text: Remonstrantie van den Heer van Moersbergen.
  Edele Mogende Heeren.
  't Is geleden ontrent een jaer ofte wat meer, dat ick hebbe horen proponeren bij forme van discours, datmen behoorde alle broederschappen inde stadt Vtrecht sijnde aff te schaffen, als nergent anders dan tot gulsicheyt dienende ende tot voedinge van meuterije, hebbende onder dat dexel occasie om bij den anderen te comen ende hare factien te formeren. Dit dus generaliter gehoort, heb doen ter tijt oock in genere daer op gesecht, dat wel nodich is te beletten alle wegen van mueterye, maer off hetselue bij affchaffinge vande broederschappen solde geschieden, daer aen twijffelde ick seer.
  Naderhandt, mijn heeren, heb ick verstaen, dat die Magistraet der stadt Vtrecht daer toe heeft beginnen te
  procederen, ontbiedende alle fundatiebrieuen ende munimenten an elcke broederschap behorende. Ick hebbe die saecke met eenige heeren andermael ende ernstiger gediscoureert, sonderlinge metten heer van Rijsenburch, als Burgem̄r iuder tijt, hem verhalende 't interest dat mij dochte voor dese onse Repub. int affschaffen van sodanige broederschappen gelegen te sijn. Zijn Ed., naer ouerlegginge van mijne reden, heeft dieselue gevonden considerabel, ende verclaert, dat, aengesien die saecke noch was genouchsaem in sijn geheel, hij daerinne nyet vorder procederen solde dan met volcommen kennisse ende communicatie van saecken.
  Hier naer ist gebeurt dat de heer van Rijsenburch van sijnen staet ontslagen sijnde, die heere van Geresteyn in sijn plaetse gesurrogeert is, ende ouersulx van dese saecke nyet meer gehoort hebbende, meynde ick dat het daer bij gebleuen soude sijn; maer een tijt lanck absent geweest sijnde, heb ick nu, te huys comende, verstaen dat bij den tegenwoordigen Magistraet alle goederen, eenige broederschappen in dese stadt competerende, aengeslagen sijn omme tot het Tuchthuys ofte andere stadts saecken geappliceert te worden.
  Ende gemerckt, Ed. Mo. Heeren, dat ick als een lithmaet vanden Ridderschappe slants van Vtrecht, volgens mijnen gedaenen eedt schuldich ben te helpen sorgen dat die Provintie van Vtrecht int generael, noch die ingesetenen van dien int particulier, in haere priuilegien, vrijheden ende usantien, ende welheergebrachte coustumen nyet en werden vercort, soe heb ick nyet cunnen laten uwe Ed. Mo. voor te dragen, 'tgheene mij dunckt op dit stuck in consideratie te comen. Ende om dienvolgende die saecke best te verstaen, dunckt mij dat die principale substantie van dien gelegen is in dese 3 poincten: Eerstelijck, off die voorverhaelde goederen competeren die stadt van Vtrecht ofte die respectiue broederschappen; item
  off die selue broederschappen schadelijck ofte profijtelijck in onse Repub. zijn. Ten 3e, off die voorgeseyde broederschappen kunnen gecasseert worden sonder quetsinge vande fundamenten van onsen Staet.
  Op 't eerste staet te letten dat, indien die voorgegenoemde goederen hadden gecompeteert die stadt Vtrecht, alle voorgaende Burgem̄ren, wiens ampt specialijck is op de conseruatie van̄ stadts goederen te letten, nyet soe negligent souden geweest sijn die selue soe lange ende meenige jaeren onder 't bewindt ende handen van anderen gelaten te hebben, sonder haer dies te bemoeijen ofte eenichsints an te trecken, sonderlinge geleth dat die stadt wel dickwils in groote necessiteyt van penningen ofte gelde is geweest; maer ick meyne dat ter contrarie vuytte fundatien, donatien, brieuen ende andere titulen van̄ respectiue broederschappen kan blijcken, dat alle die selue goederen bij goede, frome ende vreedlieffhebbende personen gelegateert, gemaeckt, ofte gegeuen sijn aende voornoemde broederschappen tot een goet eynde ende intentie, naementlijck omme vrede ende eenicheyt onder die Eedelen, borgeren ende andere ingesetenen van dese Prouintie ende 8tadt te onderhouden, vuyt het welcke genouchsaem blijcken kan, dat alle dieselue goederen competeren nyet die Stadt van Vtrecht, maer die respectiue broederschappen, ende gefundeert sijn tot een goet ende christelijck eynde. 't Is nu notoir, mijn heeren, dat geene Magistraten geoorloft is yemant het sijne te benemen, onder wat pretext ofte coleur het oock soude mogen wesen, maer ter contrarie gehouden zijn, een yegelijck in sijn goet ende gerechticheyt te maincteneren. Yemant sal lichtelijck hier tegen mogen seggen, die Magistraten mogen wel ordre stellen, dat dese goederen nyet in gulsicheyt ende onnuttelijck verteert worden. Mijn heeren, 't is een ander dinck ordre te stellen, ende een ander dinck yet dat gestelt is ende lange jaeren gestaen heeft te nyet te doen. Sijn-der desordren in dese broederschappen, laetse ondersocht ende geremedieert worden; ick verclaer datse mij onbekent zijn, ten waere men gulsicheyt ofte desordre noemen wilde dat eerlijcke eedelluyden, borgers ende andere
  gequalificeerde personen des jaers eens ende somtijts ten 2. ofte 3. jaeren bij den anderen comen, alle questien ende geschillen die onder hun ontresen sijn, ofte ontrijsen souden mogen, int vrientlijck accommoderen ende ter neder leggen; voorwaer mijn heeren salmen alle die gheene haere goederen aenslaen ende tot het tuchthuys appliceren, die altemet eens bijden anderen vrolijck sijn, het tuchthuys sal haest rijck sijn.
  Noch wort er gesecht, omme dese saecke coleur te geuen, dat het voetselen van seditie ende meuyterye souden wesen. V Ed. Mo. hebben noch onder haer alle die confessien ende memorien van̄ gepasseerde muytinatieHier wordt de opstand in het jaar 1610 bedoeld. Zie Brill, Voorlez. over de Gesch. der Nederl. I, St. V. p. 71 en volgg., examineert eens off daer onder gevonden worden eenige broederschappen, die als broederschappen die gedachte muytenatie gestijft ofte op 't stuck vande muytenatie extraordinarie vergadert zijn geweest. Sij comen jaerlicx maer eenmael, somtijts in 2 ofte 3 jaren maer eens, bij den anderen, ende praten dan meer van goet chier maecken als van saecken van importantie. 't Kan wel wesen dat eenige particulieren in d'een ofte d'ander broederschap synde gemuyt hebben (hoewel ick meyne dat die principaelste hooffden noyt in eenige broederschap geweest sijn), soude men dan om der particulieren faulte heele Collegien, daer veel frome, vreedsamige ende oprechte patriotten onder sijn, in haer eer ende goet vallen? Offer inde Cap̄le ende Magistraten eenige muytmaeckers bevonden worden, ja off een heel Cap̄l ofte broederschap meuytte, souden die heren daeromme verstaen datmen derseluer goeder aen-slaen ende confisqueren solde, selffs voor̄ posteriteyt; ick meyne dat mijn heeren dat niet goetvinden sullen, et nostris moribus poenae non excedunt personam delinquentis. Meer soude hier op gesecht kunnen worden, maer om cortheyts wille sal ick het voor dese reyse hier bij laten ende tot het 2e poinct gaen, namelijck off die broederschappen schadelijck ofte profijtelijck in onsen staet zijn.
  Voor eerst moet men considereren dat, indien die selue schadelijck voor den gemeynen staet waeren geweest, dat onse voorouders die soe veel hondert jaeren (als men bevindt sommige van dien out te wesen) in suanck ende vogged.i. vogue. niet gehouden solden hebben. Souden alle onse nabuerige Prouincien, alle andere Princen, Potentaten ende Respub. soe schadelijcken saecke in haer staet soe lange geduldet ende verdragen hebben? Jae dat meer is souden die Geunieerde Provincien int sluyten vande Vnie tot Vtrecht, soe sorchvuldich geweest sijn omme dit stuck vande broederschappen soe curieuselijck te bedingen als sij doen in (het) 25e artikel vande selue Vnie, ten waere sij verstaen hadden sulcx dienstich ende profitich voor dese Provincien te wesen? Ende voorwaer, mijn heeren, examineert eens wat voor personen gemeynlijck inde broederschappen zijn, ghij sult bevynden dat het ordinarie zijn die gequalificeerste, elck nae sijnen staet, jae selffs die gheene die in elcken tijt het Landt hebben helpen regeren. Wat kan nu dienstiger voor onsen Staet zijn als dat die gequalificeersten metten anderen in vrede ende eenicheyt leuen? Waer vuyt comen die factien ende partijschappen (die heele landen ruineren) anders als vuyt geschillen ende oneenicheyden tusschen personen van qualiteyt. Tyrannen sijn gewoon sodanige questien te voeden omme haere tyrannye te beter mogen plegen. Wijse Princen
  souckense te voorcomen omme haer landt in vrede te mogen regeren. Den goeden Coninck Numa heeft tot desen fine die Broederschappen te Rome eerst ingestelt. Den tyran Tarquinius Superbus heeft se te niet gedaen, maer, hij verdreuen zijnde, worden die selue weder gerestablisseert. Licurgus int constitueren vande loffelijcke repub. van Lacedemonien, Solon in die van Athenen, hebben dese broederschappen nodich ende dienstich geacht. Die Switsers worden bij de beste politiquen van onsen tijt seer gepresen, omdat sij dese broederschappen neerstiger onderhouden als anderen. Waer vindtmen minder factien als in dese Repub., niet jegenstaende sij geheel populair is. Veel meer exempelen vande frayste ende best geordineerde Respub., soo ouden als modernen, daer dese confreries in grooter estime geweest hebben ende noch sijn, soude ick kunnen verhaelen, maer sal hetselue om cortheyts wille passeren ende weder totte saecke comen. Mijn heeren, wat vervrempt die gemoeder der menschen meer van malcander als dat sij nemmer bij een comen. Daerentegens wat verbynt, versacht ende maeckt meer civil die gemoeder der menschen als een vrientlijcke ende amicabile collatie ofte bijeencompste, die inde Heylige Schrifture bijden wijsen man ende doorgaens soo hooch gepresen wordt, ja selffs die feesten ende hoochtijden der Jeuden heeft Godt ten dese fine mede geordineert, op dat die kinderen van Israël met vrolijcke en̄ blijde maeltijden meerder kennisse en̄ vruntschap onder den anderen houden souden. Cicero seyt, dat hij die sonne vuyt die werlt schijnt te nemen, die die vrientschap ewech souckt te nemen. Om dese ende andere reden, die uwe E. Mo. nae haere gewoonlijcke wijsheyt daer bij sullen connen vougen, meyne ick dat het profijtelijck is in onsen staet die broederschappen in haer geheel te laten, ende sal hier mede gaen tot het derde ende leste poinct, omme mijn Ed. heren nyet langer op te houden.
  
  Naemelijck off die broederschappen kunnen gecasseert worden sonder te crencken het fondament van onsen Staet.
  't Fundament van onsen Staet, mijn heeren, bestaet (naest Godt) op de Vnie en̄ goede eendrachticheyt onder ons seluen. D'Vnie int 24. ende 25. art. verclaert, dat die heren Stadthouders, die nu sijn ofte naemaels comen sullen, alle Magistraten ende Hooft-Officieren van yegelijck prouincie bij eede sullen moeten belouen te onderhouden alle schutterijen, broederschappen ende collegien, die in eenige steden ofte plecken van dese Vnie zijn.
  't Is kennelijck hoe delicaet dese materie is, hoe beswaerlijck men het minste knoopken van dese bant kan ontbynden, ende datter nyet meer knopen nae en volgen. Onse vijanden hebben allen tijt gesocht dit register in stucken te trecken. Sullen wij, mijn heeren, dit seluer eerst beginnen? 't is V Ed. Mo. kennelijck, hoe veel meer ons als andere provincien an dit artikel gelegen is, sullen wij niet hebben te verwachten dat yemant thans ofte morgen, onder gelijcke pretexten, die Collegien ende geestelijcke goederen invaderen sal, daer wij wel weeten hoe mennichmael omme gearbeyt is, die nochtans een groot steunsel van het welvaeren onser Repub. zijn.
  Inde stadt van Vtrecht sijn ontrent 30 broederschappen na mijn onthout, behalven die inde kleyne steden ende ten platten lande mogen zijn. Uwe Ed. Mo. kunnen seluer oordelen hoe veel personen daer onder sullen zijn, die haer seluen sullen houden geinteresseert, als voor gulsige ofte muytmaeckers geestimeert. Het tuchthuys is in dese Prouincie dienstich; maer so men op die maniere die middelen, daertoe nodich, vinden sal, meyne ick dat het meer schaede als profijt in onsen Staet inbrengen sal.
  Aengesien dan, Ed. Mo. Heeren, dat uwe Ed. Mo. vuyt dit voorverhaelde ende 't geene daer bij gevoucht kan worden, claerlijck kunnen sien dat het E. heeren Magistraet der stadt Vtrecht niet geoorloft is der voornoemder
  broederschappen goeder (daer van die selue soe lange jaeren in rustelijcke en̄ vredsamige possessie zijn geweest) sonder forme van justitie datelijck te aenveerden; dat het voorde Repub. t'eenemael ondienstich is, die meer gementioneerde broederschappen tegens den expressen text vande Vnie, tegens d'oude loffelijeke, lanckdurige ende welheergebrachte coustumen (daer voor wij ende onse ouders met lijff ende goet tegens den Coninck van Spaignen gestreden hebben) soo subytelijck t'eenemael te casseren ende te niet te doen, selffs met infamie van veele eerlijcke personen, - Soe is mijn eernstige versouck ende vermaeninge als een litmaet van dese vergaderinge ten dienste ende welvaeren van onse alle gemeyne Vaderlant, dat uwe Ed. Mo. belieue die saecke ende consequentie van dien rijpelijck ouerwegen̄, tijtelijck hier inne ordre te stellen, dat die heren Burgem̄r̄n ende Magistraet bewogen mogen worden van dit haere datelijcke voornemen te desisteren, ende voorts sorge dragen dat die saecke allomme bij prouisie worde gestelt in sijnen vorigen staet. Waer toe mij verlatende, bidde V Ed. Mo. dese mijne propoosten besloten te interpreteren, ende oft saecke waer dat V Ed. Mo. door dese mijne voorstellingen niet connen bewogen worden hier inne anders te versien, soe bidde ick V Ed. belieue ordre te stellen, dat bij den heer Secretarius hier van memorie gemaeckt ende dese mijne opinie op dit stuck bewaert mach worden, die ick bereyt ben schriftelijck ouer te leueren, omme in tijt ende wijlen te mogen dienen sulx soot behoort.