 het geloof van Jezus Kristus door niets wordt gepreciseerd. V, 10, 11 lezen wij toch: ‘Mijne broeders! neemt tot een voorbeeld des lijdens.... de profeten.... gij hebt de verdraagzaamheid van Job gehoord!’ Deze volslagen afwezigheid van elke individuëele herinnering aan Jezus in den brief van Jakobus verdient zeker in verband met het onderwerp, dat ons hier bezig houdt, al onze aandacht.
  Wij staan ten slotte nog een oogenblik stil bij de Apoka-lypse, omdat hare authentie thans boven alle verdenking verheven schijnt, en wij in haar een werk bezitten, geschreven voór de verwoesting van Jeruzalem. Jezus wordt hier sprekende ingevoerd. Zulk een fiktie zal toch naar alle waarschijnlijkheid hoogst doorzichtig moeten uitvallen; m.a.w. de Jezus der Apokalypse zal aan den Jezus der Synoptici moeten herinneren. Voor een deel doet hij dit ook, namelijk waar de Jezus der Synoptici reeds de apokalyptische Jezus is; zie Openb. III, 2, 3, 5; VI, 13, 16, teksten die men (ofschoon de laatste in een eenigszins ander verband) Markus XIII, 37; Matth. XXIV, 42; Matth. X, 32 = Lukas XII, 8; Matth. XXIV, 29 en Lukas XXIII, 30 wedervindt. Hier staat tegenover, dat de Jezus van de Apokalypse zegt (III, 21): ‘die overwint, ik zal hem geven met mij te zitten in mijnen troon,’ terwijl de Jezus der Synoptici zich (Matth. XIX, 28) bepaalt tot de aankondiging, dat zij die hem gevolgd zijn met hem zullen gezeten zijn op twaalf tronen. Ja, aan de zonen van Zebedeus, en de schrijver der Apokalypse was een van hen, had Jezus bij zijn leven, volgens Matth. XX, 23; Markus X, 40, verzekerd, dat het zitten tot zijne rechter-, en tot zijne linkerhand bij hem niet te geven stond. In den Zoon des Menschen met zijn gouden gordel, zijne oogen gelijk een vlamme vuurs, zijn stem als een stem veler wateren (I, 13-15) valt het niet licht een welbekende zijde van het synoptisch beeld te herkennen, bijv. den arme, den zachtmoedige, dengene, die zijne stem niet verhief op de straten. Plaatsen als Openb. I, 8, 17 enz. laten Jezus veeleer spreken in den trant van den vierden evangelist. De polemiek van Jezus tegen de valsche apostelen (II, 2 en elders) herinnert niet aan die van Jezus tegen de valsche profeten (Matth. VII, 15; Lukas VI, 26). Op eene uitdrukking als Openb. II, 6: ‘Ik haat de Nicolaïeten’ waren wij misschien door Markus IX, 39-41 niet voorbereid. Werd Openb. VI, 16 aan Lukas XXIII, 30 ontleend, dan is de reproduktie van dat woord in elk geval zeer vrij. Over het algemeen is het resultaat hier meer van negatieven aard. Zou het te veel gezegd zijn, wanneer men beweerde, dat de apokalyptische Jezus den synoptischen Jezus buitensluit, men zou evenzeer te ver gaan met de verzekering, dat de eerste den laatste onderstelt. Jezus, als den leeraar van Matth. V - VII, hebben wij in het geheele Nieuwe Testament niet wedergevonden.
  Ons aanhangsel is hiermede ten einde. Het heeft ons resultaat omtrent de Bergrede niet omvergestooten, in de hoofdzaak krachtig bevestigd. De Bergrede is, naar ons beste weten, een geheel vrij opstel, een Spreukenboek, dat men eerst later, bepaaldelijk nadat de brief van Jakobus geschreven was, voor een stuk heeft aangezien, dat Jezus' leertrant teruggaf.
  De traditie, volgens welke Jezus een leeraar zou zijn geweest, is mitsdien betrekkelijk laat ontstaan, en is minder oud dan de voorstelling van Jezus als halfgod.