text: Cap. XVI. Van het wercktuygh der Toovenaers in Bothnia.
  
  ONder de menschen van Bothnia, in 't Noordsche Landt ghelegen, wierden over al Toovenaers en swarte konstenaers, als in hun eyghen plaets, ghevonden, die, door een besondere konst van d'ooghen te bedrieghen, hun eygen aengesichten, en oock die van anderen met verscheyden ghedaenten der dinghen konden beschaduwen, en de ware ghelijckenis met een bedrieghelijcke ghestalte bedecken. Dit wierd niet alleenlijck van de Worstelaers gedaen, maer oock van de vrouwen en teere maeghden, die ghewendt waren naer hun believen hun ghedaente, die van smoddigheydt verschrickelijck was, en hun aenghesicht, vol van vuyle plecken, van de dunheydt des luchts te veranderen, en, dese valsche schijn verdrijvende, weêr hun vorighe ghedaente aen te nemen. Men bevindt dat hun tooverdichten soo groote kracht gehad hebben, dat sy een dingh, seer verre van daer
  
  en heel verwardt en belemmert zijnde, klaer helder en voor ooghen konden maken. Sy vertoonen dit met dusdanighe tooveryen in deser voeghen: De ghenen, die begheerigh waren om te weten in hoedanigh een staet hun vrienden of vyanden, misschien vijf hondert of duysent mylen van daer gheleghen, waren, ginghen by een Laplander of Finlander, die in dese saeck ervaren was, en, een gheschenck aen hem ghevende, te weten een linne kleedt, of boogh, versochten dat men aen hen bekent sou maecken waer hun vrienden of vyanden waren, en wat sy deden. De Toovenaer, met een medeghesel, of ghemalin vernoeght, gingh in sijn kamer, en sloegh by ghesette slaghen met een hamer een kopere vorsch of slangh, en, sijn tooverdichten binnens mondt mompelende, wendde sich nu naer d'een, en dan nae d'andere zyde, viel t'elckens in swijm, en bleef dus een korte tijdt als doodt legghen. Hy wierd ondertusschen sorghvuldighlijck van de voorghenoemde medeghesel bewaert, op dat gheen levendigh dier, 't zy Mugh, Vliegh, of yets anders hem aenroeren sou. Want door de kracht der tooverdichten brenght sijn geest, door een quade Geest gheleydt, van verre eenigh teecken ('t zy een ringh, of mes) tot ghetuyghenis van dat hy sijn Ghesantschap afghedaen heeft; en hy, terstondt weêr opstaende, verklaert de selve teeckenen, met d'andere omstandigheden, aen de gheen, die hem ghehuurt heeft. Sy vertoonen oock gheen minder kracht om de menschen met verscheyde sieckten neêr te vellen. Want sy maken tooverpylen van loot, die kort, en naer de maet van een vingher zijn. Sy schieten die deur verscheyde plaetsen, die van malkander gheleghen zijn, teghen de ghenen, aen de welcken sy sich wreecken willen. Desen, de kancker in d'armen of beenen krijghende, sterven binnen drie dagen in
  
  schrickelijcke pijn. Men vindt noch oock blijcken van de tooveryen der Helsinghers, welckers Vorst Vitolfus de ghenen, die hy begheerde, soodanigh van 't ghesicht beroofde, dat sy de bystaende huysen niet konden sien, en by sekere teeckenen bekennen; soodanigh kon hy d'ooghen, als met een damp en nevel, bedwelmen en verduysteren. Wyders, Visinus, een uytmuntend Schermer, plagh, alleenlijck door sijn aenschouwingh, de punt van alle pylen bot te maken. Hy wierd echter met het swaert van de Sweedsche Reus Starchaterus (van de welck wy hier na spreken sullen) gedoodt: want hy hield altijdt sijn swaert met een dun velletje bedeckt, 't welck d'eenighe hulpmiddel was, om het scherp voor bot worden te bewaren. Maer men kan door geen konst of tooverdichten de steenen stomp maken, dat sy, gheweldelijck uytgheworpen, niet hinderen souden.