text: Cap.III. Van 't leven en de gewoonten der Yslanders.
  MEn vindt drie Staten van menschen, die in dit Eylandt van eenighe achtingh en aensien zijn. Wat het gemeen volck aengaet, dat begeeft sich om sijn armoede in dienstbaerheydt by de rijcken, en dit om de schepen, daer meê sy visschen, van hen te verkrijghen. De voornaemsten van de genen, die onder hen in achtingh zijn, worden Lochmaders, dat is Rechtslieden, genoemt, want Loch is by hen soo veel, als recht te segghen. 't Ghetal van desen is heel groot, schoon 'er niet meer dan twaelf jarelijcks zijn, die 't recht spreecken, en die van alle menschen ghevolght worden. d'Andere Staet bestaet in de geenen, die sy Bonden noemen, en die in plaets van d'Edeldom ghehouden worden. Maer de ghenen van hen, die de meeste schepen en vee besitten, heeft de meeste visschers en ondersaten. De derde Staet bestaet in de Bisschoppen, en Dienaers des Woordts. Hun ghetal in dit Eylandt is groot, en hun voorrecht is dat sommighen van hen van alle schattinghen vry zijn.
  	d'Yslanders zijn hoovaerdigh en opgeblasen,
  
  voornamelijck om de sterckheydt des lichaems, daer meê sommighen begaeft zijn. Ick heb een Yslander ghesien, die een volle ton Hamburgher bier aen sijn mondt sette, en daer uyt, als uyt een kan, dronck.
  	De mannen en vrouwen hebben beyde eenderhande kleedingh, ja soo, dat men naeuwelijcks kan kennen of 't een man of een vrouw is. Men vindt daer gheen Lijnwaedt, dan 't geen, 't welck van d'onsen daer gebraght wordt. De vrouwen zijn 'er seer schoon, maer niet opghepronckt en gheçiert.
  	Al d'Yslanders zijn tot waengheloovigheden seer gheneghen, en hebben seeckere duyvels tot huysvrienden. Sy achten de geenen alleen geluckigh in 't visschen, die in de nacht, en dat noch van de duyvel, daer toe opgheweckt worden. En hoe wel de Dienaers des Woordts alle naerstigheydt aenwenden, om hen van dese gruwelen af te trecken, soo is echter dit waengheloof soo diep inghewortelt, dat sy geen onderwijs en vermaningh aennemen. Ja sy, van de duyvel gheholpen, beloven, als men geldt aen hen gheeft, goede windt aen de geenen, van de welcken sy dat ontfanghen, en voldoen oock hier in hun belofte, ghelijck ick hier na verhalen sal, en ghelijck Olaus de Groot in sijn derde Boeck van de Finlanders spreeckt. Wyders, sy konnen, als het goede windt is, de schepen soo betooveren, dat sy niet voort konnen komen. Seecker, een groot wonder dat de duyvel dus met hen speelt, die oock aen hen een middel, om de schepen stil te houden, ghegeven heeft. Maer hier teghen moet men nemen het afscheytsel van een dochter, die maeght is, en daer meê het voorste deel, en eenighe plancken bestrijcken: en door dese stanck wordt de duyvel verjaeght, ghelijck men by ervarentheydt bevonden heeft.
  
  	d'Ouders leeren hun soonen, als sy noch jongh zijn, lesen, en onderwysen hen in de rechten van 't landt: in voeghen dat 'er weynigh ghevonden worden, die niet konnen lesen. Veel vrouwen ghebruycken in 't schryven soodanighe letteren, gelijck wy. Sy hebben oock noch andere letteren, daer meê sy gheele woorden bedieden. Doch dese woorden konnen niet, of seer qualijck, met onse letteren gheschreven worden. Sy leeren van hun jeucht aen het visschen, daer in sy hun geheel leven besteden. Sy geneeren sich niet met de landtbou, en hebben geen ackers. Hun spijs is Visch, varsche Melck en Kaes. Sy nuttigen, in plaets van Broodt, Visschen, die met steenen gheklopt zijn; en hun dranck is Water, of Wey. Sy leven veel jaren, sonder gheneesmeester te gebruycken, en veel komen tot d'ouderdom van hondert en vijftigh jaren. Ick heb een man gesien, die, ghelijck hy seyde, twee hondert jaren out was. Olaus de Groot seght in sijn twintighste Boeck, dat d'Yslanders drie hondert jaren leven, en ten meesten deel geen Broodt ghesien of gheproeft hebben. Als d'onsen ghemale Koorn aen hen verkoopen, soo menghen sy 't met Melck. en bewaren 't wel; welcke kost, ja een leckerny, voor d'Edeldom is, en Drabbel ghenoemt wordt.
  	De Duytschen, die op Yslandt varen, en daer hun koophandel dryven, hebben een plaets, die van natuur sterck is, in de Haven van Haffnefort, daer sy, onder hutten schuylende, hun Waren te koop stellen, als Schoenen, Spieghels, Messen, en meer andere dierghelijcke Waren, die van kleyne waerde zijn. d'Yslanders hebben Olie, uyt het ingewandt der visschen gesmolten, die by onse Leertouwers en Schoenmakers wel bekent is. Sy hebben oock Swavel, Visschen, vellen van witte Vossen, Boter, en andere dingen, die sy aen onse Waren
  
  vermanghelen. De koop wordt oock niet voor seker en vast gehouden, soo sy niet eerst en te vooren met ons wijn en bier opghevult zijn, daer sy hun huysvrouwen, sonen en dochters noch bybrenghen. Als d'onsen in de Haven komen, soo gaen d'Yslanders by hen, en nemen hun dochters meê, die dan ondersoecken of de ghenen, die daer aenkomen, oock vrouwen t'huys hebben; en als sy bevinden dat sy gheen huysvrouwen hebben, soo gheven sy om broodt en beschuyt, jae om een gheringh dingh hun lichaem aen hen over. d'Ouders geven oock somtijdts hun dochter voor niets ten besten, en dit voor een maent, of soo langh als sy blyven. d'Ouders hebben hun dochters, soo sy bevrucht worden, liever dan te vooren, en voeden 't kindt op, tot dat de vader weêrkeert, aen de welck sy dat, gelijck oock de dochter, tot een gheschenck gheven. Een dochter, die sich met een Duytsch man vermenght, wordt daer in hooghe eer gehouden, en van veel vryers begeert. Jae 't is daer soo verre gekomen, dat de schendingh, buyten 't bloedt geschiedt, voor geen schande wordt ghehouden: en hoe wel de Predicanten sich strenghelijck daer teghen stellen, soo wordt het nochtans niet ghelaten. Men kan lichtelijck begrypen hoe verre desen van de ghenen verscheyden zijn, die de meeste schat in de Maeghdom stellen, ghelijck Petrus Bembus in 't seste Boeck van sijn Venetiaensche beschryvingh verhaelt. Sy bewaren niet de wijn en 't bier, dat sy van d'onsen ghekocht hebben, maer sy drincken 't by huys uyt, en komen by beurten tot malkander, sonder yets daer voor te gheven, of t'ontfangen. Terwijl sy drincken, verhalen sy wijsselijcke daden, doch niet in ordeningh, maer ghelijck het hen in de sin koomt. Niemandt heeft verlof om van de tafel op te staen, en sijn water te maken: maer de dochters van 't huys,
  
  of yemandt anders koomt, soo haest als men wenckt, en houdt de waterpot, die al gereedt staet, onder de tafel. d'Anderen rocchelen ondertusschen als swijnen, op dat men gheen gheluydt onder de tafel hooren sou. Als sy de pis uytghegoten, en het becken gewasschen hebben, soo vertoonen sy sich weêr aen de tafel; en de gheen, die dese wijse niet wel nakoomt, wordt voor een ongeschickt mensch ghehouden. 
  	Sy ontfangen de vrienden met een kus, en besien malkander naerstighlijck, of 'er niet een Luys op hun kleederen ghevonden wordt; 't welck lichtelijck kan ghebeuren, vermits sy ghebreck van lijnwaedt hebben. Indien sy een Luys sien, soo nemen sy die af, met ontdecking van hun hooft; en de gheen, dien de Luys afghenomen wordt, ontdeckt oock sijn hooft, om danck te bewijsen, ghelijck sy aen malkander doen. De Vader en Moeder van 't huysghesin slapen des nachts, met de kinderen, op een selve bedde, en zijn met een wolle laecken bedeckt, 't welck van hayr gemaeckt is, sonder dat sy eenigh hooy of stroo daer onder leggen. Sy maecken des nachts in een pot hun water, daer meê sy des uchtens hun aengesicht en handen wasschen, en hun mondt spoelen. De redenen, die sy hier af geven, is dat het, gelijck sy seggen, schoonheydt en kracht geeft, de zenuwen en aderen versterckt, en de tanden van vuyligheydt bewaert. Indien eenighe beesten in de rivieren, of in het sneeu (gelijck dickwijls gebeurt) vergaen zijn, soo seggen sy dat die van Godt geslacht zijn, en houden hen in hooge waerde. In 't jaer vijftien hondert vier-en-tsestigh gingen in een plaets, Ackermisse ghenoemt, sekere Koeyen dwalen; en vermits daer een dicke duysternis, en veel sneeu viel, soo wierden sy niet ghevonden, dan in de maent van April. Sy waren doodt, maer echter onghequetst, en sonder eenighe
  
  stanck af te gheven. Sy wierden ghedeelt, en een deel daer af aen d'Overste ghegheven, by de welck ick toen woonde. Dese Overste darde het niet weygeren; want de gift te verachten is onbehoorelijck: en hy wilde dat men 't aen d'armen gheven sou.
  	In de Winter, voor en nae de stilstand van de Son, en als sy in het teecken van de Schutter, Steenbock, en Waterman is, soo hebben sy geen schijnsel van de Son. Sy hebben alleenlijck licht van de Maen, en van de Sterren, tot dat de Son weêr in 't teecken van de Visschen koomt. Maer in de Somer, in de stilstandt van de Son, als sy naer de teeckenen van de Tweelingen, de Kreeft, en de Leeuw opklimt, soo gaet het recht anders. Sy houden sich des Winters veel dagen langh in 't bed, en oeffenen sich in 't Schaeckspel. Hun knechten brengen hen de kost by 't bed. Hun brandingh in de lamp is Olie uyt de visschen; en hun kaerssen zijn van Ongel.
  	In de maent van Februarius, als de Son boven hun Horizont is, en de dagen langher worden, dan beginnen sy te visschen, en krijghen soo groot een menighte van visschen, dat het naeuwelijcks te gelooven is. De visschen, die drie maenden langh in de duysternis hebben gheswommen, swemmen in der yl naer de loode visch, die sy aen een yser sien. De visschen, naeuwelijcks aen 't yser roerende, blyven vast daer aen. Soo haest als sy hen ghevanghen hebben, doen sy de beenen daer uyt, bewaren 't ingewant, en maken Olie daer af. Sy legghen de visschen in groote overvloedt in de lucht, die daer soo suyver is, dat sy sonder Zout niet bederven. Want de windt en Son beschut hen beter, dan of sy gezouten waren. Als sy beesten gheslacht hebben, soo leggen sy 't vleesch in de windt, die dat van stanck en vuyligheydt beschut.