text: Vandie gesondicheit ende ongesondicheit.
  Indie eylanden vanden archipelago van Ambona ende die eylanden van Banda daer is gesonder ende bequamer locht voor die Hollanders als tot Bantam int eylant van Jaua, in welcke stadt een seer feninige ongesonde locht is, niet alleen voor die Hollanders maer voor alle vrembde menschen die daer comen, so wel swarte als witte, ende alhoewel datter in die landen van Ambona ende Banda alsulcke dootlicke syckten so niet en regneren, so ist datter indie plaetse regneert een andere plage indie beenen. Dat compt also: so wie vandie Hollanders indie landen residerende een clein puckeltgen aendie beenen crijcht dat gemeenlicken met jueckte aen compt, dat selue crauwende wort met der haest een gaetgen, ende weinich dagen daer naer so wordet al grooter ende door die corruptie valtet vleisch seer haestich wech, ja van somige wel so seer datter die gansche cuilen vandie beenen wech gevallen sijn, andere al tvleisch vande hielen, also dattet gebeente bloot bleeff, dwelck den Admirael vander Hagen int iaer 1600 voor tcasteel met sijn schip leggende wel besocht heeft, want hij geweest is indie tijt dat ouer die
  40 mannen tseffens in sijn schip te gelijck aen sulleke quade beenen slecht lagen, doch hadden altemael niet euen veel noots, deen veel meer als dander, maer waren also gestelt dat hij van haer so lang alse so waren geenen dienst aff hebben conde, dat seer droevich ende verdrietich voor hem was, also dat sijn schip doen wel een miserabel gasthuis was, want den Opperbarbier ende Onderbarbier met noch een knegt hadden daer so veel aen te verbinden datse des middernachs moesten opstaen, ende was gemeenlicken al seuen. ofte acht uren indie morgenstont eer datse connen gedaen hebben, ende lagen daer voor haren viant sonder eenige verversinge te crijgen luttel nochte veel, ende twas wel vijff ofte ses weken lanck dattet anders niet en dede als nacht ende dach gestadich regenen, elck mag dencken watten plasier dat den Admirael daer mocht hebben ende wat hem moueerde daer so lang met sijn schip te blijuen leggen, maer dat en dede hij niet om sijn profijt maer om die harten van die inwoonders te winnen, ende alle gelegentheit vant lant wel te duersien, die Portugesen hare macht te proberen, op hopen van door sulcx die E.M.H. Staten Generael, sijne Exe ende die Oost-Indissche Companie noch door sulcx metter tijt die vruchten aff souden genieten, gelijck alset Godt oock gevoecht heeft dat door dat selue werck die vruchten noch aff genoten sijn, want en hadde den Admirael in sijne eerste voyage voort casteel van Ambona niet geweest so en soude hij in sijne tweede voyage daer niet oock na getaelt hebben, want hij daer niet aff en soude geweten hebben meer als die andere die met hem in sijne vlote waren, want die Bewinthebberen en hadden oock in die sekrete instructie daer niet eene tittel vermanincx aff gemaeckt, daer hij seer in verwondert was.
  Dese quade benen vant volck en wilden niet ofte seer qualicken genesen so lange als den Admirael met
  het schip in Ambona lach, maer dat een wonder was so haest als hij van Ambona tseil ginck, lopende westwart aen naer Jaua, so begonnen die quade benen seer subitlicken te genesen, ende genasen altemael seer haestich, wtgenomen somige, die so geheel qualicken gestelt waren als voren geseit is, die met lanckheit des tijts genesen moesten; een wonderwerck so haest als die menschen veranderinge van locht cregen genasen hare beenen, ende tis oock bevonden dat die gene die veel indie landen baruoets int water lopen dat die daer tmeeste gebreck aff crijgen, maer die gene die althoos met cousen ende schoen gaen dat die daer so geen gebreck van en crijgen, ende men heeft oock beuonden dat die gene die sulcke quade benen crijgen wederom so geene sware dootlicke syckten crijgen, want het schijnt dat alle quade humueren door die opene wonden wtgaen ende purgeren, ende tis oock beuonden bij experientie dat so ongesont woonen als tis tot Bantam, aent westeynde van tlant Jaua so gesont woonen is wederom aent oostende indie stadt Gresick ende Jortan, welcke steden qualicken hondert mijlen vanden anderen leggen.
  Volgen die namen van somige Ambonesche Hoofden ende Ouericheden, ende die namen vandie plaetsen daerse hoofden ouer sijn, ende sijn die gene diet al ouer lang met de Portugisen gehouden hebben, ende sijn meest Christenen, welcke den Admirael altemael den behoorlicken eedt van getrouwicheit heeft affgenomen ende haer vassalen ende ondersaten vandie E.M.H. Staten Generael ende sijne Princelicke Excellentie gemaeckt heeft.
  Don Marcos de Fretes enz. (zie blz. 333)In deze lijst heet Don Mannel Coninck van Soya en Don Juan de Silo Coninck van Quilan; Juan Bouta Oversten van Aursa......