text: 1815.
  Het Congres der Mogendheden was inmiddels te Weenen zamengekomen.
  Het Parijsche traktaat had bepaald, dat Holland een accroissement de territoire ontvangen zou. Ongelukkige, onvoorzigtige, onzalige uitdrukking, van kwaad zwangere zaadkorrel, die welig zou tieren!
  
  21 Februarij 1815, brengt een koerier uit Weenen liet berigt, dat, krachtens het, reeds sedert 21 Julij 1814 geteekende Traktaat, zoogenaamd der acht artikelen, waarbij de voorwaarden van zamensmelting werden omschreven, België bestemd is dat toevoegsel uit te maken.
  Weinige dagen na de onderteekeniug dier acht artikelen door A.W.C. van Nagell, was de Souvereine Vorst naar Brussel vertrokken, ten einde de Zuidelijke Gewesten in naam der Groote Mogendheden te bezetten, tot tijd en wijle dat zij definitief zouden vereenigd worden, zonder evenwel dat de Noord-Nederlandsche Natie in hare vertegenwoordiging, voor zoo verre wij weten, ooit van het voorloopig Traktaat der acht artikelen, noch van de beslissende vaststelling der vereeniging, officiëel kennis mogt dragen.
  Het berigt der vereeniging vond in België een spaarzaam onthaal. Wel waren de noodlottige woorden: accroissement de territoire, in het Traktaat der acht artikelen vermeden; maar de indruk was onherstelbaar gegeven, en de woorden, welke België, onder den schijn van volkomene gelijkstelling, als een Holland toegevoegd landschap aanwezen, bleken ligter uit te wisschen van een blad papier dan uit den geest en het geheugen des volks. De onbedachte pijl had getroffen, en België, in taal, in Godsdienst, in karakter van de Noordelijke Provinciën en haren Vorst zoo zeer verschillend, ja, haar bijkans vijandig, werd onherroepelijk van derzelver instellingen, waaraan het onderworpen zou worden, vervreemd.
  
  Weder komt de Grondwet, met opzigt tot de aan Holland aangehechte landen, op het tapijt.
  Na eenige woordenwisselingen tusschen den Vorst en den Belgischen van Hogendorp, Raepsaet, welke, uit hoofde van de oud-Brabandsgezinde inzigten van dezen Staatsman, slechts op misverstand en verwijdering uitloopen, wordt, volgens besluit van 22 April 1815, eene commissie, voor de eene helft uit Belgen, voor de andere uit Hollanders zamengesteld, benoemd, welke zich onverwijld bezig houdt met de herziening, gelijk men dien arbeid, met een, hoewel niet volgens de beschouwing der Regering, kwalijk passend woord, geliefde te noemen, der Grondwet voor de Vereenigde Nederlanden. Aan de commissie worden drie stukken ter hand gesteld, naar aanleiding van welke zij de Grondwet voor de Vereenigde Nederlanden overeenkomstig moet maken met den nieuwen toestand der zaken en heilzaam voor alle gedeelten des Koningrijks in deszelfs tegenwoordige uitgestrektheid Staats-Courant, 1 Mei, 1815, No. 103.: het Traktaat der acht artikelen, behelzende de bepalingen, welke bij de zamenvoeging van het voormalig België en van de Vereenigde Nederlanden in acht moeten worden genomen; het Protokol van het Congres te Weenen, waaruit de grenzen en omvang der aan het gezag van Oranje-Nassau onderworpene landen ten volle blijken; de Wet van 23 Maart 1815, bevelende de zamenkomst van de Kamer der Staten-Generaal in dubbelen getale, ten gevolge der aanvaarding van de Koninklijke waardigheid over België, waardoor de woorden: Souvereine Vorst en Erfprins, in alle artikelen, waarin dezelve voorkomen, vervangen moeten worden door die van Koning en van Prins van Oranje, en in de optelling der Provinciën en Landschappen zoodanige bijvoeging geschieden, als noodig is, om het Nederlandsche volk volledig te omschrijven, behalve al zulke andere modificatiën, als ten gevolge der zoo even gemelde en uit aanmerking der omstandigheden, dienstig en oorbaar zullen gerekend worden.
  13 Julij, derhalve binnen den tijd van drie maanden, brengt de commissie haar verslag uit.
  De op nieuw veranderde Grondwet moest thans door de deelen des Rijks, die niet dan na wederzijdsche goedkeuring vereenigd zouden wezen, afzonderlijk in overweging genomen worden.
  In Holland, alwaar de Grondwet reeds langer dan een jaar in werking is geweest, wordt de Kamer op den 8sten Augustus in dubbelen getale bijeengeroepen, die het ontwerp, den 19den van dezelfde maand, eenstemmig goedkeurt, en welker Voorzitter, Steengracht van Oosterland, Z.M. eerbiedig te kennen geeft, dat de Kamer, verzekerd van het heilrijk oogmerk van Z.M. voor het best zijner onderdanen, hare begrippen geregeld heeft naar die van Z.M. Staats-Courant, 21 Aug., 1815, No. 197..
  Wat aangaat België, worden de Notabelen door den Koning benoemd, evenwel niet gekozen volgens de bevolking uit ieder Departement, gelijk zulks in de noordelijke provinciën geschied was, doch uit ieder arrondissement, telkens 1 op de 2000 ingezezetenen. De Regering, den heerschenden geest kennende, duchtte de vereeniging van zoo vele weêrbarstig gestemde gemoederen, en riep daarom de Notabelen niet gezamenlijk bijeen, maar ieder arrondissement afzonderlijk, op denzelfden dag, wanneer de Notabelen door hun Voorzitter tot het onderteekenen van lijsten ter goed- of afkeuring van de Grondwet in haar geheel uitgenoodigd werden. Iedere van deze vergaderingen zond haar proces-verbaal naar Brussel en benoemde drie leden, om aldaar in eene algemeene bijeenkomst getuigen te zijn van de opening der proces-verbalen en van de optelling der Stemmen der Notabelen Proclamatie van 18 Julij, 1815..
  De algemeene geest was in België zeer gespannen. Uitdrukkingen als: ‘de voorwaarden, waarop Z.M. het bestuur der overige deelen heeft aanvaard, bragten omtrent wijzigingen in de Grondwet noodzakelijk geenerlei bepalingen mede. Schoon derhalve bevoegd in die gedeelten de beoordeeling van het wijzigen der Grondwet overeenkomstig de aangenome voorwaarden naar welgevallen te regelen’ Staats-Courant, 21 Aug., 1815, No. 197., waarmede de Zitting der dubbele Kamer te 's Gravenhage gesloten werd, moesten nog meer verbitteren.
  In eene der vergaderingen van de commissie ter herziening vraagt de Coninck, bij gelegenheid der bepalingen omtrent de wijze van zamenroeping der Notabelen, hoe iemand door ja of neen zal kunnen goedkeuren, als hem slechts enkele artikelen minder zullen bevallen. Queysen antwoordt, dat men de goedkeuring ook niet verlangt, maar enkel de aanname, en dat men nog al eens iets aanneemt, hetwelk men niet goedkeurt Journal de Raepsaet, séance du 7 Juin.. Dergelijke onbeschofte scherts moest de gezindheid der Belgen jegens de Hollanders weinig verbeteren.
  In deze gisting steekt zich de magtige, invloedrijke Belgische geestelijkheid. De bisschoppen leveren vertoogen in aan den Koning, nopens de vrijheid van Godsdienst en de bepalingen op het onderwijs. De prins van Broglie, bisschop van Gent, verzet zich openlijk tegen de Grondwet, en vaardigt een herderlijk voorschrift uit, waardoor hij aan zijne kudde verbiedt hare toestemming te geven aan de artikelen van dat ontwerp, waarbij de verdraagzaamheid omtrent alle godsdienstige gezindheden, mitsgaders het begeven van ambten aan alle burgers, welke Godsdienst zij ook belijden, wordt vastgesteld Staats-Courant, 14 Aug., No. 191.; en Lesurre, vicaris-generaal van het diocese van Gent, zendt terstond, na het onderhands bekend worden van het ontwerp, een nameloos geschrift in het licht, waarin hij betoogt, dat geen
  Roomsch-Katholiek in gemoede die Grondwet kan aannemen. Aan iederen der Notabelen, wier getal, hoewel het, zonderling genoeg! nooit juist is bekend geworden, nagenoeg 1600 bedragen heeft, werd een exemplaar toegezonden en maakte diepen indruk Handelingen over de Herziening der Grondwet, Dl. IV, bl. 424..
  
  Artikel 1 van het Traktaat der acht artikelen luidde aldus: ‘Cette réunion devra être intime et complète, de façon que les deux pays ne forment qu'un seul et même état, régi par la constitution déjà établie en Hollande et qui sera modifiée d'un commun accord d'après les nouvelles circonstances.’ In het dagboek van Raepsaet leest men, onder dagteekening van 6 Junij: ‘Le président observe, qu'aux termes des huit articles du protocole de Londres, la constitution hollandaise est adoptée et prescrite par les puissances alliées à la Belgique, sauf à se concerter par les deux nations sur les changements qu'elle doit éprouver par suite de la réunion; qu'il ne s'agit donc pas pour la Belgique d'adopter ou d'accepter une nouvelle constitution, mais de se concerter sur de simples amendements ou changements, qui auront été trouvés convenables, et par conséquent que ce concert peut être obtenu par un corps ou nombre de notables qui, à cet effet, n'ont pas besoin d'être les représentants ou les mandataires de la nation.’
  En de graaf de Thiennes besloot zijne aanspraak, bij de opening der Zitting van de presidenten der Notabelen, 5 Augustus 1815, met deze woorden: ‘Het was eeniglijk om het ontwerp te vormen, waarin de eenparig vast te stellen wijzigingen moesten gebragt worden, dat de commissie aangesteld is. En het is eeniglijk om te erkennen, of de wijzigingen, zoodanig als zij er in gebragt zijn, de goedkeuring der Notabelen verwerven, dat men het ontwerp aan hunne aanneming of verwerping voorstelt. Met één woord, het is niet over de if wet, bepaald door Europa, op het Weener Congres vergaderd, dat zij geraadpleegd worden, maar alleen over de wijzigingen, welke dezelve autoriseert, eenpariglijk tusschen de Zuidelijke en Noordelijke Provinciën van het Koningrijk te doen Staats-Courant, 18 Aug., No. 195..’ Het zou derhalve geene nieuwe, gezamenlijk overwogene, Grondwet mogen zijn, waarop het stevig zamengesmede staatsgebouw zou rusten; maar integendeel eene vreemde, dezelfde, welke onlangs in het onbeminde, weldra gehate, later verfoeide, thans in zoo menig opzigt van België afwijkende, Holland was ingevoerd geworden, en welke, naar de veranderde orde van zaken gewijzigd, aan het als wingewest behandelde België zou worden opgedrongen, hetwelk genoodzaakt zou wezen haar, de pistool op de borst, als regel van deszelfs bestuur en grond van deszelfs wetgeving, aan te nemen. Die toestand verloochende zijne onfeilbare gevolgen evenmin als naderhand de verhouding der twee volken: de Grondwet wordt met eene meerderheid van 796 tegen 529 stemmen in de Zuidelijke Gewesten verworpen.
  De verwikkeling is dreigend; angstig en reikhalzend ziet België de toekomst te gemoet. Doch welke is de algemeene verbazing, als, 24 Augustus daaraanvolgende, Z.M. eene proclamatie uitvaardigt, onder andere inhoudende: ‘en alzoo ons, na deze optelling en vergelijking der respectivelijk uitgebragte stemmen, geen twijfel overblijven kan om-trent de gevoelens en wenschen der groote meerderheid onzer gezamenlijke onderdanen, en de toestemming dier meerderheid ten volle gebleken is, aarzelen wij niet, maar achten ons in tegendeel verpligt het ontwerp, dat onzentwege aan de Staten-Generaal en aan de Notabelen medegedeeld is, plegtig te bekrachtigen, en te verklaren, zoo als wij verklaren bij deze, dat de daarin vervatte bepalingen, van dit oogenblik af uitmaken de Grondwet van het koningrijk der Nederlanden’ - welke gevolgtrekking volkomen onverstaanbaar zou wezen en naar de vrucht van een verbijsterd brein zwemen, bragt men niet in verband wat voorgaat omtrent de eenparige aanname der Staten-Generaal met de gewigtige uitdrukkingen: ‘onze gezamenlijke onderdanen.’
  Willem I, Koning van België door de genade van het Weener Congres, wiens handlanger hij zich ten aanzien van den onwilligen en wederstrevenden volksgeest, stelde, boog gaarne, en had hij het niet met bereidvaardigheid gedaan - dit strekke hem eenigzins ter verontschuldiging - hij ware gedwongen geweest te buigen, voor het bevel der Groote Mogendheden, ten gevolge van wier overleggingen hem een zooveel meer aanzienlijke rang ten deel werd in de rij der Vorsten, terwijl Noord-Nederland, door de stichting van een Koningrijk, hetwelk, Frankrijks oorlogsdrift en wrok ten breidel, den Noordelijken Staten ten bolwerk tegen iedere uitspatting der bedwongene omwenteling zou strekken, aan de hier ongeschiedkundig toegepaste theorie van het evenwigt van Europa werd opgeofferd. De zeven provinciën waren bestemd en verwezen met België een rijk onder hetzelfde Stamhuis en dezelfde Wetgeving te vormen; de voorwaarden van die verbindtenis stonden vast, en de volken, door de Groote Mogendheden van het juk verlost, waren verpligt zich de beschikkingen hunner bevrijders te laten welgevallen. Daarom moest de stem van België gesmoord; daarom er de Grondwet, willens of onwillens, tegen iederen prijs, ingevoerd, doorgehaald; daarom, nu de Notabelen hadden volgehouden, moest er een middel verzonnen worden, hetwelk de gevolgen hunner beslissende stem verijdelde. De omstandigheden daartoe waren gunstig. De staatkundige wateren beroerden zich op nieuw. Lange, vreedzame overwegingen waren onmogelijk; de oorlogsdonders pakten over den onvolkomen daargestelden Staat zamen, bragten deszelfs grondslagen aan het wankelen, en de ontzettende stem van het kanon van Waterloo deed de wanden van de deftige vergaderzaal dreunen, waar de commissie beraadslaagde.
  Ziehier de looze berekening, welke werd uitgedacht Zie le Baron de Keverberg, Du royaume des Pays-Bas, T. I, p.2 74.:
  De bevolking van het Koningrijk in deszelfs geheel was:
  
  
  
  Noordelijke gewesten
  2,071,181.
  
  
  Zuidelijke gewesten
  3,411,082.
  
  
  te zamen
  5,482,263.
  
  
  
  Van 1325 opgekomene Notabelen hadden slechts 529 = ⅖ de Grondwet goedgekeurd. Houdt men nu die 529, dat het geval niet was, voor de bevolking te vertegenwoordigen, en trekt men de slotsom, dat alzoo de Grondwet door ⅖ der Zuidelijke bevolking is aangenomen, dan bevindt men, dat de Grondwet hebben goedgekeurd 1,364,432 Voegt men bij dit getal de bevolking der
  Noordelijke afdeeling des rijks, die de
  
  
  
  Grondwet eenparig had goedgekeurd
  2,071,181
  
  
  dan krijgt men ........ voor
  3,435,613
  
  
  dan krijgt men ........ tegen
  2,046,650
  
  
  
  De onbillijkheid was deze. Waardoor zouden Holland en België, twee afzonderlijke landen, eerst werkelijk vereenigd zijn? Door de Grondwet: zoodat zij niet dan na de invoering van de voorwaarde, op welke beider verbindtenis rustte, zich eene een zelfstandig en homogeen geheel uitmakende mogendheid konden heeten. Doch men stuitte op de onverzettelijkheid der Belgen; men begreep te regt, dat het Congres van Weenen, door eene onbestaanbare, eene ongelijkslachtige koppeling, in het belang der Vorsten, te willen tot stand brengen, het onmogelijke, het waanzinnige gewild had, en, om de meest onvermijdelijke redenen, beide landen onvereenigbaar waren, ja, na en wegens het voorgevallene, ten eeuwige dage. Toen derhalve, na het gevolgde stelsel van bekrachtiging der Grondwet, deze in België gevallen was, maar toch doorgedreven moest worden, veranderde men sluw van stelregel, en, in plaats van langer de Grondwet als voorwaarde van vereeniging te beschouwen, nam de Regering de vereeniging als eene, krachtens het Traktaat der acht artikelen voltrokkene daadzaak aan en beschouwde het rijk der Vereenigde Nederlanden als een zamenhangend geheel. Zoo bezorgde de Regering zich zelve de meerderheid, welke zij behoefde, maar verbitterde tevens de overstemde Belgen slechts te onverzoenlijker tegen de Noord-Nederlanders, het Huis van Oranje en de Grondwet.
  De gestrenge toon der Proclamatie van 24 Augustus was weinig geschikt de wond te lenigen. ‘Gezind om zelf de maatschappelijke instellingen te eerbiedigen, welke die treffelijke panden (de welvaart, de vrijheid en de regten der onderdanen) waarborgen, verwachten en vorderen wij denzelfden eerbied van al de inwoners dezer landen; en hij, die zich voortaan veroorlooven mogt, door daden of geschriften de gevoelens van onderwerping, verkleefdheid en trouw, die elk burger aan de Grondwet verschuldigd is, tegen te gaan of aan het wankelen te brengen, zal zichzelven het leed te wijten hebben, dat voor hem uit de strenge toepassing der wetten, op zulke overtredingen gesteld, volgen zal.’
  Onder zoodanige kwade voorteekenen bezwoer Willem I, te Brussel, eene Grondwet, den Noordelijken gewesten, door middel eener even raadselachtige als opzettelijke overhaasting ingesmokkeld, den Zuidelijken tegen hun wil opgedrongen; eene Grondwet, wier onverstandige en hardnekkige handhaving het vaderland met al de schrikkelijkheden der regeringloosheid bedreigt.
  
  Maart 1845.