text: Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Wat nu de wijze betreft, om in de Voordracht hetzij spot, hetzij ironie te doen gevoelen (voor zoo veel men dit ten minste wil doen), geschiedt dat het beste door zulk een stemtoon, als zich voor het oor kenteekent door een hooger, fijner, en scherper geluid, gepaard soms met een kort uitgestooten, luchtigen lach of ten minste een vertrekken der lachspieren, en door iets schertsends in sommige andere gebaren. Meer laat er zich op het papier niet van zeggen. Het moet voorgedaan, niet beschreven worden; te meer daar spot en ironie van velerlei aard zijn, als bijv. vrolijke, goedaardige spot en ironie, ironie of spot van den hoon, den toorn, de verbittering, de smart, de wanhoop en krankzinnigheid, enz. Voor het overige is de ironie soms moeilijker uit te drukken dan de rechtstreeksche spot, en haar toon ook nog wat anders, wat lichter en fijner gekleurd. Is zij slechts in een enkelen zin, eene zinsnede of woord vervat, zoo kan men haar zonder veel moeite bij het voorafgaande en volgende, dat in goeden ernst gemeend is, doen afsteken; maar in stukken, waarin van het begin tot den einde alles ironie ademt, mist men dat middel van tegenstelling; ja, het is dan dikwerf alleen het gezond verstand van den hoorder, dat hem moet doen begrijpen, hoe er geheel iets anders gedacht dan gezegd wordt.
  Wij zeiden, dat men verschillende soorten van spot en ironie had. Zoo bijv. is het de ironie en sarcasme des hoons, als de krijgsknechten kristus met de doornekroon toeroepen: ‘wees gegroet, gij Koning der Joden!’ - Het is de spot van uitjouwing, als sommige Joden tot den gekruisigden Verlosser zeggen: ‘Ha, gij die den tempel afbreekt en in drie dagen opbouwt, behoud
  u zelven en kom af van het kruis!’ - Tot nog andere soorten brenge men de bespotting des luyaards (Spreuk. VI, vs. 6-11), waar onder anderen dat half ironisch uit te spreken zeggen voorkomt: ‘een weinig slapens, een weinig sluimerens, een weinig handvouwens, al nederliggende, zoo overvalt u de armoede als een wandelaar of roover, en het gebrek als een gewapend man’. Almede de bespotting der afgoderij, Jesaja XLIV, 12-17; Jerem. II, : 27 enz. enz. Met uittartende ironie duwt de Profeet elia den Priesteren van Baal, die zich vruchteloos afmatten, om van hun afgod eenig antwoord of teeken te erlangen, bijtend en sarkastisch toe: ‘roept met luider stem, want hij is een God; omdat hij in gepeins is, of omdat hij eene reize doet; misschien slaapt hij en zal wakker worden’ (1 Kon. 18, vs. 27). Het is de spot, of wil men liever, de ironie van bitterheid en wrevel, als vondel in den Gruwel der Verwoesting vraagt:
  
  Is dit het noodlot van 't verkoren wyrookvat?
  Is dit de zieletroost en kristelijke schat? enz.
  
  Met den spot en den grijnslach der kwaadaardigheid snauwt, in den Gysbrecht van Amstel, haemstede den grijzen, uit Utrecht verjaagden Bisschop Gozewijn, die hem een bastaardtelg en non-nemoorder noemt, aldus toe:
  
  .................. Gij zult deze edle reyen,
  Als basterdbisschop, dan gaan volgen en geleyen!
  Hardnekkige, leg nu den valschen myter neêr!
  
  Wanhopige en krankzinnige spot klinkt, in vondel's treurspel Jeruzalem Verwoest, uit de hartverscheurende taal der moeder ons in de ooren, die, van honger haar eigen kind gebraden en voor een deel reeds verslonden hebbende, aan de op den reuk binnenstuivende wachters de woorden toekrijscht:
  
  Stilt uw gramschap, weest te vreden!
  Hier is (zegt ze) 't overschot
  Van mijn kinds gebraden leden;
  Eet vrij, dat u zegent God!
  Dat zijn d'armkens, dit de voetjes,
  Dat de spierkens van mijn zoon,
  Dien mij honger dwong te doôn;
  't Vleesch, dat smaakte mij zoo zoetjes!! enz.
  
  verzen, die hier en daar met eene soort van akelig, half krankzinnig lachen moeten worden uitgesproken, daar vooral de vierde
  en achtste regel vol ironie en wanhopige spotternij zijnIndien shakespere deze verzen en geheel den treurspelrei, waaruit ze ontleend zijn, gemaakt had, zouden ze, als een model van zieldoorborende waarheid en natuurlijkheid door half Europa uitgetrompet worden. Nu heeft vondel ze gemaakt, en wie kent ze schier, zelfs in zijn eigen land? - O arme redenaar, arme dichter, die in een klein gewest, in eene daarbinnen beperkte taal te schrijven heeft, en die daarbij dan nog door zijn eigen, zoogenoemd ‘aesthetisch-kritische’ landgenooten neuswijs veronwaard wordt! Arme vondel, arme hooft, arme bilderdijk, arme v.d. palm! - Voor het overige wil ik anders (voor zoo veel beiden in hun geheel verschillende soort van treurspelen te vergelijken zijn) vondel in dramatische kracht den Engelschman niet gelijk stellen. Vondel toch is meer een episch en lyrisch dan dramatisch dichter.. Doch wij komen op dit eene en andere terug in het hoofdstuk over de Juistheid van Voordracht met betrekking tot de hartstochten.