text: II.
  De Nederlandsche Ogier was, gelijk reeds Mone opmerkte, eene Vertaling uit het Fransch. De dichter zegt dat zelf bij herhaling: Heid. HS. fol. 20b,
  
  Nu horent furbasz die sprach
  Als sie in dem welsch was funden
  vgl. fol. 84a, fol. 127a, fol. 172b, fol. 174a, fol. 208b, fol. 200, fol. 214a, fol. 230b, fol. 254a enz. Zeer duidelijk vooral in de Inleiding tot het 1e deel (bij Mone Ueb. S. 39), als hij mededeelt dat de historie van Ogier, die volgt, ‘us dem welsch is ufgehaben;’ en in die tot het 2e deel, fol. 82b, waar wij lezen:
  
  .....die schone schmale,
  Die vol is aller hofelicheid,
  Badt nu darnach in stiller bede,
  Das ich us welscher sprache.
  Das buch wolte in tutschD.i. natuurlijk dietsch. machen.
  Dat Fransche origineel was stellig niet de Chanson van Raimbert, gelijk reeds de bovenstaande fragmenten leeren. Hoezeer ook in die Ned. vss. veel aan dat oude gedicht herinnert, zoo heeft toch blijkbaar de Fransche tekst, die hier ten grondslag lag, eene omwerking in zijn nadeel ondergaan. De herhaling van het tweegevecht tusschen Charloot en den Sarraceen en de verliefdheid van Gloriande op Ogier, nadat zij aan Karaheu verloofd was, zijn aesthetische fouten, die Raimbert nog niet heeft, en niets dan matte variaties op een eens aangegeven thema, die
  slechts tot verwarring in de voorstelling en tot inconsequenties leiden't Is of de dichter dat eenigermate zelf voelt, als hij ‘die maget’ spottend laat zeggen:
  
  ....... vatter, lieber her,
  Nu habent ir mich hie zu der stund
  Geben Karaheu und Burnamund,
  Und Ogier dem ritter fijn!.
  Een paar andere plaatsen zullen in het licht stellen, hoezeer op dit nieuwere gedicht toepasselijk is wat Barrois van al de latere bewerkers zegt (Préface à Raimb. LXVIII): ‘à la simplicité antique succède une prolixité souvent oiseuse; les proportions gigantesques d'une mâle épopée se rapetissent en ornements vains et parasites.’ Reeds de inleiding geeft recht tot die opmerking. Godfried van Denemarken, Ogiers vader, heeft Karels gezanten gehoond en mishandeld. Zij komen tot hun vorst terug. Dit verhaalt Raimbert vs. 10 vv. aldus:
  
  Atant es vos quatre de ses messages,
  C'ot envoié Gaufrois de Danemarche,
  Corones orent, s'ot cascuns rés la barbe,
  E les grenons, le menton e la face
  In 't Ned. luidt datzelfde fol. lb:
  
  Da nu das erst gericht was gedragen,
  Quamen mit schalle in geschlagen
  Suben botten die übel gehandelt waren.
  Ire clagen und ire miszebaren
  Was grosz, als es nit wonder was.
  Karole sprang uff in dem palas,
  Da er sie sach also kumen gefaren,
  Wenn sie sine butten waren,
  Die er gesant hatt in ware ding
  Zu Gotfrieden dem kunig.
  Unter inen suben was auch keinre,
  Er hatte zeichen das ime an scheyn
  Ein hant und ein auge verlorn.
  Aan het einde van het Ie Deel treft ons het volgende:
  Als Karaheu uit Rome afreist, vraagt de keizer hem vs. 3055 sv.
  
  
  ‘Amis, dist-il, queroies tu en Dé?
  Je te feroie batiser et lever.’
  In plaats van deze klare en krachtige taal vinden wij in den Ned. Heid. Ogier, fol. 78b het volgende:
  
  Nu horent von Karolo dem herren,
  Der da Karaheu tett grosz ere,
  Er fragde ine ob er wölte
  Cristen werden, er were der im solte
  Alzijt gern tun ere.
  Auch wolt er ime by unserm herren
  Geben ein hard rych lant etc.
  Ogier voegt daar dan nog bij:
  
  ‘Ach edeler Soldan,’ sprach Ogier.
  ‘Nu mogent ir wol mercken hier,
  Das Got miracula hat getan.
  Wa möchten wir dis herre widderstaen?
  Und so erschlaen en were sin trost.
  Er ist der uns hat erlost,
  Wann gegen iglichem cristen
  Weren me denn hunder Sarrazen,
  Und daby mögent ir mercken wol,
  Das Got ist herre und nyeman ol,
  Und an yme sollen ir suchen gnade,
  So kan er uch vergeben uwer miszetade,
  Und werdent cristen in siner ere,
  Er sal uch denn liephapen sere,
  Und lerent halten sine gebot,
  Wann sie sint valsch uwer Gotte,
  Das rate ich in truwen wol.
  Eene derde proeve kies ik uit het tweede of groote gedicht, e.w. uit het verhaal van de crisis of peripétie, als Ogier op het punt staat om Charloot te dooden en daarvan door een engel teruggehouden wordt. Barrois zegt, dat al de latere romanciers hier den slag door een kus vervangen. Van dien ‘fade baiser’ is nu wel in den Ned. Ogier geen sprake, maar het tafereel is op andere wijs bedorven. Men oordeele. Raimbert vs. 10985 vv. verhaalt:
  
  Et Ogiers tint entesé le nu brant,
  Et tint Karlot mult fort et cruelment.
  Jà en presist la teste maintenant,
  Mais Dame-Dex i fist miracle grant
  
  Por Karlemaine ke il par ama taut:
  Foudres du ciel jus des nues descent
  Entre Ogier et Charlot le poissant,
  Descent aval come fus tot ardant
  Ogiers n'a mal ne Callos ne s'en sent,
  Car li sains angles si l'ala conduisant.
  In den Ned. Ogier is die enkele ‘onschadelijke’ bliksemstraal heel wat meer geworden; fol. 277a:
  
  Ogier was weder trege noch lat,
  Cherloeten nam er by dem bare,
  Corteinen hub er offembare,
  Und wolt ine enthaubten dar,
  Mere ein licht kam also clar
  Mit solchem schyn zu der steden,
  Das Ogier schlaens must herbeyden,
  Wann ine beduhte wie er were blint,
  Er mohte nit gesehen ein wenig
  Der clarheit halb die ine kam an,
  Also stant stille der starch man.
  Als Ogier so hatt eine wyle gestaen,
  Began die clarheit vergaen,
  Und began Cherloeten zu sehen.
  Kort is bij Raimbert ook het vervolg. Van den engel heet het vs. 10996:
  
  L'ameure tint del espée trenchant,
  ‘Ogier, dist il, ne toucheras l'enfant,
  Dex le desfent, si t'en fait mandemant’
  Daarentegen Ned-Heid. fol. 277a:
  
  Da kam von oben herab ein hant
  Und widder hielt sin swert,
  Mit dem sahe Ogier uffwert,
  Und hat die hant vernomen,
  ‘Helff Got! von wannen mag das komen?’
  Sprach Ogier, ‘dis grosz wondere
  Das ich nit en han tonder
  Maht zu bringen einen verrader,
  Ich sal hut und al zu gader
  Mit den vingern dorch snyden,
  Diser glottoen en sal zu disen zyden
  Mir niht entgaen by der hant.
  Das swert waende aber der wygant
  Slaen, und began es erheben,
  Mer zu hant began er bieben
  Und sine krafft usz sinen leden gaen,
  Also muste er stille bliben staen etc. etc.
  
  Geen wonder dat het gedicht met zooveel paraphrase van ongeveer 13000 op 22000 versregels gebracht is, waarbij men echter in het oog houde, dat de Nederlandsche Ogier de geschiedenis verder voortzet dan Raimbert.
  Dr. Jonckbloet, thans met ons overtuigd, dat de oudste Fransche chanson, die wij bezitten, het origineel van onzen Nederlandschen Ogier niet was, ‘durft nog niet uitmaken, of deze laatste vertaald is naar het gedicht van Adenez le Roi van het eind der 13e eeuw of naar dat in Alexandrijnen, dat eenige jaren jonger schijnt.’ Het kan echter, na de lezing van den Ned. Ogier, geacht worden vast te staan, dat noch het een noch het ander het geval is. Van den Ogier van Addenez wijkt hij nog veel meer dan van dien van Raimbert af. Ook Adenez breidt zijn origineel uit, maar op gansch andere wijs. Hij tracht de ruwe kanten van de oude Chanson te polijsten, en, hoewel hij ver beneden zijn voorganger blijft, zal niemand hem toch wel een aangenamen stijl en boeienden, keurigen trant ontzeggen. Maar de uitweidingen in het Ned. gedicht zijn in den regel slecht en leelijk. Bovendien bevat de Ned. Ogier niet slechts als Adenez, het eerste kleinere deel van het gedicht, of les Enfances Ogier, maar ook het tweede grootere deel, den eigenlijken Ogier of de Chevalerie. En wat niet minder afdoet is dat al wat Adenez meer bevat dan Raimbert, niet in den Ned. Ogier gevonden wordt: noch de inleiding die Ogiers gijzelaarschap motiveertZie Hist. Litt. XXII, 699., noch het slot, waarin Karel zelf Danemon en Cossuble doodt, Godfried en zijne dochter uithuwelijkt enz.Barrois Préf. LIX.. Inderdaad bestaat voor de beweringen van Hoffman (H.B. I, 60), Ferd. Wolff (Die neuesten Leistungen, 36) en Mone (t.a.p.) niet de allerminste grond.
  Doch ook het andere door Dr. Jonckbloet genoemde en door Barrois t.a.p. LXII vv. beschrevene Fransche gedicht uit de 14e eeuw is onzen Ned. dichter onbekend geweest. Reeds de aanhef der twee gedichten verschilt (vgl. Barrois LXIII met
  Mone, Ueb. 38 f.). In de beschrijving van den schaakstrijd en de daarop gevolgde verwikkeling wijkt het jongere Fransche werk in Alexandrijnen even ver als Raimbert van het Nederlandsche af. Volgens het laatstgenoemde is alles boosheid en verraad; volgens Le Livre Ogier is ten minste de aanvang en aanleiding spel:
  
  Parmi la salle alèrent un pou esbanoier
  Tant qu'il print à Charlot celle heure desirier
  De jouer as eschès desi jusqu'au menger.
  Enmy la salle fist aporter l'eschequier,
  Ouvré d'or et d'argent, li eschet surent chier,
  Dist à Baudouinet: ‘Pensés du revenger;
  De bien garder vos gens, bien les sauray chasser,’ etc.
  - het geheele verhaal is eene uitbreiding van Raimbert 3159-3181, in denzelfden geest en met dezelfde strekking. In den Ned. Ogier daarentegen wordt verhaald, dat Charloot reeds verstoord was op Boudewijn, omdat hij op de jacht beter geschoten had:
  
  der den hirsz ving und das eberswin
  ............sonder hulff allein;
  hetgeen den kroonprins de volgende verwensching ontlokt had:
  
  ‘Puten sone, unwert keytijff,
  Got vermaledye uwern lijff,
  Sint ir komen in dise lant
  Umb laster und umb schand
  Mir zu tun und den mynen?
  Op aanraden van de vier bekende verraders lokt Charloot nu Boudewijn in een kamer, verwijt hij hem dat hij zich beroemd heeft den koningszoon niet alleen op de jacht maar ook op het schaakbord te overtreffen, en daagt hij hem uit dat te bewijzen door met hem om zijn hoofd te spelen. Gelijk te verwachten was, wint Boudewijn het spel, en zelfs nog een tweede, waartoe Charloot hem ook gedwongen heeft. Daarop zegt B. tot Ch.:
  
  ‘Al hab ich uwer haubt gewonnen,
  Ich wil es uch nit veronnen,
  Mere were ich erslagen hir,
  Vruende en hadde ich nit bi mir,
  Des mogent ir wol wesen fro.’
  Deze woorden maken Charloot zoo boos, dat hij Boudewijn
  met het schaakbord doodslaat. Men ziet dus, dat in deze episode slechts het thema hetzelfde gebleven is, maar dat de bijomstandigheden anders zijn geworden. Ware Le Livre Ogier of de jongste Fransche opvatting uitgegeven, dan zou het stellig nog wel elders ook blijken, dat het niet het origineel van den Nederlandschen Vertaler was. Vooralsnog moest ik mij met de door Barrois t.a.p. gegeven uittreksels uit een der MSS. die het gedicht bevatten, vergenoegen.
  Alles leidt dus tot het resultaat, dat de Ned. Ogier de vertaling is van een tot heden nog onbekenden en niet teruggevonden Franschen Ogier. Want zelfs de onderstelling, dat een der ons bekende Ogiers, b.v. die van Raimbert, ten grondslag gelegd en door den Ned. bewerker op eigen hand uitgebreid zou zijn, laat zich niet volhouden. Juist daar toch waar de vertaler uitdrukkelijk te kennen geeft, dat hij uit zijne Fransche bron put, zoeken wij vaak tevergeefs naar parallelen in het Fransche gedicht. Fol. 20b zegt hij:
  
  Nü horent furbasz die sprach,
  Als sie in dem welsch was funden,
  Für Karolen kam zu den stunden
  Gelauffen ein messagier -
  het was een bode van Naimes of Namels, die berichtte dat zijn heer met 200000 man ter hulpe tegen de Saracenen kwam. Noch dit bericht noch de vrees, die zich bij de tijding van Karel meester maakt, dat Ogier boos op hem zal zijn, omdat hij zijn neef Gautier gewond heeft, wordt in het Fransch gevonden. Evenmin lezen wij daar wat fol. 84a ons van den duur van Ogiers verblijf aan Karels hof bericht:
  
  Und Ogier bleib bi Karole dem herren
  Manigen tag mit groszen eren,
  Und diente yme sonder waen
  Viertzehen jare, als ich verstaen
  Hatt inne die welsch abenture.
  Overigens is het wel mogelijk dat de Ned. vertaler een en ander aan zijn origineel toegevoegd heeft, en dat sommige smakeloosheden alleen aan hem geweten moeten worden. Nu deze
  Fransche tekst verloren is gegaan, laat zich daaromtrent niet veel zeggenZie echter beneden blz. 266..