text: § 18. Over de Zuiverheid van voordracht met opzicht tot den Woordaccent, af over de grammatikale Orthotonie.
  Men spreekt in de Mondelijke Voordracht, èn van den Woordaccent, Woordklem, Woordtoon, of Woordklemtoon, èn van den Redeaccent of Rede-toon; twee dingen, die men volstrekt niet met elkaâr verwarren moet, daar dit tot groot misverstand aanleiding zou geven. Immers de Rede-toon (waarover in het vervolg nader) heeft tot één of meer geheele woorden in een zin betrekking, en is veranderlijk, ja, in zeker opzicht willekeurig, daar hij ten eenen male afhangt van de plaats, waar zulk een woord of woorden staan, en van de stemming des sprekers. De Woordaccent (of wil men liever Sylb-accent?) integendeel treft hoofdzakelijk slechts eene enkele sylbeVoor zoo veel de Woordaccent meer dan ééne sylbe (om met ten kate die verkorting te bezigen) in een woord schijnt te treffen, gelijk men dus wel van heele en halve accenten spreekt, geldt dat alleen lange en veellettergrepige samengestelde, of ten minste oorspronkelijk samengestelde woorden, waarvan ieder deel dus nog meer of min op een accent aanspraak kan maken. Neem eens ávondgestárnte, jóngelíngen, waarvan starn en ling een halven toon erlangen. De hoofdtoon is evenwel slechts één, ook in het langste woord. in ieder, ook
  op zichzelf staand, meerlettergrepig woord, is onveranderlijk door de taal zelve vastgesteld, en boven de willekeur van den spreker verheven. Met dezen laatsten klemtoon hebben wij hier op dit oogenblik te doen. Hij bestaat in den nadruk, dat is, in den hoogeren of wat langeren toon, die in ieder woord ééne lettergreep boven de overige heeft, waaruit zulk een woord gevormd is. In geluk bijv. valt de klem, de toon, of accent op de lettergreep luk, en het woord klinkt gelúk; in looper integendeel trekt de eerste lettergreep loop dien nadruk tot zich; wij drukken in het spreken op loop, niet op het achtervoegsel -er, en zeggen dus lóóper. In tuiniér daarentegen, in Godés enz. wordt -ier of -es weêr door den accent uitgekipt, en wij spreken die bastaarduitgangen -ier en -es (of wel de syllaben nier en des, gelijk men ze voor het oog afbreekt, en voor het oor hooren doet, zie § 17) met wat sterker, of wel wat hooger en gerekter toon uit, dan de syllaben go- en tui-. -
  Tot eene zuivere uitspraak nu van het Nederlandsch behoort, dat men in het leggen van dezen klemtoon niet feile, te meer omdat dit, behalve dat het ongebruikelijk en daardoor aanstootelijk is, ook zeer nadeelig kan zijn voor de duidelijkheid. Naar de verschillende wijze toch, waarop de accent in een woord valt, is ook de beteekenis van zulk een woord verschillend; want iets anders bijv. is volmáken (voltooyen) en vólmaken (vullen), óverwinnen (bijv. geld) en overwínnen (den vijand), béving (siddering) en bevíng (van bevangen), bálletje (kleine bal) en ballétje (kleine danspartij), misbáár (jammerklacht) en mísbaar (te missen), bezíe (beschouw) en bézie (bes) enz. enz. Ofschoon nu geboren en beschaafd opgevoede Nederlanders zich over het algemeen in de juiste plaatsing van den accent wel niet vergissen zullen, wordt dat toch in enkele gevallen nog wel eens gedaan. Niet veel derhalve, maar toch iets dient
  er hier over dit onderwerp opgemerkt te worden. Wij willen dus kortelijk de hoofdregels der nederlandsche toonleer opgeven, met bijgevoegde waarschuwing tegen deze en gene gebreken, waaraan ook bekwame sprekers zich in dit opzicht wel eens schuldig maken. Geleidelijkheidshalve onderscheide men hierbij tusschen enkelvoudige-oorspronkelijke en enkelvoudige-afgeleide, of met behulp van achtervoegsels gevormde woorden; voorts tusschen half afgeleide, half samengestelde woorden, als daar zijn, die met lijk, loos, achtig, haftig enz. gevormd worden; al verder tusschen met aangehechte voorvoegselen of partikelen afgeleide, of - wil men liever? - samengestelde woorden; eindelijk tusschen volkomen duidelijk samengestelde woorden en de zoodanige, die daarvan weêr zijn afgeleid.
  
  Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  a) In alle echt nederlandsche enkelvoudige stamwoorden (vocabula simplicia primitiva) geldt de regel, dat ze steeds den klemtoon op hun zoogenaamd zakelijk deel hebben. In léven, bóéken, hóóren, gróóter, hébbend, sprékend valt de klemtoon niet op de laatste syllabe, die slechts een zoogenaamd buig- of flexiedeel van 't woord is, maar op de eerste, waarin de wortel en het wezen er van liggen opgesloten. Nimmer zal een Hollander of Hoogduitscher dus b.v. hebbénd zeggen, gelijk de Franschman ayánt (met den toon op ant) zegtMet andere woorden: alle echt nederlandsche buigingsdeelen van declinacie, comparacie, en conjugacie zijn bij ons toonloos..
  b) Deze regel is ook toepasselijk op die enkelvoudige, maar afgeleide woorden (vocabula simplicia derivata), die met echt nederlandsche achtervoegsels gevormd zijn. In lóóper, lézer, sléútel, lééraar, vóéding, enz. geven wij steeds den nadruk of hoogeren toon aan de eerste lettergreep, en slechts een Franschman, die in zijn coureur, danseur, docteur op de laatste drukt, zou in het hoofd kunnen krijgen van een loopér, dansér, leeráár te spreken.
  c) Zijn evenwel in zulke afgeleide woorden die achtervoegsels van uitheemschen oorsprong, dat is, uit het Fransch of Latijn overgenomen, zoo overschreeuwen die uitgangen den toon van het zakelijke deel van 't woord, en verraden daardoor juist hun vreemden oorsprong. Wij zeggen dus tuiníér, lezerés, voogdìj, drei-gemént, vrijáádje, toonéél, trompét, fluitíst, met den klemtoon op de laatste greep, wijl ier, es, ij, ment, aadje, ist, en meer andere soortgelijke achtervoegsels der zoogenaamde derde klasse bij ten kate, eerst in later eeuw uit het Latijn en de romaansche talen de onze zijn binnengeslopenMin zeker is het bastaardachtige van den uitgang -in, schoon wij daaraan in godin, vriendin enz. ook den nadruk geven. Niet evenwel de Hoogduitschers, die Göttinn, Freundinn (meer met den toon op de eerste greep) zeggen..
  d) In de woorden, die niet achtig en haftig (beiden zoo veel als hebbend beteekenend) afgeleid heeten, doch eigenlijk meer, wat men noemt, saamgesteld dan afgeleid zijn, trekken die met haftig den toon naar dat zoogenaamde achtervoegsel; men zegge dus manháftig, krijgsháftig enz. Ook die met achtig eischen denzelfden nadruk, waar dit achtig, even als haftig, het begrip van een volkomen hebben of bezitten aanduidt, bijv. in waaráchtig, d.i. het waar zijn, het ware volkomen hebbend. Drukt achtig slechts een gelijken of zwemen naar iets uit, zoo mag het den hoofdtoon niet hebben, bijv. geelachtig, roodachtig, kinderachtig, schrikachtig spreke men uit géélachtig, róódachtig enz. (niet geeláchtig, roodáchtig).
  e) In de met loos, schap, lijk, baar, zaam, dom enz. saamgestelde adjectieven of substantieven geldt dezelfde regel, welke in de meeste onbetwistbare koppelingen van toepassing is, dat het eerste of omschrijvende gedeelte de klem van uitspraak heeft. Zoo zeggen wij tróúwloos, vríéndschap, rijkdom, góddelijk, éérzaam, áchtbaar enz. In de hiermeê echter weêr samenhangende zelfstandige naamwoorden trouwlóósheid, goddelóósheid, roekelóósheid, vriendscháppelijk enz. pleegt de toon weêr meer op dat loos en schap te verspringenIntusschen, wat zulke vormingen met de terminacie loosheid betreft, dobbert de klemtoon eenigermate. Schrijft men bijv. soms, zonder ingelaschte e, eerloosheid, godloosheid, zoo wordt de accent weifelend, en men zal met bilderdijk, luidens zijne Spraakleer, geen zwarigheid maken, om, zoo de versmaat dit vereischt, zoowel éérloosheid enz. te zeggen bijv.:
  
  En de éérloosheid diens schelms was nu ten top gerezen,
  
   als eerlóósheid (met de klem op loos), bijv.:
  
  Eerlóósheid heeft van ouds op uwen naam gekleefd;
  
   welk laatste bij afmeting gelijk is aan een dichtregel als:
  
  's Mans bóósheid overtrof zijns vaders boosheid nog.
  
  . Dit laatste is evenwel niet met lijk, baar, zaam
  en ling het geval. Wij zeggen nooit goddelìjkheid, eerzáámheid, achtbáárheid, jongelíngschap. Zonder evenwel uit openbáár, openbáren, openbáárheid. In eigendómmelijk krijgt dom den toon.
  f) In de woorden, die met de voorvoegsels of partikelen be-, ge-, ver-, er-, her-, ont- enz. zijn afgeleid, of samengesteld, laten deze voorvoegsels doorgaans bescheiden den nadruk over aan het woord, aan welks hoofd zij gehecht zijn, en waarin het zakelijke deel ligt opgesloten. Wij zeggen dus gelúk, getróúw, erváren, begríp, verráád, veráchten, ontzág, ontzíén, herdóén enz. On- echter is niet zoo bescheiden, ten minste niet in óngeluk, ónheil, ónrust, óntrouw (als substantief), ónspoed en soortgelijke. Dit geldt ook van wan- en mis- in wándaad, mísdaad, en van het in ántwoord voorkomende ant-. In misdóén, misvórmen, misbáár (gejammer) laat echter mis- den toon glippen. En zoo, ofschoon we ónmacht, hérkomst, óntucht, mísdaad, met den toon op het voorvoegsel, zeggen, drukken wij in misdádig, onmáchtig, herkómstig, ontúchtig, ongelúkkig op de volgende syllabe, bijv.:
  Zoo deugd geen misdaad is, hoe zou 'k misdadig wezen?
  g) In voor elkeen duidelijke samenstellingen, dat is, die uit twee, ieder ook afzonderlijk nog gebruikte woorden gekoppeld zijn, valt de nadruk doorgaans op het eerste woord, bijv. ráádsheer, blóéddorst, héérschzucht, gódsvrucht, hóógeschool, pikzwart, vóórdeel, nádeel enz. Met dat al, in de daarvan afgeleide raadshéérlijk, bloeddórstig, godvrúchtig, voordéélig, nadéélig, eendráchtig, zelfzúchtig, heerschzúchtig verspringt weêr de toon. - Wat de samenstellingen uit drie of meer woorden betreft, schikt zich die toon naar hunne beteekenis. In bilderdijk's versregels bijv. uit zijn dichtstukjen Minerva:
  
  Wat zong zy? Van den bergsneeuw-leeuw?
  Dien Hercules verwon,
  En hoe hy by een meisjen spon,
  Hy, monsterschrik der eeuw!
  
  rust de toon op bergsneeuw, en in dat bergsneeuw weêr op berg. De zin toch is leeuw, zich in de sneeuw van het nemeïsche gebergte ophoudend. Bedoelde men echter een leeuw, uit sneeuw samengekneed en op een berg geplaatst, zou men meer drukken op sneeuw. In dergelijke lange koppelingen weifelt de accentplaatsing, of liever men kan, gelijk wij bl. 48 zeiden, van een hoofden van bijtonen of halve accenten spreken, ofschoon evenwel de hoofdtoon, die doorgaans op eene syllabe van het eerste of om-schrijvende deel der samenstelling valt, in eene zekere mate al de overige overgalmt. Zoo b.v. wàteróórlogslééúwen (bij antonides), àvondzónnelicht, artsenìjméngkundig, nàchtgevógelte, hèmelváártsdag, bankètbakkerswinkel, tuinièrsgeréédschappen, slàvendwingelandij; in welk laatste wel een sterke toon op ij valt, maar een nog sterker op sla en slaven.
  h) In werkwoorden, die met een vooraangehecht voorzetsel samengesteld zijn, en in woorden, die daarvan weêr afstammen, maakt het een groot onderscheid, of zulk een voorzetsel in de vervoeging van 't werkwoord scheidbaar, dan wel onscheidbaar is. In het eerste geval heeft het voorzetsel, in het tweede het werkwoord den nadruk. Zoo spreken wij van het óndergaan der zon, maar van het ondergáán eener straf, van schatten óverwinnen, maar van den vijand overwínnen, van met zijne ooren áánhooren, maar met zijne oogen aanschóúwen, van geld óverleggen, maar eene zaak overléggen enz. In de verbale substantieven óverwinst en overwínning, óverleg en overlég, áánhooring en aanschóúwing heerscht dezelfde regel. Dat echter in adjectieven en participiën, die van die substantieven, of van de werkwoorden, waaruit deze ontspruiten, afgeleid worden, de toon vaak weêr verspringt, zien wij in aandáchtig van áándacht, dat van áándenken komt. En zoo zeggen wij aandóénlijk, uitmúntend, uitstékend, uitnémend enz., niettegenstaande wij áándoen, úítmunten, úítsteken, úítnemen zeggen.
  i) Wordt een werkwoord met een vooraangeplaatst adjectief samengesteld, zoo hangt ook de klemtoon af van de scheidbaarheid of onscheidbaarheid van dit laatste. Zoo beklemtoonen wij anders het onscheidbare volmáken (voltooyen), en het scheidbare vólmaken, ik maak vol, (d.i. ik vul, bijv. een glas). In de werkwoorden, die met substantieven samengesteld zijn, heeft echter dit onderscheid geen plaats. Het onscheidbare dágdieven, kíélhalen, plúímstrijken enz. heeft zoowel den nadruk op de eerste syllabe, als het scheidbare stórmloopen.
  h) Samenstellingen, als b.v. alwétend, algóédheid, grootáchtbaar, tienjárig, vrijwíllig enz. hebben veel den toon op de tweede greep. In samengekoppelde bij- en voegwoorden, als opwaarts, namaals, aldaar, alhier, omdat, bijkans, ofschoon, enz. drukt men bij eenige op de eerste, bij andere op de tweede syllabe. Wat daarvan, hierdoor en soortgelijke betreft, schikt zich de toon naar den zin.
  Dit zijn eenige hoofdregels, die men omtrent de plaatsing van
  den woordaccent of woordtoon in eene zuivere voordracht volgen moet. De meeste worden door elk beschaafd spreker betracht. Laat ons even zien, hoe men echter in enkele woorden tegen dit of dat dier voorschriften wel eens zondigt.
  Tegen den regel onder a) zondigt men, door b.v. ordéntelijk, in plaats van órdentlijk, of liever órdenlijk of órdelijk te zeggen en te schrijven. Men legt hier, lijnrecht tegen den aard der taal in, den toon op een toonloos buigingsdeel, en handelt even verkeerd, als wanneer de Hoogduitschers lebéndig voor lébendig (levendig) zeggenDeze uitspraak van lebéndig (als of wij zeiden levéndig) is intusschen door het gebruik volkomen geijkt in het Hoogduitsch, en schiller zingt diensvolgens in zijne Ballade die Burgschaft onberispelijk:
  
  Und sieh, aus dem Felsen, geschwätzig, schnell,
  Springt murmelnd hervor ein lebéndiger Quell.
  
  . Met dat al heeft het gebruik bij ons eene eenigsins gelijke fout gewettigd in vijándig, vijándelijk, waarvoor wij vìjandig, even als vìjandenGelijk vondel volkomen juist doet in den regel uit Gijsbrecht:
  
  Ons vijanden bespîen en letten, hoe men 't maakte;
  
  En helmers:
  
  En 't vijandlijke bloed druipt van zijn glinstrend staal.
  
  Intusschen, alles samengenomen, mag men den toon in die afleidingen van vijand wel anceps of tweevoudig noemen. Men merkt dat onzekere ook op in het woord sieraad, dat bij onze dichters nu eens oxytonisch sieráád, dan paroxytonisch síéraad luidt., met den toon op de eerste greep, moesten doen hooren.
  Tegen den regel onder b) feilen wel eens kanselredenaars, die in de woorden van het Onze Vader: ‘vergeef ons onze schulden, gelijk wij vergeven onzen schuldenaren’, schuldenáren voor schúldenaren zeggen. Het woord is niet schuldenáár, maar schúldenaar (met den hoofdtoon op de eerste greep), even als lééraar, mákelaar enz. De fout is echter zeer natuurlijk en bijna onvermijdelijk, om de tegenstelling met het voorafgaande schulden te laten uitkomen.
  Tegen het voorschrift onder c) handelen sprekers, die van máátschappij, in plaats van maatschappìj (met de hoofdklem op de laatste syllabe) spreken. Dit ij is een bastaarduitgang, die overal den toon geheel tot zich trekt. Vergelijk razernìj, huichelarìj, babbelarìj, voogdìj, enz.
  
  Tegen het onder d) gezegde feilt men, door, wat niet zelden geschiedt, déélachtig, wóónachtig te zeggen. Men zegge liever deeláchtig, woonáchtig; want achtig drukt hier een volkomen hebben uit. In schríkachtig en vréésachtig daarentegen dient de nadruk meer op schrik en vrees te vallen. Zij geven toch slechts eene geneigdheid tot schrik en vrees te kennen, gelijk, wanneer men wáárachtig in plaats van waaráchtig zeide, dit slechts naar waarheid zwemend zou beteekenen.
  Huygens zinspeelt boertend op dit laatste in het puntdicht:
  
  Het is waarachtig, Jan!
  Gij zijt een eerlijk man.
  Wáárachtig is het, maar
  Dat is wat min dan waar.
  
  Aan den regel onder f) vergrijpt men zich, door ónmachtig, in steê van onmáchtig, te zeggen en op on-, in plaats van op machtíg te drukken.
  Tegen het voorschrift onder g) druischt men aan, wanneer men met vele sprekers verkeerd van Hoogeschóól, Hoogepríéster in steê van Hóógeschool, Hóógepriester spreekt, en den toon op het tweede of omschreven deel der koppeling laat vallen. Iets anders toch is eene Hóógeschool dan eene hooge schóól; iets anders een gróótschilder (tegenover een miniatuurschilder gesteld), dan een groot schílder; gelijk daarom ook een lúípaard (leopardus) niet een lui páárd is, waarvan huygens schertst:
  
  Frits noemt zijn paard een luipaart,
  Omdat het luipaartswijs gemarmerd is van vel;
  Mij dunkt, hij noemt het wel,
  Want zeker 't is een lui paard.
  
  Zoo is het eigenlijk ook verkeerd, wanneer men stadhúís (met den toon op huis), in plaats van stádhuis zegt. Men zegt toch niet gasthúis, raadhúís, ambtshúís enz.? Intusschen het gebruik, de opperste wetgever in de taal, heeft de uitspraak van stadhúís geijkt. Vondel zingt dus metrisch onberispelijk in zijne schoone Klacht op het verbranden van het (oude) stadhuis te Amsterdam:
  
  Aloud Stadhúis, verminkt Stêehúis,
  Gewoon van ouderdom te bukken,
  En onderstut met jonge krukken,
  Hoe stort ge in 't graf met dit gedruisch! enz.
  
  Met den regel onder h) raakt menigeen op het spreekgestoelte droevig in botsing, wanneer hij van met óverleg, in plaats van
  met overlég iets doen, spreekt; want overlég, in den zin van beraad of beraming, komt niet van óverleggen (over leggen), dat is, oversparen, ter zijde leggen, maar van overléggen, dat is, beramen. Zoo ook omgekeerd zondigen vele tooneelspelers grootelijks, die in de dichterlijke plaats uit den Gysbrecht van Aemstel, waarin Bisschop gozewijn zijne verontwaardiging tegen den nonnemoorder haamstede bot viert, wien hij als een bastaardzoon van Graaf floris V (den verkrachter, als het heette, van machteld van velzen) uitkrijt:
  
  Uw vader leî de hand wel eerloos aan een vrouw,
  Maar zoop nooit vrouwenbloed, of is daarom gelasterd;
  Dus blijkt het, dat ge zijt een óverwonnen basterd
  Naar lichaam en naar geest, daar gij uw aard betoont
  Aan nonnen, die altijd in 't woeden zijn verschoond; -
  
  die, herhaal ik, in die plaats van vondel overwónnen in steê van óverwonnen zeggen, als ware het een deelwoord van overwínnen (zegevieren) en niet van óverwinnen, dat is hier: kinderen buiten den ocht winnenOverwonnen staat hier namelijk bij vondel met eene bij hem zeer gewone dichterlijke vrijheid synkopisch voor overgewonnen, een deelwoord van het scheidbare werkwoord: ik won over, bijv. geld, kinderen, enz.. Nog erger maken zij het, die van aanhóóren, te aanhóóren, in plaats van áánhooren, áán te hooren spreken. En over het algemeen zijn feilen tegen de uitspraak der samengestelde werkwoorden, zelfs bij beschaafde sprekers, niet zoo heel zeldzaam.
  Doch genoeg, wat de zuiverheid van voordracht betreft, met betrekking tot den woordtoon en deze en gene fouten, die daarin wel begaan worden. Het onderwerp is niet overal nog even regelvast. Laat ons alleen nog aanstippen, dat de klemtoon enkel wel eens wat verandert in antithetische of rechtstreeks tegenover elkaâr gestelde uitdrukkingen. Zoo bijv. ‘het is niet vóór-Anders zegt men toch niet vóórdeelig, nádeelig, maar eer voordéélig, nadéélig. Zoo drukke men op her- in herkust bij helmers, in de versregels uit zijn Jezus van Nazareth, als hij van de moeder des Verlossers zingt:
  
  Waar heeft die zalige u, verloren in haar lust,
  Getroeteld aan haar hart, gekust en weer hérkust?
  
  , maar nádeelig;’ ‘Dat heet ik geen bè- maar óntkennen;’ ‘niet ónt-, maar bèzet is de stad’; ‘niet gè-, maar óntrouw is hij aan zijn vaderland’ enz. - Voor het overige is het heerschende, en door lambert ten kate reeds helder in het licht gestelde grondbe-ginsel van den woordtoon in onze en de meeste onvermengde, en niet, gelijk het Engelsch, geromanizeerde germaansche talen dit, dat in woorden, die noch geheel, noch ten deele samengesteld, noch door middel van bastaard-achtervoegsels afgeleid zijn, de nadruk doorgaans op de wortel- en stamlettergreep, of op het zakelijke deel valt, en dus op dat gedeelte dier woorden, dat er de meeste aanspraak op kan makenWaar dit niet schijnt door te gaan, is a) òf het woord oorspronkelijk reeds meer saamgesteld dan afgeleid; òf b) het achtervoegsel, òf wel c) het geheele woord uitheemsch. In het eerste geval nu moet natuurlijk de toon weifelend zijn, daar ieder woord van zulk eene samenstelling op dien toon evenveel recht heeft, en alles hier dus van het gebruik, de welluidendheid, enz. afhangt. En in het tweede geval, in woorden namelijk, door middel van bastaard-achtervoegsels afgeleid, heeft het vreemde bestanddeel de oorspronkelijke natuur van 't woord bedorven; terwijl eindelijk van afkomst geheel vreemde woorden, b.v. barón, soldáát, barbáár, kapitein, kalés, karónje, kanón, enz. met den voorgaanden regel der toonplaatsing in echt nederlandsche niets te maken, en veelal den accent op een onzakelijk deel hebben.. Misschien valt echter dit beginsel tegenwoordig in die talen nog meer in het oog dan wel vroeger, toen de buigings- en afleidingslettergrepen helderder vocalen, zoo als a, o, u
  enz., bezaten, en die klinkers nog niet door de doffe, toonlooze e vervangen hadden.