text: Aanteekeningen.
  In den tekst is reeds verwezen naar de opstellen van den Heer van Eeden, in het Album der Natuur van 1873. Daarin is ook te zien, van welk belang deze landstreek door haar' alluvialen bodem geacht moet worden voor de bescherming van ons land tegen het gevaar, om door de zee ondermijnd te worden. - De Heer van Eeden is een krachtig voorstander van het gevoelen, dat oudtijds een arm van den Rijn in zee viel, waar nu de Hondsbossche zeewering is. Hij brengt voor zijn meening opmerkelijke gronden bij, ook van geologischen aard. Voeg ik daarbij, hertog Filips' brief van 6 Sept. 1433, meêgedeeld door van den Bergh, in Nijhoff's Bijdragen, Dl. 9, bl. 282, waarin gesproken wordt van den Rijndijk in het duin van Petten, dan schijnt mij het bestaan van dien ouden riviertak nog geenszins zoo onwaarschijnlijk toe.
  
  Over de werkzaamheid en de beteekenis van Willebrord en Adalbert zijn o.a. te raadplegen: Rooijaards, Gesch. der invoering en vestiging van het Christendom in Nederland, en Diest Lorgion, Gesch. van de invoering des Christendoms in Nederland. Molhuyzen leverde in zijn studiën over de Anglen in Nederland enz. (Nijhoff's Bijdragen in verschillende jaargangen) allermerkwaardigste proeven, omtrent de groote overeenkomst van plaatsnamen in Engeland en ten onzent. Bijzonderheden omtrent de bedevaarten naar de Runksputte en de maatregelen, daartegen genomen, deelde C.W. Bruinvis mede in den Navorscher, Dl. XII; dezelfde onvermoeide onderzoeker van de oudheden en de geschiedenis van Kennemerland leverde in den Ouden Tijd, 1870, een beschrijving van het ‘ledekantje’ te Egmond op den Hoef en gaf het opschrift op de zerk van van Loo. Zijn lezing wijkt hier en daar van de mijne af. Ik durf beweren, dat althans de lezing Slesi (voor Slavi?) de juiste is. Overigens verschafte de Heer Bruinvis mij uit den driedubbelen schat zijner plaatselijke kennis, zijner aanteekeningen en zijner overrijke platenverzameling, bouwstoffen, waarvoor ik hem hier gaarne dank betuig.
  
  Wie wil zien, wat de kloosterbibliotheek te Egmond beteekende en bevatte, raadplege daaromtrent de allerbelangrijkste stukken van van Wijn, Huiszittend leven Dl. I. Ook omtrent de geschiedenis en de lotgevallen der abdij is dit werk van dien uitnemenden geleerde tot nog toe de hoofdbron. De St. Pieterssteen is daar afgebeeld en uitvoerig beschreven. Prof. Moll behandelde hetzelfde merkwaardige gedenkstuk in den Kalender voor Protestanten in Nederland, jaarg. I. Een en ander over het kostbaar Evangelieboek is ook te vinden in den Ouden Tijd, 1871.
  
  De giften, door de oude graven aan de abdij geschonken, voor de kennis hunner goederen van zooveel belang, zijn o.a. opgenomen door H. v(an) R(hijn) Oudheden en gestichten van Kennemerland. Jammer, dat deze geleerde zoo vaak misleid werd door de in zijn' tijd zooveel opgang makende kroniek van Klaas Kolijn! De blaffert van de inkomsten der abdij onder abt Adallard (tusschen 1083 en 1120) is te vinden in v.d. Bergh, Oorkondenboek I No. 106. - Aldaar, I No. 543 de breve, waarbij Paus Innocentius IV den 5den Junij 1251 aan den abt Lubbertus (den broeder van Arnold van Egmond) de bisschoppelijke sieraden verleent.
  
  De oudste geschiedenis der zoogenaamde graven van Holland is met groote geleerdheid en scherpzinnigheid behandeld door Dr. J. Bolhuis van Zeeburgh in Nijhoff's Bijdragen voor Vad. gesch. en oudheidkunde, Nienwe Reeks 6de deel, bl. 249 e.v. Ik heb op bl. 185 opzettelijk de namen, in den giftbrief van Karel den eenvoudige genoemd, oningevuld gelaten. Raadpleeg ik de zeer uiteenloopende gevoelens daaromtrent, dan acht ik voor het groote publiek een grensbepaling, die zóó onzeker is, van weinig waarde, en de aard van dit werk liet niet toe, daaromtrent in nadere bijzonderheden te treden. Ook den giftbrief aan graaf Gerolf, van 4 Aug. 889, liet ik onvermeld, omdat de verklaring der plaatsnamen nog te onzeker is. Men kan over de daargenoemde plaatsen een werk raadplegen, dat in veler handen is, Witkamp, Gesch. der 17 Nederlanden, I.p. 163, noot. Ik doe opmerken, dat de verklaring van Fortrapa door de 's Gravenpolder in Zeeland (ibid) reeds door Kluit is weerlegd. Zoo heb ik mij ook niet gewaagd aan een verklaring van den naam Egmond. Het meest algemeen is 't gevoelen, dat mund of mond hier versterking beteekent, maar ik ken misschien wel tien of twaalf uiteenloopende meeningen. Dit doet niets af van den lof, dien ik aan de taalstudie heb gegeven, en aan de verwachting, dat zij zeer veel kan bijdragen tot opheldering van den ouden, vóórhistorischen toestand van ons land. Alleenlijk, laat de geleerden hun meeningen zeggen; met gissingen van leeken in deze wetenschap, zooals ik, komt men meer van dan op den weg.
  
  Den grafsteen van Le Maire heb ik met te veel minachting behandeld. Het opschrift is werkelijk meer dan ‘een raadseltje.’ Toen ik het schreef, was mij de schoone Voorlezing van Bakhuizen van den Brink over Izaac le Maire ontgaan. Ik ben er later aan herinnerd en neem hier gaarne in de hoofdzaak op, wat de geniale historicus in het opschrift van die zerk heeft gelezen. Hij laat het regt van den taalvorm overloren aan taalkenners ter beslissing over, maar handhaaft nadrukkelijk, dat de bedoeling was, hij had dat geld verloren. O.a. beroept hij zich op een rekwest, in 1613 door le Maire
  aan de regering van Amsterdam ingediend, waarin hij verklaart, dat hij, in 28 jaren tijds, verloren had zestienhonderd duizend guldens. En dan volgen deze welsprekende woorden: ‘15 tonnen gouds had le Maire met zijn handel ingeboet; de regering van Amsterdam wist het; de beurs van Amsterdam mompelde het; de wind droeg het van daar naar alle kwartieren der wereld, waar le Maire zijn handelsbetrekkingen had aangeknoopt; talrijke vijanden en benijders spanden zamen tot zijn val; processen op processen lagen bij de Amsterdamsche schepenbank, bij het Hof provinciaal, bij den Hoogen raad zelfs tegen hem opgestapeld; zijn eer werd aangerand, zijn vermogen betwijfeld - en de steller van zijn grafschrift beitelde die verliezen in steen en hoonde zijne belagers met den triumfkreet, dat ondanks die verliezen zijne eer, zijn crediet overeind stond.’
  Wie is de steller van het grafschrift? Bakhuizen v.d. Brink wijst er op, dat het opmerkelijk is, dat het cijfer der geldsommen en het getal der jaren nagenoeg onveranderd bleef sints 1613, al stierf le Maire eerst in 1624. Ook staat er niets te lezen van later voorspoed en van de schitterende ontdekkingen, waardoor zijn naam na 1613 beroemd is geworden. ‘Hoe dit verschijnsel anders te verklaren dan door de onderstelling, dat le Maire zelf zijn eigen grafschrift voorschreef, dat hij het deed in die dagen van spanning, waarin de eer en het geluk van zijn huis op het spel stonden, dat hij het deed in dat kalm vertrouwen op een goede uitkomst, dat alleen met buitengewone zielskracht bestaanbaar is, en dat hij zijnen erven niets overliet, dan den dag zijns doods in te vullen?’ - Inderdaad, zóó opgevat, heeft de zerk ons veel te verhalen!
  De vele lezers van De aarde en haar volken zullen weten, dat in den jaargang 1872 een stuk over Alexandrine Tinne voorkomt.
  
  Bij het omspitten van den grond op het Adalberts kerkhof vond men een aantal oude munten. C.J. Hellingwerff, een ijverig Alkmaarsch oudheidkundige en verzamelaar, schonk sommigen daarvan aan het Kon. Ned. Instituut. Op de vergadering der 2de klasse van het Instituut, den 28sten Dec. 1848, werd door D.J. van Lennep verslag dienaangaande uitgebragt. Ook bij het uitgraven van de fundamenten der abdij werden eenige muntstukjes aangetroffen. V.d. Chijs vermeldt in De munten van Friesland, Groningen en Drenthe pag. 63 en De munten van Holland en Zeeland pag. 554, munten te Egmond gevonden en in het penningkabinet te Leiden berustende. Op den catalogus van de verkooping der penningen en munten van Hellingwerff in 1857 komen ook voor eenige munten van Egmond-Binnen, Egmond-op-den-Hoef en het Adalberts kerkhof afkomstig.
  
  Omtrent het gasthufs te Egmond-op-Zee teeken ik nog aan, dat in den Ouden Tijd, 1870, te vinden is een loterijkaart ten behoeve van dat gesticht.
  Hoe 't er tusschen de jaren 1615 en 1620 uitzag, zal wel te zien zijn uit de afbeelding, die er boven staat.
  
  De platte grond van het slot te Egmond op den Hoef, dat overigens in welstand en in ruïne door tal van afbeeldingen vereeuwigd is, is te vinden in van Lennep en Hofdijk, Merkw. kasteelen Dl. I. Daar is ook de geschiedenis der Heeren in hoofdtrekken behandeld. Dat eene monografie over het geslacht, opgemaakt uit de bouwstoffen, die allengs uit de archieven zijn te voorschijn gekomen, eene hoogst belangrijke bijdrage tot de geschiedenis onzer gewesten zou leveren, behoeft wel geen betoog. De bekende Chronyck ende Historie van 't Edele en Magtige Geslagte van den Huyse van Egmond, Leggende in Holland, bevat een gansche reeks van verdichte voorvaderen en gemalinnen. De naam van Loo komt herhaaldelijk voor, maar noch in de genealogieën van Ferwerda en de Haan Hettema, noch in een der werken, aangewezen in het art. Nav. N.R. Dl. 5. (1865) vond ik hem of eenige aanwijzing omtrent hem. Het meest wijst nog op hem Johan van Loo, officier en tusschen 1628 en 1860 herhaaldelijk weesmeester te Haarlem, die zijn zoon kan zijn. Jehan Berthout van Loo, die omstreeks 1631 een zonderling boek schreef, getiteld, de Beschrijving der Forestiers en Graven van Vlaanderen enz. was, volgens de Wind, Bibl. der Ned. Gesch. Deel I, p. 412, suppoost van de generaliteits rekenkamer te 's Hage, en dat was geen post voor een' oud colonel. De kerkeboeken van Egmond geven ook geen licht; volgens mededeeling van Ds. A.H. Claassen, Predikant aldaar, beginnen zij eerst in 1656. De man zij aan de Navorschers aanbevolen.
  
  De blaffert der goederen van de St. Maartenskerk te Utrecht van omstreeks 960, waaruit blijkt, dat zij te Bergen 5 mansen (hoeven) had, is het laatst uitgegeven door v.d. Bergh, Oorkondenboek I No. 33. De giftbrief, waarbij graaf Arnulf en zijne echtgenoote Ludgard drie mansen schonken aan de abdij te Egmond, ‘in villa quae Bergan vocatur ab occidente Reni posita’ is aldaar te vinden onder No. 68, en de bevestiging der gift door Dirk V, 26 Julij 1083, No. 89. - De schenkingsbrief, waarbij Koenraad, bisschop van Utrecht, aan de kerk van St. Jan de kerk te Schoorl geeft, met vier kapellen, waaronder die te Bergen, in 1094, komt voor onder No. 92. De voltooijing van den dijk tusschen Bergen en Alkmaar door graaf Willem I, ca. 1212, No. 227.
  
  Omtrent duinbeplanting, o.a, omtrent hetgeen dienaangaande in de Schoorlsche duinen is beproefd en gedaan kon worden, is te raadplegen het opstel van F.W. van Eeden in de Volksalmanak, uitgegeven door de Maatsch. tot Nut van 't Algemeen voor 1875.