text: § 85. Over de Voordracht op zoogenaamde Declamatoriën, en welke partij men daarbij van de Muziek kan trekken.
  Een Declamatorium noemt men de kunstmatige Mondelijke Voordracht van byzonder voor haar geschikte stukken, in de
  eene of andere ruime zaal door een of meer sprekers, en telkens ingeleid en vervangen, soms ook wel flauw vergezeld, door muziek, en bij welke de Mondelijke Voordracht eenigermate het midden houdt tusschen de gewone en die van het tooneel.
  Ofschoon toch ook hier de Declamator niet als tooneelspeler optreedt, en er zich voor wachten moet, om, door al te tooneelmatige gebaren en stembuigingen, in zijn gebied, en in dat van een onbepaald zoogenaamd acteeren, geheel over te stappenMeer dan gewoon moeilijk is het intusschen, hier de grenzen af te bakenen tusschen het te veel of te weinig, tusschen eene te theatrale en te alledaagsche Mondelijke Voordracht. Onzes inziens moet de Declamator, die bijv. op een Declamatorium eene romance, ballade, of een ander soortgelijk verhalend en levendig stuk voordraagt, zich telkens afvragen: hoe zou iemand, die daar in het dagelijksche leven zulk een merkwaardig of treffend verhaal, zonder aan eenige kunst te denken, deed, dat wel doen; verondersteld daarbij, dat hij een recht vurig, gevoelig, en van hetgeen hij zeî, innig doordrongen mensch was? Welke wisselingen van stem, welke bewegingen van hoofd, borst, armen, handen, voeten, enz. zou hij er bij maken? Het antwoord op deze vraag zal den Declamator meer of min een maatstaf leveren voor de wijze en de graden zijner uitspraak en gebaarmaking, indien hij daarbij slechts in het oog houdt, dat de kunst de natuur of het werkelijke leven altijd wat veredelen of idealizeeren moet. Vergelijk bl. 219 en 220, en de daar gegeven verwijzingen tot vroeger., moet hij echter, evenals deze, van het hoofd tot de voeten zichtbaar zijn, en daartoe op eene soort van verhevenheid staan, die geheel open is, en waardoor hij hooger dan de toehoorders geplaatst is. In een spreekgestoelte of katheder toch staande, kan men zulk een Declamatorium niet goed geven, daar er de fraaiheid der Mondelijke Voordracht vooral ook verhoogd moet worden door eene gebaarmaking, waartoe het geheele lichaam bijdraagt, en bij welke het soms noodig kan zijn, dat men een paar schreden voor-, of achteruit, of op zijde doet. Voorts moet tot zulk een Declamatorium de Declamator alles, wat hij reciteert, volkomen goed van buiten
  kennen; zóó volkomen, dat hij nooit het minste gevaar loopt van te haperen of te blijven steken. Een zoogenaamde souffleur toch, in den strengen zin van 't woord, laat zich hier moeilijk te baat nemen, hoe voor-zichtig het evenwel zij, aan een vriend of goede kennis hetgeen men reciteert in de hand te geven, om den Declamator, zoo hij onverhoopt met zijn geheugen op de eene of andere klip bleef vast zitten, weêr vlot te maken. Men moet dus geen enkele seconde naar een volgend woord behoeven te zoeken, zoo men ieder woord en ieder zin in alle opzichten juist en gepast uiten zal. Dat men tot zoodanige Declamatoriën doorgaans dichtstukken uitkiest, spreekt van zelf. Maat en Rijm helpen het gevoel van behagen vermeerderen, en verzen laten zich ook verreweg het gemakkelijkst van buiten leeren. Hoogst zorgvuldig zij men hierbij in de keuze dier dichtstukken, en neme geene andere, dan die tot eene indrukwekkende Mondelijke Voordracht gelegenheid geven, en tevens voor sprekers stem geschikt en voor zijne krachten berekend zijn. Afwisseling van stof is daarbij altijd aangenaam. - Een noodzakelijk vereischte bij een Declamatorium voor een gemengd publiek is, dat de toehoorders eenig denkbeeld hebben van de voor te dragen stukken, wijl minkundigen anders soms niet in staat zijn, om den Declamator (vooral als het onderwerp wat onbekend is) in zijne Voordracht goed te volgen, en om zoowel hem als het stuk zelf wel te begrijpen. - Voor het overige is op zulke Declamatoriën (gelijk bij alle soortgelijk spreken in het publiek) Muziek onmisbaar. Deels toch verhoogt de toonkunst, die zich vóór, tusschen, en soms, voor een oogenblik, gedurende het opzeggen der stukken hooren doet, het gevoel voor de schoonheden der poëzy en Declamacie; deels strekt zij den toehoorders tot afwisseling; deels verlevendigt en bezielt zij den Declamator; deels stelt zij hem in gelegenheid, om, na het uitspreken van
  krachtige, hem door de heftigheid der gebaren en bewegingen soms geheel achter adem brengende plaatsen, zich te verhalen, en weêr op adem te komen. Men zorge dus voor een goed bezet orkest onder een bekwamen leidsman. Deze benaarstige zich daarbij, om steeds zoodanige muziek te kiezen, als met den inhoud der verzen, bij welke zij dienen moet, eenigsins strookt. De muziek kan uit opera's, symfoniën, en soortgelijke toongewrochten ontleend worden, zoo men maar zorgt, dat ze - vooral de tusschenbeide invallende - niet te lang is, of de Declamacie te veel
  afbreekt. Een paar maten kunnen bij sommige gelegenheden reeds voldoende wezen. - De componist of toonleider moet echter zorg dragen, dat de Declamator zoomin mogelijk met het zoogenaamde tellen te doen heeft, wanneer hij soms, bij de door eenige maten muziek afgebrokene of vergezelde Declamacie, òf invallen òf zwijgen moet. Dit tellen toch is lastig, inzonderheid als hij, die declameert, geen rechtstreeksch beoefenaar der Toonkunst is. Ook moeten die plaatsen uit dichtstukken, waarbij, gedurende het spreken-zelf, muziek zich hooren doet, liefst kort en in geringen getale wezen. Niet alle hoorders toch scheppen in zulk eene onmiddellijke begeleiding even veel behagen.