text: II.
  Hare schildering had ten doel eene der voorwaarden te beschrijven, waarop ideaalvorming plaats kan vinden. De tweede voorwaarde noemden wij aantrekkelijkheid van gemoed.
  
  Op zichzelve leidt een scherpe blik op de werkelijkheid niet tot ideaalvorming. Hetgeen wij met onverbiddelijke gestrengheid hebben waargenomen, moet gemoedservaring bij ons gaande maken. Dit kan eerst het geval zijn, wanneer wij ons het waargenomene aantrekken, wanneer wij er onder lijden. Geen ideaal wordt anders dan uit en in lijden geboren, anders dan onder de vaak hooggaande barensweeën van den innerlijken mensch. Een Mefistofeles-natuur is daartoe niet in staat.
  De groote vraag is dus, hoe die aantrekkelijkheid zal worden gekweekt? Het is duidelijk, dat zij in de allereerste plaats ons begeerlijk moet voorkomen. De gedachte kan opkomen: is de partij, die Mefistofeles gekozen heeft, niet de beste? Afgeven op de werkelijkheid; een schril licht doen vallen op hare tegenstrijdigheden; hier en daar ontmaskeren wat in schijn zeer deftig, in waarheid zeer weinig ernstig is; glimlachen over elken Faust die denkt, en elk Gretchen dat liefheeft, is het niet het verstandigste, waar ‘de mensch heden ten dage een even wonderlijk wezen is als op den eersten dag’?
  Ik kan hier nog niet antwoorden, dat deze beschouwing stuitend is wegens de zelfzucht die zij ademt; want men vraagt juist met andere woorden of een zelfzuchtige beschouwing zich voor het verstand niet beter rechtvaardigen laat. Bovendien is deze beschouwing enkel stuitend wanneer zij ondubbelzinnig wordt uitgesproken, maar, blijkens de ervaring, in het geheel niet stuitend, wanneer men zich aan stilzwijgende toepassing houdt. Doen vele verstandigen niet blijkbaar wat Mefistofeles zeide te doen? Zijn wij inderdaad wel zoo onzelfzuchtig, dat wij ons de onvolkomenheid van het bestaande zwaar aantrekken? Men acht Mefistofeles naar waarheid geteekend, maar dan moet het origineel in de menschenwereld ook in talrijke exemplaren te vinden zijn.
  Dat getal zal nog wel gedurende langen tijd even groot blijven. Maar wat wij hier schrijven is niet voor de menigte, enkel voor die betrekkelijk weinigen, die naar eene levensbeschouwing vragen. Hen zal ik er niet te vergeefs op wijzen, dat wij de onverschilligheid niet tot onze leus kunnen maken, zonder den levensader van alle hoogere beschaving af te snijden. De gewone beschaving kan wellicht blijven bestaan, krachtens de voortdurende noodzakelijkheid om in bepaalde praktische behoeften te voorzien, behoeften, die uit den aard der zaak altijd meer verfijnd zullen worden. Maar de hoogere beschaving, welke in de beoefening van zuiver theospoedig, wanneer het straks beschreven egoisme van een Mefistofeles de plaats inneemt van een belangstelling, die niet met een bepaald doel wordt gekoesterd en zuiver opwelt uit het aantrekkelijk gemoed. En daarbij heeft de ondervinding geleerd, dat het peil ook der gewone beschaving daalt, waar de hoogere beschaving vermindert, zoodat men met het volste recht zeggen kan, dat het praktische leeft van het niet-praktische, en dat een maatschappij, welker rustelooze bedrijvigheid wellicht slechts een glimlach over heeft voor hen die zich wegens eene afgetrokkene kwestie warmer maken dan zelfs wegens eene geldkwestie, inderdaad, zij moge het toegeven of niet, deze dwazen naar de wereld niet missen kan.
  Hoe dit zij; dat hoogere beschaving van onbaatzuchtige liefde, van onverklaarde belangstelling, en daarvan alleen, aanzijn en voedsel ontvangt, kan niet in twijfel worden getrokken. Op de vraag: wat mij tot deze of die studie noopt, is, wanneer men geen praktisch doel kan noemen, in het geheel geen antwoord te geven. Waarom stel ik in zulk een studie belang? Omdat ik er belang in stel; hetgeen toch eigenlijk zeggen wil: omdat mijn gemoed het zich aantrekt, dat ten aanzien van hetgeen door die studie kan worden uitgemaakt, de waarheid niet zou worden gevonden en de leugen post zou vatten. Zal de menschheid, zal uw volk, uw gezin, zult gijzelf er iets bij winnen? Niets hoegenaamd. Waarom trekt gij het u dan aan? Omdat ik het mij aantrek. Dit gevoel vinden wij bij alle menschen in meerdere of mindere mate terug, onder een vorm die het licht kan doen miskennen. Vaak wordt er een hooggaande twist gevoerd, niet, gelijk het heet, om het geld, maar om het recht van het spel; over een zuiver afgetrokkene vraag, waarvan de beslissing geen voordeel aanbrengt. Het gevoel, dat zulk een twist doet ontbranden, behoeft slechts met verhevener voorwer-pen in verband te treden, om den naam van wetenschappelijke belangstelling te verdienen.
  In geheel denzelfden zin is aantrekkelijkhheid van gemoed de bron van kunst, inzonderheid van toonen dichtkunst. Zij putten nagenoeg uitsluitend uit dien onuitputtelijken voorraad van aandoeningen, welke òf vreugde òf smart heeten. Laat deze aandoeningen afnemen, en wie zal nog sterke behoefte gevoelen om hetzij kunstenaar te zijn, hetzij naar kunstenaars te luisteren. Wij moeten ons door de tallooze kunstvormen niet laten verhinderen, de volstrekte eenheid, het zich altijd gelijk blijven te erkennen van hetgeen in die groote verscheidenheid van kunstvormen wordt uitgedrukt. Het is altijd, of zoo goed als altijd, nu weelde, dan weemoed, of ook de tegenstelling zelve. Er is maar éen klavier, dat telkens wordt bespeeld en vele toonladders doorloopt, van het ‘ten doode toe bedroefd’ af tot aan het ‘hemelhoog juichend’. Hoe dieper, in hoe meer richtingen en opzichten weelde en weemoed door den kunstenaar ondervonden worden, dus hoe aantrekkelijker zijn gemoed is, hoe meer hij ons aan zal grijpen (ondersteld, dat de techniek hem ten dienste staat). Want wat hem een weerklank verschaft in ons binnenste, is juist dezelfde vatbaarheid in ons, die, in zijn gemoed aanwezig, hem tot kunstenaar stempelt: de kunstenaar in ons kan alleen den kunstenaar buiten ons waardeeren. Naar de mate, waarin ons eigen gemoed aantrekkelijk is, en de polen van vreugde en smart voor ons verder uit elkander lig-gen, naar die mate zullen wij èn kunst begeeriger opzoeken èn er met voller teugen van genieten.
  Wat deze analyse van het eigenlijk karakter der kunstenaarsbegaafdheid ons leert, mag niet uit het oog worden verloren. Het blijkt nu toch, dat het in de hoogste mate onredelijk is, bij gevoeligheid, bij aandoenlijkheid van gemoed, de schouders op te trekken, en tevens op te hebben met kunst. Het is de vrucht willen zonder den bodem, waarin zij wordt gekweekt. Ik spreek hier natuurlijk van kunst in den hoogsten zin van het woord, waarin zij vlak en volstrekt het tegenovergestelde is van al wat naar kunstmatigheid zweemt; van kunst, gelijk Griekenland ons haar begrijpen? beseffen? neen, ondervinden deed, gelijk Beethoven en Goethe ons haar vertolken. Zulk een kunst is er niet, tenzij er snel en nadrukkelijk gevoeld worde; tenzij Hemel en Hel door het gemoed zijn gevaren; tenzij er, om zoo te spreken, geen atoom in het heelal gevonden worde, dat, met ons gemoed in aanraking gebracht, daar niet een snaar van smart of vreugde trillen doet.
  Stellen wij dus op hoogere beschaving prijs, dan moeten wij het gemoed waardeeren, en het vermogen van aangename of onaangename gewaarwordingen te ondervinden voor een onzer onschatbaarste vermogens houden. Aan de ontwikkeling van dat vermogen in de ware richting moet ons alles gelegen zijn.
  Zal nu de aantrekkelijkheid van gemoed een voorwarde van ideaalvorming zijn; dan mag die aan-trekkelijkheid niet bloot een lijdelijken toestand van onze bewustheid vertegenwoordigen. Met andere woorden: de onaangename gewaarwordingen, die wij van de werkelijkheid ontvangen, behooren niet slechts uit te werken dat wij iets ondergaan, maar het verlangen naar iets beters op te wekken. Gelukkig zijn zij van dien aard, dat dit laatste nooit geheel uit kan blijven. Een gewaarwording is juist onaangenaam wanneer wij haar niet willen bestendigen, maar doen ophouden, en gelijk wij de onaangename gewaarwording vlieden, zoo zoeken wij de aangename op. Somtijds is zij terstond te vinden, namelijk van een ander deel dierzelfde werkelijkheid te ontvangen, die ook een ongunstigen indruk op ons maakte. In dat geval heeft er natuurlijk geen ideaalvorming plaats. Deze kan eerst beginnen, wanneer de werkelijkheid, zooals zij daar ligt, ons de aangename gewaarwording, die wij begeeren, niet verschaffen kan. Dan moeten de bestanddeelen, waaruit die werkelijkheid is samengesteld, door middel van onze verbeelding anders gegroepeerd worden. Zij moeten nieuwe verbindingen aangaan. Hetgeen op die wijze, door dit opzettelijk anders groepeeren van de bestanddeelen der werkelijkheid, ontstaat, en dan de aangename gewaarwording opwekt die wij zochten, noemen wij een ideaal. Voorloopig wordt en bestaat het uitsluitend in onzen geest, maar krachtens die aandrift, welke den mensch kenmerkt, om een zinnelijk waarneembaren vorm te geven aan de konceptiën van zijn geest, trachten wij nu diezelfde nieuwe verbinding van zekere bestanddeelen der werkelijkheid, die onze verbeelding te weeg heeft gebracht, ook in die wereld te doen ontstaan, waarvan wij gelooven, dat zij door middel van onze zintuigen in ons opgenomen wordt. Gelukt dit pogen, dan hebben wij de werkelijkheid verbeterd, dat wil zeggen: meer met onze persoonlijke wenschen in overeenstemming gebracht; gelukt dit niet, dan behoeven wij ons ideaal niet prijs te geven; wij moeten het integendeel vasthouden als een richtsnoer voor onze verdere werkzaamheid.
  De aantrekkelijkheid van gemoed, in den lijdelijken zoowel als in den werkdadigen zin van het woord, wordt het best gekweekt door de beoefening van de geschiedenis der beschaving, gelijk van sommige gedeelten der natuur. Zij leert ons namelijk, hoeveel er reeds verbeterd is, en hoe wèl de mensch er dus aan gedaan heeft, niet tevreden te zijn met het bestaande. Sommige gedeelten van de natuur hebben toch hunne geschiedenis, die duidelijk toont dat ook zij geen onveranderlijk gegeven is, maar vatbaar om door den mensch aan zijne persoonlijke doeleinden onderworpen en met zijne wenschen meer in overeenstemming gebracht te worden, dan oorspronkelijk het geval was. De natuur is hierin slechts het zinbeeld van al de krachten, van welken aard ook, die ooit begonnen zijn met vijandig tegenover den mensch te staan. Over hoe velen is de menschelijke heerschappij reeds gevestigd! Ja die werkelijkheid zelve, waarvan wij zooeven eenige donkere schaduwzijden in de herinnering teruggeroepen hebben, is, dank zij den arbeid der voorgeslachten, reeds zonnig, vergeleken met hetgeen zij in den aanvang moet geweest zijn. Bovenal getuigt de omstandigheid, dat wij haar zoo scherp beoordeelen kunnen, voor een voortgang in de beschaving, dien wij, het zal straks blijken waarom, op den hoogsten prijs moeten stellen.
  Wat de menschheid reeds verkregen heeft door zich de onvolkomenheid, die zij bespeurde, aan te trekken, door in hetgeen telkens bestond niet te berusten, kan ons dus een spoorslag zijn om ons niet tot onverschilligheid te laten verlokken, en vooral geen gehoor te geven aan de stem van hen, die onzen ijver voor de verbetering van het aardsche zouden dooden met de prediking van die vrome zelfzucht, die voldaan is wanneer haar het uitzicht op de hemelsche gelukzaligheid verzekerd is. Er is ongetwijfeld nog veel goeds tot stand te brengen, meer dan wij ons durven voorstellen. Onze verbeteringsen hervormingsijver mag geen oogenblik verflauwen. Aan de kombinatiën onzer verbeelding, die zich gedurig afmaalt hoe de werkelijkheid er wel uit zou moeten zien om het grootst mogelijk aantal dat geluk te verschaffen, dat zij geven kan, behooren wij den vrijen loop te laten; zelfs zoogenaamde utopiën niet onverbiddelijk buiten te sluiten. Na al hetgeen reeds in het werk gesteld is om de wereld in stoffelijk en geestelijk opzicht bewoonbaar te maken en tot een werkplaats, waarin wij al onze krachten on-belemmerd ontplooien kunnen, beantwoordt die wereld nog zoo weinig aan hetgeen wij er van verlangen, dat wij krachtig voort moeten gaan met onzen arbeid, met onzen strijd, ten einde de werkelijkheid meer en meer te kneden naar de idealen, die in ons binnenste zijn opgegaan. Wij mogen niet vertragen. Wanneer wij maar levendig gevoelen, en krachtig protesteeren tegen al wat ons in de werkelijkheid mishaagt, moet het ons gelukken haar eindelijk naar onze hand te zetten, zoo wij het slechts op de rechte wijs aanleggen, dat is: zoo wij de wetten van het bestaande steeds vollediger leeren kennen. Herhalen wij ons gedurig, dat het onze onkunde, in de eerste plaats onze onkunde is, wat die werkelijkheid vergunt zich tegen ons te keeren. Naarmate onze kennis van hare wetten zich uitbreidt, zullen wij haar meer temmen. Laat ons niet gelooven, dat een onbewust werkend beginsel haar opzettelijk bedorven, dat een zondeval in overoude tijden haar onherstelbaar in de war heeft gebracht. Bevestigen wij evenmin, dat een onwederstaanbare almacht al deze jammeren beschikt als straf of als middel tot loutering. Dit zijn verdichtselen der traagheid, die slechts ophouden. De werkelijkheid is als het marmerblok, waar wij als echte kunstenaars tegenover staan. Wat daar in ons hoofd en hart leeft, moet in dat marmer komen, moet daarin worden uitgedrukt. Deze verwachting, deze overtuiging maakt het wezen uit der kunstenaarsziel, die zich demiurg, die zich wereldformeerder gevoelt, en in het oogenblik van haar koncipiëeren gelooft, dat zij alle dingen vermag. Alleen hij die met zulk een kunstenaarsziel en -aandrift tegenover de werkelijkheid staat, durft haar aan, vergeet tijdelijk de zwakheid der menschelijke natuur, de overweldigende macht der moeilijkheden, om uitsluitend rekening te houden met hetgeen hij beseft de eischen te zijn van het ideaal dat in hem leeft. Hij doet dit alles zonder de minste zelfverheffing, want hij doet het niet, maar het ideaal, het zedelijk, esthetisch, maatschappelijk of ander ideaal dat in hem leeft. Hij gevoelt, dat het hem nooit gevraagd is geworden of hij op een gegeven punt de werkelijkheid wilde veranderen; dat een macht in zijn binnenste, Behoefte is haar naam, hem daartoe even onwederstaanbaar drijft als den dorstige naar het water. Het onvolkomene laat hem geen rust; het hindert en kwelt hem als een verpestende reuk. Hij lijdt en hij wil niet lijden, want lijden is onderworpen zijn, en hij wil heerschen. Waarom? Omdat hij is die hij is, een persoonlijkheid, een rechter van alle dingen, en die, na eens het geheimzinnig vermogen van oordeelen in zich ontdekt te hebben, zijn stempel en waarmerk af wil drukken op hetgeen hij voor zijn vierschaar heeft gedaagd.
  Maar indien dit nu niet gelukt! Indien dit omscheppen van de werkelijkheid nu ten slotte uitloopt op eenige kleine, gedeeltelijke verbeteringen, die misschien weer andere verkeerdheden, welke er vroeger niet waren, in het aanzijn roepen, ja die mogelijk niet eens door alle onze medemenschen als ver-beteringen worden begroet; zal die ervaring dan de kunstenaarsaandrift niet verlammen, en een waartoe? op de lippen brengen, dat op den duur den lust tot veranderen en verbeteren uitdooft? Zal de arbeid, waartoe geen gebod dwingen kan, niet spoedig opgegeven worden? Berust bovendien deze geheele beschouwing niet op de waarachtigheid van den menschelijken vooruitgang, in dien zin, dat de toenemende beschaving ook de som van geluk in de menschenwereld verhoogt? Moet die beschouwing niet als het uiterste van naïveteit met een meelijdenden glimlach bejegend worden? Kan men er zoo zeker van zijn, dat niet het meeste van wat bedoeld werd als zegen, in vloek voor de menschheid verkeerde of althans, en voor het minst, even goed achterwege had kunnen blijven? Zoo spreekt men, en wijst ons op de geneesheeren, die onzen dood verhaasten; op de geestelijken, die onzen vrede verstoren; op onze kennis, die, wegens hare altijd aangroeiende uitbreiding, de ontwikkeling van ons oordeel belemmert; op onze industrie, die ons de slaven maakt van allerlei kunstmatige behoeften. Wanneer dit alles onmiskenbaar is; wanneer, zoo vraagt men verder, de zoogenaamde vooruitgang geen geneesmiddel heeft aangebracht, dat niet de kiem behelsde van een nieuwe krankheid, wat wordt er dan van uwe ingenomenheid met idealen, waarvan de verwezenlijking altijd zoo uiterst gebrekkig schijnt te moeten blijven? Of is dit te zwartgallig gesproken? Ziet slechts om u heen, en zegt waarin het nieuwe beter is dan het oude? Met welk vroolijk toevoorzicht brachten de eerste boden des Kristendoms het evangelie eener nieuwe schepping! Konden zij thans uit hunne graven oprijzen; werden zij veroordeeld tot de beoefening van de geschiedenis dier Kerk, die zij hebben helpen stichten, wie durft instaan voor hunne zelfvoldoening? Welk een schrede voorwaarts scheen het, toen de eerste Godshuizen verrezen voor weezen, kranken, ouden van dagen! Zou een verstandige filanthropie in onzen tijd niet aarzelen ze op te richten indien zij niet bestonden, aan het wankelen gebracht door al de misbruiken waaraan zij het aanzijn hebben geschonken? Welk een zegepraal scheen de Hervorming! En toch, had zij destijds niet plotseling aan de godgeleerde vragen een overwegende belangrijkheid geschonken, wie zal zeggen of het Katholicisme niet in alle stilte voortgekwijnd en het aan de Renaissance overgelaten had, de niet theologisch gezinde geesten te bevredigen! Welk een juichen heeft den val van het oude Régime begroet, en het opdagen van de konstitutioneele vrijheden! De drukpers, het geweten, de derde stand, alles werd ontboeid. Wie heeft er voordeel van getrokken? Die richtingen, welke de menigte fanatiseeren met godsdienstige of staatkundige logentaal, en ons naar een uiterste van demokratie drijven, waarvan de zegeningen voor de beschaving zeer onzeker zijn.
  Met zulke vragen en opmerkingen, waarvan ik de onbetwistbare juistheid wil aannemen, zou men nog lang kunnen voortgaan, maar dit voor geene weder-legging van hetgeen ik stelde kunnen uitgeven, zonder daardoor onbekendheid te verraden met hetgeen tot het eigen wezen der kunstenaarsziel behoort. Want zij heeft dit tweeledig kenmerk: naast de onwederstaanbare behoefte tot verwerkelijking van hare idealen, ontevredenheid met elken uitwendigen vorm, dien zij aan hare idealen gegeven heeft. Het is den kunstenaar even onmogelijk, niet een vorm te zoeken en te vinden, als zich door dien vorm niet teleurgesteld te gevoelen. Gelijk geen teleurstelling van dien aard zijn behoefte om iets voort te brengen vernietigt, zoo kan ook geen aanvankelijke ingenomenheid met het voortgebrachte de teleurstelling op den duur verhinderen. Wat van den enkelen kunstenaar geldt, is even waar van de menschheid voor zoover zij arbeidt aan dat groote kunstwerk, de beschaving in den ruimsten zin des woords. Hetgeen haar tot dien arbeid aandrijft is niet praktische berekening; en die arbeid houdt dus niet op, wanneer zij erkennen moet, zich verrekend te hebben. Hetgeen haar aandrijft is het gemoed, dat in het opvolgen van zijn aandrift zijn bevrediging pleegt te vinden, geheel onafhankelijk van de vraag waartoe dat opvolgen leidt. Naarmate de kunstenaar hooger staat, kunnen wij hem ons zelfs te minder voorstellen als iemand die den blik van het innigst welgevallen op het werk zijner handen laat rusten. Hoe hooger hij staat, hoe onvolmaakter zijn werk hem zal toeschijnen, en de wierookdampen der menigte hinderen, maar bedwelmen hem niet. Noemt iemand 's kun-stenaars werk in zijn tegenwoordigheid volkomen, het kan hem slechts een glimlach ontlokken. Hij moet doen hetgeen hij doet, maar heeft hij het gedaan, zoo schijnt het hem als had hij het even goed kunnen laten. Hij moet doen hetgeen hij doet, omdat het onvolkomene, dat er is, hem lijden veroorzaakt, en hij iets volkomens wil maken; maar heeft hij het gedaan, zoo erkent hij, dat het de som van het onvolkomene in de wereld vermeerderd heeft, en wordt het hem een bron van nieuw lijden, dat op zijn beurt den wil aanvuurt tot altijd beter doen.
  Deze herhaalde ondervinding zou toch misschien ten slotte op de ideaalvorming ongunstig kunnen terugwerken, indien er niet juist door aan het licht kwam, dat het ideaal altijd boven de werkelijkheid blijft staan, en daardoor een afzonderlijke wereld uitmaakt waarin de kunstenaar, en daaronder versta ik nu in het algemeen den geestelijk ontwikkelden mensch, zich telkens weer terugtrekt, die hij altijd liever heeft juist naarmate zij een verborgene wereld is, en waarin hij altijd meer zijn eigenlijk vaderland leert vinden.
  Is namelijk het ideaal dat wij ons vormen zoo ideaal en is zijne verwezenlijking het zoo weinig, dan worden wij van zelf gedrongen, den maatstaf van den menschelijken vooruitgang niet in de werkelijke, maar in de ideale wereld te zoeken; ter beoordeeling en waardeering van dien vooruitgang dus niet te vragen, althans niet in de eerste plaats, of onze uitwendige toestand zooveel beter, of de uit-wendige voorwaarden van ons geluk zooveel gunstiger zijn geworden, maar of ons ideaal gestegen is; met andere woorden, of het gewonnen heeft aan omvang en verhevenheid. Het kan zijn, dat wij ons niet in voordeeliger omstandigheden bevinden dan een tijdgenoot van Plato; het niet beter op de wereld hebben dan hij; niet beter gewapend zijn tegen de rampen van het leven; het kan zijn, in elk geval, dat het onderscheid tusschen zijn toestand en den onze in geen evenredigheid staat tot de som van arbeid, die, sedert hij leefde, aan verbetering besteed werd. Maar al moesten wij tot die ontdekking komen, wij zouden den vooruitgang der menschheid niet in twijfel trekken, wanneer het bleek, dat ons tegenwoordig ideaal voor het individu, voor de familie, voor de maatschappij en voor den staat ruimer en grootscher is dan het zijne. Want om dezen vooruitgang is het ons te doen, aangezien wij daarin den waarborg vinden van het bestaan, de macht en den rijkdom der menschelijke persoonlijkheid. Niet het volkomene, dat wij waarnemen en waarvan wij toch weten dat het ons terstond onvolkomen zou dunken, wanneer wij het slechts scherper waarnamen, niet dat is het, wat een bron van innerlijke verheuging voor ons worden kan, maar wel het volkomene dat wij liefhebben, dat wij ons vlekkeloos denken en als de bloesem is aan den stam van geheel onze stoffelijke, wetenschappelijke en esthetische ontwikkeling. De innige vereering die wij dit volkomene toedragen, hetwelk te vinden de lust is, die de moeite loont van te leven en daarom de bron van onzen levenslust mag heeten; de jaloerschheid, waarmede wij van dat onverwezenlijkte, maar daarom niet minder werkelijke, dat is: waarachtige ideaal alles verre houden wat er een smet op zou kunnen werpen; de ernst, waarmede wij dat ideaal, op welk gebied het zijn moge, heilig houden als de edelste verovering, als het allervolkomenste waarvan wij ons in staat gevoelen ons een beeld te ontwerpen, die gezindheden zijn onze blijdschap en dus onze kracht. Door velen zullen zij godsdienst genoemd of daarmede gelijk gesteld worden; dien naam er aan te geven, acht ik minder geraden wegens het misverstand, dat er door gekweekt wordt. Men kan dan namelijk zoo licht vergeten, dat het volkomene, hetwelk ons heilig is, altijd onze eigene konceptie blijft. Maar wil men met dien naam aanduiden, dat het koesteren van die gezindheden ons diepste zieleleven uitmaakt; dat wij daarin een troost vinden, immers een wijding van geheel ons bestaan; dat wij al ons doen en laten met die gezindheden in overeenstemming wenschen te brengen, en de waarde en beteekenis van al wat is afmeten naar dit wat, in den gewonen zin des woords, niet is, ja dan is slechts die naam goed genoeg, waarmee de menschen plegen aan te duiden wat hun het beste en het hoogste behoort te zijn.
  Bij het aangeven van de maat die het stijgen van ons ideaal op eenigerlei gebied bepaalt, heb ik twee woorden gebruikt, die eigenlijk voor mij gelijkluidend zijn. Ik noemde dat stijgen een toenemen in omvang en verhevenheid: een ideaal wordt verhevener juist naarmate het meer omvat, meer ongelijksoortige bestanddeelen in zich vereenigt; want zulk eene uitbreiding van het ideaal onderstelt altoos, dat wij op een groot aantal punten, waarop vroeger de bewustheid sluimerde, gevoeliger zijn geworden; dat vele dingen, die ons vroeger koud lieten, sedert het vermogen bekomen hebben, een bepaalde, onaangename gewaarwording bij ons te weeg te brengen. In éen woord: heeft zich ons ideaal verrijkt, dan bewijst dit een toenemen van onze lijdensvatbaarheid, van de aantrekkelijkheid van ons gemoed. Zoo, om slechts iets te noemen, was er een tijd, waarin het niemand hinderde, dat er slaven; later een tijd, waarin het niemand griefde, dat er lijfeigenen waren. Thans wordt slavernij noch lijfeigenschap geduld. Het is nog zoo lang niet geleden, dat maatschappelijke vragen niemand belangstelling inboezemden. Kon de oudheid slechts den klassieken, het tijdvak der middeleeuwen slechts den romaanschen en gothischen bouwtrant waardeeren, in ons bouwkunstig ideaal is plaats voor meer dan éenen stijl. Ik houd mij overtuigd, en wensch van harte, dat wij thans dingen verdragen, of liever onopgemerkt laten, die het gevoel van het nageslacht beleedigen zullen, en waarvan het zich nauwlijks zal kunnen voorstellen hoe wij er zoo onaandoenlijk bij gebleven zijn.
  In het denkbeeld, dat toenemende aantrekkelijkheid van gemoed de voorwaarde is van den wasdom van het menschelijk ideaal, - en in dit enkelvoud omvat ik de som van onze onderscheidene idealen, - in het denkbeeld, dat hoe meer een mensch lijden kan, hoe uitvoeriger (gedetailleerder) zijn konceptie van het volkomene zal zijn, ligt toch iets dat zeer geschikt is om ons het lijden op zijn waren prijs te doen schatten, en ons het pessimisme van den jongsten tijd als een bij uitstek grove en ruwe beschouwing te doen aanmerken. Wat het pessimisme waarneemt is meestal onloochenbaar; het gelijken tred houden van lijdensvatbaarheid en beschaving valt niet te miskennen, maar zijn waardeering van dat verschijnsel laat te wenschen over. Konden wij het genieten hoe dan ook en tot elken prijs het allerbegeerlijkste achten, wij zouden een bestaan moeten vloeken, dat ons zoo zelden en nooit anders dan ten deele daartoe in de gelegenheid stelt. Ofschoon nu de zucht naar genot een machtige aandrift is in de menschelijke natuur, zoo is er toch eene eerzucht die bij velen nog machtiger werkt, de eerzucht van ons beter waard te achten dan het beste dat de werkelijkheid ons geven kan. Van genot is tevredenheid, voldaanheid onafscheidelijk. Genieten is niet mogelijk dan bij volle ingenomenheid met hetgeen ons geboden wordt. Deze voldaanheid en ingenomenheid vervult bijwijlen onze borst; en dit is goed en heilzaam, omdat er rustpunten noodig zijn in den strijd van het leven; ook omdat wij de bescheidenheid liefhebben en willen aankweeken, die niets eischt, en althans niet meer, dan het toe-bedeelde. Maar terwijl wij die bescheidenheid aankweeken ten aanzien van alles wat onmiddellijk en uitsluitend onzen eigen persoon raakt, en dan nog wel in zijne betrekking tot de uitwendigge omstandigheden, herneemt ten aanzien van al het overige die eerzucht hare rechten, die ons niets goed genoeg en in lijden een adelbrief doet vinden. De pessimist bedenkt niet, welke een eer het is voor den mensch, pessimist te kunnen zijn; welk een ontwikkeld beeld van het volkomene hij heeft moeten ontwerpen om alles zoo onvolkomen te achten. Bedenkt men dit, en daarbij, dat elke trek van dit beeld zijn ontstaan dankt aan eene pijnlijke gewaarwording, die de werkelijkheid op een gegeven punt bij ons veroorzaakt heeft, dan zal men wellicht minder over het lijden klagen dan over de omstandigheid, dat het bestaande ons op menig punt nog volstrekt niet lijden doet, daar wij het integendeel nog altijd domweg aanvaarden als wisten wij niet beter of het behoorde zoo.
  Gevoelt men dan niet, hoeveel koninklijks er ligt in dat woord, tegenover eenig deel der werkelijkheid uitgesproken: neen, het behoort zoo niet! Die wetenschap, die overtuiging hebben wij toch alleen onszelven te danken. Ware er een goddelijke openbaring of een niet minder geheimzinnige kategorische imperatief, die ons gezegd had hoe de dingen behoorden te zijn, wij zouden aan die overtuiging natuurlijk niet de minste waarde kunnen hechten voor de bepaling van den adel onzer natuur. De kennis van het volmaaktere ware dan van bovennatuurlijken aard. Thans is het anders. Wij hebben die kennis tegen den prijs van ons eigen lijden gekocht. Het is een oogst, die in tranen gezaaid werd. Dat lijden hebben wij niet slechts ondergaan, wij hebben het gewild. Terwijl wij onze genotzucht hadden kunnen versterken door haar op te volgen, hebben wij er niet aan toegegeven, maar onze kritiek gedurig verscherpt, onszelven dikwerf het genot bedorven door in het geestelijke te doen als een die de huid gevoelig houdt, en haar niet toelaat te vereelten. Het is niet te vergeefs geweest. De werkelijkheid is altijd gedaald: het uitnemende is goed, het goede middelmatig, het middelmatige slecht, het slechte onverdragelijk geworden, maar daarvoor altijd zuiverder onze voorstelling van het volkomene.
  Is dit zoo, dan kunnen wij immers niet onvoorwaardelijk kwaad spreken van het lijden, ja dan kunnen wij het zegenen.
  Men zal mij tegenwerpen, dat er zooveel lijden is waarbij de genoemde vrucht uitblijft, omdat de ontwikkeling ontbreekt, die ons in staat stelt er partij van te trekken.
  Die tegenwerping is van den ernstigsten aard, en doet ons het hart samenkrimpen. Ja, er is veel onvruchtbaar lijden, althans lijden waarvan wij niet inzien waartoe het dienen kan, en dit vormt zeker de meest verdiende beschuldiging die men tegen de werkelijkheid richten kan, waarin wij dan ook, mede op dien grond, niet in staat zijn, de schepping van een volmaakte liefde te zien. Krachtens de beginselen, in ons vorig hoofdstuk uitgesproken, zijn wij ontslagen van elke verplichting om naar een theodicee te zoeken. De behartiging van dit ondankbare werk verblijve aan de theologen. Maar die tegenwerping zelve, welke pijnlijke gewaarwordingen zij ook veroorzaakt, kan hetgeen wij deden opmerken niet omverstooten. Er zij onvruchtbaar lijden! Welnu: er is ook onvruchtbaar zaad; zaad, dat verstuift op den wind of tusschen de doornen valt. Het vermogen van te lijden zegenen wij, niet omdat het altijd, maar omdat het dikwerf de bron is van ideaalvorming; of, juister nog, omdat er zonder lijdensvatbaarheid geen ideaalvorming zou wezen; omdat diezelfde aantrekkelijkheid van gemoed, die zoo vaak uitstekend gemist zou kunnen worden, niet over het algemeen zou kunnen ontbreken, zonder ons het uitnemendste te doen derven: den dorst naar het volkomene en de kracht om in een denkbeeldige wereld aan dat volkomene het aanzijn te geven.
  Ook mag niet over het hoofd worden gezien, dat zij, wier eigen lijden geen vrucht afwerpt, vaak hun voordeel kunnen doen met de idealen, die uit anderer lijden zijn voortgesproten. Die anderen zijn niet talrijk; zij, die hun lijden in idealen omzetten, vormen de keur der menschheid. Ons, gewonen menschen, rest gemeenlijk slechts de rol van in die idealen smaak te vinden, ze over te nemen en hunne waarde te bewijzen door er naar te leven.