text: V.
  Doch nu het woord dweperij is uitgesproken, moeten wij terstond aangeven, in welken zin wij dat woord bedoelen. Eén ding is volkomen duidelijk: de profeten zoeken naar allerlei motieven om aan hunne afwisselende gemoedsstemming den schijn van willekeur te ontnemen. Dit, zal men zeggen, bewijst juist, dat zij geen redelijk motief daarvoor hadden. Ongetwijfeld. Maar vergeten wij het niet: zij hadden iets beters misschien. Zij hadden een hartstocht. Het was de hartstocht van het Jahvisme. Zij waren, het is hun
  eigen beeldspraakJeremia XXIII, 9; verg. ook Handelingen II, 13., dronken van Jahveh, en hadden slechts éen behoefte: te bewerken, dat Israël Jahveh aanbad en Jahveh alleen. En nu wenden zij het op iederen boeg, en grijpen naar ieder middel, ook dat van het vroom bedrog, en beproeven iedere intonatie van stem, en dichten iedere voorstelling, om dien hartstocht te bevredigen, die gebiedende behoefte te vervullen. Zij berekenen en zij laten zich gaan; zij worden gezwollen en kernachtig, plat en verheven, ruw en teeder, grof en voorkomend; zij dreigen en zegenen, als een dwingend kind, als een wanhopige minnaar, om het voorwerp van hun zielswensch te verkrijgen. Zij zingen klaagliederen en spelen op de fluit, om de kinderen op de markt te winnen voor hun God. Bij dat zich wringen in alle bochten ter bereiking van hun groot doel, mogen zij een enkele maal ook den weg der redelijke overtuigingZie boven. Jesaja XLI vlgg. is een voorbeeld van - maar hoe povere! - redeneering. inslaan, maar dit is min of meer toevallig; in den regel hebben zij daarvoor gave noch geduld. Gelijk zij hunne zekerheid intuitief, inderdaad als zieners, immers als de zekerheid omtrent de hoogste evidentie, verkregen hebben, zoo gunnen zij zich niet den tijd om haar aan anderen te bewijzen. Met al de bewegelijkheid hunner nationaliteit verdringen zij zich, omgeven zij u, grijpen u bij den arm, bij het kleed, prijzen u hun Jahveh aan, even bereid om u te omhelzen wanneer gij met hen neerknielt, als om op u te spuwen zoo gij het weigert.
  Ziedaar het geheim van die merkwaardige mannen, die men niet begrijpt, tenzij men den hartstocht van den godsdienst kent door waarneming of eigen ervaring. Men herleze daarbij in mijn Intimis, IVde uitg., blz. 28 volg., mijne beschrijving van da Costa, en Schleiermachers beschrijving van Spinoza.
  Slechts van uit dit oogpunt behoeft men niets te mis-kennen en niets te verbloemen, en zou men de profeten ook niet willen missen, daar het genie van het fanatisme, - vereenzelviging met volmaakte goede trouw van Gods- en zelfbewustzijn, - in hen zijn hoogste uitdrukking gevonden heeft, en wij ook dit instrument in de symfonie der menschheid niet willen ontberen, al heeft het op zich zelf geen welluidenden klank. Vraag de profeten geene rekenschap van hunne geestdrift voor Jahveh. Het is meer dan een geestdrift. Het is een waanzin, in de hooge beteekenis door Plato aan dat woord gehecht. Zij kunnen u niet eens uitleggen, wie Jahveh is. Hij vereenigt de meest tegenstrijdige eigenschappenHet zal later worden aangetoond.: hij is afschuwelijk en beminnelijk, vol bloeddorst en vol rechtvaardigheid, een sabreur en een koning, een volksgod die ‘buren’Jeremia XII, 14. heeft, en de almachtige schepper van hemel en aarde; een soort van benauwde priester, die dood blijft op een overtreding van den sabbat of op een mankgaand offerdier, en de alles doordringende, alles bezielende, alles heiligende Geest, die het licht schept en de duisternis; een leeuw die brult uit Zion, een beer die van jongen beroofd isHosea XIII, 8., en een moeder, die haar zuigeling vertroetelt. Het is hun om geen Godsbegrip te doen, ethisch of onethisch; van deze onderscheidingen hebben zij nooit vernomen. De profeten hebben de passie van den godsdienst. Maar het is niet de prostitutie van het veelgodendom die zij zoeken; zij zijn de monogamen van deze liefde, - dat is hun grootheid, dat hun oorspronkelijkheid: - monogamen, niet uit plichtgevoel of uit eerbied voor een wet, maar omdat hun passie van den godsdienst hare alles verzengende intensiteit niet zou kunnen behouden, wanneer zij hare stralen, naar de geheele oppervlakte van wereld en geschiedenis uitgezonden, niet in 
  één brandpunt vereenigen kon. Dat brandpunt is hun GodMen herinnere zich hierbij wat Sokrates zegt in een dialoog van Plato over de Schoonheid; hij zingt den lof van de mania, van den waanzin. Het is aan den waanzin, dien de Goden zenden, dat wij, volgens hem, de hoogste goederen verschuldigd zijn. In waanzin heeft de profetes van Delfi, hebben de priesteressen van Dodona, aan de staten, gelijk aan de bijzondere personen van Griekenland, belangrijke diensten bewezen, en zeer weinige diensten daarentegen, wanneer zij bij hunne zinnen waren. Sokrates beroept zich op de Ouden, die de woorden gemaakt hebben; zij, verzekert hij, hebben in de mania niets onteerends gezien; anders hadden zij zoo niet genoemd die edelste aller kunsten, die ons de toekomst ontsluiert. Manike hebben zij haar geheeten, omdat zij in den waanzin een heerlijke gaaf zagen van de Goden, en nooit had men daarvan mantike ('t grieksche woord voor de kunst der waarzeggerij) moeten maken. Neen, zegt Sokrates verder bij Plato, de ziener is geen waarzegger, is niet een man die over de vlucht der vogels en andere soortgelijke verschijnselen redeneert. De ziener heeft een hooger gaaf, want goddelijke waanzin gaat boven menschelijke wijsheid. Die waanzin heeft den profetischen geest doen ontwaken, die de stervelingen geleerd heeft, in gebeden en verzoeningen een schuilplaats te vinden tegen een vertoornde Godheid. Die waanzin bezielt den dichter, wiens zangen de dichtkunst verduisteren der verstandigen. - Deze zijde van het onderwerp is in Cicero's de Divinatione, voor het overige een onderhoudend en leerrijk geschrift, te zeer verwaarloosd, ofschoon haar te behandelen, een uitnemende konklusie zou hebben gegeven aan een werk, dat er thans geen heeft..
  
  Door deze algemeene beschouwingen heb ik mij zelven en den lezer eenigszins willen oriënteeren, nu wij, in het hart van ons onderwerp meer en meer doordringende, ten slotte die verschijnselen in 't oog vatten, die juist op de zedelijke denkbeelden der profeten betrekking hebben. Wij moeten thans weer naar de bijzonderheden terug, en kunnen onze kritiek voortzetten, nu er geen misverstand omtrent hare strekking kan zijn. De hartstocht heeft zijn eigen logika, zijne eigene wetten, en een historisch verschijnsel wil onafhankelijk van onze vaak bekrompen kategoriën begrepen worden. Maar om daartoe te geraken, moeten eerst de verschijnselen nauwkeurig beschreven worden, zoo als wij ze zien; alleen naar den indruk, dien zij op ons maken.
  Het vaak geheel ongemotiveerde van beschuldiging, bedreiging en belofte, is in het profetisme onmiskenbaar, wan-neer men niet tusschen de regels lezen wil, waar niets staat. Voor de kortheid zullen wij hier vereenigen wat, streng methodologisch genomen, nog wel gescheiden zou kunnen worden. Wij behouden de volgorde van tijd.
  Jesaja beschrijft ergens (XXIX, 10 vlgg.) zijne tijdgenooten als even weinig ontvankelijk voor de profetische prediking als iemand, die door den slaap wordt bevangen, van tijd tot tijd groote oogen opent en niets begrijpt van hetgeen men vertelt. De profetie is hun een verzegeld boek, of ook een boek in de hand van iemand, die niet lezen kan. Wij kunnen het ons volmaakt voorstellen, ook en vooral wanneer wij de profeten als boetpredikers zien optreden. Hun karakteristiek van zedelijke toestanden is vaak zoo wanhopig algemeen, dat wij ons licht de stomme verbazing kunnen denken, waarmede zij werd aangehoord. Wanneer Jesaja een geheel volk beschuldigt van schijnheilig formalisme (XXIX, 13), vraagt men, wat hem, die evenmin als iemand anders een kenner der harten was, het recht gaf tot die aanklacht en denken wij onwillekeurig aan die goede Protestanten, die het bidden der Roomschen geprevel noemen (verg. ook 1 Sam. I, 12 vlgg.). Wanneer wij Jesaja en bijna al de profeten, - want het is een staande beschuldigingZie o.a. Amos II, 6; Jesaja V, 23; Micha III, 1; Habakuk I, 4; Jeremia XXII, 13 vlgg. (Gelijk het verband in vs. 16 geheel willekeurig is, zoo zal ook wel uit tegenspoed afgeleid zijn, dat er verkrachting van recht en billijkheid had plaats gehad.), - de rechters het verdraaien van het recht, het veroordeelen van den onschuldige hooren verwijten, komt de gedachte wel eens op, of niet elke Jahvist, die een vonnis ten zijnen laste kreeg, in hun oog zulk een onschuldige zal zijn geweest; met andere woorden: naar welken objektieven maatstaf zal hunne ongunstige meening zich gevormd hebben omtrent de rechtspraak in het gemeen?Hoe zeer hartstocht zelfs in onze eeuw, zelfs bij een geschiedschrijver van beroep, het oordeel over den tegenstander vervalschen kan, heb ik doen zien in mijn opstel: Ranke en Macaulay, de Gids, Mei en Juni, 1877. Zelfs de
  legende van Jeremia (hoofdst. XXVI) heeft de herinnering aan een billijke rechtspraak moeten bewaren. - Hoeveel overdrijving verlamt niet den indruk van een boetrede als Micha VII: 2, waar gezegd wordt, dat de goedertierene vergaan is uit het land, en er niemand oprecht is onder de menschen; zij loeren al te maal op bloed; zij jagen, een iegelijk zijnen broeder met een jachtgaren; zoodat, met het oog op de algemeene verdorvenheid, dan ook eenvoudig algemeen wantrouwen wordt aanbevolen (vs. 5): ‘Gelooft een vriend niet, bewaar de deuren uws monds voor haar die in uwen schoot ligt. - Zefanja (II: 4 vlgg.) acht het niet eens noodig te zeggen, waarom hij de Filistijnen met ondergang bedreigt; ook bij Nahum (zie boven) missen wij elke zedelijke overweging bij zijne verlustiging in Ninive's val. Jeremia's eerste filippica tegen den dienst op de hoogten (III: 1 vlgg.) maakt niet de minste melding van eenig zedelijk nadeel, dat uit dien dienst voortvloeide. In de verbeelding van vele profeten was Israël oorspronkelijk een uitsluitend jahvistisch volk geweest, en van daar, dat zij Israël geregeld van de ergerlijkste ontrouw beschuldigen, zoodra zij Israël niet uitsluitend jahvistisch vinden. Die beschuldiging van ontrouw zou op zichzelve van een ethische bezorgdheid getuigen, indien zij niet op een fiktie berustte, waarvan de profeten, die haar gebruikten, zich wel bewust moeten zijn geweest, aangezien oudere profeten hen omtrent het ware, d.i. het niet-jahvistische verleden hadden ingelicht.
  Wij hebben er reeds met een woord op gewezen; maar nog eens moet ik er mijne verwondering over te kennen geven, dat prof. Kuenen het in het geheel niet noodig heeft geacht dit punt aan te roeren. Zie hier de eigenlijke kwestie: het op den eersten aanblik meest ethische in het meerendeel der profetische vermaningen is hierin gelegen, dat de profeten tot Israël zeggen: gij waart Jahveh's
  vrouw, gij zijt het feitelijk niet meer. In deze tegenstelling van: gij waart, en gij zijt niet meer, ligt hun groote kracht. Toont zij ook de diepte van hun zedelijk-godsdienstige gezindheid, welke hen in de allereerste plaats aan trouw, aan onveranderlijke liefde en beginselvastheid moest doen hechten? Ongetwijfeld; mits de tegenstelling op de geschiedenis beruste; mits dat: ‘gij waart’ niet de eigen uitvinding der profeten zij. En dit is nu juist het geval. De profeten zijn het geweest, zegt Dr. Kuenen te recht (de godsdienst van Israël Dl. I bl. 209; verg. hierboven bl. 23, 25), die Israël zijne geschiedenis hebben gegeven. De Jahveh-dienst was in den aanvang geen monotheïsme, had niets uitsluitends, en kon dat ook niet hebben. ‘Uit het Oude Testament zelf blijkt, dat de Melechdienaars zich aan de vereering van Jahveh niet onttrokken’, en, omgekeerd, dat het ‘volk van Jahveh’ in de woestijn een voorwerp hadden omgedragen, dat aan Melech was gewijd. Men herleze hier de in de laatste jaren zoo dikwerf besproken plaats Amos V, 25. 26, waarin wij het bericht vinden, dat Israël in de woestijn niet slechts den straksgenoemden Melech, maar ook Kewan (?), naar alle waarschijnlijkheid de planeet Saturnus, had vereerd. De profeet vraagt daar uitdrukkelijk, en zóo, dat hij slechts een ontkennend antwoord toont te verwachten, of de Israëlieten in de woestijn veertig jaren lang offers en gaven aan Jahveh hadden toegebracht. Het Boek Jeremia (XLIV, 17) laat de Joden in Egypte zelf zeggen, dat zij ‘en hunne vaders’ altijd de Maangodin, de Koningin des Hemels, hadden gediend. Evenzoo had Hosea verzekerd, dat Jahveh te vergeefs zijn zoon liefgehad en uit Egypte had geroepen, daar de Israëlieten destijds reeds (verg. Jeremia II, 2) gelijk later den Baäls offerden. - Hetgeen wij thans nog uit het Oude Testament gemakkelijk kunnen 
  opmaken, - Israëls oorspronkelijk polytheïsme, - kan den profeten, hun vooral, die den tempel van Salomo en de overige door hem gestichte heiligdommen (van Astoreth, Kamos en Milcam)
  voor zich hadden, - niet onbekend zijn geweest. - Eindelijk had Jeremia's eigen vraag: of ooit een volk zijne Goden veranderd had (II, 11)? hem tot nadenken, en daardoor tot een juister voorstelling van Israëls godsdienstig verleden kunnen brengen.
  Zoo was geheel dat oorspronkelijke monotheïsme, - de voornaamste drangreden bij de vermaningen der profeten, - een fiktie, terwijl men niet dan met moeite aannemen kan, dat zij er zich niet van bewust zouden geweest zijn.
  Men kan het ontstaan van die fiktie wel verklaren. Zij was het postulaat van een overtuiging, die in zeker opzicht historisch mag heeten, in zoover zij algemeen maakte hetgeen partiëel inderdaad aanwezig was geweest. Het Jahvisme was namelijk geenszins een uitvinding der profeten. Het bestond van overoude tijden. Het polytheïstisch Israël had van oudsher ook Jahveh gediend, hetzij naast andere goden, hetzij dat de Jahvehdienst meer uitsluitend de zaak was van een of meer stammen. Aangezien nu naar geheel de wereldbeschouwing der profeten het Jahvisme in het geheel nooit onder Israël bestaan zou hebben, wanneer Jahveh, de eenig ware God, zichzelf niet aan Israël had geopenbaard, zoo was in hun oog van Jahveh's zijde alles geschied wat noodig was om deze waarheid in het licht te stellen; Jahveh heeft de israëlietische natie ter vrouw genomen; een verbond, een huwelijksverbond met haar gesloten. Van hetgeen op die wijze in hun oog objektief en idealiter had plaats gehad gingen zij uit, en postuleerden nu, dat ook voor het bewustzijn van Israël zelf dat verbond weleer gesloten was, waarbij de oostersche betrekking tusschen man en vrouw hun voor den geest zweefde. Elk denkbeeld van een huwelijksverdrag, door vrijwillige toestemming der beide partijen aangegaan, moet hier op het zorgvuldigst geweerd worden. Jahveh had die vrouw genomen, en alleen op grond daarvan rustte er op die vrouw bepaalde verplichtingen, die zij niet verwaarloozen kon, zonder zich aan ontrouw schuldig te maken. Somtijds
  houden de profeten deze voorstelling streng vast en dan sluit hunne beschuldiging van ontrouw geenszins in, dat er ooit een tijd was geweest, waarin Israël uitsluitend Jahveh had gediend; integendeel, zij bevestigen dan uitdrukkelijk, dat Israël, reeds bij het sluiten van het huwelijk, vijandig ten aanzien van haren wettigen man was gezind. In dien geest spreekt Jeremia (VII, 22 vlgg.): ik heb met uwe vaderen, ten dage als ik hen uit Egypteland uitvoerde, niet gesproken, noch hun geboden van zaken des brandoffers en slachtoffers. Maar deze zaak heb ik hun geboden, zeggende: Hoort naar mijne stem... en gij zult mij tot een volk zijn, en wandelt in al den weg, dien ik u gebieden zal, opdat het u wel ga. Doch zij hebben niet gehoord noch hun oor geneigd, maar gewandeld in de raadslagen, in het goeddunken van hun boos hart; en zij zijn achterwaarts gekeerd, en niet voorwaarts; van dien dag af, dat uwe vaders uit Egypteland zijn uitgegaan tot op dezen dag, heb ik tot u gezonden alle mijne knechten... maar zij hebben naar mij niet gehoord. Evenzoo zegt Ezechiël (XX, 5 vlgg.): ‘Ten dage als ik Israël verkoos, zoo hief ik mijne hand op... en maakte mij hun in Egypteland bekend... en ik zeide tot hen: Een ieder werpe de verfoeiselen zijner oogen weg... Maar zij waren wederspannig tegen mij... niemand verliet de drekgoden van Egypte... het huis Israëls werd wederspannig tegen mij in de woestijn; zij wandelden in mijne inzettingen niet... ik zeide mijne grimmigheid te zullen uitgieten over hen in de woestijn, om hen te verdoen.’
  Maar dit in den grond der zaak echt-geschiedkundige werd dan weder uit het oog verloren; vergeten, dat Israël wel ter vrouw genomen was, maar nog nooit Jahveh als haar wettigen en eenigen man had erkend, nog nooit zonder vreemde goden geweest wasVerg. Deut. XXXII, 12. 15. 16. 19.. Uit hetgeen de joodsche
  natie had behooren te doen ontstond de fiktie van hetgeen zij eens werkelijk gedaan had, en uit de beschuldiging van ongehoorzaamheid die van ontrouw. Nooit betoonde liefde werd nu verzaakte liefde.
  Men zal toegeven, dat deze fiktie aan den ethischen indruk, dien wij van de profetische vermaningen hadden kunnen ontvangen, zeer schadelijk is. Ware Israël inderdaad afvallig geweest, de verontwaardiging der profeten zou iets veel aantrekkelijkers hebben gehad. Nu is en blijft hunne voornaamste beschuldiging ongemotiveerd en daarom ook willekeurig hard, zoodat diegenen onder hunne geestverwanten, die de fiktie niet deelden, ook een veel gunstiger oordeel velden. Een tijdgenoot van Amos en Hosea, de schrijver van Deuteronomium XXXIII, een godsdienstig man, een Jahvist gelijk de kanonieke profeten, maar die zich niet in het hoofd had gezet, dat alles in Israëls godsdienstigen toestand afval en achteruitgang was, en die dus een geheel anderen maatstaf gebruikt, is zoo goed als volkomen tevreden. De verschillende stammen gaat hij na. Israël heet hier weder Jeschurun, evenals bij Deutero-Jesaja; Levi acht op het woord van Jahveh en bewaart zijn verbond. Benjamin is Jahveh's geliefde, die in veiligheid bij hem woont. Zebulon en Issaschar offeren rechtmatige offers ook buiten den tempel. Zoo neemt hij den eenen stam na den anderen in oogenschouw, om eindelijk uit te roepen: Welgelukzalig zijt gij, o Israël! wie is u gelijk? En dat is nu hetzelfde Israël, dat Hosea een kroost der ontucht noemt! Men heeft het oordeel van Deuteronomium XXXIII naast dat der profeten oppervlakkig genoemd, en deze oppervlakkigheid daaruit afgeleid, dat de opvatting, welke die dichter zich van den Jahvehdienst gevormd had, niet zoo rein, niet zoo diep zedelijk was als de hunne. Voor de juistheid dier opvatting heeft men geen bewijs aangevoerd. Is het niet waarschijnlijker, dat de dichter tevreden was omdat hij niet droomde van den goeden ouden tijd en geen denkbeeldigen maatstaf gebruikte?
  
  Dat de profeten dit wel deden, moge voor hun diepen hartstocht pleiten, die nooit iets erkent waar hij niet alles vindt, maar het heeft zich ongetwijfeld in hunne boetredenen gewroken, die tusschen het verpletteren en liefkozen, tusschen afstooten en aanhalen van hetzelfde volk, als tusschen twee polen, blijven wanken. Het gebezigde werkwoord: aanhalen koos ik hier met opzet, omdat de straffende en zegenende Jahveh der profeten inderdaad den indruk maakt, niet van een verstandig opvoedenden vader, maar van een zenuwachtige en prikkelbare moeder, die, zonder veel pedagogische wijsheid hoewel met een goed doel, naar den indruk, naar de stemming van het oogenblik, nu eens hare kinderen uitmaakt voor al wat leelijk is en zich dan weder de liefde om het hart voelt slaan en de kinderen lokt en paait en streelt en allerlei fraais belooft. De opvoeder, die den Jahveh der profeten tot model koos, zou zich even als die Godheid over louter teleurstellingen te beklagen hebben. Nu zal Jahveh ‘zich (over Juda) ontfermen’ (Jeremia XII, 15), dan spreekt Hij: ‘ik zal niet verschoonen, noch sparen, noch mij ontfermen, dat ik hen niet zoude verderven (XIII, 14).’ Wel slaat het eerste op later tijdperk; maar indien later ontferming plaats kon grijpen, waarom dan niet vroeger? Een oogenblik nadat Hosea XIV, 1 de hoofdstad van het rijk Israël tot bekeering heeft trachten te brengen met de dreiging: ‘hare kinderen zullen verpletterd en hare zwangere vrouwen zullen opengesneden worden,’ tracht Hosea XIV, 6 het hart weer te vermurwen met de teedere belofte: ‘Ik zal Israël zijn als de dauw.’ Onmiddellijk na elkander is Efraïm ‘een domme duif’ (VII, 11), die ‘naar Egypte weer zal keeren en in Assyrië het onreine zal eten (IX, 3),’ en luidt het (XI, 8): ‘hoe zou ik U overgeven, o Efraim? Jahveh's hart is omgekeerd en zijn mededoogen ontstoken.’ - Als de 
  wijngaard (Jesaja V, 1 vlgg.), eerst met de uitnemendste zorg gekweekt, in weerwil daarvan geene goede vruchten oplevert, wordt de omheining er van afgenomen en aan elk
  vergund de gaarde plat te treden, alsof daarmee iets gewonnen ware. Het is er dan ook nog niet recht ernst mee, want Jesaja XXXI, 5 zal Jahveh Zebaoth Jerusalem reeds weer beschutten, en XXXIII, 20 zal zijn volk in een woonplaats des vredes wonen. - Ook aan Tyrus wordt Jesaja XXIII verwoesting, maar na zeventig jaren herstel voorzegd, terwijl dan in Tyrus' zedelijken toestand (zie vs. 17) toch niets veranderd zal zijn. - Maar het is inderdaad overbodige moeite, hier bewijsplaatsen aan te halen. Men zou al de profetische toespraken moeten uitschrijven.
  Wat in zeker opzicht eenheid geeft aan of althans verband brengt in die elkander zoo snel afwisselende bedreigingen en beloftenHoeveel bij die afwisseling afhangt van de stemming der profeten, en hoe zeer die stemming vaak bepaald wordt door hetgeen zij al of niet onder de oogen hadden, blijkt nog uit een paar uit dit oogpunt zeer karakteristieke plaatsen van het boek Jeremia Toen het rijk van Israël nog bestond, vonden de profeten er niets in te prijzen en werd zijn zedelijke toestand met de zwartste kleuren geschilderd (zie o.a. Hosea IV, 15 vlgg.; VII, 1 vlgg. enz.; niet minder Zacharia XI, 12 vlgg., waar de profeet zich laat afbetalen door Israël, aangezien zijn werk is afgeloopen; aan Israëls toekomst wordt gewanhoopt, de band met Juda verbroken; Micha VII, 1 vlgg., die in elk geval ook op Israël slaan). Maar nu vergelijke men de wijze, waarop over datzelfde Israël gesproken wordt een honderd jaar later: Jeremia III, 11. 12; XXIII, 13; XXXI, 18 vlgg. In deze laatste plaats o.a. vraagt Jahveh of Efraïm hem een dierbare zoon, zijn troetelkind is, dat hij nog altijd aan hem denkt; zijn ‘ingewand rommelt over hem (zie daarentegen Hosea IX, 15).’ Efraïm heeft het nooit zoo erg gemaakt als Juda. In Samaria was ongerijmdheid, maar in Jerusalem is thans afschuwelijkheid. Wij komen hier later nog op terug. Omgekeerd was voor de oudere profeten (Joël II, III; indien hij tot de IXe eeuw behoort) Jerusalem onaantastbaar, maar zie Jerem IX, 11. - Een tweede voorbeeld ontleen ik aan Jeremia XXIV verg. met Ezechiël II. Jeremia had altijd gepredikt de noodzakelijkheid en wenschelijkheid om zich aan den chaldeeuwschen koning over te geven, en het verkeerde van bij Egypte steun en schuilplaats te zoeken; maar hij had niettemin al zijne landgenooten zonder onderscheid op het ernstigst beschuldigd. Nauwlijks is echter een deel van hen naar Chaldea gedeporteerd of zij 
  zijn, zeer in strijd met de ervaring van Ezechiël, - die dan ook in hun midden verkeerde, - ‘goede, zeer goede vijgen,’ terwijl de geëmigreerden naar Egypte ‘zeer slechte vijgen’ heeten., het is een der merkwaardigste theoriën
  van de meerderheid der profeten; die theorie, volgens welke slechts een ‘overblijfsel’, een ‘Sear’ van het israëlietische volk kan en zal behouden worden.
  Die leer van het overblijfsel, - waarin men bijna een anticipatie op geestelijk gebied van het Darwinisme zou kunnen zien, - is een zeer stoute opvatting, waaraan men nauwlijks genoeg aandacht schenken kan wanneer men weten wil of de godsdienst der profeten inderdaad een ethisch monotheïsme is. Het doet mij leed, dat Prof. Kuenen haar in dit verband volstrekt niet ter sprake brengt. Men is toch zeer geneigd aan te nemen, dat een der eerste kenmerken van elke ethische beschouwing gelegen is in de erkenning en waardeering van de individueele persoonlijkheid, welke het opofferen van velen aan enkelen moeten uitsluiten. Hebben de profeten daarentegen het individueele geheel verwaarloosd, immers op geen individueel herstel, op geen individueele bekeering gehoopt of daarin de oplossing van het raadsel der israëlietische geschiedenis gezocht, dan zou men gaarne vernemen, hoe hunne beschouwing niettemin zonder eenig voorbehoud ethisch kan heeten.
  Laat ons de theorie zooveel mogelijk met de eigen woorden der profeten beschrijven.
  Teekenachtig heet het bij Amos (III, 12): ‘Gelijk een herder twee schenkelen, of een stukje van een oor uit des leeuwen muil redt, alzoo zullen de kinderen Israëls gered worden, die daar zitten te Samaria.’ Iets verder (V, 3): ‘de stad, die uitgaat met duizend, zal honderd overhouden, en die uitgaat met honderd, zal tien overhouden, in het huis Israëls.’ Nog komt Amos er op terug IX, 8 vlg.: ‘Ik zal dit zondig koningrijk van den aardbodem verdelgen; behalve dat ik het huis Jakobs niet ganschelijk zal verdelgen, spreekt Jahveh; want zie, ik geef bevel, en ik zal het huis Israëls onder al de heidenen schudden, gelijk in een zeef geschud wordt, en geen korrel zaad (?) zal er ter aarde vallen;’ hetgeen hij zelf verklaart door er
  onmiddellijk op te laten volgen: ‘Alle zondaars mijns volks zullen door 't zwaard sterven.’ Hier moet evenwel terstond bij opgemerkt worden, dat de schrijver aan deze zijne voorstelling niet onvoorwaardelijk getrouw blijft. Amos VI, 9 zegt uitdrukkelijk: zoo er tien mannen in eenig huis zullen overgelaten zijn, zullen zij sterven, hetgeen vs. 10 zeer aanschouwelijk wordt voorgesteld. Maar misschien moet dit (evenals Zefanja I, 2, 3; verg. II, 3) niet al te letterlijk, en in verband met het eerst aangehaalde worden verstaan. Want het overblijfsel zal in elk geval uiterst gering zijn; zóo gering, naar Jesaja IV, 1, dat ‘zeven vrouwen een man zullen aangrijpen, zeggende:... laat ons naar uwen naam genoemd worden, neem onze smaadheid (van ongehuwden) weg.’ (Een ander beeld vindt men X, 22.) Overeenkomstig een zekere richting in de poëtiek der profeten, worden ook hier de overblijvenden kollektief genomen, en dat begrip wordt persoonlijk gedacht onder den naam van ‘Jahveh's spruit’, die tot sieraad en heerlijkheid zal zijn (verg. VI, 13; LX, 21): een persoonsverbeelding, waartoe de destijds nog zeer jeugdige aanstaande vorst (Hizkia) misschien eenige aanleiding heeft gegeven (verg. XI, 1 vlgg.). Jesaja heeft (VII, 3) zelfs aan een zijner zonen den naam van Sear-Jasub gegeven (een overblijfsel keert weder). Slechts bij den somberen Jeremia schijnt nu en dan, onder indrukken als die hoofdst. XV ons beschreven worden, de hoop op dit overblijfsel te verflauwen (zie evenwel III. 11 vlgg.), wanneer hij (VIII, 3) zelfs door ‘het gansche overblijfsel der overgeblevenen uit dit boos geslacht’ den dood laat verkiezen boven het leven, of (XIII, 1 vlgg.) Israël hetzij Jahveh's gordel noemt, die aan den Eufraat geheel verrot, hetzij een wijnkruik, volgeschonken met Jahveh's toorn, en daarna in stukken gestooten. Minder dichterlijk, maar niet minder vertwijfelend, vergelijkt Ezechiël 
  (hoofdst. XV) Israëls lot bij dat van een hout dat verbrand wordt. Maar toch is het juist bij Jeremia (IX, 7), dat wij Israëls rampen bij een smeltkroes vergele-ken vinden, waarin Jahveh zijn volk smelt en beproeft, en dienovereenkomstig hem, den profeet zelven, bij een essayeur (VI, 27; naar verbeterde lezing of vertaling), in welke vergelijkingen althans de waarborg ligt, dat niets verloren zal gaan, wat eenigszins deugdelijk verdient te heeten. Soms laat hij zich zelfs door zijne behoefte aan volmaakt zorgvuldige schifting zoover brengen, dat hij den kern der Sear-theorie geheel verloochent, immers het beginsel op den voorgrond stelt, dat ieder loon ontvangt naar werken. In een ander verband hebben wij hierop reeds de aandacht gevestigd, en tevens gezien, dat Jeremia dat beginsel niet heeft kunnen volhouden en dus de populaire grief (XXXI, 29): de vaders hebben onrijpe druiven gegeten, en der kinderen tanden zijn stomp geworden, op den duur niet heeft kunnen ontgaan. Toch verdient het onze erkenning en waardeering, dat Jeremia althans een poging heeft aangewend om zich tot het begrip van individueele verantwoordelijkheid te verheffen, dat uitsluitend een zedelijk begrip verdient te heeten, om dit denkbeeld althans in de toekomst te doen zegevieren. Wij vinden die poging o.a. in vs. 30: een iegelijk zal om zijne ongerechtigheid sterven. Het denkbeeld van nationale strafbaarheid, van de Sear-theorie onafscheidelijk, getuigt van juister waarneming van en dieper nadenken over de werkelijkheid; dat denkbeeld te omhelzen kan van veelzijdiger ontwikkeling, immers van besef van solidariteit en van gemeenschapsgevoel getuigen, maar het denkbeeld zelf, als met alle rechtvaardigheid ook reeds vóor Kristus in strijd (zooals ook blijkt uit Jeremia's polemiek), is geen zedelijk denkbeeld. Het verheft een feit tot theorie; een zedelijk denkbeeld moet juist het omgekeerde beoogen.De toestand van het boek Jeremia 
  in aanmerking genomen, is het moeiijk te zeggen of Jeremia zichzelven gelijk gebleven is. Men zou hier anders moeten wijzen op plaatsen als het vroeger reeds aangehaalde XV, 4; op XXXIII, 15 enz
  Wat ook, afgescheiden van het denkbeeld van nationale
  strafbaarheid, de Sear-theorie belet een zedelijke leer te zijn, is het volgende. Toegegeven, dat leven en dood met godsvrucht en goddeloosheid in oorzakelijk verband staan, hoe kan dan van te voren verzekerd worden, dat het gevolg, het leven, zij het ook van enkelen, er altijd zijn zal, wanneer men natuurlijk niet weet of de oorzaak, de godsvrucht, er altijd zal zijn. Het gevolg kan men hier inderdaad slechts voorspellen, omdat en wanneer het van een geheel andere oorzaak afhangt, namelijk van een vrije beschikking Gods, dat is: van hetgeen, al wordt het genade of lankmoedigheid genoemd, zich aan elken zedelijken maatstaf onttrekt; immers, naar zulk een maatstaf beoordeeld, willekeur zou moeten heeten.
  Men heeft dan ook ten onrechte beweerd, dat ‘de beloften’, al de beloften, der profeten voorwaardelijk, dat is: afhankelijk gedacht worden van de zedelijke gesteldheid dergenen tot wie ze gericht zijn. De allervoornaamste belofte, die van het overblijfsel, is het niet altijd, niet volstrekt. Zij wortelt in Gods vrije genade. Of het een of ander bepaald gevaar zal worden afgewend, of velen dan wel weinigen zullen te loor gaan: dat hangt af van het gedrag der bedreigden; maar niet, of de naam van Israël al dan niet zal worden uitgedelgd, of er ten slotte een overblijfsel zal zijn. Daarvoor zal Jahveh zorgen, om ‘zijns naams wil’.
  Eigenaardig komt dit uit bij Ezechiël (hoofdst. V), waarvan wij reeds in het voorbijgaan spraken. De profeet neemt een scherp mes, scheert zijne haren af, verbrandt een derde, verstrooit een derde, werpt van het overschot een weinig in het vuur, na nog met een zwaard om dat overschot te hebben geslagen, om het als 't ware ten doode te wijden. Heel veel kan er dus reeds niet overschieten (vs. 1-4). Maar nu volgt de kommentaar op deze allegorische handeling, en daarin lezen wij, na vreeselijke strafbedreigingen, vs, 10: ‘Ik zal uw overblijfsel in alle winden verstrooien.’ Ja, opdat hier geen plaats voor misverstand overblijve, heet het vs. 12, met zoovele woorden: een derde deel sterft aan de pest
  een derde valt in het zwaard, een derde zal ik in alle winden verstrooien. Ziedaar dus het lot, dat Israël te wachten staat, zoolang enkel op zijn zedelijken toestand gelet wordt, op zijn niet wandelen in de inzettingen van Jahveh (vs. 7). Is dus nu elk uitzicht op de toekomst afgesneden? Men zou het meenen. Maar vs. 13 zullen er toch nog zijn, die erkennen, dat Jahveh gesproken heeft; en hoofdst. VI, 8 zegt uitdrukkelijk: ‘Ik zal nog een overblijfsel laten’. Wat staan wij hierbij stil? Het bekende hoofdst. XXXVII doet alles af. Het verplaatst ons in een vallei vol doodsbeenderen. ‘Gij, geest! blaas in deze gedooden opdat zij levend worden!’ Ziedaar het eigenlijke denkbeeld der profeten. Zoo doet Jahveh een afgesneden zaak op aardeRom. IX. 28a, naar een wel kritisch, maar niet dogmatisch onjuiste lezing; verg. Jesaja X, 23 in de grieksche vertaling.. Zoo ruischt hun profetie, die in het Nieuwe Testament zulk een machtigen weerklank vond: Uwe dooden zullen leven!Jesaja XXVI, 19b. En met volkomen recht schrijft Paulus (Rom. XI, 5): ‘Er is een overblijfsel geworden naar de verkiezing der genade’. Die theorie droeg inderdaad de geheele kalvinistische voorbeschikkingsleer in haren schoot, en wordt dan ook door volkomen dezelfde zedelijke bezwaren gedrukt (verg. inzonderheid Ezechiël XXXVI, 21-32).
  Het heeft evenwel niet aan een poging ontbroken om de Sear-theorie met het zedelijk gevoel in overeenstemming te brengen. De ‘Spruit van Jahveh’ heeft de tweede Jesaja gedacht als voortgekomen uit het zaad, gestrooid door den ‘knecht van Jahveh’ (Jesaja LII, 13 vlgg). Met andere woorden: de schrijver van dat merkwaardige hoofdstuk heeft het zóo voorgesteld, alsof er onder de overgeblevenen van Juda in Chaldea velen waren, die niet verdienden een overblijfsel te zijn, maar het toch wettig waren, omdat de straf, die zij hadden moeten dragen, gedragen was geworden door het beter deel onder de overgeblevenen, dat voor zichzelf geenerlei straf te dragen had. Zulk een plaatsvervangend lijden is evenwel geen zedelijk denkbeeld, en neemt niet
  weg, dat willekeurig onder het overblijfsel ook zulken worden opgenomen, die dit evenmin verdienen als zij, die vroeger moesten verloren gaan. De schrijver van Jesaja XL-LXVI vlgg. nam wel waar, dat de ballingen aan wie hij bezig was terugkeer te beloven, over het geheel genomen, van hunne vaderen niet verschilden, dat derhalve het zedelijk motief tot de ballingschap, zoo het ooit bestaan had, nog altijd bestond. Met den door hem waargenomen toestand van het overblijfsel geen rekening te houden, moest hem veel minder gemakkelijk vallen dan aan de vroegere profeten, die ‘het overblijfsel’ slechts in hunne verbeelding hadden aanschouwd. Toch kon er op zijn standpunt van geen herstel van Jerusalem sprake zijn, eer de schuld was afgedaan. Toen liet hij de schuld afdoen door den onschuldige, en riep allen toe, dat hun strijd vervuld, dat hun ongerechtigheid verzoend was (verg. hierboven bl. 65 vlgg.).
  Men moet evenwel toegeven, dat de profeten van dat overblijfsel van Israël nooit gedroomd zouden hebben, indien zij het zich niet als bekeerd hadden voorgesteld. Is de bekeering dus al niet de strenge voorwaarde van Israëls redding, zij is toch in elk geval een verschijnsel, dat die redding begeleidt. Ter waardeering van het ethisch gehalte van het profetisme hebben wij dus te vragen, hoe zij de bekeering, hoe zij den eisch van het zedelijk leven, hebben opgevat?
  Ook hier vestigen wij de aandacht op hetgeen bij prof. Kuenen sterker had kunnen uitkomen, of zelfs in een ander daglicht had moeten worden geplaatst.
  Het is niet genoeg, hier enkele schoone, en zelfs zeer schoone, losse zedespreuken aan te halen, die men in de heilige schriften van alle godsdiensten min of meer terug kan vinden. Dat is ook daarom niet genoeg, omdat de woorden, waarmede zedelijke eigenschappen worden aangeduid, niet overal en altijd dezelfde beteekenis hebbenHet is mij daarom onverklaarbaar, hoe zij, die een historische opvatting van den Bijbel willen bevorderen, in den laatsten tijd op het denkbeeld zijn gekomen om een anthologie van den Bijbel uit te geven..
  
  Een weg, die ons met meer zekerheid tot het doel leidt, is deze: òf de profeten, òf, waar dit niet kan, diegenen aan het werk te zien, wier karakter de goedkeuring der profeten heeft weggedragen. Behelsde het boek Jeremia wat het schijnt te behelzen: een soort van biografie, het zou hier doorloopend als bron moeten gebruikt worden. Iets beters dan deze legende bieden de geschriften der kanonieke profeten ons niet aan. Met ééne uitzondering evenwel: Jesaja XXXVI-XXXIX, nu het ons namelijk vergund is, deze hoofdstukken met een waarschijnlijk nog iets authentieker redaktie te vergelijken, die ons in het tweede Boek der Koningen werd bewaard (hoofdst. XVIII vlgg.; men kan vergelijken 2 Kronieken XXXII). Uit de genoemde hoofdstukken en uit het boek der Koningen is het ons vergund, het beeld te ontwerpen van een vorst, in de meeste opzichten naar het hart der profeten, van Hizkia. Hij is een tijdlang de gunsteling van Jahveh, en als hij ophoudt het te zijn, vernemen wij wat hem zijne bestraffing op den hals heeft gehaald. Aan hem kunnen wij dus zien, wat in het oog der profeten tot den waren Jahvist behoorde.
  Hizkia was de zoon en opvolger van Achaz. Deze Achaz was tijdgenoot van den israëlietischen koning Hosea, die na een regeering van negen jaren voor de overmacht van Assyrië bezwijken moest. Salmaneser nam Samaria in en voerde de bevolking gevankelijk weg. Eer het zoover gekomen was, had Achaz, de koning van Juda, het zijne gedaan om te verhoeden, dat gelijke ramp hem ooit van assyrische zijde trof. Door Syrië en Israël benauwd, had hij de hulp van Assyrië ingeroepen, en, om haar te verkrijgen, aan den Koning van dat land, destijds nog Tiglath-Pilezer, het zilver en het goud van den tempel zoowel als de schatten van zijn huis ten geschenke gezonden. Hij had er de nederige bede aan toegevoegd: Ik ben uw knecht en uw zoon, kom en verlos mij. Er was dus een verbond gesloten tusschen Juda en Assyrië. Maar Achaz' opvolger, Hizkia,
  van alle vrees voor Israël en Syrië door de assyrische overwinningen bevrijd, meende het zeker drukkende bondgenootschap met Assyrië niet meer te behoeven. Hij verbrak het. Dit wordt hem door den profetischen geschiedschrijver hoog aangerekend. Na vermeld te hebben, dat Hizkia ‘deed dat recht was in de oogen van Jahveh’, treedt hij in eenige bijzonderheden, die de waarheid van deze uitspraak moeten staven: Hizkia schafte af wat met den uitsluitenden dienst van Jahveh onbestaanbaar was. ‘Hij betrouwde op Jahveh, zoodat na hem zijns gelijke niet was onder alle koningen van Juda noch (onder degenen) die voor hem geweest waren... Zoo was Jahveh met hem; overal waarhenen hij uittrok, handelde hij kloekelijk: daarbij viel hij af van den koning van Assyrië, zoodat hij hem niet diende.’
  Was deze afval door de omstandigheden gewettigd, en dus voorzichtig? Deze vraag komt niet te pas. De schrijver keurt den stap des konings goed, omdat hij er het bewijs in ziet van Hizkia's godsvrucht. Hij deed ook hierin wat recht was in de oogen van Jahveh, want de koning kon geen meer doorslaand blijk geven van zijn ‘vertrouwen’ op Jahveh, van zijn ‘aankleven’ van Jahveh, dan door den steun van Assyrië te verwerpen. Dit leiden wij af uit het geheele verband, en bovendien uit de profetische zienswijze, die o.a. hare uitdrukking vindt Hosea VIII, 9. 10, waar, evenals anders afgoderij, het zoeken van vreemde hulp met den naam van ontucht gebrandmerkt wordt.
  Wat te voorzien was, gebeurt. Sanherib, koning van Assyrië, - wij blijven het verhaal van het Boek der Koningen volgen, - trekt tegen Juda op, neemt al de vaste steden van Juda in, en slaat het beleg voor Lachis, een judeesche vesting, die op den weg naar Egypte was gelegen. Men verwacht, dat Hizkia de gevolgen van zijn daad berekend, het er met Jahveh op gewaagd zal hebben, en nu moedig stand zal houden? Men vergist zich. De vrees slaat den afvalligen bondgenoot om het hart. Hij zendt terstond een
  bondgenootschap naar Lachis om op het onderdanigst Sanheribs vergiffenis af te smeeken. ‘Ik heb gezondigd, zegt de lafhartige man tot zijn vijand, keer af van mij; wat gij mij opleggen zult, zal ik dragen.’ Sanherib legt hem eene oorlogsschatting op, waarvoor Hizkia weer al het zilver en goud van den tempel, weer al de schatten van het huis des konings, dat is dus juist hetzelfde geeft, dat Achaz reeds aan Tiglath-Pilezer had gegeven. Hizkia had namelijk de posten en de deuren des tempels op nieuw laten overtrekken, en men kan aannemen, dat hij de schatkist der kroon weer had gevuld.
  De koning van Assyrië laat zich hierdoor niet vermurwen. Hij zendt een groot leger naar Jerusalem en eischt de overgave der stad in zeer smadelijke bewoordingen. Nauwelijks heeft Hizkia dat vernomen, of ‘hij scheurt zijne kleederen, bedekt zich met een zak en gaat in het huis van Jahveh.’ In dezelfde kleedij gaan eenigen van zijnentwege naar Jesaja om de voorbede van den profeet in te roepen. Jesaja aarzelt geen oogenblik. Jahveh zal Sanherib een gerucht doen hoor en, dat den assyrischen koning nopen zal den aftocht te blazen; in zijn land wedergekeerd, zal hij een gewelddadigen dood sterven.
  Op Sanheribs verzoek werd dus afwijzend beschikt, en de assyrische koning zou waarschijnlijk terstond woorden door daden hebben vervangen, indien men hem niet de tijding had gebracht, dat de koning van Ethiopië ‘uitgetogen was om tegen hem te strijden.’ Van daar een nieuw gezantschap met brieven van Sanherib, om Hizkia te bewegen tot het openen van Jerusalems poorten. Na er inzage van te hebben genomen, gaat Hizkia in den tempel en breidt die brieven uit ‘voor het aangezicht van Jahveh.’ Als had Jesaja nog geen woord van Jahveh's raadsbesluit meegedeeld, smeekt Hizkia dezen God om verlossing, Hem, Jahveh, belovende, dat dan alle koningrijken der aarde zullen weten, dat Jahveh alleen God is. Op dit gebed ontvangt hij andermaal door tusschenkomst van Jesaja de verzekering, dat
  Sanherib, na op Jahveh's bevel de vaste steden van Juda verwoest te hebben, tegen Jerusalem niets zal vermogen, ja zelfs geen pijl in de stad zal schieten noch een wal daartegen op werpen. Jahveh toch zal Jerusalem beschermen ‘om zijnentwil en om David, zijns knechts wil.’
  Ter uitvoering van deze belofte komt een engel van Jahveh en slaat in het leger van Assyrië 185.000 man, waarop Sanherib naar Nineve wederkeert om aldaar in den tempel van Nisroch gedood te worden.
  Eer deze uitredding plaats greep (zie XX, 6), werd Hizkia door een zware ziekte overvallen. Jesaja kondigt hem zelfs aan, dat hij er aan sterven zal. Maar Hizkia smeekt Jahveh, het aangezicht gekeerd naar den wand en onder een vloed van tranen, zijn oprechtheid en goed gedrag te gedenken. Onmiddellijk ontvangt Jesaja van Jahveh bevel, Hizkia mede te deelen, dat zijn doodvonnis herroepen en de oorspronkelijk vastgestelde levensduur met vijftien jaren verlengd is. De zweer, waaraan wij thans eerst vernemen dat Hizkia lijdende was, wordt door Jesaja genezen en wel door middel van een klomp vijgen, dien hij er op legt.
  Nauwlijks hersteld (vs. 12), ontvangt Hizkia een gezantschap van den koning van Babel om hem geluk te wenschen. Hij laat de gezanten al zijne schatten zien, die wij toch in assyrische handen moesten wanen, en zijn wapenhuis. Dit laatste vooral zal Jahveh's toorn hebben opgewekt, want wat heeft Jahveh's beschermeling met wapenen van doen? Hoe het zij, Jesaja komt den koning voorspellen, dat zijne zonen en zijne schatten eens naar Babel zullen worden gevoerd; op welke bedreiging Hizkia, zijne ons reeds geblekene lamzaligheid niet verloochenend, eenvoudig antwoordt: ‘Het woord van Jahveh, dat gij gesproken hebt, is goed. Ook zeide hij: Zoude het niet, naardien het vrede en waarheid in mijne dagen zijn zal?’ En dezelfde man die ‘gansch zeer geweend’ en gesmeekt had toen het zijn eigen leven gold, denkt er niet aan, Jesaja's voorbede in te roepen ten be-hoeve van zijne nazaten. Naar Jesaja XXXVIII, 14 had hij zelfs ‘gepiept als een zwaluw en gekird als een duif’ bij het naderen van den dood. Nu het zijne naneven geldt, antwoordt hij met filosofische gelatenheid: het is goed; ‘après moi le déluge’ (doch verg. Jesaja XXXIX, 8).
  Wat in dit een en ander geschiedenis mag heeten, behoeven wij hier niet te onderzoeken. Wij nemen het verhaal uitsluitend als bericht van hetgeen waarschijnlijk in het begin der zesde eeuw op profetisch standpunt voor het type van een onvergelijkbaren koning werd gehouden: een man zonder overleg vóor, zonder fierheid of moed in het gevaar, maar vol kinderlijken eerbied en vertrouwen in hetgeen de nabi hem uit naam van Jahveh komt boodschappen, welke nabi zelf met onverstoorbare kalmte allerlei dingen bevestigt, waarvan hij niets hoegenaamd weten konWanneer men, waar het de profeten geldt, den zuurdeesem der roomsche hagiografie met een zekere hoeveelheid kritiek wil verbinden, kan men er wel in slagen het verhaal zoolang te rationaliseeren tot men een slotsom als deze verkrijgt: Jesaja heeft, door zijn geloof, Juda gered.
  
  Maar ware het niet juister voor ‘geloof’ fanatisme te lezen? Wat anders toch was de overtuiging van den profeet omtrent het onaantastbare van Jerusalem? Victor Hugo heeft hetzelfde van Parijs geloofd. Zie later..
  Uit het meegedeelde blijkt reeds, dat voor de profeten volkomen vertrouwen op Jahveh onbestaanbaar is met het aanwenden van de gewone hulpmiddelen, die voor het bereiken van een doel tot 's menschen beschikking staan. Dit resultaat wordt bevestigd, door al wat wij van de profeten verder vernemen. Hoorden wij vroeger reeds met verbazing Jesaja (XXIX, 13) een geheel volk beschuldigen van het hart verre te houden van Jahveh, wij vermoeden nu uit vss. 15 en 16, dat dit oordeel was opgewekt door het drijven eener partij, welke in de politieke tijdsomstandigheden, die wij juist hebben leeren kennen, tegenover Assyrië steun wilde zoeken in een bondgenootschap met Egypte. De macht van Farao te zoeken, en niet naar Jahveh's woord te vragen,
  is XXX, 2 een en hetzelfde. De egyptische alliantie wordt niet afgekeurd, omdat Jesaja een praktischer middel aan de hand wil doen (in den zin, waarin wij dat woord thans verstaan), maar omdat, naar zijne overtuiging, Israël alleen door bekeering en rust kan behouden worden. In stilheid en vertrouwen zal Israëls sterkte zijn (XXX, 15). Op de paarden der kavalerie zullen zij slechts vluchten, wel verre van daarop, gelijk zij het hoopten, de Assyriërs te overwinnen. Het zal zelfs eene smadelijke vlucht zijn (vs. 16. 17). Welgelukzalig zijn daarentegen, die op Jahveh hopen (vs. 18). Natuurlijk, want Assur zal in onmacht vallen van vrees voor de stem van Jahveh (gelijk wij vs. 31 moeten vertalen). Reeds ziet hij den brandstapel, dien Jahveh's adem aan zal steken, en waarop Assur's koning in rook zal verdwijnen (vs. 33). Wee dus dengenen, die in Egypte om hulp aftrekken en steunen op paarden en vertrouwen op wagens en ruiters. Zij zien niet op den Heilige Israëls en zoeken Jahveh niet. Wee over hen; want de Egyptenaars zijn menschen en geen God, en (verheven woord, dat zoo geheel het stoute idealisme der profeten teekent) ‘hunne paarden zijn vleesch en geen geest (hoofdst. XXXI, 1-3).’ Egypte zal Israël niet in den steek laten uit eigen onwil of onmacht, maar omdat Jahveh dezen helper zal doen struikelen (vs. 3). Jahveh is tegenover de Assyriërs wat een jonge leeuw is tegenover een troep machtelooze herders; Jerusalem veilig onder Jahveh's hoede, gelijk kuikens onder de moedervleugelen (vs. 4. 5). Eindelijk, als om alle misverstand af te snijden: Assur zal vallen door het zwaard niet eens mans en het zwaard niet eens menschen (vs. 8).
  Wij hebben langer hierbij stil gestaan, omdat dit hoofdpunt in de ethika der profeten niet met een apologetisch of ander oogmerk verduisterd mag worden. Daar Jahveh in hun oog de eenige is, die waarlijk is, moet alles naast hem verbleeken. De diepste deemoed en onderdanigheid, die er den mensch toe brengt zich laag, zich klein, zich tot niets te maken, is daarom voor de profeten de eerste deugd, de deugd
  bij uitnemendheid, immers de voorwaarde van alle audere deugden. Druipstaarten, beven, de knieën voelen knikken in Jahveh's tegenwoordigheid, is het eerste kenmerk van den vromen man. Paarden, wagenen, steden, vestingen, rijkdom, lichaamskracht, kortom alles wat van ontplooiing van eenige praestantie getuigt, is een gruwel in het oog van der profeten God. In alles te nivelleeren heeft Hij zijn lust, aan 's menschen zelfverbrijzeling zijn welgevallen.
  Wie heeft Tyrus' val besloten? vraagt Jesaja XXIII, 8, en het antwoord luidt: Jahveh Zebaoth, opdat hij de schittering van alle sieraad treffe, om alle de heerlijksten der aarde verachtelijk te maken. Terwijl de schrijver van Zacharia XII, 9 alle heidenen, die tegen Jerusalem opkomen, door Jahveh laat verdelgen, laat hij Jahveh over Jerusalem uitstorten ‘een geest der verteedering en der smeekingen;’ evenzoo zal Jahveh, XIII, 7 vlgg, den herder slaan en de schapen verstrooien, d.i. twee deelen van de bevolking uitroeien, en het derde deel, dat dan overblijft, bestaat uit de ‘geringen,’ die nog slechts een kleine loutering zullen noodig hebben, waarna Jahveh van hen zeggen zal: het is mijn volk. - Karakteristiek is een plaats uit Ezechiël, waar Jahveh gezegd wordt de vette schapen te haten (XXXIV, 15 vlgg.; verg. Deut. XXXII, 15): ‘Ik zal mijne schapen weiden en Ik zal ze legeren... Het verlorene zal Ik zoeken en het weggedrevene zal Ik wederbrengen, en het gebrokene zal Ik verbinden, en het kranke zal Ik sterken; maar het vette en het sterke zal Ik verdelgen... Zie, Ik zal richten tusschen het vette klein vee, en tusschen het magere klein vee.’ De haat tegen het vette heeft zijn grond in de overtuiging, dat het (in den strijd om het leven) ten koste van het magere is vet geworden. De tweede Jesaja zegt (LVII, 15) met zoovele woorden in naam van Jahveh: Ik woon in de hoogte en in het heilige, en bij dien die van een verbrijzelden en nederigen geest is; evenzoo LXVI, 1 vlgg.: alzoo zegt Jahveh: De hemel is mijn
  troon en de aarde is de voetbank mijner voeten... Mijne hand heeft al deze dingen gemaakt...; maar op dezen zal ik zien: op den arme en verslagene van geest, en die voor mijn woord beeft.’ Dezelfde schrijver meldt zelfs van het ideale Israël, dat het Jahveh behaagd heeft hem te verbrijzelen (LIII, 10), en niet zonder reden is de Messias van het geestelijk Israël ‘de man der smarten’ (LIII, 3) geworden (verg. nog o.a. Zacharia IX, 9: de Koning, een Heiland, rechtvaardig, arm, rijdende op een ezel).
  Met deze beschouwingen zijn de vermaningen in overeenstemming. Gerechtigheid wordt Zefanja II, 3 zóo aanbevolen, dat wij door het parallelisme ons genoopt vinden, die deugd van deemoed niet te onderscheiden, van die nederigheid die het deel pleegt te zijn der ellendigen; waarom dan ook Zefanja III, 12 voorspelt: Ik zal in het midden van u doen overblijven een ellendig en zwak of arm volk; die zullen op den naam van Jahveh betrouwen. Van daar dan ook, dat het bevel om den verdrukte, den vreemdeling, om wees en weduw te beschermen (zie o.a. Jesaja I, 17; Jeremia VII, 6; Maleachi III, 5) zoo dikwerf wederkeert; de ellendigen zijn de gunstelingen van Jahveh. Uit dezen afkeer der profeten van alles wat zich verheft, wat uitsteekt, ontstond bij hen een zedelijk ideaal van zachtheid, van welwillendheid, van hulpvaardigheid, dat ons Ezechiël XVIII, 5 vlgg. met eenige uitvoerigheid geteekend wordt, en te meer treft en te aangenamer aandoet nu het in gemoederen van zoo forschen aanleg is ontloken. Naast die beschrijving van Ezechiël legge men de schoone beschrijving van het ware vasten Jesaja LVIII, 6 vlg. De grondslag van die humaniteit is en blijft evenwel eigen gevoel van geringheid tegenover de verpletterende grootheid van Jahveh. Van daar dan ook, dat in het zedelijk ideaal der profeten veerkracht, harmonische ontwikkeling van de vermogens der menschelijke natuur niet tot haar recht komen. De egyptische ingenieurs, - wij zagen het reeds in een ander verband, - zijn Jahveh's
  natuurlijke vijanden. Het beheerschen van de stof, het zich dienstbaar maken van de natuur, kan in den waarlijk vrome niet gedacht worden. Van een eigenlijke ethika is hier dus geen sprake. De zedelijkheid is hier het besef van eigen nietswaardigheid en van het ongerijmde, dat er in gelegen is, om onder niets dan lotgenooten elkaar door het een of ander de oogen te willen uitsteken. De hoofdsom der profetische zedeleer vinden wij nog terug bij Jakobus (vooral IV, 6-12) en wordt samengevat in dit éene woord: Gedraagt u als ellendigen (vs. 9).
  Hebben wij nu de zedelijke hoedanigheden leeren kennen, die de profeten naar alle waarschijnlijkheid hebben toegeschreven aan ‘het overblijfsel’, dat Jahveh om zichzelfs wille aan zijn volk verzekert, dan is het belangrijk na te gaan, welke toekomst aan dat overblijfsel wordt voorspeld; dubbel belangrijk, omdat die toekomst met dat karakter in meer dan éen opzicht een tegenstelling vormt.
  Die toekomst toch wordt met de gloeiendste verwen geschilderd. Herhaalde malen hooren wij de kanonieke profeten den ‘valschen’ profeten verwijten, dat zij het volk met illusiën voeden. Met betrekking tot den tijd, waarin zij leefden, volgden de kanonieke profeten dat voorbeeld zeker niet. Maar zooveel te meer, waar het volgende tijden gold. Het is ongeloofelijk, welke wissels zij op de toekomst getrokken hebben, en zoo Israël eeuwen lang de dupe is geweest van een volkstrots, waardoor het verhinderd werd zich met andere natiën te vereenzelvigen, zoo is het billijk te erkennen, dat de profeten alles hebben gedaan wat in hun vermogen was, om dat volk het geloof aan een geheel bijzondere bestemming in te prenten en een ongerijmd hoogen dunk van zichzelven te doen opvatten. Victor Hugo met zijne bijgeloovige vereering van Parijs als zetel der menschelijke beschaving en van de Franschen als de belichaming van het genie der menschheid is slechts een flauwe nabootsing van de profeten met hunne apotheose van Jerusalem en ‘het overblijfsel’.
  
  Alles wordt gezegd wat den nationalen hoogmoed streelen kanIn weerwil van Jesaja XXX, 10.. volken zijn gemeene slingersteenen, die men overal kan oprapen, Israël is een diadeem van edelgesteenten, volgens den schrijver van Zacharia IX-XI (Hoofdst. IX, 15, 16). Reeds roept hij in verrukking uit: Hoe groot zal uw geluk, hoe groot uw schoonheid wezen! Na een langdurige verwoesting zal Tyrus' handel herleven, voorspelt Jesaja XXIII. Maar die koophandel zal wezen voor hen, die voor Jahveh's aangezicht wonen, opdat zij eten tot verzadiging en schitterende kleeding hebben (vs. 18). Voor machtige naburen zal het kleine Israël eens niet onderdoen, volgens Jesaja XIX. ‘Het land van Juda zal den Egyptenaren tot een schrik zijn (vs. 17)’, maar Egypte en Assur zullen zich tot den God der Joden bekeeren (vs. 23), en dan ‘zal Israël de derde wezen met de Egyptenaren en met de Assyriërs, een zegen in het midden van het land’. De illusiën van den onbekenden schrijver van Zacharia XIV, 16 vlgg. reiken nog verder: al de overgeblevenen van al de heidenen, die tegen Jeruzalem zullen gekomen zijn, die zullen van jaar tot jaar op trekken, om aan te bidden den Koning, Jahveh Zebaoth, en om te vieren het feest der Loofhutten. ‘En het zal geschieden, zoo wie van de geslachten der aarde niet zal op trekken naar Jerusalem, om den Koning, Jahveh Zebaoth, te aanbidden, zoo zal er over hen geen zegen zijn’. Het ‘geslacht der Egyptenaren’ wordt dan verder nog afzonderlijk vermeld. Al ziet Joël niet juist al de heidenen onder de tenten van het israëlietisch loofhuttenfeest vergaderd (zie veeleer III, 2), ook hij weet Israël te beloven, dat het niet meer beschaamd zal worden in eeuwigheid (II, 26 vlg.). Elk die in Jahveh's dag Jahveh's naam zal aanroepen, zal behouden worden en te Jerusalem een onvergankelijke schuilplaats vinden (vs. 32). Was 
  Jeruzalem niettemin bezweken, het ontmoedigt Ezechiël niet, die (hoofdst. XXXVII), na een verschrikkelijke profetie
  tegen Edom, Israël durft voorspellen, dat het ‘den smaad der natiën niet meer dragen zal (vs. 15).’ - Maar dit een en ander is weinig bij het verschiet, dat de tweede Jesaja ontsluiert (LX, 9. vlgg.). De heb- en eerzucht des volks worden op het sterkst geprikkeld. De schepen van Tarsis zullen goud en zilver brengen; vreemden Jerusalems muren bouwen, koningen Israël dienen, en tot dat volk buigende komen de kinderen dergenen, die de Joden onderdrukt hebben, welke Joden Jahveh nu voortaan zal stellen tot een eeuwige heerlijkheid, een vreugde van geslachte tot geslachte. ‘Gij zult de melk der heidenen zuigen, roept de profeet zijnen medeballingen toe... Voor koper zal ik goud brengen, en voor ijzer zal ik zilver brengen... Uwe zon zal niet meer ondergaan... De dagen uwer treuring zullen een einde nemen. En uw volk zullen al te zamen rechtvaardigen zijn; zij zullen in eeuwigheid het land erfelijk bezitten... De kleinste zal tot duizend worden, en de minste tot een machtig volk.’ Toen van al dit schoons niets gekomen was, en de teruggekeerde ballingen teleurgesteld vroegen: waarin hebt gij, Jahveh, ons lief gehad? antwoordde de schrijver van het boek Maleachi (IV, 2) met nieuwe beloften: Ulieden die mijnen naam vreest, zal de zon der gerechtigheid opgaan, en er zal genezing zijn onder zijne vleugelen; en gij zult uitgaan en toenemen als mestkalveren; en gij zult de goddeloozen vertreden.’ Andermaal werd de vervulling uitgesteld. Maar gezonden zou worden ‘de profeet Elia’, ‘eer de groote en die vreeselijke dag van Jahveh komen zou.’
  Soms, gelijk men weet, vereenigden zich al die heerlijke verwachtingen op éen persoon of op een reeks van personen, op een vorst of op vorsten uit het stamhuis van David. De tijd van zulk een davidischen koning, ook vredevorst genaamd, wordt met uitdrukkingen beschreven, die nog eenig licht kunnen werpen op de uitzichten der profeten. Zacharia IX, 9 voorspelt zijn komst. Hij is rechtvaardig, nederig, gezeten op het veulen eener ezelin. Onder zijn scepter zul-len geene oorlogsmiddelen meer noodig zijn; ‘hij zal den heidenen vrede spreken.’ o Gewis; maar dit zal niet geschieden dan nadat de Joden een verdelgingsoorlog tegen hunne vijanden met goed gevolg zullen hebben gevoerd; ‘nadat ik uwe kinderen, o Zion, zal aangezet hebben tegen uwe kinderen, o Griekenland’! Bij de ideale teekening van Jeremia XI wordt dezelfde trek niet gemist. De vorst uit David's stamhuis, die de armen met gerechtigheid richten en de zachtmoedigen des lands met rechtmatigheid bestraffen zal, zal de aarde slaan met de roede zijns monds en de goddeloozen dooden met den adem zijner lippen. Dan volgt de beroemde teekening van dien idealen vredestoestand, waarin de wolf met het lam zal verkeeren, maar ter wille waarvan men niet vergeten mag, hoe partikularistisch zij gekleurd is. Voorzeker: op den ganschen berg van Jahveh's heiligheid zal men leed doen noch verderven; tusschen Efraïm en Juda zal het vrede zijn. Maar vereenigd zullen deze volken ‘den Filistijnen op den schouder vliegen tegen het Westen, te zamen die van het Oosten berooven, aan Edom en Moab hunne handen slaan’; Ammon en Egypte ontvangen insgelijks hun beurt; ook Assyrië wordt onderdanig. De volken deelen zoo weinig in den staat van geluk, die aangebroken is, dat (XII, 4) Jahveh's daden nog onder hen moeten bekend gemaakt worden. Als naar Micha V, 1 vlgg. de Heerscher uit Bethlehem Efrata voort zal komen, die zelf vrede, of in wiens tijd het vrede 
  zal zijn, dan zal de binnenlandsche rust Israël juist te krachtiger, te onoverwinnelijker maken. Het overblijfsel van Jakob zal dan zijn onder de heidenen, in het midden van vele volken (vs. 7), als een leeuw onder de beesten des wonds, (ja) ‘als een jonge leeuw onder de schaapskudden; welke, wanneer hij doorgaat, zoo vertreedt en verscheurt hij, dat niemand het redt.’ Dit blijde vooruitzicht geeft den profeet zelfs den wensch in (vs. 8): ‘dat uwe hand verhoogd zij boven uwe wederpartijders; dat al uwe vijanden uitgeroeid worden’; zoodat dan ook geheel de
  profetie des vredes besloten wordt met de bedreiging: ‘Ik zal in toorn en in grimmigheid wrake doen aan de ongehoorzame heidenen (vs. 14).’ Het is waar: elders, Zefanja (III, 9), wordt de verwachting uitgesproken, dat Jahveh reine lippen aan de volken zal geven, en men heeft daarin gelezen een voorspelling van de bekeering der heidenen. Maar heeft men niet te veel over het hoofd gezien èn hetgeen onmiddellijk voorafgaat (vs. 8): ‘Ik zal de gansche hittigheid mijns toorns over de heidenen uitstorten’, èn wat onmiddellijk volgt: ‘Zij zullen Jahveh dienen met éen rug, of met éen schouder’, welke uitdrukking schijnt in te sluiten, dat zij als onderworpelingen het juk van Jahveh zullen te dragen hebben. Het aanroepen van Jahveh's naam, in plaats van den naam hunner eigene Goden, zou dan het teeken hunner onderwerping zijn. Wanneer men aan ‘eén schouder’ die kracht niet toekent, blijft het nog altijd mogelijk, dat hier en op andere plaatsen van gelijke, schijnbaar universalistische, strekking het woord volken de stammen Israëls te kennen geeft. Zefanja III, 10 maakt het hier zelfs waarschijnlijk, in verband met vs. 6-8. Het hebreeuwsch heeft namelijk voor volken meer dan éen woord zie o.a. Deuteron. XXXII, 8. Het eerste, aldaar gebezigd, duidt in het meervoud uitsluitend de heidenen, het tweede alle bewoners der aarde, maar dan ook, - het hangt van het verband af, - alleen Israëls stammen aan. Zoo zou men Jesaja XXV, 6 vlgg. zeer wel kunnen weergeven: En Jahveh Zebaoth bereidt op dezen berg voor al de stammen Israëls een vetten maaltijd en zal (juist daardoor) den sluier en het deksel (Israëls smaadheid, vs. 8) wegnemen, dat op de heidenen rust, en hen belet Israëls waar karakter als Jahveh's gunsteling te zien. Het tweede volken in vs. 7 
  zou dan van het parallele woord natiën zijn beteekenis ontvangen. Deze exegese wordt zelfs zeer aanbevolen door vs, 10, dat wij reeds kennen. Het zou toch al te vreemd zijn Moab, eene der natiën, in éen adem te beloven, dat het zal
  aanzitten aan een vetten maaltijd en dat het zal verdorscht worden gelijk het stroo verdorscht wordt in het vuilste water. Naar het mij voorkomt, hebben de profetische verwachtingen zich nooit verder uitgestrekt dan tot dat zoeken, dat smeekend aanroepen van Jahveh, dat grijpen van den slip van Israël, dat Zacharia VIII, 20-23 wordt voorzegd (Matth. XV, 26 wordt bij de gewone exegese van Jesaja XXV, 6 ook al te onbegrijpelijk), en dat altijd een ondergeschikten toestand onderstelt. Op dezen regel maakt de tweede Jesaja eene uitzondering, gelijk ons hierboven uit het verslag van Dr. Kuenens werk reeds gebleken is.
  Onze beoordeelende aanvulling van dat werk spoedt ten einde. Maar zij mag het niet bereiken, eer wij ten slotte nog een verschijnsel in het profetisme hebben toegelicht, dat bij den hoogleeraar meer op den voorgrond had kunnen treden, en dat wij voor het slot hebben bewaard, omdat het veelzins de verklaring behelst van de overige verschijnselen, waarop wij achtereenvolgens de aandacht hebben gevestigd. Ik bedoel een zekere zijde van de profetische denkbeelden omtrent God.
  Prof. Kuenen heeft zich beijverd om vooral die zijde van de theologie der profeten in het licht te stellen, die hem het recht kon geven om hunne theologie te doopen met den naam van ethisch monotheïsme. Het door hem aangevoerde mag zeker in geenen deele verwaarloosd worden, waar het ons te doen is om de volledige kennis van den God, dien de profeten hebben gepredikt. Maar ik geloof niet, dat men langs dien weg het best de trekken vindt, welke den hoofdindruk verklaren, dien de God der profeten op ons maakt. Het woord ethisch wekt de gedachte op aan een betrekking hetzij van individuen tot andere individuen, hetzij van éen persoon tot een zekeren maatstaf van handelen. Prof. Kuenen wil het opkomen van die gedachte ook zoo weinig verhinderen, dat hij ergens schrijft (Dl. II, blz. 82 vlg.): ‘De inhoud der voorzeggingen wordt bepaald door de voorstellin-gen, die de profeet zich heeft gevormd van Jahveh's wezen en eigenschappen. Hoe zou het anders kunnen zijn? Jahveh kan niets doen, dat met zijn wezen strijdt; maar ook omgekeerd, hij moet doen wat uit zijn wezen voortvloeit. Ziedaar stellingen, die ieder geloovige beamen zal, waarmede ongetwijfeld ook de profeten hebben ingestemd.’ Wat Dr. Kuenen hier een axioma noemt, is in mijn oog zeer betwistbaar. Het ethische in het algemeen wordt hier zeer juist omschreven: het hebben van een karakter en het onverbiddelijk handelen naar dat karakter. Maar juist daarom meen ik de samenvoeging: ethisch monotheïsme te moeten wraken. Heeft Jahveh een wezen, een natuur, een karakter? of is Hij de vrijmacht zelve? Aan de beantwoording van die vraag willen wij nu onze krachten beproeven, waarbij alleen het karakteristieke in aanmerking komt. De methode van mijn onderzoek is hier deze: Wij trachten kenmerkende uitspraken omtrent Jahveh te verzamelen; dan, voor zooveel noodig, na te gaan of hetgeen Jahveh volgens die uitspraken geacht moet worden te doen, zich uit een bepaalde natuur, 
  of uit een bepaald karakter laat afleiden, om, bijaldien deze vraag ontkennend beantwoord moet worden, te besluiten dat naar zulk een eenheid van natuur en karakter niet mag worden gezocht, wanneer wij aan de profeten althans niet iets op willen dringen, dat hun vreemd is.
  Wat wordt Jahveh dus volgens de kanonieke profeten geacht te doen?
  ‘Maak het hart dezes volks vet, gelast Jahveh (Jesaja VI, 10 vlg.) zijn profeet bij het begin van 's profeten werkzaamheidUit hoofde van dat bevel neemt Dr. Kuenen in zijn Onderzoek aan, dat Jesaja zijn visioen onder den in ruk van latere ervaring heeft gekleurd. Maar is dat niet louter apriorisme? Verg. Matth XIII, 15., en maak hunne ooren zwaar, en sluit hunne oogen, opdat het niet zie met zijne oogen, noch met zijne ooren hoore, noch met zijn hart versta, noch zich bekeere en hij het geneze... Totdat de steden verwoest worden, zoodat er
  geen inwoner zij.’ Het is dus Jahveh, die het hart der Israëlieten verhardt. Wij hebben er weldra een proeve van.
  De verbonden koningen van Efraim en Syrië trekken op tegen Jerusalem tot groote ontsteltenis van Juda's koning Achaz, die hulp wil zoeken bij Assyrië. Jesaja keurt dit af en heeft Achaz reeds eens verzekerd, dat hulp te zoeken overbodig is, aangezien de aanslag der verbonden koningen mislukken moet. Als Achaz stand houdt door op deze belofte van Jahveh te vertrouwen, zal hij in stand blijven. Daarop biedt de profeet zelfs aan, hem een teeken tot onderpand te geven. Zelf mag hij het teeken kiezen. Achaz weigert dit te doen. En de profeet schijnt dit op te vatten als de bedekte verklaring: ik houd mij met uwe beloften niet op; ik doe wat raadzaam is. De koning kon dan ook zeker vrij wat beter beoordeelen wat raadzaam was dan zijn dweepzuchtige nabi. Jesaja herhaalt nu zijne voorspelling omtrent het spoedig aftrekken van het syro-israëlietische leger, maar voegt er in éen adem bij, dat Judea het tooneel zal worden van een strijd tusschen Assyrië en Egypte, die sedert lang niet gekende ellende over het volk brengen moet. Jahveh zal daartoe de vliegen lokken van Egypte en de bijen van Assur. - Waarom Jahveh dat doen zal, blijft geheel onverklaard. Jahveh antwoordt ook hier niet van zijne daden, tenzij dan, dat wij de beweegreden van de straf juist moeten vinden in Achaz' zoeken van buitenlandsche hulp. Het brengt ons niet veel verder. Want een God, die Assyrië en Egypte met elkander laat oorlogen, omdat Juda niet op Hem heeft vertrouwd, bestuurt niet de wereldgeschiedenis in overeenstemming met zijn wezen, maar naar voorkomende omstandigheden. En wat kan hier bovendien Achaz' schuld zijn? Behoorde hij niet tot die Israëlieten, wier hart Jahveh voorspeld had te zullen verharden?
  Wij weten reeds, dat het verbond met Assyrië werd gesloten. Achaz wordt schatplichtig aan den koning van dat land en alles zou waarschijnlijk naar wensch zijn gegaan, indien Hizkia niet tot de politiek der vromen was terugge-keerd. Misschien op aanraden van Jesaja, in elk geval volkomen in den geest van dien profeet, zegt hij den assyrischen koning de schatplichtigheid ter kwader ure op. De gevolgen blijven niet achter. Sanherib valt in Judea. Maar verder dan de sterke steden van Judea mag hij, volgens Jesaja X, niet komen. Hij trekt tot voor Jerusalem, maar wrordt onder de muren van die stad gestuit in zijn vaart. Zoo heeft het Jahveh besloten. Waarom? Omdat Jahveh nu eens wel die vaste steden en niet Zion den Assyriër wil prijsgeven; hetgeen dan zoo wordt uitgedrukt; Assyrië heeft vergeten, dat het (X, 15) slechts de bijl, de zaag, de stok van Jahveh was, en daarom moet Assyrië vernederd worden. Hoe Assyrië dit wel had kunnen bedenken; hoe het bij Assyrië op had kunnen komen, dat het slechts voor Jahveh werkte, wordt ons niet meegedeeld. Wij behoeven er ook niet naar te vragen. Die reden is natuurlijk geen reden; en de waarheid: dat er geen reden is; dat ik een bijl opnemen en wegwerpen kan naar goedvinden en aan mijn bijl geen rekenschap schuldig ben. Men gevoelt hier levendig het misplaatste van elken ethischen maatstaf. Het is bijna ongerijmd te zeggen: uit Jahveh's wezen vloeit voort, dat Assyrië Judea op het hevigst teistere en voor Jerusalem bezwijke; op het einde van de achtste eeuw kan, zonder dat Jahveh zijn natuur verloochent, aan Sanherib niet vergund worden wat in het begin der zesde eeuw aan Nebucadrezar wel veroorloofd werd. Het is een kwestie van dagteekening, die toch moeilijk met Gods onveranderlijk wezen kan samenhangen. Een datum moet uit den aard der zaak altijd bepaald worden door willekeur of door opportuniteit.
  Dat beeld van bijl, zaag of stok leert ons zeer veel omtrent de profetische opvatting van Jahveh's wezen, vooral omdat het niet op zichzelf staat. Jesaja XXX, 27 vlgg. vernemen wij juist, hoe Jahveh uitgaat om Assyrië te straffen. Jahveh komt van verre: zijne neusgaten branden, zijne lippen zijn vol gramschap, zijn tong is als een verterend
  vuur, zijn adem als een gezwollen stroom. Hij schudt de natiën door elkander. - Op een wolk daalt hij neder tegen Egypte (Jesaja XIX, I vlgg.) en ontsteekt, omdat het hem goeddunkt, een vreeselijken burgerkrijg onder de Egyptenaren, en schenkt hun vorsten een tuimelgeest in, zoodat zij Egypte als een dronkaard zich doen wentelen in zijn onreinheid. En dat alles, zonder dat er eenig motief voor opgegeven wordt, waardoor het dan ook mogelijk is, dat onmiddellijk daarop de hoogste welwillendheid door Jahveh wordt betoond, die besluit, dat er in dat land juist vijf steden zullen zijn, die hebreeuwsch mogen spreken en zweren bij Jahveh's naam (indien vs. 18 althans echt is). - In denzelfden geest laat Micha (IV, 12 vlgg.) Jahveh de heidenen verzamelen als garven tot den dorschvloer, en Israël opwekken om vele volken te verpletteren, waarmee het, in een ander verband reeds besproken, vs. 14 van hoofdst. V geheel overeenstemt.
  Nooit heeft een God met meer hooghartigheid gesproken dan Jahveh. Hij legt zijn haak in den neus van Assyrië (Jesaja XXXVII, 29; verg. XXX, 28). Tot menschen en dingen richt hij zich met een korte, veerkrachtige uitdrukking (cavalièrement, zou men bijna zeggen), die ik geen kans zie om in het hollandsch weer te geven (wij wezen reeds op Nahum III, 5; verg. II, 13). Met een soevereine verachting van de wetten van goeden smaak en betamelijkheid, die aan het onbewuste in de natuur herinnert, geeft hij, zij het ook symbolische, bevelen (Hosea, Jesaja); maakt hij allerlei toespelingen; treedt hij in allerlei bijzonderheden (Ezechiël), en bezigt Hij een taal welker realisme elk die hebreeuwsch verstaat ook ten aanzien eener zekere nieuwere letterkunde bewijst, dat er inderdaad niets nieuws onder de zon is. - Hij handelt naar de strengste wet der wedervergelding. Hebben die van Tyrus en Sidon de inwoners van Judea en Jerusalem aan de Grieken verkocht, Jahveh zal de zonen en dochteren van Tyrus en Sidon aan Juda verkoopen (Joel III, 6. 8). Heeft Damaskus Gilead verwoest, Jahveh zal Syrië verwoes-ten (Amos I, 3 vlgg.); heeft Moab de beenderen van den koning van Edom verbrand, Jahveh zal een vuur zenden in Moab (Amos II, 1 vlg.), hetgeen Hem niet verhindert zich aan Joël te openbaren als een God, genadig en barmhartig, langmoedig en groot van goedertierenheid (II, 13; men verg. een plaats als Jes. XL, 11). Zelf heeft Hij het recht te doen wat Hij anderen verwijt. Zondigen de Israëlieten door voor weduwen en weezen niet te zorgen (Jesaja I, 17; X, 2 en elders), zoodra Jahveh's raadsbesluit het medebrengt worden de weduwen en weezen door Jahveh meedoogenloos prijsgegeven (Jesaja IX, 16), met de goedkoope verzekering, dat zij al te zamen huichelaars (of goddeloozen)Al is de Statenvertaling hier minder juist, aan gannef herinnert het woord, en later 
  heeft het toch de beteekenis van huichelaar gekregen. en boosdoeners zijn geworden (waarvan de profeet natuurlijk niets kon weten), maar inderdaad van wege de verbolgenheid van Jahveh (vs. 18), die dat Efraïm, dat Juda den oorlog had aangedaan, wil laten ‘opeten’, opeten in zijn geheel (vs. 11) door Assyriërs, Arameërs en Filistijnen, zoo als dat dan ook op de radikaalste wijze heeft plaats gehad; welk een en ander Jahveh niet belet om, - als het reeds lang te laat is! - dat ‘opgegeten’ Israël bij monde van Jeremia toe te roepen: Ik ben goedertieren; ik zal den toorn niet in eeuwigheid behouden (III, 12), ja van achteren te zeggenZie boven blz. 119., dat Efraïms overtredingen niets ernstigers waren dan verkeerdheden, waartoe dat volk zich had laten ‘verleiden’ door hetgeen in hunne profeten, - afschuwelijkheid? o neen! - slechts ongerijmdheid was (XXIII, 13, 14). Het volk, welks weezen en weduwen zelfs huichelaars en boosdoeners waren, blijkt nu een groep te zijn geweest van menschen door zotte nabi's misleid. Hun nakroost, van welks zedelijken toestand wij inmiddels niets hebben vernomen, om de goede reden, dat Jeremia er zelf
  niets van wist, is nu een kudde (Hoofdst. XXXI), - daaronder blinden en lammen, - die Jahveh aanvoert. Zij komen met groot geween. Efraim is nu zijn oudste zoon. Rachel is gestegen uit haar graf om hare kinderen te zoeken en weigert zich te laten troosten, totdat Jahveh zelf aan de weenende moeder belooft haar kroost terug te zullen geven. Jahveh heeft dan nu ook eerst het rechte oog op Efraïms zonde gekregen. Het volk van goddeloozen en boosdoeners was - een wat weelderig springin'tveld (vs. 18). Maar Jahveh's ‘troetelkind’ is tam geworden, en Jahveh's ‘ingewand rommelt over hem’. Jammer slechts, dat het reeds voor goed ‘opgegeten’ was en bleef. - Dit alles is zeer menschelijk en tot op zekere hoogte beminnelijk als men wil; maar, objektief genomen, is het toch niets dan willekeur, vrijmacht. Had Jeremia zich om een wezen, een natuur van God bekommerd, hij zou zijne restrospektieve, en, als Jesaja gelijk had, fantastische en sentimenteele beschouwing van Efraïms vroegeren toestand niet in de plaats hebben gesteld van hetgeen hij bij een tijdgenoot daaromtrent kon vinden. - In elk geval: zoo deze mijne waardeering van het verband tusschen Jesaja IX en Jeremia XXIII, XXXI blijken moest niet juist te zijn, waarom is de geleerde, die ons van het ethisch monotheïsme der profeten overtuigen wilde, een verschijnsel stilzwijgend voorbijgegaan, dat ook wel voor anderen buiten mij een struikelblok zal zijn?
  Zoo is het Jahveh die verwerpt en aanneemt, verstoot en zich ontfermt, alleen om zijns naams wil (Ezechiël XX, 9), zonder dat het den mensch gegund wordt, zijne beweegredenen te peilen of zelfs daarnaar te vragen. Nu eens verklaart Hij, dat zijne ziel de nieuwe maanden, de gezette hoogtijden, ja, de sabbaten niet lijden mag (Jesaja I, 13. 14); dan laat hij een anderen profeet verkondigen, dat het eeuwig lot van Jerusalem daarvan afhangt, of iemand een last draagt door de poort op den sabbatdag en allen den sabbatdag heiligen en geen werk alsdan verrichten (Jeremia
  XVII, 21 vlgg.) verg. Ezechiël XX, 23. 24. Het mag ons niet bevreemden. Jahveh wordt te recht vergeleken bij een pottebakker: ‘het vat, dat hij maakte, werd verdorven; toen maakte hij van dat leem weder een ander vat, gelijk het recht was in de oogen des pottebakkers te maken’. Ook wordt de parabel uitgelegd. ‘Toen geschiedde Jahveh's woord tot mij, zeggende: Zal ik ulieden niet kunnen doen, gelijk deze pottebakker, o huis Israëls; zie, gelijk leem in de hand des pottebakkers, al zoo zijt gij lieden in mijne hand (Jeremia XVIII, 1-6). Wel doet dan de profeet in de onmiddellijk hierop volgende afdeeling een poging om Jahveh's handeling voor te stellen als zich richtende naar 's menschen gedrag, maar zijn eigen parabel heeft die poging van te voren verijdeld, en wij weten reeds, dat hij XV, 4 aan de beschouwing van XVIII, 7 vlgg. niet getrouw blijft. - De geboden van Jahveh gaan ook nooit van een zedelijke drangreden of aanbeveling vergezeld. Het goede is goed omdat Hij het wil; het kwade kwaad omdat Hij het afkeurt. Menschenoffers bijv. worden herhaaldelijk gelaakt, maar op zeer karakteristieke wijze. Jeremia XIX, 5 wordt er over geklaagd, dat de inwoners van Jerusalem hunne zonen met vuur verbranden ter vervulling van een vermeenden godsdienstigen plicht. Op het onmenschelijke van deze gewoonte wordt met geen enkel woord de aandacht gevestigd, maar wel gezegd: ‘Ik heb (dat verbranden van kinderen) niet geboden. Ik heb het niet gesproken; het is in mijn hart niet opgekomen’. Alsof dit in het hart van een ‘ethischen’ God wel had kunnen opkomen. Jeremia VII, 31 en XXXII, 35 vindt men hetzelfde terug. - Kwaad en goed is eene onderscheiding, in de menschenwereld op hare plaats, maar die niet voor Hem kan toegelaten worden, die de eenige oorzaak is van alle dingen; die elk kwaad doet dat in de stad gebeurt (Amos III, 6); die (Ezechiël XIV, 7 vlgg.) deze merkwaardige verklaring omtrent 
  zichzelven aflegt: ‘Want ieder man uit het huis Israëls en uit
  den vreemdeling, die in Israël verkeert, die zich van achter mij afscheidt... en tot den profeet komt, om mij door hem te vragen: Ik ben Jahveh; hem zal geantwoord worden door mij: - ‘Ik zal hen uitroeien... Als nu een profeet overreed zal zijn en iets gesproken zal hebben, Ik, Jahveh, heb dien profeet overreed’; m.a.w. raadpleegt een afgodendienaar den nabi van Jahveh, dan zal Jahveh zelf hem bij monde van dien nabi misleiden en daarenboven dien nabi straffen. 1 Kon. XXII, 19 vlgg. geeft den kommentaar op deze verklaring: Jahveh, gezeten op zijn troon, van het hemelsch heir omgeven, vraagt wie Achab overreden zal om op te trekken en te vallen te Ramoth in Gilead. Een geest biedt zich aan en zegt vs. 22: ik zal uitgaan, en een leugengeest zijn in den mond van alle zijne profeten. En Jahveh zeide: doe alzoo. Dit kondigt Micha b. Jimla aan, waarop Zedekia, de zoon van Kenaäna, dien profeet een slag in het aangezicht geeft, hetgeen men niet verontschuldigen, maar begrijpen kan. Voor dit zenden van den leugengeest doet Ezechiël XXX, 12 nauwlijks onder, waar Jahveh de Egyptenaren verkoopt in de hand der boozen. Het is zijn recht, zijne macht en grootheid te openbaren zoo als Hij het goedvindt. Ezechiël (XXXVIII vlgg.) voorziet, na het herstel van de joodsche theokratie, een laatste, groote krisis. Wel zijn Israëls naaste vijanden verslagen, maar de veiligheid, die in hfdst. XXXVII Israël werd toegezegd, zal het niet kunnen genieten, wanneer ook de verder afgelegene volken, van wie Ezechiël slechts een zeer weinig bepaalde voorstelling heeft en wier zedelijken toestand hij dus niet kent, wanneer ook zij niet tot volledige onderwerping zijn gebracht. Zij moeten dus allen ergens verzameld worden: Perzen, Mooren, Puteërs, Gomer en al zijne benden, het huis van Togarma enz. In het laatst der jaren trekken zij onder Gog, den hoofd vorst van Mesech en Tubal, op; ‘zij rijden op 
  paarden, een groote menigte en een machtig heir.’ Zij trekken op, maar het is inderdaad Jahveh die hen aanvoert tegen Palestina, want lang te vo-ren heeft Jahveh hunne aankomst door de profeten doen voorspellen. Daar naderen zij de grenzen van het Heilige Land. ‘Zijt gij het, Gog, roept Jahveh hun toe, van welken Ik in verleden dagen gesproken heb, dat Ik u tegen de Israëlieten zou aanvoeren?’ Zij overschrijden de grenzen. Jahveh's ‘grimmigheid komt op in zijn neus.’. ‘Want, vs. 19 vlgg., Ik heb gesproken in mijnen ijver, in het vuur mijner verbolgenheid: zoo er niet, te dien dage, een groot beven zal zijn in het land Israëls, zoodat van mijn aangezicht beven zullen de visschen der zee, en het gevogelte des hemels, en het gedierte des velds, en al het kruipende gedierte dat op het aardrijk kruipt, en alle menschen, die op den aardbodem zijn; en de bergen zullen nedergeworpen worden en de sterke plaatsen zullen nedervallen... Want Ik zal het zwaard over hem roepen, spreekt de Heer Jahveh; het zwaard van een ieder zal tegen zijn broeder zijn. En Ik zal met hem rechten door pest en door bloed; en Ik zal een overstelpenden plasregen en groote hagelsteenen, vuur en zwavel regenen op hem en op zijne benden, en op de vele volken die met hem zullen zijn. Alzoo zal Ik mij groot maken, en mij heiligen, en bekend worden voor de oogen van vele heidenen; en zij zullen weten, dat Ik Jahveh ben!’ Voeg daarbij dat, naar luid van hoofdst. XXXIX, 11, Gog en zijne gansche menigte hun grafstede vindt in Israël ten dage als Jahveh verheerlijkt zal zijn, dan kan er omtrent de slot-apotheose van de wereldgeschiedenis moeilijk meer misverstand bestaan, en dan zal tevens moeten worden toegegeven, dat hier een zeer belangrijke daad van Jahveh minder uit het wezen van die Godheid afgeleid, dan wel door nationalen trots en haat geëischt wordt, welke eisch bevrediging verlangt zelfs in weerwil van al 
  hetgeen bij wijlen omtrent Gods barmhartigheid verzekerd en ook ten deele aan de heidenen beloofd was. Bij Ezechiël hebben hier die beloften voor de akeligste bedreigingen plaats gemaakt. Bedenkt men, dat Ezechiël, naar de beschrijving van Prof. Kuenen, ‘niet een man van
  sterke indrukken of oogenblikkelijke inspiratiën was, maar eene reflecteerende natuur; meer een geleerde dan een enthusiast, veeleer schrijver dan sprekerOnderzoek, Dl. II, bl. 303.,’ zoo moet natuurlijk aan zijne beschrijving van Jahveh's gastmaal, aan het slot van Ezechiël XXXIX, te grooter gewicht worden toegekend. Jahveh noodigt Israël uit: ‘Vergadert u en komt aan, verzamelt u van rondom, tot mijn slachtoffer (van Gog en zijne menigte) op de bergen Israëls (verg. Jesaja XXV, 6). Het vleesch der helden zult gij eten en het bloed van de vorsten der aarde drinken;... gij zult het vette eten tot verzadiging toe, en bloed drinken tot dronkenschap toe; van mijn slachtoffer dat ik voor u geslacht heb. En gij zult verzadigd worden aan mijne tafel van helden en alle krijgslieden!’ Ziedaar hoe ‘een reflecteerende natuur’ onder de profeten Jahveh zijne eer laat handhaven te midden van de heidenen. - Het is dezelfde, die Jahveh Egypte ter plundering laat overgeven aan Nebucadrezar om de eenvoudige reden, dat hij voor Tyrus de gelegenheid daartoe gemist had. Zijn plundering moet Nebucadrezar op alle manieren hebben (XXIX, 18-20). Met deze vriendelijkheid voor den Babyloniër aan het begin vergelijke men dan weer de woede tegen den Babyloniër aan het einde der ballingschap (zie bijv. Jesaja XIII, 1-XIV, 23, Jeremia, L, LI) en de ophemeling van Cyrus, die den Babyloniër komt verslaan.
  Ons onderzoek is afgeloopen. De slotsom behoeft nauwelijks meer te worden opgemaakt. Een karakter, dat zooveel tegenstrijdigs vereenigt, is geen karakter; een wezen, dat zoovele eigenschappen heeft, die elkander uitsluiten, is geen wezen. De Jahveh der profeten kan ook geen bepaalde natuur hebben, omdat hij het postulaat is van geheel het denken en gevoelen van menschen, wier hersenen op het zonderlingst georganiseerd, wier zenuwen in de hoogste mate prikkelbaar waren, en wier stemming dus van allerlei in-drukken afhing. Zij hadden zich niet eerst een voorstelling van Jahveh's wezen gemaakt om daarna, in verband met de tijdsomstandigheden en met Israëls zedelijken toestand, uit die voorstelling af te leiden wat telkens gebeuren moest. Deze opvatting kan althans niet zonder groot voorbehoud worden overgenomen. Zij schrijft den profeten een soort en mate van overleg toe, die de verschijnselen niet toelaten te onderstellen. De profeten hadden natuurlijk een doel, maar gelijk zij het niet door redeneering gevonden hadden, hebben zij even zoo verzuimd zich van de middelen om dat doel te bereiken altijd behoorlijk rekenschap te geven, en daarom nooit een enkel middel methodisch kunnen toepassen. Het woord, dat op een gegeven oogenblik of in een gegeven tijdvak hun toescheen geschikt te zijn om hun volk voor dat doel te winnen, dat woord hebben zij telkens uitgesproken zonder te vragen of hunne verschillende woorden en beschouwingen in onderling verband met elkander konden worden gebracht. Van daar, dat elke poging mislukken moet om hunne werkzaamheid met éene enkele uitdrukking te kenschetsen; van daar evenwel ook, dat men moeilijk éene uitdrukking kan vinden om hunne werkzaamheid te kenschetsen, die niet meer of minder waarheid behelst. Beweert men, dat zij vaak hunne beloften en bedreigingen aan zedelijke voorwaarden hebben vastgeknoopt, men spreekt de waarheid, mits men er terstond op late volgen, dat zij het ook vaak niet 
  hebben gedaan. Laat men de profeten hunne opvatting van hetgeen de toekomst moest brengen, afleiden uit hunne opvatting van Jahveh's eigenschappen, men bedriegt zich niet, mits men er bijvoege, dat zij ook dikwerf hunne opvatting van Jahveh's eigenschappen gewijzigd hebben naar hetgeen zij aangaande het toekomstige hoopten of vreesden. Noemt men hen streng zedelijk in hunne eischen, men mag en moet het doen, maar zich geenszins daardoor het recht laten ontnemen om sommige hunner uitingen hoogst willekeurig te noemen.