text: Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  1. Op de drie hoofdwijzigingen van afwisseling in het gebruik der stem zinspeelt onder anderen cicero, als hij zegt: Nam voces ut chordae sunt intentae, quae ad quemque tactum respondeant, acuta, gravis - cita, tarda - magna, parva - quas tamen inter omnes est suo quaeque genere mediocris. (Zie zijn werk over den Redenaar).
  2. Men kan vragen, tot hoe hoog en hoe laag de stem in het spreken gaan mag. Dit is echter moeilijk te beantwoorden, wijl er zoo veel van de individueele geaardheid van elke stem afhangt. Zeker is het echter, dat zij in het spreken nimmer die hooge of lage tonen aannemen kan, waartoe men in het zingen soms klimt en daaltNeque gravissimus autem in musica sonus, nec acutissimus orationibus convenit. Nam et hic parum clarus nimiumque plenus nullum afferre animis motum potest, et ille praetenuis et immodicae claritatis, cum est ultra verum, tum neque pronuntiatione flecti, neque diutius ferre intentionem potest. Nam vox, ut nervi, quo remissior, hoc gravior et plenior, quo tensior, hoc tenuis et acuta magis est. Sic ima vim non habet, summa rumpi periclitatur. Mediis ergo utendum senis; hique cum augenda intentione excitandi, cum summittenda sunt temperandi. (Zie quinctil. Lib. XI. c. 3. 41).. De schaal der zangstem is veel uitgebreider dan die der spreekstem, schoon ook al de eerste niet die plotselijke, fijne, vluchtige, en schier onmerkbare wisselingen
  kennen moge, welke men in het spreken doet hooren, en ten gevolge waarvan het ondoenlijk is, de Voordracht evenals den zang op noten te zetten. Slechts in het recitatief, dat tusschen spreken en zingen het midden houdt, en waarin de spraak zich half tot zinnen zet, is zulk eene noteering uitvoerbaar.
  3. Het hoogere of lagere, gepaard met het sterkere of zwakkere van toon dient vooral om den redetoon of de logische en emfatische orthotonie (zie bl. 92) te vormen, dat is, aan die woorden in een zin, op welke boven andere de nadruk vallen moet, dien nadruk te geven.
  4. Zie hier tot afwisseling eenige voorbeelden van plaatsen, die òf sneller òf langzamer, òf harder òf zachter, òf hooger òf lager moeten voorgedragen worden:
  Niet dan met staâg vermeerderende langzaamheid, ja, op het laatst als met eene pauze schier achter elk woord, kortom lentissimo, moet men de beschrijving voorlezen, die klopstock ergens in zijn Messias in rijmlooze versmaat van een stervende geeft, en welke men dus in het Hollandsch overbrengen kan:
  
  - - - - Hij zelf kan niet spreken,
  Nauw het bange vaarwel met bevende lippen nog staamlen,
  Haalt dan dieper nog aâm; een kil-klam, angstig zweet druipt
  Over zijn aanschijn; - 't hart slaat langzaam; - stil staat het; - dan sterft hij!
  
  De stem moet hierbij tevens van toon al flauwer en flauwer en ook lager worden. Het moet - zouden de toonkunstenaars waarschijnlijk zeggen - een smorzando, een wegsterven van 't geluid zijn.
  In de plaats uit de Hollandsche Natie, waarin klaessens' heldendood bezongen wordt, moeten de regels:
  
  Drie dagen strijdt hij nog op 't halfgesloopte wrak;
  Dan roept hij 't volk bijeen, en zegt met fonklende oogen,
  
  vergelijkender wijze vrij langzaam en op niet te hoogen toon, klaessens' daarop volgende aanspraak daarentegen:
  
  Gij, die nooit hebt gebukt voor Spanje's dwangvermogen,
  Die het de zege hebt in strijd bij strijd ontroofd,
  Spitsbroeders! zult gij nu, met nederhangend hoofd,
  Beschimpt, gesmaad, geboeid, u schandlijk overgeven,
  Uw beulen danken voor een afgebedeld leven,
  Of kiest gij nevens mij den dood voor 't Vaderland? enz.
  
  met eene versnelde, verhoogde en versterkte uitspraak voorgedra-gen worden, opdat zij met het vuur en de drift stroke, waarmede die scheepsvoogd verondersteld kan worden, die woorden uitgesproken te hebben.
  In den treffenden Kerstzang uit den Gijsbrecht van Amstel:
  
  O, Kerstnacht, schooner dan de dagen! enz.
  
  moeten de wonderschoone drie copletten, waarin vondel beschrijft, welk een deerniswaardig schouwspel het gezicht der op last van Herodes vermoorde zuigelingen te Bethlehem voor de schim van hun stammoeder Rachel oplevert:
  
  Zij ziet de mellek op de tippen
  Van die bestorven, bleeke lippen,
  Gerukt nog versch van moeders borst;
  Zij ziet de teêre traantjes hangen
  Als dauw aan druppels op de wangen,
  Zij ziet ze vuil, van bloed bemorst, enz. enz.
  
  zacht, hier en daar slepend, vol weedom, deernis en tederheid (pietosamente e lagrimosamente) luiden; forsch en sterk, ja, eenigsins ruw daarentegen het daarop volgende coplet:
  
  Zoo velt de zicht de korenaren,
  Zoo schudt een bui de groene blâren,
  Wanneer het stormt in 't wilde woud, enz.
  
  In het verhevene, naar klopstock gevolgde, honderd een-en-tachtigste evangelische kerklied op den dood, beginnende:
  
  Hoe zal 't mij dan, o dan eens zijn! enz.
  
  vereischt het eerste coplet een wat sneller, hooger toon van voordracht, dien des juichens. Daarentegen moeten de woorden: ‘Vader! Vader! ik bevele mijnen geest in uwe handen!’ zeer langzaam, slepend en op lager toon geuit worden. Het moet die des biddens zijn. -
  Bij den aanhef der op cicero's naam gaande eerste redevoering tegen catilina: ‘Hoe lang zult gij toch van ons geduld misbruik maken, catilina?’ enz. mag men wel presto, ja, presto assai of prestissimo zetten, hoezeer anders inleidingen doorgaans een langzamen, zachten, en wat lageren toon van stem vorderen.
  Als men uit vondel's Gijsbrecht van Aemstel de woorden van zijn stervenden broeder Arent voordraagt, moet de stem al flauwer en langzamer worden, zoodat men in de drie laatste regels:
  
  
  Gedenk mijn ziel voor God, o priester, in uw bede!
  Ik schei, ik zwijm, ik sterf - mijn tijd is hier geweest.
  Och, vrienden, bidt voor mij! - o God, ontvang mijn geest!
  
  om de twee of drie woorden, ja, eindelijk achter ieder woord, eene pauze maakt, en den slot-uitroep bijna fluistert. Dit is ook het geval met de taal van den zieltogenden Hippolytus tot Theramenes in het beroemde verhaal uit racine's treurspel Phèdre:
  
  Le Ciel, dit-il, m'arrache une innocente vie, etc.
  
  In het bekende lied van schiller tot lof der vrouwen zorge men, om telkens die afdeelingen, welke dien lof behelzen, zacht en liefelijk; die integendeel, waarin de mannen geschilderd worden, meer forsch en krachtig voor te dragen. Forsch en krijgshaftig, dus, als trompetgeschal, klinke de strofe:
  
  Streng und stolz, sich selbst genügend,
  Kennt des Mannes kalte Brust,
  Herzlich an ein Herz sich schmiegend,
  Nicht der Liebe Götterlust, u.s.w.
  
  zacht en suizend, als eene windharp, daarentegen het daarop volgende hoog dichterlijke coplet:
  
  Aber wie, leise von Zephyr erschüttert,
  Schnell die Aeolische Harfe erzittert,
  Also die fühlende Seele der Frau;
  Zärtlich geängstigt vom Bilde der Qualen,
  Wallet der liebende Busen, es strahlen
  Perlend die Augen von himmlischem Thau.
  
  Dat men voor het overige in het verhoogen of verlagen, versnellen of vertragen, verharden of verzachten der stem steeds met veel oordeel, beleid, en omzichtigheid te werk moet gaan, zullen wij straks nader zien bij de beschouwing van hetgeen men Eenparigheid of Gelijkmatigheid van Voordracht noemt. Vooraf nog een woord over een paar ondeugden, die tegen de deugd van Afwisseling lijnrecht overstaan.