text: Wilsalde.
  In het door ons aangehaalde uit Der Zielen troost vinden wij telkens gewag gemaakt van het geloof aan die Wissalden, of, gelijk in een andere uitgave voorkomt, de Wilsalden. Voor zooverre mij bekend is, komt het woord Wilsalde, of min juist Wissalde, slechts op deze enkele plaats voor: nergens elders althans is het in onze Mnl. letterkunde door mij aangetroffen. Het Ohd. en Mhd. geven ons den slcutel tot de verklaring. In het Ohd. had huîlsâlida de beteekenis van fortuin. Zoo vinden wij b.v. in de Ohd. vertaling van Boethius' De Consolatione Philosophiae, 231:Althochd. Uebers. u. Erläut. der von Boethius verfassten 5 Bücher De Cons. Philos., herausg. von Graff; verg. Sprachschatz [...], 182.
  
  ‘Fone diu, chád si, ne sól dánne uuîsemo mán dáz nîcht
  Quare, inquit, ita vir sapiens moleste ferre non
  uuégen, so uuénne er féhten sól mit tero uuîlsâldo?
  debet, quoties in fortunae certamen adducitur?
  In het Mhd. luidt het woord wîlsaelde, en heeft de beteekenis van Noodlot, gelijk het bepaald is door den tijd der geboorte en daarvan afhankelijk.Benecke, Mhd. Wtb. 22, 37 b.
  Het komt o.a. voor in de legende Von Sinte Clemente, welke is opgenomen in het Mhd. Passional, eene legendenverzameling uit de xiiie eeuw.Das Passional, herausgeg. von Köpke, 652-53. De heiden Faustinianus ziet Clemens met zijne gezellen bidden en roept hun toe:
  
  O lieben brudere, und durch waz
  Ubet ir vergebens daz,
  Daz ir schriet an einen Got,
  Als ob sin helfender gebot
  Zu staten uch kume, des ist nicht.
  Als mir die wisheit vergicht (bekent)
  Nach der kunste gebot,
  So ist uicht, daz heizet Got
  Noch kein vorbesichtekeit,
  Da des menschen wisheit
  Sich uz dem loufe entneme (zich aan den loop van 't lot onttrekke) [...]
  Swaz im von geburt entzeme (opgelegd is),
  Als im die wilsaelde git
  Unde beschert in irre zit,
  In daz gelucke muz er hin.
  Elders weer (653, 89) wordt in denzelfden zin ook van die wile gesproken:
  
  Swaz mir die wile hat beschert,
  Daz ist mir worden unerwert,
  Als ich wol habe ervunden.
  Vernemt in disen stunden
  Von minem wibe und von mir
  Die ordenunge, uf daz ir
  Merket werlich die geschicht,
  Daz im mac anders wesen nicht,
  Wan daz die wilselde uns wiget (bepaalt).
  Over het omkomen van vrouw en kinderen sprekende zegt Faustinianus (654, 44 vlgg.):
  
  
  Daz schuf die wilwalde,
  Die verteilt hete ir (n. van de vrouw) leben,
  Als urkunde was gegeben
  Von uns an der planeten sweif.
  Hievon min herze begreif,
  Daz ich minen gelouben gar
  Heimelich unde offenbar
  Werfen wil vor allen touf
  Uf der wilselden louf.
  Wij vinden hier wile, wilsaelde en wilwalde in dezelfde beteekenis, en de afleiding van het woord zal ons dit duidelijk maken.
  Ohd. huîllsâlida, Mhd. wîlsaelde, is samengesteld uit Ohd. huîla, Mhd. wîle, ons wijle, in den zin van tijd, bepaaldelijk in de opvatting van levenstijd, levensduur; terwijl het tweede deel sâlida, saelde, de beteekenis heeft van zegen, heil, geluk, en afgeleid is van het bnw. sâl, Goth. sêls, goed, dat in ons zalig nog over is.Benecke, Mhd. Wtb. 22, 35.
  Mhd. wîlwalte is samengesteld uit wîle, en het znw. walte, geweld, doch in de gewijzigde opvatting van macht, van het ww. walten, Mnl. wouden, heerschen, besturen,T.a.p. 3, 476, 472. en heeft evenals het eenvoudige wîle de beteekenis van ‘zeit der geburt, die das geschick des menschen, namentlich seine lebensdauer bestimmt; die bestimmte lebenszeit, das schicksal selbst, fatum.T.a.p. 3, 670.’ In de door ons medegedeelde plaatsen treffen wij de laatste beteekenis aan: de persoonsverbeelding van het Noodlot, gelijk ook in het Mhd. de Fortuin herhaaldelijk als frau Saelde voorkomt.
  De vraag rijst intusschen bij ons op: Is wilsalde of wissalde, in min zuiveren vorm, werkelijk een Mnl. woord?
  Wij treffen het eerst aan in een prozageschrift uit het laatste gedeelte der Middeleeuwen. Of het boek Der Zielen troost een oorspronkelijk Nederlandsch werk is, moet ik bekennen niet te weten. Doch hoe dit zij, de schrijver raadpleegde zeker voor de ‘exempelen,’ waarmede hij zijne lessen klem zocht bij te zetten, een aantal schrijvers, en daaronder misschien ook het zeer bekende Passional, waaraan hij de legende van Sint Clemens
  kan ontleend hebben. Dit is niet onwaarschijnlijk, daar beide redacties veel overeenkomst met elkander hebben. Dan nam de schrijver waarschijnlijk het vreemde woord Wilsalde uit zijn origineel over, zonder dat hem misschien de zin er van recht duidelijk was. De verknoeiing van het woord in Wissalde, zooals in andere uitgaven voorkomt, maakt dit niet onmogelijk.
  Ook uit den vorm van het woord meen ik te mogen afleiden, dat het geen oorspronkelijk Nederlandsch, maar een overgenomen Hoogduitsch woord is.
  In het Hd. is de samenstelling van het woord wîlsaelde, uit wîle en saelde, onberispelijk. Twee algemeen gebruikelijke woorden dienen om een nieuw woord te vormen. Het eerste deel nu zoude bij ons niet wil, maar wijl hebben moeten luiden: naast het Mhd. wîle staat ons wijle.
  In het Ohd. is van het bnw. sâl (of liever van een verloren gegaan sâli), door achtervoeging van het suffix -da het woord sâlida ontstaanGrimm, Gr. 2, 245.; in het Mhd. op dezelfde wijze sael-de, waarbij Umlaut van den wortelklinker plaats grijpt. In het Nederlandsch is van den stam sâl door het achterv. -de geen znw. sael-de gevormd. Zoo al het Onl. sâlda voorkomtHeyne, Altnd. Denkm. 156., in het Mnl. schijnt elk spoor van het woord verdwenen te zijn. Doch al ware het nog in het samengestelde wilsalde aan te wijzen, dan zou men altijd de lange volkomen a, ae, niet de onvolkomen a aantreffen. De Nederlandsche vorm zoude dus wijlsaelde hebben moeten luiden, en daarom is het hoogstwaarschijnlijk dat het woord wilsalde aan het Hd. is ontleend en ten onzent nooit het burgerrecht heeft bezeten.