text: Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Het meer krachtige en forsche, of wel omgekeerd het meer liefelijke en zachte van geluid, waarmede men, ook buiten den redetoon, sommige woorden moet uitspreken, om iets schilderachtigs aan de Voordracht bij te zetten, geldt insgelijks de zoogenaamde onomatopoioemena of klanknabootsende woorden. Men legge dus, bij deze en gene byzondere gelegenheid en zooveel dit zonder schreeuwen geschieden kan, ponden gewichts op woorden als daar zijn, kraken, donderen, bonzen, ratelen, dreunen, klateren, knallen, bulderen, brullen, gieren, daveren, knarsen, en tal van soortgelijke. Men spreke ze soms, vooral ook in poëzy, en waar de dichter met voordacht zulke uitdrukkingen gekozen heeft, scherp, krijschend, knarsend, of wel holtonig, dof, en dompig uit, maar geve daarentegen zooveel mogelijk een zacht suizenden, liefelijken galm aan ruischen, murmelen, kabbelen, kweelen, suizen, vloeien, vlieten en honderd andere, die zoo door het min gespierde samenstel hunner letters, als door hetgeen ze beteekenen, van weeker allooi zijn. Dit in acht nemende, zal men bijv. de plaats uit hooft's beschrijving der Spaansche Furie te Antwerpen, als hij onder anderen verhaalt, hoe de Spanjaards
  op een huis, waarin eene bruiloft gevierd werd, aanstormden: ‘Een vervaarlijk getier en 't bonzen op de deur, voorboden van 't uiterste kwaad, doen popelen van schrik die reeds verbaasde borsten’; of wel de woorden uit van der palm's Vrede van Europa: ‘Uwe muren, o Leipzig! dreunen nog van den schok der wereldmonarchie, toen zij aan uw voet verbrijzeld werd’; of wel de volgende verwonderlijk krachtige versregels uit bilderdijk's
  Hercules in de wieg, waarin hij naar theokritus beschrijft, hoe de twee slangen, door de godin Juno afgezonden om den jeugdigen Hercules te verworgen, het koninklijke paleis te Thebe door eene reet in den muur binnen sluipen, en in de slaapstede van het jongsken dringen:
  
  - - - - - De beide moordgedrochten
  Verschijnen, wentlen zich in duizenden van bochten,
  En dringen door een spleet in Thebe's Koningshof.
  De in bloed gemeste buik sleurt wentlend door het stof,
  De afschuwelijke kop verheft zich in den hoogen,
  En blikt door 't slaapvertrek met eislijk vlammende oogen,
  En spuwt op want en vloer zijn giftig zwadder uit;
  
  of wel, uit bilderdijk's vertaling van ossian's Dood van Kuthullijn, de onvergelijkelijk dichterlijke plaats, in welke dat iersche legerhoofd, aan de spits zijner oorlogscharen ten strijde rukkend, bij zekeren schrikbaren geest of spook vergeleken wordt:
  
  Hem streefde, daar hij trad, de schrik des doods vooruit,
  Aan Lodaas geest gelijk, wen 't bulderend geluid
  Van duizend stormen saâm, die door elkander horten,
  Om met vereend geweld hun dolheid uit te storten,
  Het aardrijk daavren doet en op de golven stuit,
  Daar zijne ontzachbre vuist zijn nevelwolk omsluit,
  En slachting, dood, en pest, gebrek, en oorlogswoede
  Door 't zuchtend volk verspreidt, het voorwerp van zijn roede.
  Hij zetelt op zijn wolk, verheven boven 't meir,
  Zijn hand omvat zijn zwaard, of bliksemt met zijn speer,
  De stormen staan in 't rond en wachten zijn bevelen,
  Terwijl zij met hun aâm zijn vlammend hoofdhair streelen,
  De half onthulde maan met haar bekrompen licht
  Verspreidt een doodschen glans op 't schrikbaar aangezicht.
  Zoo vreeslijk, zoo geducht, zoo schrikbaar t' allen tijden,
  Was dappre Kuthullijn in 't oogenblik van strijden;
  
  of wel bilderdijk's van dierengeluiden weêrgalmend klanktafereel in zijn, naar 't Oud-Engelsch van chaucer gevolgden Koekeloer of de eerste April:
  
  
  De varkens knorden in den veestal onder 't loeien
  Van 't kalfjen, en 't gebulk der naast geweide koeien,
  En 't teeder schaapje bliet van deernis en van angst,
  Bij 't blaffen en gebas der honden, tuk op vangstHet staat zelfs misschien vrij, bij de voordracht van dit komische vers van bilderdijk, soortgelijke dierengeluiden eenigsins na te bootsen; de komische Voordracht (waarover in het vervolg nog een woord nader) laat toch soms het maken van geluiden en gebaren toe, waaraan men elders in 't geheel niet zou mogen denken. Vergelijk hier boven het gezegde over pantomimische gebaren bl. 159, 160.;
  
  of wel uit schiller's ballade, de Duiker, het coplet, waarin van de draaikolk in zee, die bezig is het door haar ingeslorpte water weêr uit te braken, gezongen wordt:
  
  En zie, als hij treedt aan de steilte der rots,
  En neêrziet in 's afgronds hol gapenden muil,
  Daar braakt de Charybdis met buldrend geklots
  't Verzwolgene water weêr uit haar kuil,
  En 't kraken gelijk van verwijderden donder,
  Dreunt - loeit het, en huilt het, en brult het van onderVerg. hier boven, bl. 163. - In dezen laatsten regel moet men bij het voordragen het woord dreunt zeer lang uitrekken, dan eene kleine pauze maken, en daarop met wat versnelde uitspraak het daktylische der voetmaat in  / onder doen opmerken. Zoo zal deze regel eene byzonder goede uitwerking doen. Dit zelfde geldt voor een deel ook van de woorden , enz..
  
  En evenals water met vlammen in kamp,
  Dus sist het, en gist het, en kookt het beneên;
  Het schuim stuift ten hemel in dwarlenden damp,
  En golf over golf rolt tuimelend heen;
  En 't borrelt en bruist met een eindeloos braken,
  Als spuwde de zee nog een zee uit haar kaken; -
  
  zoo zal men, herhaal ik, deze en eene menigte andere gelijksoortige plaatsen, wat de daarin met eene andere letter gedrukte of ook onaangewezen woorden van dien aard betreft, geheel anders uitspreken, veel forscher dan bijv. de bekende zachte en weemoedige verzen uit den vierden zang van het graf van feith, beginnende:
  
  Zoo zag mijn oog u eens, volschoone Emilia!
  De liefde zweefde u voor, de wellust dauwde u na, enz.
  
  
  of wel dan de suikerzoete woordjens, die in hooft's Gespan van Schoonheden voorkomen; als hij onder anderen van de lippen zijner liefste zingt:
  
  Scheutig paartje van robijntjes,
  Amberkusjes, parelmijntjes,
  Die de zoetste stempjes stort,
  Daar de droefheid blijde af wordt,
  Lodderlijke, lieve lipjes! -
  
  of dan de plaats, vol zachte, liefelijke uitdrukkingen uit het Hooglied: ‘Sta op, mijne vriendin, mijne schoone, en kom buiten!.... De bloemen vertoonen zich op het land, de tijd van 't gezang is genaderd, en de stem der tortel wordt gehoord.... Mijne duive, verscholen in de kloven der rotsen en steilten, laat zien uw gelaat, mij hooren uwe stem, want uwe stem is zoo zoet, en uw gelaat zoo bekoorlijk’;
  of ook den aanhef van nieuwland's vertaling van anakreon's bekende:
  
  Van waar, gij lief duifje!
  Van waar zoo ter vlucht!
  De geur van uw wiekjes
  Bewierookt de lucht; -
  
  waarin dat lief, dat duifje, dat wiekjes, dat bewierookt zoo oorstreelend is, en haast niet donzig en mollig genoeg uitgesproken kan worden; -
  of dan verschillende woorden uit de zinsneden van borger's leerrede over Johann. XI, vs. 11: ‘Zal ook eene moeder bij haren slapenden zuigeling weenen, of de rust van haar kind verstoren; en gij zult de hand van den goedertieren God berispen, die de oogen van uw kroost, waaruit nog ontelbare tranen gevloeid zouden hebben, zoo vroeg en zoo vaderlijk heeft gesloten?’ enz. enz. - Kortom, in den eenen zin suize, in den anderen dondere de Voordracht. - Zoo heeft ook, indien men ter plaatse, waar dit te pas komt (want niet overal moet men zoo iets najagen), recht aesthetisch voordragen wil, dit of dat woord soms een zeer langzame, gerekte, een ander een wat meer versnelde uitspraak noodig. Rek bijv. de woorden langzaamlijk, gewenteld en vooral taaye dood wat uit, in den zin uit de Nederl. Hist. van hooft, waarin hij beschrijft, hoe de Spanjaards te Naarden sommige burgers dood martelden: - ‘Sommigen die, forsch van vertwijfeldheid, en trachtende hunne huid ten duurste te ver-koopen, zich ter were stelden, werden, wen zij niet meer mochten, als visschen gekorven en langzaamlijk gewenteld in ééne taaye dood’. - Verleng zoo niet minder den a-klank van het woord gapend in de regels, waarin bilderdijk in zijn Hercules in de wieg van de slangen zingt:
  
  - - - - Ze sparren mond en tanden,
  Afgrijslijk gapend, op.
  
  Zoo moet ook in de bekende verhevene plaats uit Job: ‘Een Geest sleepte zijne schreden voor mij henen’, enz., dat slepen lang uitgehaald worden. En dit doe men insgelijks met het woord Dome, in schiller's sombere beschrijving van het luiden der doodsklok bij de begrafenis eener geliefde moeder:
  
  Von dem Dome,
  Schwer und bang,
  Tönt die Glocke
  Grabgesang.
  Ernst begleiten ihre Trauerschläge
  Einen Wandrer auf dem letzten WegeMen spreke woord voor woord, in deze zes regels zeer slepend, en bijkans met eene kleine pauze achter ieder hunner uit. De trochaeïsche voetmaat, die door den dichter gebezigd is, en wier langzame schred (kunstig ondersteund hier tevens door een zeker mangel aan caesuur) zich zoo bijzonder in de twee laatste langere versregels doet hooren, doet eene zeer gelukkige werking:
  
  Ernst be.... / gleiten.... / ihre.... / Trauer.... / schläge /....
  
  Einen.... / Wandrer.... / auf dem.... / letzten.... / Wege / ....
  
  Men moet deze twee regels bijna, als of men ze scandeerde, uitspreken..
  
  Die slepende rouwtoon weêrgalme ook in de Mondelijke Voordracht van het begin der beroemde elegie van hölty op den dood van een landmeisjenNaar de vertaling door Lulofs zelf in zijn Aantt. op Blair's Lessen over de Redekunst I, bl. 183 gegeven, waar men er tevens nog eenige opmerkingen over vindt.:
  
  Weedom-kondend, somber klokgedommel
  Galmt van 's dorps bemosten toren af;
  Vaders, moeders, kindren, bruiden weenen,
  En op 't kerkhof gaapt een donker graf.
  
  Hoe veel rasser, luchtiger, vluchtiger, en meer zwevend integendeel moet niet woord voor woord luiden in de zinsneden: ‘Trip-pelende dartelt ze daar heen, het aanvallige meisjen; hare oogjens flikkeren en flonkeren, een vrolijk liedjen glipt van haar lippen’.
  Kortom, men ziet, hoe er in de Mondelijke Voordracht, zal zij logisch-, rhetorisch-, en aesthetisch- juist zijn, op ieder woord in een zin te letten valt; ja, dat men de sterker of zachter wijs, waarop men deze en gene woorden in onderscheiding van andere uitspreekt, volkomen bij de scherper of zachter trekken, bij de verschillende toetsen en kleuren vergelijken kan, die aan het tafereel van een schilder eerst recht levendigheid en schoonheid bijzetten.