text: IV.
  Is hiermede afgehandeld hetgeen meer betrekking heeft op den vorm der profetische letterkunde, al was daarin veel dat van zelf een hooger beteekenis moest verkrijgen, thans
  hebben wij nog aan een geheele reeks van verschijnselen onze opmerkzaamheid te wijden, die van verre of van naderbij het wezen, het gehalte en karakter van het profetisme zullen raken. Wij zullen met die verschijnselen beginnen, die zich aan het tot dusver behandelde nog eenigszins aansluiten en zich als 't ware op de grenslijn bevinden tusschen hetgeen meer den vorm en hetgeen meer den inhoud betreft. Ook hier, - behoeven wij 't nog te verzekeren? - is het minder ons doel te vonnissen dan te kenschetsen.
  Meer dan éen profeet kan aanspraak maken op den dichternaam; of liever in de profetische letterkunde komen passages voor, die uitmunten door dichterlijk schoon, vooral wanneer wij ons verplaatsen in den tijd van hun ontstaan, toen men nog geen misbruik had gemaakt van het genre. Zoo heeft de auteur van Zacharia IX-XI (8e eeuw v. Kr.) ons een dichterlijk fragment, waarschijnlijk van oudere dagteekening, bewaard (XI, 1-3), dat van verheffing en krachtige persoonsverbeelding getuigt: ‘Doe uwe deuren open, o Libanon enz.’ Hoogst aanschouwelijk, ofschoon niet ten einde toe goed volgehouden, is de teekening Jesaja X, 28 vlgg. Rustig laat Jahveh de Assyriërs aanrukken tegen Jerusalem; als zij hunne prooi willen grijpen, wordt hunne hand afgekapt. In Habakuk I; II, 1 vlgg. is een mengsel van naïveteit en van verhevenheid, dat aangenaam aandoet. Aan de ontsteltenis over dat nieuwe volk, de Chaldeërs, welks verschrikking hij beschrijft, huwt zich de bewustheid, dat het profetisch gezicht zwanger gaat van de toekomst (Zefanja II, 2 vindt men een soortgelijk beeld). - Teedere poësie ademt de schildering van Jerusalem (Jesaja XLIX, 18 vlgg.): van de moeder, die plaats maakt voor de kinderen, als zij uit de wreede ballingschap wederkeeren en zich allen om haar verdringen; en sombere poesie, het geheimzinnig fragment LXIII, 1-6: ‘Wie is deze, die van Edom komt, met schitterende kleederen van Bozra? enz.’
  
  Op de schoone plaatsen uit de profeten, die algemeen bekend zijn, behoef ik de aandacht niet meer te vestigen.
  Hoe hooger bij wijlen hun vlucht verdient te heeten, hoe meer daartegen afsteekt de smakeloosheid en onkieschheid, waarin zij niet zelden vervallen. Aan hunne wijze van Jahveh te vertegenwoordigen ontbreekt vaak waardigheid, aan hun verbeelding reinheid, waaruit een zonderling zielkundig vraagstuk wordt geboren.
  Wat hun gemis aan waardigheid betreft, ter toelichting van het hier bedoelde wijs ik op Jeremia, die soms Israëls trouw aan Jahveh eischt op grond van een zeker konservatisme, waarin zij, volgens hem, van anderen niet mogen verschillen. Hoofdst. II, 11 vraagt hij, of ooit een ander volk zijne Goden veranderd heeft; een vraag, waarmee hij zelfs een gevaarlijk wapen in handen gaf aan hen, die het uitsluitend Jahvisme voor een innovatie hielden. In een ander verband hebben wij hem reeds een (mank gaand) beroep hooren doen op het voorbeeld der Rechabieten. Niet zonder eenig leedvermaak schildert hij XI, 12, hoe de bevolking van Jerusalem en Juda in hare benauwdheid te vergeefs zal roepen tot hare Goden. De vergelijking van een God, die Israël in de ballingschap zendt, bij een landman, die het kaf van zijn dorschvloer laat vliegen (Jeremia XV, 7), is evenmin edel als het denkbeeld van een God (Ezechiël XX, 8 vlg.), die over Israël reeds in Egypte zijne grimmigheid zou hebben uitgestort, had hij het niet gelaten voor de heidenen. Bevreemdend is het niet minder, dat de profeten zich niet ontzien, hun God herhaaldelijk te laten spreken als een Vader of als een Man, die er niet in geslaagd is, de liefde van zijne kinderen of van zijne vrouw te winnen, hoeveel moeite hij daarvoor ook in het werk heeft gesteld (Hosea XI, 1 vlgg.; Jesaja V, 1 vlgg.; Jeremia III; Ezechiël XXIII). Wie zou zichzelven gaarne zulk een brevet van onvermogen zien geven? Dat de koning van Egypte toegesproken wordt door Jahveh met den titel van grooten krokodil (Ezechiël XXIX, 3) en de
  koning van Babel (Jesaja XIV, 19) met dien van platgetreden kreng, of dat Jahveh ‘fluit’ om de verre natiën te roepen (Jesaja V, 26)Door de Statenoverzetting bedekt. en Israël (Zach. X, 8), is nog minder stuitend dan dat bij Maleachi (II, 3) Jahveh den priesteren den drek hunner offerbeesten in het aangezicht werpt, wanneer die priesters niet zorgen voor dieren, waaraan niets hapert.
  Maar wat is dit een en ander bij al de onkieschheden, waartoe het gelijkstellen van de betrekking tusschen Jahveh en Israël met een huwelijksbetrekking zoo ruimschoots aanleiding geeft! Zelfs het walgelijke wordt hier niet vermeden. Israëls ontrouw is ontucht. Bij de beschrijving dier ontucht worden ons geene bijzonderheden gespaard. Alleen reeds uit dit oogpunt kan ik mij moeilijk voorstellen, dat de lektuur der profeten iemand ‘genot’ zou kunnen opleveren. Het symbolisch huwelijk met de geprostitueerde (Hosea I en III); de beschaming uitgedacht voor Ninive (Nahum III, 5; een beeldspraak, nagevolgd Jeremia XIII, 22. 26); een hoofdstuk als Ezechiël XVI, dat niet letterlijk zou kunnen worden vertaald; dit en meer, dat men hier zou kunnen noemen, doet nog onder voor de smakeloosheid, waarmede twee profeten het zoo even genoemde beeld zelf bedorven hebben (Jeremia III en Ezechiël XXIII). Was Jahveh's volk tot dusver zijne vrouw, zij hebben er met het oog op de splitsing des rijks twee vrouwen van gemaakt, alsof al het innige van het beeld daarmee niet geheel verloren ging. En die twee vrouwen zijn twee zusters! Daarbij laat Ezechiël den man van die twee zusters zelf in alle kleuren en geuren de ontucht schilderen, die zijne eigene weelderige vrouwen bedreven hebben, waarbij de nabi afdaalt tot zonderlinge détails en toont het nomen proprium niet te duchten.
  Doen zulke trekken de profeten reeds eenigszins kennen, eer wij nieuwe trekken uit hunne geschriften trachten op
  zamelen, die nog meer onmiddellijk hun karakter raken, willen wij het een en ander bijéen lezen van wat wij te weten kunnen komen omtrent het oordeel, dat hunne tijdgenooten zich over hen gevormd hebben. In ons eigen oordeel loopen wij toch altijd gevaar van al te zeer den invloed te ondervinden van de tijdruimte, die ons van hen scheidt. Aan Micha verwijten zij (II, 6), dat zijn en zijner geestverwanten smalen op hen niet ophoudt. Op de tijdgenooten van Zefanja (I, 12) hadden al de groote beloften en bedreigingen der profeten den indruk gemaakt van geheel buiten de werkelijkheid om te gaan, aangezien het hun ervaring was, dat Jahveh, in den zin zijner nabi's, ‘geen goed en geen kwaad deed’. Van dat vaste verband tusschen Jahvisme en voorspoed, waaraan de bekrompenheid der profeten nog vasthield, als aan een onaantastbaar dogma, bespeurden zij niets. Twee honderd jaar later, ten tijde van Maleachi, was men buiten den kring der profeten zelve daarmee niet verder gekomen (II, 17). Men vond, dat de geschiedenis verre was van het zegel te drukken op de profetische beschouwing: ‘Al wie kwaad doet, is goed in de oogen des Heeren, en hij heeft lust aan dezulken. Waar is de God des oordeels?’ Met ronde woorden spreken zij het uit: het is te vergeefs God te dienen; want wat nuttigheid is het, dat wij zijne wacht waarnemen... die goddeloosheid doen, worden gebouwd (III, 14); waaruit de profeet zich niet anders weet te redden dan met de verzekering, dat er een gedenkboek is voor het aangezicht van Jahveh, waarin opgeschreven worden degenen, die Jahveh vreezen. Men voege daarbij, dat het doel der profeten: van Israël een uitsluitend jahvistisch volk te maken, eerst bereikt is geworden, toen geheel andere mannen dan de profeten, toen de schriftgeleerden hun invloed zijn begonnen uit te oefenen, en er een streng geregelde eerdienst was.
  Wij hebben hier kortelijk aan willen herinneren om er vrijmoedigheid aan te ontleenen bij onze verdere waardeering van het profetisme. Had het gedurende de vele eeuwen
  van zijn bestaan met al de eigenschappen, die het nu eens bezat, zijn bestemming vervuld, met al zijn eigenschappen zou het eerbied verdienen. Nu wij daarentegen den tijdgenoot, zooveel ons dat vergund is, tegen het profetisme juist dezelfde beschuldigingen hooren formuleeren, die ook wij thans nog geneigd zouden zijn er tegen te richten, behoeven wij minder te duchten, dat ons westersch verstand en gevoel ons misleidt.
  Nieuw licht mogen wij verwachten, wanneer wij de profeten nog een oogenblik in hunne betrekking tot diegenen onder hunne tijdgenooten beschouwen, die hunne openlijke tegenstanders waren, omdat zij eene andere godsdienstig-politieke zienswijze waren toegedaan. Het oordeel, dat de profeten over hunne andersdenkende ambtgenooten vellen, is buitengemeen ongunstig. Zij dwalen van den wijn en zij dolen van den sterken drank, leest men Jesaja XXVIII, 7. 8: ‘de priester en de profeet dwalen van den sterken drank, zij zijn verslonden van den wijn, zij dolen van sterken drank, zij dwalen in het gezicht; zij waggelen in het gericht; want alle tafels zijn vol van uitspuwsel, van vuilnis, zoodat er geene plaats [schoon] is.’ Het is niet geheel zeker, dat dit letterlijk bedoeld is, maar, hoe ook bedoeld, vleiend is het niet; evenmin als Micha's verzekering (III, 5), dat zijne tegenstanders heil of onheil voorspellen, naar gelang men hun al of niet te eten geeft; dat hunne en aller priesteren werkzaamheid geheel venaal is (vs. 11); evenmin ook als Jeremia XXIII, 11 vlgg., waar aan priesters en profeten verweten wordt, dat zij zelfs den tempel ontwijden door hun ontucht en nog beneden de Baäls-profeten staan, ‘Van Jerusalems profeten is de goddeloosheid uitgegaan in het gansche land (vs. 15).’ Het zijn ‘profeten van huns harten bedriegerij (vs. 26).’ Onder de goede profeten, zijn zij als ‘het stroo onder het koren (vs. 28).’ Zij ‘verleiden het volk (vs. 32),’ omdat zij prediken: ‘gij lieden zult vrede hebben (vs. 17).’ Over hen, die waarschijn-lijk den aanhang dier tegen-profeten vormden, roept Jeremia XVIII, 19 vlgg. 's Hemels wraak in. Eerst had de profeet voor hen geïntercedeerd, maar op herhaalden last van Jahveh doet hij dat niet langer (VII, 16; XI, 14; XIV, 11). Nu bidt hij veeleer: ‘Geef hunne zonen den honger over, en doe ze wegvloeien door het 
  geweld des zwaards, en laat hunne vrouwen van kinderen beroofd en weduwen worden, en laat hunne mannen door den dood omgebracht en hunne jongelingen met het zwaard geslagen worden.’ Wanneer Dr. Kuenen het de verdienste van Umbreit noemt, het aantrekkelijke van Jeremia's persoonlijkheid in het licht te hebben gesteld, kan hij bezwaarlijk aan deze plaats hebben gedacht, of, zoo hij dit heeft gedaan, gemeend hebben, dat die op Jeremia's gebed van kinderen beroofde vrouwen Umbreits oordeel zouden hebben onderschreven. In den tegenstand tegen zijn persoon ziet Jeremia blijkbaar tegenstand tegen Jahveh; dit geeft hem de vrijmoedigheid om te bidden (XVIII, 22): ‘Laat er een geschrei uit hunne huizen gehoord worden, dewijl zij eenen kuil gegraven hebben om mij te vangen en strikken verborgen voor mijne voeten.’
  Ook Ezechiël (XIII, 2 vlgg. verg. XXXIV, 2 vlgg.) profeteert, en dat op bevel van Jahveh, tegen ‘profeten van Israël,’ die ‘als vossen zijn in woeste plaatsen.’ Jahveh gelast hem zelfs (XIII, 17 vlg.) ‘zijn aangezicht te stellen’ tegen de valsche profetessen, de ‘dochteren zijn volks.’
  Wat ons hier de levendigste belangstelling zou inboezemen, komen wij niet te weten: op welken grond hebben de profeten hunne ambtsbroeders zóo ongunstig beoordeeld? Wat zou men niet willen geven om ook eens het oordeel van die zoogenaamde valsche profeten te bezitten over Jeremia enz., en nog meer om hun zedelijk gedrag te kunnen waardeeren. Hebben de kanonieke profeten hunne tegenstanders belasterd, ja dan neen? De bronnen zwijgen; er is evenwel éen kleine aanwijzing, die wij reeds daarom niet mogen verwaarloozen. Zij komt voor in den brief, dien Jeremia gezegd
  wordt aan de oudsten der eerste ballingen geschreven te hebben. Ofschoon ik de echtheid van dien brief door niets voldoende gewaarborgd acht (zie boven bl. 40 vlg.), mag hij toch hier worden aangehaald ten bewijze van hetgeen Jeremia's biograaf met het karakter van een profeet bestaanbaar achtte. Jeremia waarschuwt in dien brief tegen het verwachten van een spoedig terugkeeren in het vaderland (XXIX, 4 vlgg.). Profeten en waarzeggers in hun midden moeten hen niet bedriegen, want Jahveh heeft ze niet gezonden. Met name geldt dit van Achab, zoon van Kolaja, en evenzeer van Zedekia, zoon van Maäseja. Jeremia stelt zich niet tevreden met hen te noemen als onbetrouwbare gidsen. Hij voorspelt hun een zoo ongelukkig lot, dat in het vervolg, wanneer iemand der ballingen een ander vloeken wil, hij zeggen zal: Jahveh stelle u als Zedekia en als Achab. Deze straf treft hen, niet alleen omdat zij in het oog van Jeremia valsch hebben geprofeteerd, maar ook (vs. 23) ‘omdat zij een dwaasheid gedaan in Israël, en overspel bedreven hebben met de vrouwen hunner naasten.’
  Hoe wist Jeremia dat? De beschuldiging ziet naar alle waarschijnlijkheid op het gedrag van Achab en Zedekia, niet in den tijd toen zij nog in het vaderland waren, maar tijdens de ballingschap. Jeremia heeft deze ergerlijke bijzonderheid dus door korrespondentie met zijne aanhangers onder de ballingen moeten leeren kennen. De beschuldiging is dan ook zoo vaag mogelijk: overspel met de vrouwen hunner naasten. Dit geeft ons eenigszins de maat van de omzichtigheid der profeten bij het formuleeren van hunne oordeelen: mededeelingen in brieven van tegenstanders der aangeklaagden, en daaraan het recht ontleend tot zulk een verwensching. Vond Jeremia's hagiograaf dit niet volkomen in de orde, hij zou het natuurlijk niet vermeld hebben. - Ook hier schijnt de keus niet twijfelachtig. Houdt men Jeremia in supranaturalistischen zin voor een Godsgezant, dan is ook hier alle kritiek misplaatst. Jeremia zegt en
  schrijft dan eenvoudig wat Jahveh hem voorzegt. Maar bij hetgeen men de organische beschouwing gelieft te noemen is Jeremia XXIX, 22 vlgg. eenvoudig afschuwelijk; en liet men in een ‘zuiver historische’ schildering van de profeten soortgelijke trekken met opzet achterwege, men zou medeplichtig zijn aan een theologisch-historische methode, die natuurlijk even afkeurenswaard blijft, of zij in den dienst treedt van een rechtzinnige of van een liberale theologie, omdat zij in beide gevallen op een dwaalspoor leidt, en in den dienst der laatste eigenlijk ruim zoo afkeurenswaard is, omdat zij eene wetenschappelijke vrijheid heet te bezitten, die zij dan metterdaad zou verloochenen.
  Het weinige dus, dat wij van de beschaving en het persoonlijk karakter der profeten te weten kunnen komen, is niet in staat om ons daarvan een in elk opzicht hoogen dunk te geven. Van een zekeren boerschen wrevel tegen steden en steedsche zedenVele profeten zijn van het land; men bespeurt het aan hunne gevoelens en beelden. Ook Jesaja schijnt niet de gewoonte te hebben gehad van de groote wereld. Hij verhaalt zelf (XX, 2), dat hij (symbolisch) een jaar naakt heeft geloopen. Men verg. hier Jesaja III, 16-24 (puriteinsche en tegelijk onwelvoegelijke kapucinade tegen de damestoiletten te Jerusalem); V, 8 vlgg. (tegen steden en het steedsche leven, als een onophoudelijke brasserij gedacht); Ezech. XXVIII, 5. 16. 18 (koophandel brengt zedebederf); XXIX, 1-16 [vooral vs. 3 en 9] (toorn tegen de Egyptenaars, omdat zij zulke goede ingenieurs waren en zich daardoor onafhankelijk maakten van den Hemel)., van schromelijke eenzijdigheidDatzelfde hoofdst. XXIX van Ezechiël: zooveel van Egypte te weten en het alleen uit het godsdienstig oogpunt te bezien. Na zulk een hoofdstuk herleest men toch gaarne eens zijn Herodotus., van gebrek aan mededoogenMen zie o.a. Jeremia XVIII, 23; XXII, 19; XXXVI, 30; XXVIII, 16. 17., van het gebruik maken van vroom bedrogEzechiël XII, 12. 13; verg. Jeremia LII, 7-11. (Prof. Kuenen zegt in zijn Onderzoek II, 304: ‘Het doel, waarmee Ezechiël schreef, scheen hem de middelen, waarvan hij zich bediende, te heiligen.)’ Ezechiël XXIV (zie vooral vs. 27 aan het slot) verg. met XXXIII, 21 vlgg. Ezechiël verhaalt, dat Jahveh hem op denzelfden dag, waarop de koning van Babel het beleg sloeg voor Jerusalem, den naam van dien dag liet opschrijven. Ook daaruit moest later blijken, dat Ezechiël een voortdurend profetisch zinnebeeld was voor zijne 
  medeballingen. Dat Ezechiël het op dien bepaalden dag opgeschreven heeft, gelooft Dr. Kuenen evenmin als iemand, die niet aan tooverij gelooft. Ezechiël heeft dus onwaarheid gesproken. In plaats van het kind eenvoudig bij zijn naam te noemen, zegt Dr. Kuenen [verg. ook § 88 n. 10 van zijn Onderzoek], ‘dat de profeet met groote vrijheid zijne gedachte inkleedt.’ Nu moet men daarbij weten, dat de profeet zich op zijne voorwetenschap beroept als op het teeken, waaraan de ballingen weten kunnen, als zijn woord komt, ‘dat zijn God de Heer Jahveh is.’ Om die reden kan men zulk een bericht niet op éene lijn stellen met de gefingeerde redevoeringen van Thucydides en Livius. Ezechiëls voorbeeld: beroep op voorspellingen, volgt ook en inzonderheid de schrijver van Jes. XL-LXVI, passim, zie o.a. hoofdst. XLI, 21 vlgg.,
  van overschatting van eigen waardeZie o.a. Jer. I, 5. 10; VI, 27; Ezech. III, 16. 17., zijn zij in ons oog niet vrij te pleiten.
  Evenmin van een andere eigenschap, die een eenigszins uitvoeriger bespreking verdient. Ik bedoel hun haat tegen vreemde volken. Zij hebben daarin een meesterschap bereikt, dat, zooveel ik weet, nooit geëvenaard is geworden. De profeten hebben inderdaad het genie van den haat gehad.
  De onafscheidelijke keerzijde van elke voorstelling omtrent Israëls eindelijke toekomst is bijna standvastig de onderwerping en onderdrukking der omliggende natiën. Als de vervallene hut van David weer zal worden opgericht, zal zij, naar Amos IX, 11. 12, het overblijfsel van Edom erfelijk bezitten en al de heidenen, die naar Jahveh's naam genoemd zijn. Na Israëls eindoverwinning zullen die heidenen vertreden worden als het slijk der straten (Zacharia X, 5). Op Jahveh's bergen zal Assur vertreden worden naar Jesaja XIV, 25. Zoo waarachtig als ik leef, spreekt de God Israëls volgens Zefanja II, 9 vlgg.: Moab zal zekerlijk zijn als Sodom, en de kinderen Ammons als Gomorra, een netelheide en een zoutgroeve, en eene verwoesting tot in eeuwigheid! De overigen mijns volks zullen hen berooven... en erfelijk
  bezitten. Dat zullen Moab en Ammon hebben in plaats van hunnen hoogmoed: want zij hebben beschimpt, en hebben zich groot gemaakt tegen het volk van Jahveh der heirscharen. Dezelfde tegenstelling brengt Habakuk in verrukking (III, 3 vlgg.): God komt van het zuiden, de pest gaat voor Hem uit, de tenten van Midian boven van schrik. Met gramschap treedt Hij door het land, in zijn toorn dorscht Hij de heidenen, maar Hij trekt uit tot verlossing zijns volks. - De profeet heeft noodig zijne ziel in lijdzaamheid te bezitten om den dag af te wachten, waarop het vonnis der Chaldeërs voltrokken zal worden. Op het oogenblik, dat de gevangenschap van Juda en Jerusalem gewend zal worden, ziet Joël (hoofdst. III) de heidenen door Jahveh verzameld om gericht met hen te houden. Hunne kinderen worden als slaven verkocht. Egypte wordt tot een verwoesting, Edom tot een wildernis. - Maar niemand heeft in verwen van gloeiender haat zijn penseel gedoopt dan Nahum, terwijl juist bij hem die haat door geen enkele zedelijke overweging of verwachting geadeld wordt. Zijn God is een wreker en zeer grimmig. Jahveh's weg is in wervelwind. Rooft, zoo roept de profeet, II, 9, ik weet niet wien, toe, rooft zilver te Ninive, rooft goud, want er is geen einde des voorraads. Er zal geen einde zijn der doode lichamen; over hunne menigte zal men struikelen. Ninive's kinderen zijn op het hoofd van alle straten verpletterd... en zoo gaat het voort, totdat de geheele profetie besloten wordt met den uitroep: daar is geen heeling voor uwe breuk, uwe plage is smartelijk; allen die het gerucht van u hooren, zullen de handen over u klappen: want over wien is uwe boosheid niet gedurig gegaan?De cavalière toon van het oorspronkelijk gaat in onze statige Statenoverzetting wel eens verloren. Als voorbeeld wijs ik op Nahum III, 5. - Ook in het boek Ezechiël zijn een paar hoofdstukken (XXV vlgg.), die hier onze aandacht verdienen. 
  De Ammonieten hebben Heah! geroepen
  over de verwoesting van land en tempel. Men begrijpt reeds, hoe deze onvergeeflijke zonde den patriotieken wraaklust van den profeet gaande maakte; een wraaklust, dien hij ‘met groote vrijheid van redaktie’ boet door de wraak voor te stellen als straf van Jahveh, ofschoon hij bij eenige zelfkennis, even als Nahum en anderen, had kunnen weten, dat het de ingeving was van zijn beleedigd vaderlandsch gevoel. Indien men beweert, dat een man als Ezechiël deze ingeving niet van die van Jahveh onderscheidde, dan houde men ook op met ten aanzien der profeten het groote woord ethisch te gebruiken, daar wij met hen in het midden van de willekeurigste mystiek verkeeren. Ammon moet nu natuurlijk verdelgd worden, ofschoon dat geheele volk toch wel niet Heah! geroepen zal hebben. Van Moab en Edom schijnt Ezechiël evenzeer met nauwkeurigheid te weten, dat zij zich vroolijk gemaakt hebben over den val van Juda's huis. Moab zal het gaan als Ammon. Voor Edom, het ware bêtenoire van de profeten, moet de akelige voorspelling, gelijk van zelf spreekt, nog meer in bijzonderheden afdalen. ‘Ik zal mensch en beest uit Edom uitroeien, zegt Jahveh.’ Zijne ‘wraak’ zal Edom gewaar worden (vss. 12-14). En zoo trekken al de omliggende volken voor het oog van den profeet voorbij, terwijl zijn ‘ethisch monotheïsme’ hem in staat stelt, en in het oog van sommigen, zelfs in onzen tijd, vergunt, hun de vreeselijkste toekomst te voorspellen. Filistea, Creta, Tyrus, Sidon, alles zal Gods wraak ondervinden, en als Tyrus zich maar niet wil laten innemen door Nebucadrezar, dan laat de profeet zich niet van zijn stuk brengen, dan laat hij Egypte aanrukken om den koning van Babel schadeloos te stellen (hoofdst. XXIX). Het maakt toch een zonderlingen indruk, twee profeten (zie Jesaja XXIII) in machteloozen toorn den ondergang van een stad te zien voorspellen, die rustig blijft voorbestaan. 
  Doch dit is hunne zaak; ons boezemt hier slechts die toorn zelf belangstelling in. De volken zullen als golven tegen Tyrus opkomen. De
  muren der stad zullen verbroken worden. Hare dochteren zullen in het veld gedood worden, ja het geheele volk met het zwaard. De schatten worden geroofd, de koopmanswaren geplunderdHet is wel opmerkelijk, dat Prof. Kuenen, in zijn Onderzoek, waar hij het streng-ethisch karakter van Ezechiëls persoonlijkheid wil bewijzen, op grond van de omstandigheid, dat Jahveh bij hem den goddelooze, en den goddelooze alléen, straft (II, bl. 260), van hoofdst. XXV vlgg. geen gewag maakt. Waren al die omliggende volken al te maal goddeloozen? In het oog van Ezechiël. Maar zoo draait men in een cirkel rond. Hij postuleert natuurlijk hunne goddeloosheid op grond van zijn gekrenkt patriotisme.. Na deze vreeselijke imprecatiën, heft de profeet een kunstig opgesteld klaaglied aan, waarin de heer Kuenen, wegens de proeven die de profeet er in aflegt van zijne kennis van Tyrus' handel, Ezechiëls ‘liefde tot studie en onderzoek’ opmerkt. Eigenaardig is het, dat dit met zooveel overleg en geografische kennis gestelde stuk een klaaglied, en op last van Jahveh opgeschreven heet. Het bewijst op nieuw, hoe weinig die uitingen van den volkshaat bij de profeten altijd de vruchten waren van plotselinge opwellingenWanneer de hoogl. Kuenen, Onderzoek II, 283, schrijft: ‘de profetie tegen Tyrus was zeker ook in Ezechiëls oogen allereerst een getuigenis tegen de weelde, zedeloosheid en aanmatiging der Phoenicische kooplieden en als zoodanig behoudt zij ook in onze schatting hare waardij,’ dan gaat deze bewering in mijn oog buiten de geschiedenis om; zij is, vrees ik, een nieuw gevolg van dat rationalisme, dat niet van karakter verandert, al wordt het nu niet meer op de wonderverhalen toegepast. Wat die profetie ‘allereerst’ is, heeft Ezechiël ons zelf gezegd XXVI, 2, 3: - eenvoudig 
  represaille..
  Liet ik zoo even reeds uitkomen, dat Edom zijn dubbel aandeel ontvangt in de vervloekingen, die over de volkeren worden uitgesproken, Ezechiël XXXV is daarvan een nieuw bewijs. Nog eens moeten Edoms steden gesteld worden tot eenzaamheid, tot verwoesting, en dat wel omdat Edom den Joden zoo vijandig gezind is. Edoms bergen zal met zijne verslagenen vervuld worden.
  Aan de rivier Chebar of nog in Judea, eenzelfde verbitte-ring en wraakzucht doorademt de israëlietische profetie. Na waarschijnlijk getuige te zijn geweest van de geweldenarijen, bij Jerusalems verwoesting en daarna door de Moabieten gepleegd (Kuenen, II, 150), - want iets van dien aard is bij die verwenschingen altijd in het spel, - voorzegt de onbekende auteur van Jesaja XXIV-XXVII, ook hij, XXV, 10, dat Moab verdorscht zal worden, gelijk het stroo verdorscht wordt tot mest. En Moab niet alleen. ‘Het zal te dien dage geschieden, verzekert XXVII, 12, dat Jahveh dorschen zal van den stroom der rivier (van den Eufraat) af, tot aan de rivier van Egypte (de zuidelijke grens van Kanaän); doch gijlieden zult opgelezen worden, éen bij éen, o gij kinderen Israëls.’ Ook de schrijver van Jesaja XXXIV laat al de volkeren ‘ter slachting overgegeven zijn.’ Hunne verslagenen zullen weggeworpen worden, en van hunne doode lichamen zal hun stank opgaan en de bergen zullen (doorweekt zijn en daardoor) smelten van hun bloed. Uit al die heidenen wordt dan natuurlijk Edom (vs. 5) weer met name genoemd als het volk, dat Jahveh vervloekt heeft. De profeet bezit zichzelven niet meer van woede en wordt hier bijna een pathologisch verschijnsel. Jahveh's aanstaande wraak aanschouwende roept hij uit (vs. 6): ‘Het zwaard van Jahveh is vol van bloed, het is vet geworden van smeer, van het bloed der lammeren en der bokken, van het smeer der nieren van de rammen (de oversten of hoofden, naar profetisch spraakgebruik, van het edomietische volk): want Jahveh heeft een slachtoffer te Bozra, en een groote slachting in het land der Edomieten... Hunne beken zullen in pek verkeerd worden, en hun stof in zwavel, ja hunne aarde zal tot brandend pek worden... In hunne paleizen zullen doornen opgaan, netelen en distelen in hunne vestingen’Mag zulk een karakteristieke aanhaling 
  ontbreken in een geschrift over de profeten?. Zelfs de schrijver van Jesaja XL-LXVI, die in
  menig opzicht zoo hoog staat, voorspelt Israël (XLIX, 26), dat zijne verdrukkers in den akeligsten burgerkrijg zullen omkomen: ‘Ik zal uwe verdrukkers spijzen met hun eigen vleesch en van hun eigen bloed zullen zij dronken worden als van zoeten wijn.’ De beker van Gods toorn zal uit Israëls hand genomen worden (LI, 22. 23), en Jahveh zal dien voortaan zetten in de hand van hen, die Israël bedroefd hebbenMen kan ook verg. LXIII, 1-6.. Jeremia L, 25 schrijft Jahveh een geheel arsenaal van foltermiddelen toe: ‘Jahveh heeft zijn schatkamer opengedaan, en de werktuigen zijner gramschap voortgebracht’ tegen de Chaldeërs. In zijn ongeduld roept de profeet de vijanden tegen Chaldea op: ‘komt aan tegen haar... opent hare schuren; verbant ze; laat ze geen overblijfsel hebben. Doodt met het zwaard al hare stieren (hare mannelijke bevolking). Laat ze afgaan ter slachting; wee over hen; want hun dag is gekomen, de tijd hunner bezoeking!’
  De Chaldeërs gaan voorbij. Maar Edom blijft, in de eerste helft der achtste gelijk in de laatste helft der zesde, ja der vijfde eeuw, het groote mikpunt der profetische verwenschingen. Op de stem van Amos antwoordt die van Obadja, gelijk die van Maleachi in het bevestigen van het geduchte woord: ‘Jakob heb ik lief gehad maar Esau heb ik gehaat,’ dat de laatstgenoemde eindelijk uitspreekt (I, 2. 3), en dat reeds den apostel Paulus (Rom. IX, 13) getroffen heeft. Door den tijd, die zooveel doet slijten, heeft de woede tegen Edom niets verloren. Jahveh heeft ‘Ezau's bergen, - die oude bergen van Seïr, die niet versmelten wilden, - gesteld tot een verwoesting, en zijne erven voor de jakhalzen of huilende dieren der woestijn!’
  De beweegreden van den volkshaat, waaraan de profeten lucht geven, is in den regel behoefte om zich te wreken over onrecht, dat Israël in de werkelijkheid of in hunne verbeelding van de zijde der omliggende volken had geleden.
  Soms wordt ook een zedelijker beweegreden opgegeven. Zoo verwijt Ezechiël aan Fenicië haar Eritis sicut Deus. Bepaalde feiten worden evenwel niet genoemd. Men mag bij de profeten ook niet al te veel naar met redenen omkleede vonnissen zoeken. Hunne berispingen en beschuldigingen zijn niet zelden geheel ongemotiveerd. Zij veroorloven zich die tegenover hun eigen volk; hoeveel lichter nog tegenover vreemde natiën, die bij hun Jahveh ‘geacht waren als een druppel van een emmer, en als een stofje van de weegschaal (Jesaja XL, 15)’. En even ongemotiveerd als hunne aanklachten en bedreigingen zijn dikwerf ook hunne beloften. Jeremia zou ons bijna het tegendeel doen gelooven. Hij schrijft XVIII, 7-10 (naar de vertaling van Dr. Kuenen; de Statenoverzetting is hier te gewrongen): ‘Het eene oogenblik spreek Ik (Jahveh) tegen een volk of tegen een koningrijk, dat Ik het zal uitrukken, omverwerpen en verdelgen; maar dat volk, waartegen Ik gesproken heb, bekeert zich van zijne boosheid - dan krijg Ik berouw over het kwaad, dat Ik voornemens was het aan te doen. Het andere oogenblik spreek Ik tot een volk of tot een koningrijk, dat Ik het zal planten en opbouwen, maar het doet het kwade in mijne oogen en luistert niet naar mijne stem - dan krijg Ik berouw over het goede, waarmede Ik gezegd had het te zullen beweldadigen.’ Prof. Kuenen noemt (De Profeten Dl. II, bl. 69) deze uitspraak merkwaardig; ook ik, maar als proeve van zelfmisleiding. Vooreerst: hoe kon de profeet telkens den zedelijken toestand van een geheel volk of koningrijk genoegzaam kennen, om, bij wijze van spreken, van het eene oogenblik tot het andere te bepalen of het zich bekeerd had dan wel afvallig geworden was? De profeet heeft zich (après coup) verbeeld, dat hij dit kon, om het sterk afwisselende van zijne oordeelen en uitzichten in de toekomst, dat inderdaad het gevolg was 
  van zijne overgroote prikkelbaarheid, zoo goed mogelijk in eigen en anderer oog te rechtvaardigen, om zijn willekeur onder dezen ethischen
  schijn te verbergen. Maar wij mogen aan zijne verklaring, - die bovendien voor de andere profeten, op zichzelve genomen, nog niets bewijzen zou, van te voren even weinig onvoorwaardelijk geloof slaan, als wij, volgens Dr. Kuenen zelven, de opschriften der profetische boeken of fragmenten blindelings mogen aannemen. Er moet veeleer onderzocht worden, of zulk een verklaring niet met hunne handelwijze in strijd is. Om zulk een openbaren strijd te vinden, behoeven wij van Jeremia XVIII, 7-10 slechts terug te gaan tot Jeremia XV, 4: ‘En ik zal (dit volk) overgeven tot een beroering aan alle koningrijken der aarde, van wege Manasse’, die toen al meer dan een eeuw in zijn graf lag. Waar blijft hier het voorwaardelijke van de bedreiging? Israëls bekeering ten tijde van Jeremia zou dat volk niets gebaat hebben, want Israëls afval ten tijde van Manasse had die bekeering reeds van te voren met onvruchtbaarheid geslagen.
  Prof. Kuenen stemt dit volmondig toe en vestigt er de aandacht op. De profeten hebben, zegt hij dan verder, onder den indruk van het oogenblik gesproken. ‘De profetie vertoont de sporen hunner subjektiviteit en zij moeten zich daarvan, althans tot op zekere hoogte, bewust zijn geweest (ald. bl. 79). Het verschil in hunne uitzichten was, volgens hem, de zeer natuurlijke ebbe en vloed in hunne stemming en in hun oordeel.’ Met den hoogleeraar zeggen wij: ‘het zou hoogst onbillijk zijn, den profeten een verwijt te maken van de zwakheid en de eenzijdigheid, die zij niet alle menschen gemeen hebben.’ Maar zonderling is hetgeen hij er bijvoegt. ‘Onze aanwijzing geschiedt niet om hen in een ongunstig daglicht te plaatsen; zij is gericht tegen hen, die de profetie zoo als zij daar ligt, tot God terugbrengen. Inderdaad,’ - even als de menschen die Jezus gekruisigd hebben, - ‘zij (de supranaturalisten) weten niet wat zij doen. Uit eerbied voor Gods volmaaktheid moesten zij hem niet verantwoordelijk stellen voor de natuurlijke uitvloeisels der menschelijke beperktheid.’ - Dit gaat toch inderdaad
  al te ver. Zijn het dan alleen de tegenwoordige supranaturalisten die dit doen? Maar het zijn immers de profeten zelve, die voor hunne zenuwachtige subjektiviteit, die voor ‘de natuurlijke uitvloeisels der menschelijke beperktheid God verantwoordelijk stellen’ die al hun liefde en al hun haat tot God terugbrengen. Durf dan ook aan de profeten hun waren naam geven. Gij behoeft hun voorwaar ‘geen verwijt te maken van de zwakheid en eenzijdigheid, die zij met alle menschen gemeen hebben.’ Maar wat hen van vele menschen, en niet in hun voordeel, onderscheidt, is dit, dat zij, hetgeen die zwakheid en die eenzijdigheid hen doet zeggen, als woord van God verkondigen. Terecht zegt prof. Kuenen bl. 67: ‘het dilemma, dat men ons voorhoudt - òf tolken van God in supranaturalistischen zin òf bedriegers - valt in duigen wanneer wij de profetische geschriften verder bestudeeren.’ Maar wanneer menschen door hun geheele gedrag ons gedurig voor dit dilemma schijnen te plaatsen, is er meestal slechts éen uitweg: te zeggen, dat zij zichzelven hebben bedrogen en dus dwepers zijn. Zijn subjektiviteit ter goeder trouw aan God toe te schrijven, haar dus algemeen te willen maken, - waarin anders ligt het karakter der dweperij?