text: Hengemunde.
  Dit woord vond ik in vier Veluwsche oorkonden.
  In die van 24 Juni 1320, waarin Reinald, zoon van Gelre, landrechten geeft aan Oldebroek, bij Van Spaen, Inleiding tot de Historie van Gelderland, Codex diplomaticus achter het iv deel, no. 22, bl. 40, lezen wij: ‘voirt wille wi, dat unse henghemunde, daer si oer naest ghelegen is, gebroeken mogen in oere weide, oers tuerfs to graven, oers lemes to steken, oers heyden to meyn, sonder enier bicronesche, also langre tent die henghemunde blijft ligghen tot eenre gemente.’
  In eene andere van 6 December 1323, bij Nijhoff, Gedenk-waardigheden uit de geschiedenis van Gelderland, 1, Oorkonden, no 197, bl. 198, verkoopt dezelfde Reinald aan de hoorige lieden van Jan van Baer, ‘die woenhaftich sien bi der Elborch ende opper Eket, tsestich marghen lants...... dat onse henghemunde was.’
  In eene derde oorkonde van den 25 April 1328, bij Nijhoff, a.w. i, no 221*, bl. 234, geeft graaf Reinald aan de ingezetenen van Nieuwbroek het recht, dat zij ‘der heegmunde und der gemeente, die hem gelegen is op Veluwen, gebruycken sullen und oir oirbar te doen, gelyck andere onse luyden op Veluwe, daer die wiele gemeente und hengemunde is.’
  Eindelijk in de vierde oorkonde van 21 mei 1336, bij Van Spaen, a. w, iv, no 26, bl. 50, verklaart graaf Reinald, dat hij aan de poorters van Elburg geeft ‘een stue lants, dat onse henghemunde was, dat gheheyten is dat Goer.’
  Het woord komt ook meermalen voor in de Rekeningen en Tinsbocken van de Veluwe. Een paar voorbeelden uit de laatste.
  In dat van Ede, uit het jaar 1449, is geboekt:
  ‘Item domus hospitalis sancte Katrine in Arnhem de communitate, dicta hengmonde, sita in campo Bertholdi de Ruwenhave, dicto Brakell, xii den.
  Item Godefridus de Stamprade de dictis hengmunde in Hersloo, pertinentibus ad bona Herslo, quondam Henrici de Brienen, xxx grot.’
  Uit het Tinsboek van Edc:
  ‘Ex communitate vicinorum in Manen, dicta hengmunde, prout ibidem sita est, pro censu annuali iiii sch’.
  Tinsboek van Epe, in de mark Empze:
  ‘Item Iacobus Everhardi de angulo mirice [gagelkamp], sito iuxta Dorrensvelt, de hengmunde, per Godfridum de Stamprade, redituarium, exposito i den. quondam Wilhelmi die Brabander.’
  ‘Item Mathias die Brabanter de altera parte media van der selver hengmunde i den.’
  Nijhoff, in noot (3) op de aangehaalde oorkonde van 6 December 1323, meent, dat hengemunde gelijke beteekenis heeft als het later gebruikelijke heerenveld, waaronder hij verstond de domaniale gronden in de Veluwe, welke landstreek oudtijds, met uitzonde-ring van enkele heerlijkheden, geheel een eigengoed van den graaf geweest zoude zijn.Zie Statistieke Beschrijving van Gelderland, bl. 385. De geleerde man dwaalde hierin echter; hij zag de zelfstandige marken voorbij.Zie zijne Bijdragen, Nieuwe reeks, i, bl. 1, 175 en 211.
  Deze hadden hare gemeenten, ook, zoo als uit het aangehaalde uit het tinsboek van Ede blijkt, hengemunde genoemd. En is hier uit niet de beteekenis van het woord af te leiden, als aanduidende een onverdeelde, mogelijk nog wel onbenutte uitgestrektheid gronds?
  Nijhoff waagt zich in de aangehaalde noot aan eene taalkundige verklaring.
  Misschien, zegt hij, is de uitgang mund verbasterd van het hoogduitsche mundāt, munitāt, beteekende locus vel districtus a iurisdictione civili ordinaria exemptus, en gevormd uit het latijnsche immunitas (Barb. emunitas.). ‘Zoo staat’ - vervolgt hij - ‘in het Chron. Laurishamense, p. 107: ex qua ad quercum inter Grafschapht et munitāt. Ook werden mij door wijlen den hooggel. heer Ten Broecke Hoekstra uit den codex MS. Buffacentis deze woorden mede gedeeld: hic notantur redditus et possessiones episcopi in districtu Rubiacensi, quae vulgariter dicitur die mundāt.’
  Behalve dat de immunitas eene andere strekking had, dan Nijhoff aangeeft, breng ik in het midden, dat als er van verbastering sprake kan zijn, eerder in aanmerking kan komen het oudhoogduitsche almennînger, allmenning, allmeinde, communitas, fundus communis, communio, gemeinweide.Grimm, R.A.S. 497, Wörterbuch op h.w. Allminde. Doch waar blijft dan het eerste gedeelte van het woord: henge, heeg?In sommige streeken van de Veluwe verstaat men onder heege hakhout, meest eiken. In Appeldoorn laggen het Hoog-Zourensche Heeghebosch ende merckt, met eigene willekeuren. Zie Bijdragen van Nijhoff a.p. bl. 185.