text: 1814.
  30 November 1813, landt prins Willem van Oranje te Scheveningen.
  21 December, benoemt Z.K.H. de commissie ter zamenstelling van de Grondwet, tot welker werkzaamheden van Hogendorps schets, reeds binnen dien tijd door eenige staatslieden, wien zij was voorgelegd, om hunne aanmerkingen te vernemen, gewijzigd, als leiddraad diende G.K. van Hogendorp, Bijdragen tot de Huishouding van Staat, Dl. 7, blz. 149..
  27 December, houdt de commissie, onder voorzitting van Gijsbert Karel, hare eerste bijeenkomst.
  
  2 Maart 1814, beschouwt zij hare taak als geeindigd en stelt Z.K.H. haar ontwerp in handen, hetwelk door de meerderheid van 600 Notabelen, naar de bevolking uit de zeven Departementen gekozen en 14 Februarij opgeroepen, als Grondwet van het koningrijk, zou bekrachtigd of verworpen worden.
  Tevens maakt een Besluit van denzelfden 2den Maart aan het volk bekend, dat Z.K.H., na eene naauwkeurige overweging, gemeend heeft aan het werk der commissie Hoogstdeszelfs goedkeuring niet te mogen weigeren, en tegelijk het voornemen kenbaar, de Notabelen, op 28 Maart, te Amsterdam bijeen te roepen.
  23 Maart, deelt van Stralen, Commissaris-Generaal tot de Binnenlandsche Zaken, den Vorst mede, dat hij de beschrijvingsbrieven, van welke de dagteekening oningevuld schijnt te zijn gebleven, maar die, volgens het postmerk, 17 en 18 Maart moeten ontvangen zijn, benevens een exemplaar van het ontwerp der Grondwet, ter overweging aan de Notabelen heeft verzonden.
  Van de 600 Notabelen waren er 126 van de vergadering afwezig, waardoor het getal der werkelijk stemmenden niet meer dan 474 beliep, welke, gemakshalve, in tien afdeelingen onderscheiden, elk onder den bijzonderen voorzitter zijner afdeeling, hunne stem over de Grondwet in haar geheel bij naamteekening uitbragten, behoudens echter de vrijheid van een ieder, om zijne bijzondere bedenkingen en bezwaren tegen dit of dat gedeelte aan zijn voorzitter ter hand te stellen, ten einde dezelve ter kennisse van den Souvereinen Vorst konden worden gebragt Bosscha, Geschiedenis der Omwenteling, DI. III, bl. 133..
  26 Notabelen stemden tegen, en de boom der langdurige tweedragt werd alzoo door 422 handen geplant in den vaderlandschen hof.
  Wie nadenkt over het openbaar karakter van den Vorst, voor wien het vrijmagtig oordeel der Geschiedenis, op den ochtend van den 2den December 1843, is aangebroken, herinnert zich, hoe weinig ontzag hij voor den constitutionelen regeringsvorm betoond heeft, hoe weinig het beëedigd staatsverdrag de uitdrukking wijzigde van zijn wil, hoe laag hij op constitutioneel evenwigt en constitutionele perken plagt neêr te zien en hoe luttel hij constitutionele vormen begeerde te begrijpen en in acht te nemen. Op de eenzijdige ontwikkeling van persoonlijk goeddunken, persoonlijk belang, persoonlijk overwigt, waren steeds de pogingen van koning Willem gerigt. Uit ingeschapen neiging tot oppermagtige alleenheersching, verzette hij zich met onverbiddelijke hardnekkigheid tegen de vrijzinnige eischen, uit den voortgang der tijden geboren. Trots Grondwet en Vertegenwoordiging, scheen onze regeringsvorm onder zijn bestuur, eer eene vermomming der autocratische, dan eene toenadering tot de liberale beginselen te zijn. Het mag dan wel verwondering baren, een Vorst van dien stempel, wiens regering vijf en twintig jaren lang afkeer en verwaarloozing van het Staatsverdrag ademde en ken-schetste, datzelfde Staatsverdrag tot beding der aanvaarding van den scepter te zien stellen.
  Maar was Willem vrij, en noodigde zekere dwang hem niet, de hoog opgevijzelde voorwaarde als een sterker middel ter streeling der volksgunst aan te grijpen? Want het ware immers den Vorst miskennen, te onderstellen, dat in een zoo doorslepen brein de gedachte zou hebben kunnen opkomen eener dwerg-autocratie, midden in het werelddeel, gedurende dertig jaren door de omwentelingen beploegd, en in welks diepe voren het welig gestrooide zaad der vrijheid onuitroeibaar stond op te schieten; in een landje, dat sedert 1798 zich in onvermoeide pogingen tot grondwettelijke staatsregelingen had afgesloofd? Zoodra Fagel en Perponcher den prins het blijde nieuws te Londen hadden aangebragt, wist hij, dat het voorloopig bestuur, uit vrees voor eene hernieuwing van ingesluimerde veten en partijschappen, besloten had het voormalig stadhouderschap niet weder in het aanzijn terug te roepen; hij wist, dat het voornemen der aanzienlijken was, hem als Souverein, als Constitutionneel Vorst in te huldigen; maar van geene andere zijde dan van die van Oranje kon de vrijzinnige Grondwetsbelofte tot den volke uitgaan, en ziedaar het eenvoudig geheim dier edelmoedig uitgekraaide voorwaarde verklaard, waarna Z.K.H. het voorregt te beurt viel eene Grondwet in den arm te ontvangen, uitnemend naar Hoogstdeszelfs neigingen berekend.
  Er was bij Oranje eene in het oog springende onrust en bekommering omtrent het aannemen der Grondwet. Een Vorst uit het Huis van Oranje-Nassau, onder omstandigheden als Vorst Willem I met de oppermagt bekleed, zou onder eene Natie als de Nederlanders, bij welke te allen tijde zeden meer vermogten dan wetten, met volkomene gerustheid voor zichzelven, en zonder vrees van argwaan te verwekken, tot op het sluiten van een algemeenen vrede, in de onbepaalde oefening der oppermagt hebben kunnen voortgaan, iets, hetwelk door sommigen zelfs als beter strookende met 's Lands belang werd beschouwd, vermits op die wijze de Grondwet zelve des te beter met bedaardheid overwogen, en alles duidelijker ingezien kon worden, wat tot volmaking van dezelve moest strekken Bosscha, Geschiedenis der Omwenteling, St. II, bl. 160.. Maar de Souvereine Vorst, voor dat bedaard overwegen niet zonder bezorgdheid, was van een tegenstrijdig gevoelen.
  Vergelijken wij de dagteekeningen.
  Eene maand is niet verstreken sedert de zelfstandige onderneming van enkele aanzienlijken, bekrachtigd door Nederlands toestemming, Willem van Oranjes ballingschap een einde deed nemen, of de commissie ter zamenstelling van de Grondwet, naar de schets van van Hogendorp, welke reeds een voorloopig onderzoek van eenige staatsmannen ondergaan had, houdt hare eerste vergadering. Na twee maanden is de Grondwet gereed en wordt den Souvereinen Vorst, 2 Maart 1814, aangeboden. De bekrachtiging der Notabelen is noodzakelijk. Het besluit dienaangaande is gedagteekend 14 Februarij, ruim twee weken voordat de werkzaamheden der commissie zijn afgeloopen, het ontwerp voltooid is, en, hetgeen sterker zal voorkomen, op denzelfden 2den Maart, waarop de Souvereine Vorst van het ontwerp kennis neemt, vaardigt hij eene Proclamatie uit, waarin hij niet schroomt bekend te maken, dat hij, na eene naauwkeurige overweging, gemeend heeft, aan dit werk zijne goedkeuring niet te mogen weigeren Staats-Courant, 4 Maart, 1814, No. 53.. Is er voorbeeld van eene meer laakbare en gevaarlijke overijling, in eene zaak van zwaarder gewigt, teederder belang; eene overijling, dermate onoverdacht in hare uitdrukking, dat zij zichzelve verraadt en voorbijpraat, door, welligt meer dan men vermoeden zou, waarheid in de aangehaalde woorden te spreken?
  Tien dagen werden aan de Notabelen ter overweging van de nieuwe Grondwet toegestaan. Beraadslaging was ongeoorloofd. De vergunning, om zijne bijzondere bedenkingen en bezwaren tegen een of ander gedeelte in geschrifte aan zijn voorzitter ter hand te stellen, zou den glimlach van den onnoozelsten staatkundige wekken, ook dan zelfs, wanneer van die vergunning vóór de onherroepelijke eindstemming ware gebruik te maken geweest. Meer dan een vijfde der opgeroepenen weigerden hun zegel te hechten aan de beslissing eener vergadering, welke tot eene loutere formaliteit vernederd was, en de hand te leenen aan de invoering eener Grondwet, welke het verboden was geworden met de bedaardheid, bezadigdheid, degelijkheid, den Hollandschen landaard eigen, te overwegen.
  
  Neme men hierbij in aanmerking den roes des volks; de dronkenschap der bevrijding, de blijdschap der herkregene onafhankelijkheid; het weldadig gevoel te herleven, te ontwaken, na een zoo langen, bangen nacht, in eene gezuiverde lucht; zijne moedertaal weder onbelemmerd te hooren weêrgalmen; zich weder zelfstandig, zijne schreden niet langer bespied te weten door geheime en alomtegenwoordige policiebenden. De bewustheid te zijn teruggevoerd onder den scepter van het Huis van Oranje-Nassau, welks geschiedenis met die der zeven Gewesten als vleesch en bloed was zamengewassen; de uitspatting, duizeling, brooddronkenheid van geluk, de dampkring, zwanger van de betooverendste geuren der vrijheid, genoten met diepe longen en opene neusgaten, gaven het gevoel derwijze een tijdelijk overwigt boven het verstand, dat de anders zoo omzigtige natie tot den onberadensten stap, zoo hij slechts in de rigting van haren overspannen gemoedstoestand lag, kon verleid worden. ‘Oranje komt weder!’ juichte zij; ‘Oranje is aangeland! Oranje voortaan weder één met ons, en thans bovendien door eene Grondwet, het verdrag, dat de toekomst verzekert!’ Die Grondwet was vier maanden later aangenomen en bezworen: doorgedreven. De jubeltoonen des volks klonken door het luchtruim; doch het net was hetzelve in de uren der verblinding en zorgelooze uitgelatenheid over het hoofd getrokken: die schranderder, behendiger, die zichzelven meester waren, hadden zich deszelfs liefdevolle overgave, uitstroomende in feestvreugde en juichkreten, ten nutte gemaakt.
  
  Is het gewaagd, na dit alles, de volgende vragen te doen? Zou de doordringende geest van Willem I terstond doorzien hebben, wat er in de Grondwet school? Hebben zijne, zich allengs ontwikkelende, inzigten op het oogenblik zelf het gebruik begrepen, voor hetwelk de geest van dusdanig een verdrag vatbaar was, en heeft alzoo het gewrocht van van Hogendorps ouderwetschen zin en geschiedkundige vooringenomenheden des Konings fijne staatkunde bij gevolg ter hinderlaag verstrekt tegen het onergdenkende volk, en tegelijk ter verschansing, waarachter hij zich, bij iedere overtreding dier Grondwet zelve, in veiligheid bragt? In hoeverre namelijk lag er, tegenover het goed vertrouwen des volks, kwade trouw achter den spoed, met welken de Souvereine Vorst joeg naar de totstandbrenging van het sine quâ non zijner regering, de onherroepelijke voorwaarde zijns verbonds met het Nederlandsche volk? In hoeverre was de vrijzinnigheid van 1813 eene doorgestokene kaart, achter welke willekeur en heerschzucht haar doelwit, door middel eener hare oogmerken beveiligende Grondwet, trachtten te bereiken?