text: Konkelen.
  In onze taal heeft konkelen tegenwoordig tweederlei beteekenis, 1o die van koffiedrinken, en 2o van min of meer heimelijk eene zaak overleggen of besteken. De eerste zie men aangewezen in De Navorscher, D. VI bl. 361, waar als noordhollandsch taaleigen vermeld wordt ‘konkelen, koffijdrinken, halfelven.’ Ook in het Osnabrugsch zegt men, volgens Strodtmanns Idiotikon, kunkelpott voor koffiepot.
  
  De tweede beteekenis is minder tot een enkel gewest beperkt, maar in de spreektaal vrij algemeen. Uitdrukkingen als samen konkelen, eene zaak bekonkelen, hoort men dikwerf. Zoo leest men ook bij Bekker en Deken, Cornelia Wildschut, D. III. bl. 52: misschien konkelt hij wel zo wat met Juffrouw Hofmann's vader. David, Vaderlandsche Historie, D. V. bl. 298: Zy gingen zelfs verder en konkelden onder elkander, om vast te stellen, wie van hen... de meeste aenspraek op Limburg hebben kon.
  Met eenigszins gewijzigde toepassing leest men het woord bij Tuinman, Rijmlust, bl. 308:
  
  Hoe slordig hangt zijn kleed gekonkelt?
  d.i. toe- of vastgemaakt. En zoo hebben ook Bekker en Deken, Sara Burgerhart, D. I. bl. 21: myn Pelise is... zonder kap of lintje met een tinnen haak en oog maar vast gekonkelt. Vandaar opkonkelen bij dezelfden, Willem Leevend, D. I. bl. 220: zulk een verpieterde opgekonkelde Petitmaitre. D.i. vreemd toegetakelde. De dichter Van Walré in zijne Heksluiting, bl. 180, doelende op de bekende fabel van den telkens in vorm veranderenden hoed, zingt:
  
  O Gellert! kwaamt gij nog eens weêr, na uw versterven,
  Hoe vondt ge uw ouden Hoed verkonkeld bij uwe erven!
  De oorsprong van het woord ligt in het zelfst. naamw. konkel, dat Kiliaan als nedersaksisch vermeldt voor spinrok, en het hoort dan ook vooral in de hoogduitsche dialecten thuis. Adelung noemt het opperduitsch. In de Idiotikons van Tiling, Schütze, Von Schmid en Kehrein ontbreekt Kunkel voor spinrok niet. De tweede der genoemden voegt ter opheldering er bij, dat dit oudduitsche spinwerktuig van het latere spinnewiel verschilt. Hij beschrijft het als een langen, vanboven afgeronden stok, waaraan het vlas werd bevestigd. Twee afbeeldingen van zulk een werktuig meen ik aan te treffen op de plaat in Vondels Toouneel des Menschel. Levens (uitg. te Amst. 1661 in 4to) bl. 50, waar Sardanapalus met zijne boelen zit te spinnen en waarbij dan het opschrift past:
  
  ‘Ziet hoe den Assyrier verwijft gelijk een kind,
  Zijn hand slaet aen de spille, en zijnen rokken spint.’
  In de uitgave door Van Lennep vindt men D. I. bl. 204 onder
  hetzelfde opschrift eene geheel andere plaat, waarop niets van een spinrok of zijns gelijke te vinden is.
  Het woord konkel of kunkel intusschen behoorde oudtijds ook tot de algemeene duitsche taal. Benecke geeft er uit het Middelhoogduitsch een tweetal voorbeelden van; zie zijn Wörterb. I. 912. Ja reeds in Graffs Sprachschatz, IV. 454, treft men het aan onder de vormen: cuncla, chunchla, kunchela, chonacla, chonagel enz. Dat er aan verwant is het fransche quenouille, oud fransch connoille, valt in het oog. Minder duidelijk is de wortel dezer verschillende vormen aan te wijzen. Sommigen denken aan het latijnsche colus, spinrok; anderen aan conus, kegel; nog anderen aan wat anders. Het komt mij voor, dat die wortel iets moet aanduiden dat draait, en zich dan ook vertoont in ons bekende kink. De boven beschreven stok draaide rond; doch bovendien is het zelfst. naamw. konkel bij Kiliaan mede en volgens hem in het vlaamsch dialect, een wervelwind en draaikolk. Zoo leest men dan ook bij Houwaert, Lusthoff der Maechden, D. I. bl. 321:
  
  Zoo my onmoghelijck waer den Hemel te meten,
  Oft de Zee in eenen konckel te vergaren enz.
  De Harduyn, Goddel. Wenschen, bl. 59:
  
  Maer langher leven sij die met ghelatte vimmen
  De konckelen der zee op ende neer beklimmen.
  Ald. bl. 120: wy kattijvighe zijn ongheluckich, die door de baeren ende door de conckelen deser grooter zee stieren het schip. En bl. 127:
  
  Dan wensch' ick 't diepste der foreesten.
  Dan een spelonck der wilde beesten,
  Dan eenen konckel onder d'aerd,
  Daer dat ick soude zijn bewaert
  Als bijvoegel. naamw. beteekent het kronkelend, ineengedraaid; dez. Goddel. Lofsanghen, bl. 141:
  
  Opstichtende mijn Cluys in een woust conckel hout.
  Dez. Uitgel. Dichtstukken, bl. 53:
  
  - hem streckt een woust en conckel hol
  Van somberheydt en schrik, en duysternissen vol.
  Hiertoe behoort ook de uitdrukking konkel-wronkel, bij Kiliaan
  door ‘contortus’ overgezet, en de volgende samenstelling bij Van Overbeke, Rijmwerken, bl. 260:
  
  Ick leg als in een Watervloed,
  Als in verdraeyde Konckel-stroomen
  Daer swaerelijck is uyt te komen.
  Dus in de eerste uitgaven; latere drukken, althans de tiende die voor mij ligt, heeft kronkel-stroomen.
  Voorts heeft het zelfst. naamw. konkel in onze taal nog eene beteekenis, die Kiliaan en Weiland niet vermelden, doch welke voorkomt bij Bomhoff, t.w. van ‘slag, oorveeg.’ Zooals onze volkstaal zegt: iemand een draai geven, een draai krijgen, had men voorheen dezelfde spreekwijzen met konkel. Dus Rosseau, Aran en Titus, bl. 3:
  
  - den een die kreeg een konkel,
  Dat hem de heele smoel trok in een scheve kronkel.
  Dez. De Helsche Kermis, bl. 36:
  
  - hoe! heb ik geen crediet?
  Zo zal ik u alle loonen
  Met een konkel voor de Koonen
  Ald. bl. 91:
  
  Ezelskoppen, hangebasten,
  (Sprak Jupyn) en gaf de gasten
  Elk een konkel voor de snoet.
  Dez. Medea, bl. 60:
  
  Maar liegt niet, of gy krygt een konkel voor de snats.
  Bekker en Deken, Willem Leevend, D. I. 270: Uw Zoon wilde my helpen; maar hy kreeg een ouwerwetze konkel. Dez. Cornelia Wildschut, D. I. bl. 169: Zijn vader was zo boos over dit antwoord, dat hij hem in haastigheid een goeden konkel gaf. D. VI bl. 111: of ik hem, dan of ik mij zelven een konkel om de ooren moest geeven. Dez. Sara Burgerhart, D. I. bl. 77. Laat zy nooit onder myne oogen komen, want ik ben wat poestig .... er zullen konkels zwaaijen.
  Van konkel in den zin van spinrok is op meer dan ééne wijze een overdrachtig gebruik gemaakt. Allereerst op de spinster. In het Schwäb. Wörterb. van Von Schmid is Kunkel een lang vrouws-persoon. Bij Bomhoff is konkel een lui en slordig vrouwmensch; voorts, met eene nieuwe overdracht, een vod, lap, lomp. In het Oldenburgsch is Kungelweib een vrouwspersoon, die in oude kleêren doet; zie Herrigs Archiv, VIII. 351. Het werkw. kungeln, mede aldaar vermeld uit het dialect van Lippe-Detmold, beduidt het verkoopen van oude kleêren; evenzoo bij Villmar, Idiot. von Kurhessen, hetzelfde werkwoord voor handelen, verkoopen; bij Strodtmann, Osnabr. Idiot. Kunkelen, op eene ongeoorloofde wijze verruilen, kwanselen; en bij Kehrein, in het nassausch dialect, heimelijk verkoopen, verruilen, gezegd van vrouwen, die zulks buiten haar mans weten doen, en verder in het geheim praten. Te recht zeide daarom Bilderdijk, Geschied. des Vaderl. D. I. bl. 311, dat konkelen heet ‘in 't geheim iets door slinksche wegen trachten te bereiken’ en dat dit ontleend is van ‘de praatjes der spinsters’. En voor zoover, eindelijk, zulke praatjes en zulke geheime of ongeoorloofde handelingen bij de vrouwen plaats hebben onder een ‘kopje koffie’, ontstond daaruit de boven vermelde beteekenis van koffiedrinken. Men zie voorts de afleidingen en samenstellingen, in het Nieuw Groot Woordenb. van Bomhoff te vinden. Aldaar ontbreekt echter konkelig, dat mij voorkwam bij Bekker en Deker, Willem Leevend, D. II. 230: Alle onze jonge lui moesten dat leeren, in plaats van die konkelige Vlaamsche Operaas deunen.
  Kiliaan heeft een werkwoord verkonkelen, dat hij uitlegt door verdraaijen, in de war brengen, verstoppen. Zoo leest men in Marnix' Biencorf, bl. 121 verso: Ja al hadden sy de blase alsoo verconkelt ghehadt, dal sij gheen boonen en hadden connen ghepissen. Bredero, Moortje, bl. 26:
  
  Hy sterreft schier van kouw, hij schijnt wel zeer verkleumt,
  Verkonckelt in sijn blaes en knoffelt met sijn handen.
  De Brune, Bancketw. D. II. bl. 134: zoo gaet het oock met de natuerlicke mensche; hy is vervrozen en verkonckelt in de Godsdienst. Ald. bl. 435: zoo is oock de goud-zack grondeloos; al wat er in ghedaen wert, is terstond verzwolghen en verkonckelt. - In dezen zin hangt het werkwoord blijkbaar samen met konckel voor draai en draaikolk.
  
  In welke der genoemde beteekenissen konkelen ook worde genomen: een frequentatief hebben we er niet in te zien. Het is steeds van een zelfstandig naamwoord afgeleid. Het bestaan van een primitief konken is nog niet gebleken. Het is zoo, op konkel bij Kiliaan voert Van Hasselt een voorbeeld aan van een' naamwoordvorm, die aan een werkwoord konken zou kunnen doen denken, t.w. van konk. Doch ik twijfel, of de opvatting dier aanhaling juist zij. Ze is door den geleerden Aanteekenaar ontleend aan eene groningsche Keur in handschrift, doch die gedrukt te vinden is in de Displegtigheden van Van Alkemade en Van der Schelling, D. I. bl. 199, waar men leest: ‘nog de brudegom, nog de bruut en moet negeen wart, nog klederen, nog concken, nog trippen, nog klenode geven oerre mannen vrenden in de bruloft.’ Het artikel, waaruit deze regels zijn getrokken, betreft het ‘cleden’, en de daarin vermelde voorwerpen (want, klederen, trippen, klenode) behooren daartoe; hoe daarbij het spinrokken te pas komt, is mij niet duidelijk. Eerder zou men, met het oog op de bruiloft, aan een drinkschaal kunnen denken, bij Roquefort conque, lat. concha, fransch coque. Doch het verband schijnt op eenig voorwerp te wijzen, dat tot kleedij of opschik behoort. In ieder geval is geen voldoende grond aanwezig, althans niet aangevoerd, om het woord voor één te achten met konkel.