text: VI.
  Al = langs?
  In het gunstig bekende maandschrift De Toekomst van mijnen Zuidnederlandschen Vriend, den letterkundige Frans de Cort, gaf ik eenige losse aanteekeningen op het Algemeen Vlaamsch Idioticon, bewerkt door L.W. Schuermans, Pr. enz. en wel met het oog op het Zeeuwschvlaamsch in het voormalig vierde district van de provincie Zeeland. Ik schreef daarin (Jaargang van 1868, bl. 222 en '23) omtrent al het volgende:
  ‘Al, als expletief bijw., is van dagelijksch gebruik in de Belgische provinciën [en ook in Zeeuwsch-Vlaanderen]: al onder, al buiten, aldaar, aldus, alzoo enz.’ - Idioticon, bl. 14. -
  Wij moeten hier de opmerking maken, dat er een groot onderscheid bestaat tusschen aldaar en al daar. Het eerste is niets anders dan eene versterking van daar, gelijk aldus, alzoo, alleen, alhoewel, en het verouderde alschoon, versterkingen zijn van dus, zoo, een, hoewel en schoon. In het gewestelijke al daar heeft al geene versterkende kracht, evenmin als in al onder, al boven, al buiten, al binnen en meer dergelijke bijwoordelijke uitdrukkingen. In deze dient het om den weg te helpen aanduiden, langs welken iets verricht wordt. Moest men er een ander woord voor in de plaats stellen, zoo zou langs daar nog het best kunnen voor dienen. Zoo beteekent bij voorbeeld: Hij liep aldaar rond niets anders dan Hij liep daar rond, Hij liep te dier plaatse rond; en Hij liep al daar rond: Hij liep langs daar, langs dien weg. langs die straat rond, d.i.: Langs die straat nam hij zijn omweg; terwijl die omweg niet zelden door eene beweging met de hand wordt aangeduid. Aldaar is een onscheidbaar samengesteld bijwoord; al daar is eene bijwoordelijke uitdrukking,
  wier deelen niet verbonden mogen worden. Het zelfde geldt omtrent alhier en al hier. Van Waesbergue vertaalt in zijn bovenaangehaald Woordenboek [Le grand Dictionaire François-Flamen, ten jare 1618 door hem (zijn vader was woonachtig geweest te Antwerpen) te Rotterdam uitgegeven] Al hier, Al daer, Al waer dan ook te recht door Par ici, Par là, Par où, terwijl men alhier, alwaar, aldaar, dat hij niet heeft, vertalen moet door: ici, en cet endroit; là, en cet endroit; où. -
  ‘Al geldt mede als voorzetsel voor langs, b.v. alginder, alonder [liever: al ginder; al onder] enz.; al de weide gaan voor langs of door de weide gaan. Zulks is echter zoo algemeen niet.’ Idioticon, bl. 14. -
  Zóó hoort men al in Zeeuwsch-Vlaanderen dagelijks gebruiken. Dáár zegt men b.v.: Hij kwam al [door, langs] het venster binnen; Hij ging al [over, door] Westcapelle en Dudzeele naar Brugge; Hij ging al [langs, over] de Markt naar de Kaai, d.i. Hij nam, om naar de Kaai te gaan, zijn weg over de Markt. Hij ging al de Kaai is wèl te onderscheiden van Hij ging langs de Kaai. De eerste zin sluit in, dat hij zijn weg over de Kaai nam, om zich naar deze of gene plaats te begeven; de tweede duidt eenvoudig aan, dat hij langs de Kaai ging.
  
  In Maerlants Alexander (uitgeg. door Dr Snellaart) lezen wij B. IV, vs. 1635-'56, het volgende:
  
  Mettien quam ter selver steden
  Een man gevloen van Meden;
  Hi seide dat Daris, in waren saken,
  IJserkine hadde doen maken:
  Welke wijs dat mense warpe,
  Dat emmer op quam dat scarpe,
  En dat si van iiij poente waren:
  Omdat hi niet en mochte, te waren,
  Die Grieken mit crachte veriagen,
  So wonde hi se met luste versagen.
  Die coninc dede dien genen vaen,
  Dat hi geen loesheit in dede verstaen.
  Men speder om, en het was waer:
  
  Daris hadde gesait aldaer
  Ijserkine ter selver stede,
  Die ierst Ulixes maken dede:
  Voer ene porte warp hise te Troien,
  Dat dede dien menigen vernoien.
  Aldus hadde oec gedaen.
  Alst Alexander hadde verstaen,
  Voerde hi dat her al een ander staete,
  En liet die stede van barate.
  Op vers 1655 teekent de geachte Uitgever (bl 406) aan: ‘Voerde hi dat her al een ander staete: voerde hij het leger langs een anderen weg. - Al voor langs is in Vlaanderen nog van algemeen gebruik. - Staete lees strate.’
  't Verwondert ons dus niet, dat de Heer A.C. Oudemans, Sr. in zijne welkome Bijdrage tot een Middel- en Oud-Nederlandsch woordenboek, uit vele glossaria en andere bronnen bijeengezameld, met aanhaling van de hiervoren medegedeelde verzen 1654 en '55, langs als negende beteekenis van al vermeldt.
  
  In de 2e en 3e aflevering van den 20en jaargang van den Navorscher vindt men eenige aanteekeningen op sommige artikelen der Bijdrage van den Heer Oudemans. Wanneer wij zeggen, dat ze geleverd worden door den kundigen Bestuurder van het maandschrift, den Heer P. Leendertz Wz., dan weet ieder reeds, dat ze zich onderscheiden door bondigheid, degelijkheid en klaarheid Ze zijn dan ook o.i. onmisbaar voor elken bezitter der Bijdrage van den Heer Oudemans.
  Bij al, langs, teekent de Heer L. het volgende aan (bl. 150, 20e jaargang no 3):
  
  ‘Alst Alexander hadde verstaen,
  Voerde hi dat her al een ander strate.
  
  Alex. IV v. 1655.
  Al kan nooit langs beteekenen. De beteekenis die het hier heeft, is eigenlijk dezelfde, die het heeft op een aantal andere plaatsen, en die ook hier onder no 2 opgegeven wordt, namelijk die van geheel. Doch dikwijls is die beteekenis zeer flauw, ja niet
  zelden heeft het woord geen kracht meer, is het niets meer dan een stopwoord en kan het dan even goed wegblijven. B.v. in
  
  Het meysje nam haer mantel,
  En sy ging eenen gang
  Al onder de linde groene,
  Daer sy hem verslagen vant.
  
  Het meysken keerden haer omme,
  En sy ging eenen gang
  Al voor haer vaders poorte,
  Die sy der gesloten vant.
  in het lied Het daghet uit den Oosten, kon al, zoo de versmaat het niet vorderde, zonder schade gemist worden.
  Aldus, alzoo, alhier en aldaar zijn ook dikwijls geheel hetzelfde als dus, zoo, hier en daar.
  Al een ander strate, in het aangehaalde vers uit den Alexander, beteekent dus een geheel anderen weg, of, wat ik eerder denken zou, al is daar overtollig.’
  
  In den Roman der Lorreinen lezen we vers 2087 tot 3000 aldus:
  
  Yoen quam gereden soe verre,
  Dathi quam te Gardeterre,
  Daer hi onmenegen dach
  Metter coninginnen lach.
  Maer hi dede een scep touwen
  Tsinen boef enter vrouwen:
  Daer dedi inne dragen aldat
  Hi behoeven soude, ende sinen scat;
  Ende loet die cogge so over sere,
  Dathi cume mochte dragen mere.
  Hi sprac goede maroniere,
  Diene souden voeren sciere
  Al die zee hemelike.
  Is het niet opmerkelijk, dat wij hier lezen:
  
  Diene souden voeren sciere
  al die zee hemelike
  en in Alexanders Geesten:
  
  Alst Alexander hadde verstaen,
  Voerde hi dat her al een ander strate.
  
  Er is geen twijfel aan, langs is hier het woord, dat vooral in de laatste versregels het best in de plaats van al treden kan. In de eerste verzen zou over wellicht de voorkeur verdienen. Nog heden ten dage zou geen Zeeuwsch-Vlaming anders spreken, dan de schrijvers van Alexanders Geesten en den Roman der Lorreinen geschreven hebben. De beteekenis van den zin is den Vlaming terstond volkomen helder: Alexander voerde zijn leger langs een anderen weg; de maronieren zouden Yoen over de zee voeren.
  Maar hoe krijgt het bijwoord al de beteekenis of de kracht van een voorzetsel? Alleen, dunkt mij, door weglating van een voorzetsel, welks beteekenis al dan niet door al versterkt of gewijzigd werd.
  't Komt mij zeer waarschijnlijk voor, dat al in de bovenaangehaalde versregels staat voor al dore, al over, of iets dergelijks. Zeker is het, dat men in Zeeuwsch-Vlaanderen zoowel zegt bv.: Ik ben al over de Markt gekomen, als: Ik ben al de Markt gekomen, d.i. Ik heb mijnen weg over de Markt genomen; zoowel: Hij is al over Oostburg en Schoondijke naar Breskens gereden, als: Gij zijt al Zuidzande, Nieuwvliet en Groede gereden, terwijl in beide zinnen ook een bloot over voldoende is, schoon de bijvoeging van al toch min of meer schijnt aan te duiden, dat men om deze of gene reden dien weg en geen anderen gekozen heeft. En zoo hoort men in Zeeuwsch-Vlaanderen zoowel: Hij is al door het poortje gekomen, als: Hij is al het poortje gekomen; zoowel: Zij zijn al die straat gereden, als: Hij is al door de Meerminnestraat gekomen, enz., terwijl het de aandacht verdient, dat al op deze wijze alleen voor de voorzetsels over en door komt te staan, en wel bij werkwoorden, die eene verplaatsing van het onderwerp of het voorwerp van den zin aanduiden, als: gaan, komen, vliegen, loopen; zeilen, varen; voeren, brengen, leiden enz.
  Dat al in sommige Zeeuwschvlaamsche uitdrukkingen alleen door langs kan vervangen worden, is onbetwistbaar.
  Daartoe reken ik: al achter, al onder, al voren en dergelijke meer: Ik kwam al voren binnen op hetzelfde oogenblik, dat hij al achteren wegsloop. Vermelding verdient hier het gewestelijke al achterom: Hij is al achterom gegaan beteekent Hij heeft
  den omweg genomen. In figuurlijken zin hoort men deze uitdrukking zeer vaak. Zal hij beloond worden? - Ja, al achterom! d.i. integendeel, het omgekeerde zal plaats hebben: hij zal gestraft worden.
  't Is, dunkt mij, heel natuurlijk, dat, toen al, overgebleven van al over of al dore, met de kracht of de beteekenis van (al)over en (al)dore, eenmaal in het volksbewustzijn de beteekenis van langs had gekregen, men het ook in die beteekenis aanwendde daar, waar men vroeger alleen langs gebruikte. En vandaar dan de bijwoordelijke uitdrukkingen al achter, al boven, al beneden, al achterom, al daar, al gunter [voor: al ginder], al waar, al hier, enz. Op de vraag: Al waar zijt gij gekomen luidde dan heel natuurlijk het antwoord: Al de Markt, al de Kaai, al de Kapellestraat voor: al (over) de Markt, al (over) de Kaai, al (door) de Kapellestraat, en moest dit eene aanleiding te meer zijn om de voorzetsels over en door, die men hier stellig verwachten zou, te doen vervallen.
  In het volgende Zeeuwschvlaamsche kinderdeuntje, dat langzamerhand wegsterft, komt al voor als een stopwoord, evenals in de verzen, door den Heer Leendertz aangehaald.
  
  Aarnoud
  De suikerebout
  Die liep al langs de Kaaie,
  Hij dacht, dat hij een vogel schoot,
  En - hij schoot een bonte kraaie.
  Hier zegt al langs niets meer dan het enkele langs.
  Maar niet alleen in een enkel kinderdeuntje, in de volksliedederen onzer beste dichters komt het stopwoord al voor. 't Is trouwens daar op zijne rechte plaats Zoo zingt onze gevierde volksdichter Heije in zijn Als Rozen:
  
  Een roosje mocht ik stelen
  Al uit mijn liefstes hof;
  Haar lipjes zijn als rozen.
  Een deuntje mogt ik spelen
  Een liedje mogt ik kweelen
  Al tot mijn Liefstes lof.
  En in zijn Van een Jagertje luidt het:
  
  
  Daar ging een Jagertje uit jagen vroeg
  Al in het groene woud;
  Daar sprong een hertje, jonk genoeg,
  Door dreef en kreupelhout:
  ‘Tsa, brakken en hazewinden,
  Al loopt dat hertje snel,
  Wij zullen het wel vinden...
  En raken het wel!’
  Ziedaar eenige bouwstoffen aangebracht ter beantwoording van de vraag: Heeft al de beteekenis van langs? Zoo ja, hoe heeft het die gekregen?
  Ik twijfel er geen oogenblik aan, of deze of gene lezer van den Taal- en Letterbode zal aan de twee meegedeelde voorbeelden uit het Middelnederlandsch er een of meer kunnen toevoegen. Ruim schijnt de voorraad niet te zijn. Mij was alleen dat uit den Roman der Lorreinen bekend. De Heer Snellaart heeft ons het andere leeren kennen: het eenige, dat de Heer Oudemans in zijne Bijdrage heeft opgenomen. Eerst dan, als we een grooter getal voorbeelden voor ons hebben, zal, dunkt mij, de vraag voldoende beantwoord kunnen worden. Wat het Zeeuwschvlaamsch ons leert omtrent het gebruik van het woord in de besproken beteekenis, heb ik zoo nauwkeurig mogelijk opgeteekend, en ik geloof daarmede geen onnut werk verricht te hebben.
  
  Het bovenstaande is reeds voor eenige maanden geschreven. Voor een paar weken ontving ik de eerste aflev. van 't Westvlaamsche Idioticon, bewerkt door L.L. de Bo, Priester. - Daarin lezen we op al o.a. het volgende, dat, volledigheidshalve, hier verdient opgenomen te worden:
  Al voorz. Naar den kant van, langs, door, in de streek van. Geheele dagen al strate loopen, Fr. courir la rue. Al de strate loopen (zijne richting nemen langs de straat, en niet door de akkers enz.) Al ons gewest, al onze kanten, Fr. de nos côtés, dans nos parages. Hij is al Frankrijk weggegaan. Men spreekt al Brugge anders dan al Kortrijk. Al onzent vindt men zulk geene bloemen staan. Hij kroop al boven uit. Het is al uwent dat het ongeweert gedreven is.