text: Aanmerkingen en Uitbreidingen.
  Wat de Tropen, de Metafora, Metonymia, Synekdoche en de te recht of onrecht tot hen gebrachte Ironie, betreft, ten aanzien der drie eerste geldt de regel, die met opzicht tot de woorden in het algemeen van toepassing is, namelijk, dat de krachtiger metaforische, synekdochische, of metonymische, in één woord verbloemde of leenspreukige uitdrukking wat krachtiger, de zachtere wat zachter, de sierlijker wat sierlijker, de eenvoudiger wat eenvoudiger uitgesproken moet worden, dan het woord of de woorden, welker plaats zij vervangen. - Zoo bijv. moet hooft's metaforische taal, als hij dappere veldheeren ‘brave bliksemen van oorlog’ noemt (op dezelfde wijze als cicero de twee scipios
  duo fulmina belli heette), wat forscher luiden, dan het onfiguurlijk gezegde ‘dappere veldheeren’. Aan ‘oogelijn van Europa’ daar-entegen, waarmede dezelfde geschiedschrijver zijn Vaderland bestempelt, en waarvan hij zoo fraai zegt, dat het door Spanje's dwingelandij ‘rood was van bloedige tranen’, valle wat zachter klank ten deel, dan dien men aan het enkele woord land geven zoude. ‘Met lauweren bekranst, is hij uit het bloedige veld van Mars teruggekeerd’ luide wat zwieriger, dan: ‘als overwinnaar is hij uit den oorlog teruggekomen’. ‘Helaas, die jeugdige bloem ligt verwelkt in het stof!’ ontvange een wat weemoedig-statiger toon, dan het weemoedig-eenvoudiger: ‘helaas, dat jonge meisjen is overleden!’ - Op de zinsnede: ‘hevige staatsstormen deden alles schokken’ drukke men met forscher stem, dan op het minder figuurlijk uitgedrukte: ‘hevige bewegingen brachten in den staat alles in onrust.’ - Vooral ook geldt dit hier gezegde dan, wanneer de leenspraak geheel in eene zoogenaamde Allegorie overgaat, gelijk bijv. die van Psalm 80, v. 9-16, waarin het joodsche volk bij een wijnstok vergeleken wordt. De voordracht moet dikwerf bij zulke voortgezette leenspreuken een wat deftiger toon aannemen, schoon evenwel de aard eener metafora of allegorie ook wel eens het omgekeerde zou kunnen vorderen. - Over de Ironie en geheel de ironische Voordracht is in § 43 reeds gesproken, en daarbij gezegd, van welk een belang het is, dat men haar in de Voordracht doe voelen, om niet vaak geheel verkeerd verstaan te worden. Hoe fijn bijv. moet de ironie aangeduid worden in salomo's vernuftige spreuk (XXVI, vs. 13). ‘De luyaard zegt: daar is een leeuw op den weg, een leeuw op het midden van de heirstraat’. Veel plaatsen uit cicero eischen vooral een ironieken stemtoon. - In de
  Hyperbole of vergrooting moet eene zekere gezwollenheid van toon heerschen; bijv. als hooft, om de onverzadelijke hebzucht der Spanjaards te schilderen, Prins willem van oranje op eene figuurlijk-hyperbolische wijze van hen zeggen laat: ‘Maar zoo hol een gulzigheid om alles in te slokken, die wijder gaapt dan Sicilië van Goa, dan Goa van Mexico ligt, die 't gereten Italië knaagt met de tanden, daar 't vleesch des onnoozelen Indiaans nog tusschen zit, zal zich met geen brok als Neêrland laten stoppen, maar 't gansche Christendom, zoo God het niet keert, ja, den ganschen aardkloot door de kaken jagen, en vragen, of er meer is’. - Omgekeerd verdunne en verschrale zich de toon in de Litotes of Verkleining; bijv. in de woorden: ‘Hij is juist geen Salomo in wijsheid’ spreke men die laatste uitdrukking vrij wat minder barsch uit, dan wanneer er stond: ‘hij is een rechte
  botterik’, schoon men dat er eigenlijk meê zeggen wil. Dit malschere van uitspraak heersche ook in eufemistische of verzachtende uitdrukkingen. Zoo bijv. krijge de eufemistische zinsnede: ‘hij is niet meer’, of ‘hij is ontslapen’, niet den ruweren toon van: ‘hij is dood, hij is er geweest’. Hoe veel aanminnige welluidendheid moet men dus niet doen hooren in het ‘Lazarus, onze vriend, slaapt’ (Joann. XI, vs. 11), waarover borger zulk een treffende leerrede heeft. - Onder de woordfiguren geve men vooral in de Repetitie of HerhalingFraaye voorbeelden van dergelijke herhaling vindt men in feith's
  Lady Gray. nadruk aan het herhaalde woord. Zoo bijv. aan het woord U in de plaats uit cicero's redevoering voor milo: ‘U, u roep ik aan, gij, allerdapperste mannen, die voor den Staat beken bloeds vergoten hebt; u roep ik te hulp bij het gevaar, dat een held, een onverwonnen burger thans dreigt’. Zoo aan de uitdrukking deze dolk in de fraaye plaats, uit het 14e hoofdstuk dier zelfde redevoering, over den tegen elk ten verderve gewetten ponjaard van clodius. Zoo aan het woord Geloof in het treffende slotcoplet van helmers' Jezus van Nazareth:
  
  't Geloof wordt in den proefstrijd vaster;
  't Geloof zij 't schild, wanneer de laster
  Uw doel miskent, uw deugd bespot!
  't Geloof slecht diamanten muren,
  't Geloof kan tijd en graf verduren,
  Daar, waar 't Geloof is, daar is God!
  
  waar men dat woord telkens krachtiger en hooger (crescendo sin al fortissimo) uiten moet. Zoo verheffe men ook met byzondere klem het vier malen herhaalde woord hoofd in vondels meesterlijke verzen op dat van den grijzen oldenbarneveld, bij zijn nederploffen op 't moordschavot:
  
  Van zoo vermaard een val besterft de vreugd en hope
  In 't aanschijn van Europe:
  Euroop gevoelt dien slag; zij zucht en zit verdoofd,
  Bij 't ploffen van dat hoofd;
  
  Dat hoofd, dat heilig hoofd, dat spring- op springvloed schutte,
  Dat Nassau's glorie stutte,
  Dat hoofd, dat Spanjen, eer het sloot zijn gouden mond,
  Op gouden bergen stondVergelijk lulofs' Aantt. op eenige van vondel's kleinere gedichten, waarin ook dit dichtstuk (Het Jaargetijde van oldenbarneveld) is opgehelderd. Waarlijk, dat het, evenals zooveel anders van vondel, voor het gros der lezers smaakvolle toelichting noodig heeft, is maar al te onbetwistbaar. Van daar ook zulke partijdige en domme kritieken over hem, als die van een witsen geisbeek, in zijn bekend Anthol. biogr. Woordenboek, en thans weder van een jonckbloet, in zijn zoogenaamde Geschiedenis der Nederl. Letteren..
  
  
  In het zoogenaamde Incrementum, den Climax, of de Opklimming, stijge met de stijgende kracht der woorden en gedachten de kracht en toon van stem. Neem bijv. die bekende plaats uit eene der redevoeringen van cicero tegen verres: ‘Eene euveldaad is het, een romeinsch burger te boeyen, een gruwelstuk hem te geeselen, bijna een vadermoord hem om te brengen; hoe moet ik het dan wel noemen, hem aan het kruis te slaan?’ - Met staâg versterkte uispraak (crescendo e rinforzando) moet men hier drukken op euveldaad, gruwelstuk, vadermoord, boeyen, geeselen, en ombrengen, maar bovenal op aan het kruis te slaan, dat met eenig geratel der r in kruis worde uitgesproken. Zoo luide in het bekende kerkgezang:
  
  Uren, dagen, maanden, jaren,
  Vliegen als een schaduw heen! enz.
  
  in den eersten regel de opklimming van uren tot dagen, maanden, en jaren met telkens stijgenden toon, maar spreke men evenwel over het algemeen dien regel niet te snel uit, pauzeerende ook kennelijk bij elk komma. Dan integendeel moet het gezegde, dat de bliksemvaart van den tijd schildert: ‘vliegen als een schaduw heen’, een versnelden gang hebben. - Wat de Figuren van gedachten betreft, onder haar eischt bijv. de Correctio of Verbetering den toon van gisping en zelfverwijt; gelijk op dien toon het ‘neen, spaarden, eerbiedigden haar’, in de plaats uit van der palm's Vrede van Europa klinke, die hier boven, bl. 84, werd aangehaald, toen wij over de pauzen spraken. Ook welken toon en pauze de zoogenaamde Occupatio of Vooruitoppering vordert, is daar en elders reeds genoegzaam aangeduid, en er valt dus hier niets bij te voegen, dan dat, in eene fraaye, schilderachtige en ook naar het hartstochtelijk gevoel van den spreker zich schikkende Voordracht, de toon van dit een en ander slechts wat verhoogd moet worden. - Dit geldt insgelijks van de Verzwijging of Aposiopēsis, van de Antithesis of Tegenstelling, van 't Epifonema of den Slotuitroep, en soortgelijke redevormen meer, waarvan in § 34 en elders reeds voorbeelden zijn bijgebracht, die wij
  hier noch herhalen noch vermeerderen willen. - Van Comparatiën of Vergelijkingen valt weinig in het algemeen te zeggen, daar, naar den zeer verschillenden inhoud van elk harer in het byzonder, de Mondelijke Voordracht natuurlijk zeer verschillend moet zijn. Over het geheel is echter de Vergelijking, vooral de wat langere en meer slechts ter versiering gebezigde, zelden een zeer hartstochtelijke figuur; dat wil zeggen: in de hoogste drift maakt men zelden lange vergelijkingen, hetgeen de treurspeldichters misschien niet overal in hunne treurspelen in het oog hebben gehouden. In den regel hebben dus vergelijkingen meer eene kalme dan eene onstuimige voordracht noodig, die echter bij het klimmen van de kracht der vergelijking soms wat luidruchtiger worden kan. Zie hier een paar voorbeelden van vergelijkingen uit van der palm's Vrede van Europa. De eerste, in een zeer levendigen vorm uitgedrukt, luidt: ‘Ziet gij niet, hoe op eenmaal de Natuur zich tooit met lentegroen en bloesems? Welk een verandering en herschepping sinds weinige dagen! Nog rilt de Maartsche koude ons door de leden; nog, dunkt ons, zijn vloed en vliet met vaste ijsschotsen bedekt, en wij vragen elkander: zal het altijd winter blijven? Maar ijlings waait een verkwikkende adem ons aan; de zon heeft haren koesterenden gloed hernomen; rivieren en beken vloeyen weder; gras en korenhalmen, en bloemkelken tooyen den ontloken grond; de zwangere knoppen bersten open in het woud; het vee dartelt in de weiden; het gevogelte vervult de balsemlucht met zijne tonen; een nieuw leven is in onze aderen uitgestort. Zóó ontlook ook de vrede van Europa’. - Meesterlijk, zoo van schildering als van numerus, of welluidendheid van zin- en woordschikking. - De tweede, dadelijk zich meer als zoodanig aankondigende vergelijking van denzelfden redenaar is van den volgenden inhoud: ‘Gelijk naast een prachtigen eik, die zijne kruin in de
  wolken baadt, een statige olm den wandelaar noodigt onder zijn verkwikkende schaduw; een olm, weleer door 's Hemels vnur geknot, maar uit zijn krachtigen tronk nieuwe loten, en takken, en armen opwaarts beurend; - zóó prijkt naast Ruslands Monarch ook Pruisens eerbiedwaardige Koning’. - Uit haren aard moet de Prosopopoeia of Persoonsverbeelding een veel hartstochtelijker toon in de Voordracht erlangen dan de Comparatio; vooral in die persoonsverbeelding, waarin men, de zoogenaamde plotselijke Spraakwending of Apostrofe met haar verbindend, levenlooze voorwerpen, denkbeeldige wezens, schimmen der gestorvenen, enz. aanroept;
  welk een en ander natuurlijk de hoogste aandoening en drift veronderstelt, en van alle langzaamheid en slaperigheid in toon en gebaren wars is. Men drage dus met gevoel en vuur demosthenes' aanroeping van de schimmen der bij Marathon en Salamis gesneuvelde Grieksche helden voor; zoo ook, in de rede van cicero voor milo, de spraakwending tot de albaansche graven en gewijde bosschen, die de redenaar als getuigen der heiligschennis van clodius te hulp roept; evenzoo de toespraak van den griekschen redenaar aeschines tot de zon, de aarde, en andere Godheden, op het einde zijner redevoering tegen ktesifon; zoo ook de woorden die bij hooft Prins willem i, in zijne aanspraak tot de Duitsche Vorsten, aan sommige gewesten der Nederlanden, als waren het levende personen, toevoegt: ‘En gij, ô Brabant, ô Vlaanderen, ô Ridderschap en oprechte Burgerij van Holland, Zeeland, Utrecht, en zooveel andere gewesten, wat zijt gij onwaardiglijk uit den schoot der weelde geschopt en aan beulen en bloedhonden te verscheuren gegeven!’; verder zoo honderden van roerende en verheven persoonsverbeeldingen in de Psalmen, in Job, in het Loflied van mozes over de verdelging der Egyptenaren (Exod.XV), in dat van debōra op sizera's omkomen (Recht. V), in de weeklacht van david over het sneuvelen van saul en jonathan (II Sam. I), in de Profeten, (bijv. Jezaia 44) in den weeroep van kristus (Matth. XI: 21-29): ‘Wee u, Chorazin! wee u, Bethsaïda! want zoo in Tyrus en Sidon de krachten geschied waren, die in u geschied zijn, zij zouden zich eertijds in zak en assche bekeerd hebben..... En gij, Kapernaüm, dat tot in den Hemel toe zijt verhoogd, gij zult ter Helle toe neêrgestooten worden!’ - 't welk niet krachtig en somber-majestueus genoeg kan worden
  uitgesprokenMen kan over het verhevene en echt populair welsprekende dezer strafrede van kristus den grijzen broes in zijne voortreffelijke Textenrol, III, 267-269, vergelijken.. - Tot de Persoonsverbeelding kan men ook meer of min de Sermocinatio of Woordvoering brengen, vooral die, waarin men een denkbeeldigen persoon of levenloos voorwerp tot zich zelven of anderen sprekend invoert, gelijk het vaderland tot den booswicht catilina, of gelijk in den derden zang der Holl. Natie, den Beschermgeest van de Kaap de Goede Hoop tot houtman. Men moet zich voor het overige, in de Mondelijke Voordracht dier figuur, naar den toestand van
  den persoon of het voorwerp schikken, dat sprekend wordt voorgesteld, en zij kan dus meer of min verschillend van toon zijn. - Over Exclamatie, Interrogatie, enz, ook als figuren beschouwd, zijn hier boven in § 39 reeds genoeg wenken gegeven, die de lezer van zelf wel uitbreiden zal. - Welk een geweld van toon de zoogenaamde Imprecatio of Vervloeking eischt, gevoelt een ieder. Neem eens uit shakspere's King Lear de vloektaal, aan den grijzen Koning tegen zijne ontaarde dochters in den mond gelegd; of wel de verwenschingen van Camille tegen Rome in corneille's Horace; of die van helmers Griek tegen de Romeinen, in zijn fragment uit een Treurspel (zie beneden, blz. 203).
  Ten aanzien der Congeries of Opeenstapeling eener reeks van voorstellingen in korte zinsneden, gelijk bijv. hooft, tacitus navolgende, zijne Nederlandsche Historiën met zulk eene figuur begint, zal men ook wel begrijpen, dat zij eene wat levendige, in snelheid toenemende stemleiding vereischt. Ook de beroemde fransche redenaar bossuet heeft, in zijne lijkrede op henriette marie, Koningin-weduwe van Engeland, eene zeer fraaye Congeries, die in denzelfden trant voorgedragen moet worden.
  Wat betreft het Visioen, of droomgezicht als 't ware van een verleden voorval, dat men zich daar als op dien eigen oogenblik nog gebeurend voorstelt, deze redevorm kan, als uitwerksel eener in vuur gezette, hooggespannen verbeelding, niet wel anders dan over het algemeen met bij uitstek veel bezieling en kracht voorgedragen worden. Zoo dat van helmers bijv. in den derden zang der Holl. Natie, als hij er, met de levendigste kleuren, eensklaps eene oud-hollandsche vloot schildert, die, met de ruiter aan het hoofd, na zwaren strijd, overwinnend onze havens binnenloopt:
  
  Verbeelding, toover mij in de eeuwen, die vervlogen!
  Ja, gij behoort me, 'k voel aan 't heden mij onttogen,
  'k Leef in der Vadren tijd. - Een vloot daagt uit den vloed, enz.
  
  Of dat van saurin, in zijn tafereel van Jeruzalems beleg door de Romeinen, waar hij uitroept: ‘Quel spectacle affreux, grand Dieu! Ici je vois’, enz. Of dat van cicero, in zijn verdediging van Roscius Amerinus: ‘Is het niet, rechters, als zaagt gij dat met uw eigen oogen? Ziet gij niet dien ongelukkige, hoe hij, niets kwaads vermoedend, van het maal terugkeert? Ziet gij niet de hem gelegde hinderlaag? den onverhoedschen aanval?
  Zweeft u daar de moordende Glaucia niet voor oogen?’ enz. Of dat van hooft in den Reizang van zijn Geeraert van Velzen:
  
  Ons Holland zie ik heel in 't war (o, droeve schijn!)
  De Goyers, Kennemers, en buren van den Rijn
  In roeren; op de been Westfries en Waterland;
  En 't Huis te Velzen plat, en Woerden in den brand;
  Gevervet van het bloed den Amstel en de Vecht;
  Oneens den adel, het gemeene vollek slecht
  Gespouwen en gespreid, en, dat ik meest beween,
  Een ieder stuurt zijns weegs, en niemand weet waarheen. -
  
  Ten slotte van deze beschouwing der Juistheid van Voordracht met opzicht tot de figuren zij nog gezegd, dat alles, wat in een korten, spreukrijken vorm, of bij wijze van een zoogenaamd Apofthegma of Kernspreuk voorkomt, ook kort-afgebeten, puntig, en nadrukkelijk moet worden geuit. Hooft heeft in zijne Nederl. Historiën een aantal van zulke spreukrijke gezegden, zulke sententiae, als quinctiliaan ze wel noemt. Zoo bijv. zegt Prins willem i, als hij tot verdraagzaamheid met de zoogenaamde ketters aanspoort: ‘Dit is de aard der ketterij: rust ze, zoo roest ze; hij wet haar, die haar wrijft’. Spreek dit met klem uit, en doe de klankspelende tegenstelling rusten en roesten, wetten en wrijven spits in de ooren klinken. Elders: ‘de wreedheid der straf is eene bekoring tot zondigen’. Ook dit moet pittig luiden. Zoo vloeit insgelijks vondel, in navolging der oude treurspeldichters, in de samenspraken zijner treurspelen van uitdrukkingen over, die iets spreukachtigs hebben, en waarvan de voorgaande met rassche terugkaatsing telkens op de volgende slaat. Zoo bijv. als, in het vijfde bedrijf van den Gysbrecht van Amstel, Heer Peter, de bedrukte Badeloch, Gijsbrecht's gemalin, tot gelatenheid en onderwerping aansporende, zegt:
  
  't Is Gods gehengenis; wie durft zich daarin mengen?
  
  en zij eenigsins stuursch en wrevelig, en terwijl zij dat woord gehengenis als een bal terugkaatst, antwoordt:
  
  Wanneer ons leed geschiedt, dan zal Hij 't ook gehengen;
  
  of als Gysbrecht haar weemoedig en ernstig toevoegt:
  
  Zult gij dan oorzaak zijn, dat beide uw kinders sneven?
  
  en zij zonder aarzelen uitroept:
  
  Ik zou om éénen man wel beî mijn kinders geven.
  
  
  of als hij, met deernis op zijne kinderen wijzende, haar vraagt:
  
  Beweegt uw kroost u niet, dat jongsken kleen en teêr?
  
  en zij, eerst wat dof en langzaam, maar dan met hartelijke onstuimigheid volgen laat:
  
  Niet luttel, maar mijn man beweegt me nog al meer;
  
  of als later heer Peter, de Deken, weêr zegt:
  
  De weerhaan van de kans kan lichtelijk verkeeren,
  
  en zij, dat verkeeren gelijk een echo opvangend, bitter tot bescheid geeft:
  
  't Verkeerde nooit zoo snel, of 't was om mij te deeren.