text: § 33. Over de gehoor- en welluidendheids-, of over de eufonische en aesthetische pauzen, of die ter kenmerking van den Numerus of de Proza-harmonie dienen.
  Door den numerus, den redeschred, het proza-rhythme of de harmonie der zinnen, in de ruimste beteekenis, verstaat men de ronding, de welluidendheid, en den bevalligen afloop, die een zin, volzin, of periode, en evenzoo eene geheele reeks daarvan, ten gevolge van de gepaste keus en symmetrische rangschikking der woorden, voor het oor hebben kan. Anders gezegd, men verstaat er door die zekere soort van vrije maat en cadans, die ook in proza kan en moet heerschen, ja, zelfs, onafhankelijk van de eigenlijk gezegde versmaat, in verzen kan worden aangetroffen. Om dien numerus, die rhythmische welluidendheid, den hoorder juist te doen gevoelen, en er zijn oor door te streelen, worden er, behalve de passende wijzigingen en wisselingen der stem, kleine, schier onmerkbare pauzen of rusten gevorderd, die wel dikwerf met de zinspauzen, de pauzen van ademhaling en andere soorten, ineensmelten, maar soms ook meer op zich zelf staan. Hiertoe behooren bijv. een
  paar der flauwe rusten in den zin, welken quinctilianus bij de beschouwing van dit onderwerp aanhaalt, en die, met behoud van nagenoeg dezelfde woordschikking, aldus in het Hollandsch luidt: ‘Ik heb opgemerkt, Rechters, dat geheel 's aanklagers rede gesplitst is in twee afdeelingen’Quis enim dubitet, unum sensum in hoe et unum spiritum esse: animadverti, Judices, omnem accusatoris orationem in duas divisam esse partes? tamen et duo prima verba, et tria proxima, et deinceps duo rursus, ac tria, suos quasi numeros habent, spiritum sustinentes, sicut apud rhythmicos aestimantur. quinctil. lib. IX. c. 4.. Hier eischt de welluidendheid vier pauzen, de eerste na Rechters, de tweede na rede, de derde na gesplitst is, en de vierde aan het slot. Eén en vier worden tevens door den zin gevorderd, de twee overigen bloot door den numerus. Zoo kan men, naar die harmonie der proza te werk gaande, aan de volgende plaats van van der palm, die nu eens langere, dan kortere, dan zeer korte en nauwlijks merkbare pauzen geven, die wij door één, twee, drie, of vier schrapjens aan zullen wijzen. ‘Maar u /// benijden wij uwe godvruchtige aandoeningen, Leydenaren // op den heugelijken dag uwer verlossing. // Dat gij weder vrij /// uwe poorten ////, kondet in en uitgaan // en voor vijanden daar buiten // vrienden en verlossers /// binnen uwe muren zaagt / dat was groot en heerlijk. / Dat gij voor honger /// overvloed hadt // en vader en moeder ///, aan de uitgestrekte handen hunner kinderen ////, weêr het gezegende brood kondet toereiken // dat was onuitsprekelijk zoet en verrukkend. / Maar /// dat gij uw hart // van al die weelde // van al dat genot // van al die verrukking // tot stikkens toe vol // voor God kondet uitstorten // Hem in dezen tempel //// niet tranen der heiligste vreugde // lof en dank toebrengen / dat was
  zalig // dat konden de Engelen Gods //// u benijden’. - Men zal merken, dat naar het minder of meerder getal schrapjens nu eens heele, dan halve, dan kwart, dan achtste rusten plaats kunnen hebben, die, door gepaste stembuigingen vóór of na geholpen, een zekeren cadans aan de Voordracht bijzetten, en voor een deel tevens tot onderscheiding van de zinnen en tot bevordering der ademhaling dienen kunnen. Dat intusschen, wat het juiste aanbrengen dier
  eufonische en aesthetische pauzen betreft, veel, zeer veel, op het gehoor en op het gevoel voor welluidendheid van den Spreker aankomt, zal men even licht inzien, als dat, om iets op eene numereuze wijze te kunnen declameeren, de stijl zelf numereus zijn moet, en dat ook een schrijver een fijn oor en fijn gevoel noodig heeft, om aan zijn schrijftrant die numereusheid te geven. Bij menig Schrijver echter, zoo wel als bij menig Spreker, ontbreken die hoedanigheden, en vandaar niet zelden eene even hortende manier van schrijven als van reciteeren. - Hoe zeer die numerus den griekschen en romeinschen redenaars ter harte ging, kan men uit cicero's werken ontwaren, waarin bladzijden vol aan de behandeling van dit onderwerp gewijd worden. Trouwens, cicero's redevoeringen vloeyen dan ook van plaatsen over, die eene ware muziek voor het oor zijn.
  
  Aanmerking en Uitbreiding.
  Tot de welluidendheidspauzen kan men misschien ook de zeer korte spreekrust brengen, die men dikwerf onwillekeurig achter een naamwoord maakt, dat, in den eersten naamval staande, tot een onmiddellijk daarop volgend werkwoord betrekking heeft, bijv.:
  ‘De Mensch /// is maar al te zeer geneigd, God en zijn naaste te haten’. ‘Bloemen /// ontloken op alle paden’. ‘Het Maanlicht /// verzilverde den grasbeemd’, enz. enz.