text: Scheppen, bescheren.
  Onder de incunabelen, berustende op de Koninklijke Boekerij te 's Gravenhage, bevindt zich een voor het oude volksgeloof zeer merkwaardig boek, getiteld: ‘Dits der Zielen troost Ghenaemt, Ende het is ghetoghen wt vele goede boecken der heyligher scriften, als wten Bybel, wt Scolastica Hystoria, ende wt meer ander. Ende principalijck tracterende op die x gheboden Gods’. Aan het slot staat: ‘Bider gracien ons heren soe is dit boeck volmaect ende geeynt in die stat van Herlem. Int jaer ons heren m.cccc ende lxxxiiii. In Augusto den ix dach.Ook gedrukt te Zwolle in de jaren 1485 en 1491.’
  Hierin komt een hoofdstuk voor onder den titel: ‘Een leer teghen die wissalden,In de Zwolsche uitgaven juister Wilsalden. Doch hierover later.’ hetwelk aldus luidt:
  ‘Lieve kint, du en selste niet gheloven an wisalden, daer die heiden an gheloven ende segghen: wat die wissalden den mensche gescapen hebben, dat moet hem ummer overgaen, dat si goet of quaet. So vintmen oec somme kersten lude die segghen: Wat een ghescapen is, dat wert hem, hy doet nochtan wat hi wil. Ende spreken oec: Is een tot hemelrijck ghescapen, hy coemt daer, hi doet wat hi wil. Is hy totter helle gescapen, hi doet hoe veel goets dat hy wil, hi moet ter hellen. Sommighe lude segghen, dat so wie in dier uren gheboren is, die selt wel gaen, ende so wie in dier uren gheboren is, die sel wederspoet hebben ende onsalicheyt. Dese gheloven al an wissalden. Lieve kint, so en selstu niet gheloven. Du selste gheloven, dat boven alle dine is een God, die een yghelijc gheeft soe wat hi wil.’
  Hierop volgt als exempel de legende van Sinte Clemens, waaraan wij nog het volgende ontleenen.
  ‘Lieve kint, also en selstu niet geloven in die wissalden, dat si enich dinc ghescapen hebben: coemt di iet toe, du en selste niet segghen, dattet dy ghescapen is eer du geboren werste of eer di God ghescapen hadde. Wilstu stelen ende werstu ghehangen, du en dorste niet segghen dattet di God ghescapen hadde. Lieve kint, is di qualic varen angheboren van natueren, of van
  dijn vader ofte moeder, of van sterren, ofte van anderen saken, dat en is di niet alsoe ghescapen, dattet di ommer gescien moet, want du mogeste di selven wel dwinghen: oftu wilste, du selste der boeser rade wederstaen mit gewelde.’ Ende aan het einde wordt dezelfde vermaning nog eens herhaald: ‘Lieve kint, dit laet dy een leer wesen ende doet goet. Want doestu quade werken, ende gaetet dy daer om qualic, soe en durftu niet segghen dattet di gescepen is. Want God en scept di niet quaets.’
  Herhaaldelijk vinden wij hier de uitdrukkingen: enen iet sceppen en enen gescapen sijn, in denzelfden zin waarin wij thans bescheren en beschoren zijn gebruiken. Ook in het Ofri. treffen wij in gelijke beteekenis het ww. skeppa aan, en wel in den Rustringoer tekst van de xxiv Landrechten, § iii, waar men leest:Richthofen, Altfri. Rechtsquellen, 49.
  ‘Sa hwer sa en ungeroch kind ut of londe lat werth, thruch sellonge tha Zoo wanneer een onjarig (onmondig) kind uit het land geleid wordt, door verkoop of thruch hirigongar, an tha hethena thiade, ist thenne tha kinde eskepen, door heirvaarten, naar het heidensche volk, is het dan den kinde geschapen, that hit to londe kumi and to liodon sinon, sa gunch hit oua sin ein erve, dat het te lande kome en tot zijne lieden, zoo ga het op zijn eigen erf, zonder uter stef and uter strid, and uter liodskelde and uter frana wald, and eed en zonder tweekamp, en zonder boete aan het volk en zonder des heeren macht, uter alle ertichta,’ enz.
  en zonder (buiten) alle vroegere (op zijn erf gemaakte) aanspraak.
  Wij hebben hier te doen met een geloofsbegrip, dat niet door het Christendom aan de Germaansche wereld is geschonken, maar er reeds inheemsch was toen oud Germanie nog voor zijne goden knielde; het geloof aan eene voorbestemming, aan een onverbiddelijk noodlot, dat over het lot der menschen heerschte; een geloof, waartegen de biechtvader in de xve eeuw met alle kracht meende te moeten strijden als tegen heidensche ‘superstitiën,’ en dat men later in onze orthodox Gereformeerde Kerk als een hoeksteen van het geloofsgebouw beschouwde. Men ziet: er is niets nieuws onder de zon!
  De verklaring van het ww. scheppen vinden wij in een van het ww. afgeleid onz. meerv. znw., dat Ond. scöp, Osaks. giscapu, Ags. gesceapu luidt, en noodlot, fata, beteekent. In den Hêliand, 778, leest men:
  
  
  Al antkenda Jôseph
  Toen erkende Joseph
  Godes têkan, geriwida ina suiumo,
  Gods teeken, [en] kleedde zich snel
  The thegan mid thera thiornun, thô sie thanan weldun
  De held met de maagd, toen zij van daar wilden
  Bêdiu mid thiu barnu, lêstun thiu berhton giskapu,
  Beide met het kind, volgden zij heldere lotsbestemming (splendida fata),
  Waldandes willion, al sô he im mid is wordun gibôd.
  Des oppermachtigen wil, alzoo hij hun met zijne woorden gebood.
  In Caedmons Gen. 1573, wordt verhaald hoe Noach, door den wijn bevangen, zijne schaamte niet meer konde bedekken.
  
  svâ gesceapu vaeron
  verum and vîfum, sidhdhan vuldres thegn
  ussum fäder and mêder fyrenê sveordê
  on lâste beleác lîfes êdhel.
  hetgeen door Grein aldus wordt vertaald:Bibl. der Angs. Poesie, 1, 41, en Dichtungen der Angelsachsen, 1, 44.
  
  wie es beschieden warLetterlijk staat er: ut fata erant.
  den Weibern und den Männern, seit der Wächter Gottes
  unserm Vater und der Mutter mit dem Flammenschwert
  die Heimat des Lebeus auf den Hacken zuschlosz.
  Ond. scöp, Osaks. giskapu, Ags. gesceapu, was alzoo de benaming van ‘diese urbestimmung und nothwendigkeit aller werdenden, bestehenden und vergehenden dinge,’ zooals Grimm zegt,D. Myth. 816. en het ww. scheppen beteekende alzoo door het noodlot bepalen, voorbestemmen, gelijk uit de aangehaalde plaatsen genoegzaam blijkt.
  Tegen dit fatalisme waren dan ook de zevende en achtste vraag gericht, die aldus luiden:
  ‘Hebdi ghesproken wanneer u yet toequam: Dit is bescheert?’
  ‘Hebdi gheloeft dat een mensche gheboren wort tot dier tijt, dat hem nummermeer goet en gheschiet?’
  Evenals scheppen is ook bescheren in de middeleeuwen de geijkte term voor hetzelfde begrip.Verg. Grimm, D. Myth. 820 vlg.; Benecke, Mhd. Wtb. 22, 68 b, 69 a, b, op Schaffen en Beschaffen, en ald. 155 a op Beschern.
  
  Bescheren werd vroeger zwak gebogen: bescheerde, bescheert, even als nog in 't Hd.: bescherte, beschert. En te recht, daar scheren, Ohd. skerian, de afgeleide vorm is van het sterke scheren, schoor, geschoren, Ohd. skëran,Graff 6, 525, 532. dat snijden beteekende. Bescheren was dus eigenlijk toedeelen door snijden. Een heidensche voorstelling is de grondslag der beteekenis, hoewel ze gcheel op den achtergrond is geweken, evenals in het Gr. bij μέρος, μερίς, μερίζω en μοῖρα.Grimm, D. Wtb. 1, 1563.
  Moge men bij het gebruik van een woord als bescheren, dat alleen in den hoogeren stijl voorkomt, nog het duistere voorgevoel kunnen hebben dat dit woord vroeger niet dan met een soort van huivering werd geuit, daar er de gedachte bij oprees aan de Nornen, die over het leven der menschen beschikten, - gewis, bij niemand zal het opkomen, dat in de zoo gewone, zelfs min of meer platte zegswijze: het is zus of zoo er mee geschapenDe uitdrukking: na dattet dus geschepen es, naardien het er dus mee staat, vinden wij reeds Eleg. 669, 1262, MSp. II. 4038., het sombere onverbiddelijke noodlot in een nevelachtig verschiet is verholen.