text: ‘Ordonnantie, gepubliceerd in het Gebied van Zijne Majesteit den Koning van Pruissen, bij gelegenheid van de sterfte onder het Rundvee, inhoudende eene nieuwe, en aldaar met succes beproefde, manier, om hetzelve tegen den aanval en voortgang van die kwaal te preserveren.’
  Geneesmiddelen en behandeling in de Veeziekte, volgens eene Ordonnantie van den Koning van Pruissen.‘Nademaal Zijne Koninklijke Majesteit van Pruissen enz, onze allergenadigste Heer, bereids door de Edicten, den 20. October 1746 en 24. December 1729 allergenadigst geëmaneerd, aanwijzinge heeft la
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XII. Hoofdst.ten doen, welke precautien en dispositien te nemen zijn bij het ontstaan van eene sterfte onder het Rundvee, daarin ook teffens de middelen aanwijzende, hoe de zieke Beesten wederom te herstellen zouden zijn; maar evenwel bij de ziekte der Beesten, sedert eenige jaren in den Lande hier en daar vernomen, opgemerkt is geworden, dat het gene in de bovengemelde Edicten voorgeschreven is, niet genoegzaam is geweest, om het gewenschte effect volkomen uit te werken; zoo heeft Zijne Koninklijke Majesteit, allergenadigst, bevolen, dat deswegens nogmaals met het Opper-Colleg. Medic. geconfereerd, en bijaldien noodig gevonden wierd, omtrent dergelijke sterfte onder de Beesten iets naders te observeren, hetzelve door den druk openlijk bekend gemaakt zoude worden.’Het geen hier ter plaatse, uit dit stuk, ontbreekt, is hier voren in het Elfde Hoofdstuk dezer Vijfde Afdeeling op bladz. 286 en 287, bij de opgave van de uitwendige kenteekenen der Veepest, geplaatst.
  Afzondering van het zieke Vee.‘Wanneer er een of meerdere teekens (dezer Veeziekte) bespeurd worden, dan mag terstond en in den beginne, zonder het geringste tijdverzuim, de afzondering van het Vee in dezer voege geschieden, dat het gezonde aan eene zuivere en warme plaats gebragt en door bijzondere personen verder bezorgd worde.’
  ‘Insgelijks moet het zieke Vee uit zij-ren het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.stal, die veeltijds vol mest is, naar de afgelegenste plaats van de woning, mede in eenen warmen stal gebragt, en tot deszelfs bezorging ook een bijzonder persoon gesteld worden; die met het ander Vee in het geheel geen gemeenschap moet hebben.’
  ‘In het zomersaisoen is het noodig zulk ziek Vee naar buiten te brengen, in eene afgelegene, hooge, drooge, en, zoo het mogelijk is, schaduwachtige plaats, daar te gelijk goed water bij de hand is: deze plaats is met heggens af te zetten, ruime hutten aldaar op te slaan, als mede een bijzonder Veehoeder aldaar aan te stellen, die dag en nacht bij het Vee blijft, en wien het noodige tot buiten de afheininge aangebragt wordt.’
  Aderlating van hetzelve, en wat daarbij in acht te nemen.‘Deze afzondering behoorlijk verrigt zijnde, is het noodig, zonder tijdverlies, de ontstekende verdikking van het bloed, die bij zulke Beesten bereids zeer sterk is, door eene genoegzame aderlating weg te ne men, als wanneer dan de ader aan de beide zijden van den hals te openen is, ook wel onder de tong: en is omtrent een volwassen Beest ten minste anderhalf pint bloed af te tappen, alzoo minder dan deze kwantiteit af te laten, meer tot nadeel strekt.’
  ‘De aderlating moet niet in den stal, of binnen de afheininge van het Vee geschieden, maar aan eene daarvan afgelegene plaats.’
  ‘Het instrument tot de aderlating moet zoo gesteld zijn, dat de opening daardoor
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.iets grooter gemaakt worde dan tot hiertoe gewoonlijk is.’
  ‘Het bloed kan ook wel in eenen bijzonderen pot opgevangen worden, om de vereischte kwantiteit beter te bemerken, het welk door het loopen op de aarde niet wel geschieden kan.’
  ‘Hierop moet het afgelatene bloed ook terstond begraven worden, alzoo het Vee zelve begeerig daar naar is, en ook wel door de Honden en Katten in dezen reeds nadeel verwekt is geworden.’
  ‘Wanneer het Vee, den volgenden dag na de eerste aderlating, zich nog niet eenigzins beter vertoont of begint te herkaauwen, dan kan zoodanige aderlating den tweeden en derden dag op gelijke wijze wederom geschieden.’
  Opening van de huid aan den hals.‘Na de aderlating is het noodig, om de venijnig werkende scherpte van het bloed, (die menigmaal, doch in de zomermaanden meer, hier en daar aan het ligchaam door oploopende knobbels kennelijker wordt), uit het binnenste des ligchaams naat buiten te leiden, beneden aan den hals in de van voren afhangende huid voor de borst een haren touw, of sterk bindgaren, te trekken, het welk van te voren met olie of vet te bestrijken is, en hetzelve dagelijks eenen goeden duim breed verder toehalen, wanneer het drooge einde wederom bestreken is, daarop het eind, dat van de vuiligheid doortrokken is, afsnijden, of, het welk nog beter is, in deze huid en
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.plaats eene opening maken, ter lengte van een duim breed, en daarin nieswortel of een stuksken leer te steken, en de wonde daardoor dagelijks open te houden.’
  ‘Hierop mag de geheele hals van voren, Het smeren met teer.van boven tot beneden, rondsom de gemaakte opening met teer bestreken worden, als wanneer men de versche teer met een teerkwast op den huid ter degen moet inwrijven; hierop zal binnen den tijd van twaalf uren eene tamelijke buil of knobbel oploopen, en de venijnige scherpte door de gemaakte opening als een geel water, of ook wel als materie, afloopen; doch wanneer dit niet geschiedt, en de knobbel is evenwel voorhanden, dan kan men zulks door een instrument te hulp komen.’
  ‘Maar indien des anderendaags, na dat de eerste beteering geschied is, zich nog geene verhevene buil of knobbel vertoont, dan hebbe men zoodanige bestrijking met teer den tweeden en ook wel den derden dag nogmaals te verrigten.’
  Drank en voedsel.‘Alsdan is voor den dagelijkschen drank van het zieke Vee te zorgen: hierin bestaande, dat in elken emmer water eene hand vol grof meel of zemelen geroerd, en het Vee daarmede dikwijls gedrenkt worde; ook is een drank van lijnzaadkoeken goed; wil het Vee zelve niet drinken, dan moet men hetzelve daarvan in den hals gieten.’
  ‘Deze drank kan den Beesten mede warm gegeven worden.’
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.‘Het is mede goed, dat een bijzonder vat met het beste water, naar de omstandigheden der plaatse, dagelijks aangevuld worde, ten einde hetzelve eenigzins zoude kunnen en mogen beslaan; die vat dekt men toe, en voor dat het water tot den drank gebruikt wordt, neemt men er de blinkende huid eerst af.’
  ‘Wanneer, na de gedane bestrijking met teer, de beöogde knobbel opgekomen is, dan gaat het Vee wel eenige dagen van voren eenigzins stijf, doch daaromtrent heeft men zich niet te bekommeren, alzoo zulks binnen weinige dagen overgaat; de Veehoeder mag dan 's morgens en 's avonds de geteerde plaats met warm water, daar hooizaad in gekookt en oud vet in gesmolten is, wel ter degen wasschen, als mede de gewrichten der voeten; daardoor wordt deze pijnlijke omtrek verzacht, de noodige aflooping bevordert, en deze plaats wederom genezen, inzonderheid wanneer op het laatst het haar aldaar afvalt.’
  ‘Voorts is mede noodig, 's morgens en 's avonds de tong, keel, tanden en neusgaten met water en azijn te reinigen, vervolgens een stuk brood, in azijn geweekt, in de keel te steken, of azijn, met water gemengd, in de keel te gieten.’
  ‘Ten opzigte der geneesmiddelen, welke men moet ingeven, heeft men bij deze soort van ziekte een merkelijk voordeel bespeurt, dan namelijk, wanneer alle overige omstandigheden gezamenlijk in eene goede
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.orde vooraf in acht genomen zijn geworden, en wanneer de voorbereidselen niet eerst ter hand genomen zijn, wanneer het Vee in het geheel niet meer heeft kunnen eten noch herkaauwen, of wanneer de ziekte Opgave en gebruik van inwendige geneesmiddelen.niet reeds door tegenstrijdige heete geneesmiddelen verergerd is geworden, wanneer het navolgende poeder geappliceerd wordt, namelijk:
  
  1.
  Eijerschalen, klein geslooten: (in plaats van dien ook wel oester- of mosselschelpen, of hartshoorn.)
  2.
  Wijnsteen-poeder, van elks twee drachtma, of een vierendeel once.
  3.
  Reine Salpeter, een half once.
  4.
  Campher, twintig grein.
  
  ‘Men mengt dit tot een poeder, het welk, naar het volgende voorschrift, op eenmaal moet ingegeven worden, en waarvan zoo veel doses te bereiden zijn, als elk Beest voor twee dagen noodig heeft.’
  ‘Laat hetzelve eerstelijk 's morgens vroeg, ten tweede, 's middags, ten derde, 's avonds, ten vierde, tegens den nacht, met zemelwater gemengd, in de keel van het Beest loopen; voorts een glas vol goede azijn met water daar boven op, en van den voorgenoemden drank naarstig en dikwijls doen drinken.’
  ‘Wanneer een ziek Beest, vier of vijf dagen, dit poeder behoorlijk gebruikt heeft, en het begint daarop eenigzins aan het ligte
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.voedsel te bijten, dan redt het zich, en het is alsdan dienstig, om van mierenesten met dunnebier een drank te kooken, en in een ketel vol van dezen drank, naar proportie, een of twee handen vol zout te werpen, gedurende het kooken de drank om te roeren, vervolgens die door een zeef te gieten, en van dezen drank 's morgens bij een volwassen Beest de kwantiteit van een pint allengskens in te gieten, ook wel daarmede het voedsel nat te maken, alzoo het Vee zulks gaarne nuttigt, doch des namiddags en 's avonds nog van het gemelde poeder te geven: bevindt men nu, na dezen drank vier dagen gebruikt te hebben, dat het Vee reeds begint te eten, dan kan even dezen zelven drank ook wel des namiddags zoo veel gegeven en 's avonds maar alleen een poeder geappliceerd worden, het welk dan gezamenlijk nog acht dagen noodig is.’
  ‘Hieromtrent is op te merken, dat, wanneer het Vee wederom begint te eten, en van dezen drank gebruikt, alsdan de Campher uit de poeders gelaten worden.’
  ‘Sommigen willen het teerwater aanprijzen; doch dit zoude insgelijks alsdan eerst kunnen plaats hebben, wanneer de eerste week met het voorgemelde poeder afgeloopen is.’
  ‘In zulke dagen nu mag aan het Vee het ligtste voedsel gegeven worden, waarmede de graswortel naarstig te mengen is, als mede, naar het jaarsaisoen, het jonge en versche gras zelve.’
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.‘De stallinge moet men warm houden, maar voornamelijk ook rein, nademaal de mest, zelfs in zulke dagen, de ergste gevolgen getoond heeft. In heete dagen mag het Vee naarstig met versche, ook wel natte rijsbosschen van de wormen bevrijd worden.’
  ‘Die nu meer plaats heeft, die kan, tot behoudenis van zijn Vee, meerder toebrengen, wanneer hij het ziek geweest zijnde Vee, bijaldien het beter begint te eten, uit den zieken stal in eene andere, zuivere en gezonde plaats overbrengt, alwaar de zindelijke oppassing tot eene geduurzame genezing ongelijk meer toebrengen kan, inzonderheid wanneer men het Vee daar benevens dagelijks een of tweemaal rost.’
  ‘Nu is nog aan te merken, het geen bij een zeer krank Beest, dat niet eet, in acht te nemen is.’
  Behandeling van zeer ziek Vee.Die uit nalatigheid, of uit vreeze, om zijn Vee niet terstond en in den beginne voor ziek te doen doorgaan, of door verkeerde en heete geneesmiddelen, het zoo verre heeft laten komen, dat zijn Vee niet eten, ook niet herkaauwen wil, die heeft evenwel den moed niet geheel en al te laten zinken, maar hij neme al dat gene in acht, dat hiervoren aangeraden is; alleenlijk moet er dit nog bijkomen, dat de aderlating te meermalen geschiede, en in den
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.beginne wel tweemaal op éénen dag. Bijaldien zoodanig Beest aan eenen buikloop geraakte, het zij met of zonder bloed, of waterachtige slijm, dan herinnert de hevige stank daarvan reeds wat te doen is; namelijk, zulk een Beest ook van de overige zieken af te zonderen, dewijl bij deze afgang de grootste besmetting gepaard gaat.’
  ‘Wanneer zoodanige ziekte bij de groote troepen of kudden bespeurd wordt, dan moet, bij de afzondering, voornamelijk gelet worden, dat niet te veel Vee bij den anderen geplaatst worde: voorts naar het getal der zieke Beesten ook genoegzame en bijzondere oppassers daartoe gesteld worden, die haar eigen gereedschap hebben, hetzelve insgelijks zuiver en schoon houden, als mede de stalling van den mest dagelijks eenige reizen zuiveren, en te meermalen zand strooijen, voornamelijk bij het Vee, het welk een dunnen afgang heeft, als wanneer dan de mest aan eene afgelegene plaatse, gelijk het bloed van de aderlating, wel begraven moet worden, en niet uit nalatigheid half op den weg moet verloren gaan, of wel zelfs half in den stal blijven liggen. Door naarstig rossen en warm houden wordt het Vee dikwijls tot uitslag gebragt en gered.’
  ‘Het dagelijks rooken in den zieken stal is mede noodig, zoo wel als op zulk eenen tijd bij het gezonde Vee, voornamelijk bij eene dikke stinkende en nevelachtige lucht, en kan dagelijks eenige reizen geschieden
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.met Sparreboomen hout, Zevenboom, Jeneverbeziën, Barnsteen, Zwavel, Duivelsdrek enz., doch waaromtrent alle voorzigtigheid te gebruiken is.’
  ‘De Koeijen in den zieken stal moeten dagelijks gemolken worden, dewijl anders dikwijls het inhouden van deze melk verzweringen veroorzaakt; en deze melk moet insgelijks begraven worden.’
  ‘Bij warm en helder weêr, mag men het Vee voor eenen tijd in de zonneschijn brengen, als wanneer de stalling inmiddels ook meerder gelucht en alles behoorlijk gereinigd en zand gestrooid kan worden, waaromtrent het ook aan geen dagelijksch versch stroo ontbreken moet.’
  ‘Wanneer zulke bewerkingen in het zomersaisoen noodig zijn, en het zieke Vee buiten het Dorp in zekere heggen en hutten gebragt is geworden, dan vereischt de conservatie van het Vee, dat men zulke aangelegde hutten niet boven tien weken op eene plaats late, maar dezelven verzette met de deuren naar het Oosten; voorts moet men de oude en voorgaande plaats omspitten.’
  Voorzorgen omtrent het begraven der gestorven Beesten.‘In gevalle eenig Beest in den zieken stal of hegge sterft, dan moet hetzelve, zoo dra mogelijk, aan eene bijzondere en daartoe geschikte plaats buiten het Dorp, daar geene voorname wegen zijn, gebragt, en vijf ellen diep met huid en haar begraven worden, moetende zulks geenszins geschieden in de hoven achter de woningen, of
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.in de heggens op de Velden daar nog ander Vee staat, op de boete van aan 's Lands Vestingwerken te arbeiden.’
  ‘Het wegbrengen van zulk gestorven Vee moet ook niet geschieden door het wegslepen langs de bloote aarde, maar op eene expres daartoe geschikte sleede, die ook steeds buiten de hutten of heggen moet gelaten worden, dewijl daardoor vele kwade gevolgen worden voorgekomen, die door de laatste dunne afgang ontstaan, voornamelijk, wanneer zulk gestorven Vee tot naar buiten gebragt wordt; waarbij dan ook deze voorzigtigheid te gebruiken is, dat het wegslepen niet over den gemeenen, maar langs eenen anderen weg geschiede, daar de kudden van dat zelve Vee 's daags niet passeren.’
  ‘Met het begraven van het Vee, is te allen tijde van het jaar, de grootste voorzorg van nooden; en in gevalle vele Beesten in een en denzelfden kuil moeten geworpen worden, dan moet men er ongebluschte kalk opwerpen.’
  ‘Wanneer een Beest, uit nalatigheid, eenige dagen op het veld is blijven liggen, dan heeft de ondervinding, helaas! geleerd, (wijl zulk eene plaats, waarop zoodanig Beest gelegen heeft, den stank der krengen naar zich trekt,) dat een gezond Beest, daarover passerende, eene huivering gekregen heeft, en weinige dagen daarna insgelijks gestorven is. Om zulks nu voor te komen,
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.mag op zoodanige plaats rijshout geworpen en aldaar verbrand worden.’
  ‘De vorengemelde omstandigheden nu moeten gezamenlijk in de aangetoonde orde in acht genomen worden, en kan het eene niet wel zonder het andere zijn, indien er Oplettendheid op het Vee, en middelen ter voorbehoeding.anders eene gewenschte hulpe volgen zal.’
  ‘Vooraf moet elk Huisman hij het voederen van zijn Vee dagelijks opmerkzaam zijn, en de veranderingen naauwkeurig in acht nemen, die bij het eren, herkaauwen, bewegen, afgaan, enz. hier voren aan de hand gegeven zijn, zonder te wachten tot dat het gevaar de overhand genomen heeft, of tot dat het Vee niet meer eten kan.’
  ‘Die omtrent zijn Vee voorbehoedselen in acht wil nemen, die, kan hetzelve op de aangetoonde wijze de ader doen openen, en 's anderendaags 's morgens aan elk beest het volgende laxeerpoeder, het welk te allen tijde goed bevonden is, op eenmaal, met een half pint versch water gemengd, ingeven; namelijk:
  Ebsons Zout.
  Goede Jalap of Xalapa Wortel.
  Salpeter.
  Van elks een Lood tot een poeder gemaakt.’
  ‘Het voeren kan alsdan ten minste tot een uur daarna uitgesteld blijven.’
  ‘Voorts zoude, gedurende de volgende acht dagen, de vorengenoemde drank van
  
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.mierenesten geappliceerd, of alsdan het teerwater gebruikt kunnen worden.’
  ‘Gedurende de kuur van voorbehoeding, die in het gemeen acht tot veertien dagen zijn mag, is noodig, dat men het Vee het ligtste voeder voorwerpe, en, naar gelegenheid der plaatse, het beste water bezorge’
  ‘Het rossen van het Hoornvee heeft op zulke tijden mede groote nuttigheid; zoo mag men ook het weder gezond gewordene Vee, dat de ziekte verduurt heeft, niet terstond aan het werk stelten, maar tot eene volkomene genezing, eenige weken goed voeder of goede weide laten genieten.’
  ‘Gebeurt dit in het zomersaisoen, en dat de kudde drooge en heete zandwegen verre naar de weide of om te drinken gaan moet, dan mag het ziek geweest zijnde Vee niet terstond bij de kudde gelaten worden.’
  ‘Het uitdrijven van het Vee moet nooit te vroeg geschieden, inzonderheid, wanneer er een nadeelige nevel valt.’
  ‘Voor het overige is het gebruik van zoo velerlei, somwijlen zoo hoog geroemde, doch doorgaans heete en schadelijke middelen voor het Vee zoo wel, als het ontmoeten en bijeen brengen van Beesten, die suspect zijn, te mijden, alzoo het dikwijls met de menigte der geneesmiddelen zoo zeer niet te doen is, dan veel meer met een waakzaam oog te houden om de beesten op te passen, te voeren en te drenken.’
  
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.‘Zijne Koninklijke Majesteit, die de welvaart van deszelfs getrouwe Onderdanen, Landsvaderlijk, ter harre neemt, en allerge nadigst bedacht is, al het gene af te wenden, dat daaraan schade zoude kunnen toebrengen, verordineert en beveelt mits dezen in genade het bovengaande Voorschrift en Instructie alomme in het gansche Land bekend te maken, opdat een ieder, het geval exsterende, ten zijnen voordeele zich daarvan zoude kunnen bedienen.’
  ‘Ten oirkonde, enz.’
  ‘Berlin den 13. Augustus 1749.’
  
  (Onderstond)
  
  ‘FREDRIK.’
  
  Deze breedvoerige Ordonnantie komt over het geheel hierop neder:
  
  1.
  Eene opgave der kenteekenen, reeds in het elfde Hoofdstuk dezer Afdeeling, op bladz. 286 en 287 medegedeeld.
  2.
  Eene nuttige afzondering van het zieke Vee van het gezonde, op verschillende wijzen en gelegenheden.
  3.
  De aderlating, en wat daarbij in acht moet genomen worden.
  4.
  Het openen van den huid aan de hals, om een gezwel, bij wijze van een Spaansche vlieg of Seton, te zetten.
  5.
  Het gebruik van, en smeren met teer.
  6.
  Opgave van drank en voedsel.
  
  7.
  het rundvee.
  V. Afd. XIII. Hoofdst.Voorschriften en gebruik van inwendige middelen.
  8.
  Behandeling van zeer ziek Vee.
  9.
  Opgave van voorzorg omtrent het begraven der gestorvenen, ter afweering van besmeeting, enz.
  10.
  Opgave van middelen ter voorbehoeding.
  
  Na het mededeelen van dit stuk, laten wij hier twee andere stukken volgen, welke mede aan de Heeren Staten gezonden, en op derzelver order, op 's Lands Drukkerij in de jaren 1744 en 1745 gedrukt zijn: het eene is van de Medische Faculteit te Brussel, en het andere eene Missive uit Emckendorff in het Holsteinsche.
  Zie hier de beide bedoelde stukken.