text: III.
  Mone vergist zich, als hij (Ueb. 36) beweert, dat het Ned. gedicht uit drie deelen bestaat; het bevat er slechts twee. Het eerste omvat Ogiers jeugd en den eersten oorlog met de Saracenen voor Rome, fol. 1-80. Het tweede deel is door twee onbeschreven bladen van het voorafgaande gescheiden, en kondigt zich door een nieuw opschrift en door een nieuwe inleiding als iets nieuws aan. Met roode letters staat namelijk bovenaan: Hie vahet sich an die hystorie wie Ogier sines vatter kunigreich Dennmarck empfing etc. De lange voorafspraak vangt aan met:
  
  In dem seligen namen Marie,
  Die da ist mutter und magt frie
  Wil ich nu begynnen zu dichten.
  Na aanroeping van de h. Maagd en andere gewone betuigingen deelt hij dan als aanleiding tot het berijmen van dit gedeelte het volgende mede fol. 81b:
  
  Hett istHS. ich. leden ein gut stuk
  Das ich geseszen was tere stede
  In Flandern by lieben luden,
  Bij guter gesellschaft uszerkorn,
  Bij schönen frauwen hoch und wolgeborn,
  Saszent viel in unserm ring.
  Von viel manigerhande ding
  Sang man da die ledekene,
  Jeglicher nach der manieren sin.
  Toen 't zijne beurt was om iets te leveren, ging hij
  
  Die kintheit tellen van Ogier.
  Als hij dat verhaal ten einde gebracht had, vraagde men, en vooral de schoone ‘die sine herte gevaen hielt,’ of hij er niet meer van wist. Daarop antwoordde hij:
  
  .... neyn ich, in tutscher wort.
  
  Men verlangde dat nieuwe gedeelte nu in het Fransch te hooren; en daarna drong de ‘scone smale’ er op aan, dat hij dit boek ook in het dietsch zou overzetten, en dichten
  
  Von Ogiere dem Olthede.
  Uit deze mededeeling schijnt te volgen, dat het tweede deel in het Ned. niet tegelijk met het eerste het licht zag. Waarschijnlijk was ook de vertaler een ander, ofschoon dit moeilijk uit te maken is, daar de Duitsche vertaling wel van ééne hand is, en er slechts Ned. fragmenten van het eerste Deel overig zijn. Opmerkelijk is echter ook in die vertaling, dat de vader van Ogiers beminde te St. Omer in het eerste deel altijd ‘kastellan,’ en in het tweede altijd ‘burggrave’ heet. Dit en meer van dien aard doet twee Nederlandsche bewerkers vermoeden. De fransche origineelen intusschen zijn stellig van ééne hand: dat blijkt uit den trant en den geest, die in beide deelen heerschen.
  In het vervolg van het Heid. HS. komt nergens meer eene bladzijde wit of een Amen voor, eerdat de dichter fol. 405 met eene zegenspreking het geheele leven van zijn held eindigt. Fol. 242b, waar Mone het Derde Deel laat aanvangen, maakt de dichter alleen door een eenigszins grootere en fraaiere aanvangsletter op de peripetie opmerkzaam:
  
  Nu allererst werdet ir hören
  Besser historie denn ir zu voren
  Ye gehorten mit uwerm libe.
  Reeds eenige regels vroeger (fol. 242a) had hij de aandacht op de ontknooping gevestigd:
  
  Nu allererst begynnt min letz
  Bessern und mine sache,
  Nu allererst begynnt min smachen,
  Min abenturen und hogen:
  In waren rijmen wil ich mich zogen
  Yne allen samen die hie sin,
  Wie das Ogiers kint Baldewin,
  Das Cherloet ersloeg, gerochen was.
  Overigens loopt de tekst door.
  
  Mone verzuimt ook te berichten, dat het Ned.-Heid. gedicht meer bevat dan het Fransche van Raimbert. Dit eindigt met Ogiers huwelijk en de schildering van zijn gelukkig huwelijksleven. Slechts zijn zalig uiteinde wordt nog met een woord vermeld: van verdere lotgevallen geen spoor. De Ned. Ogier daarentegen zet het leven nog 50 fol., ongeveer 100 bladzijden ver, voort. Ogier wordt hier nu nog weer penitent en pelgrim. Hij laat vrouw en kind onder de hoede van zijn vriend Acharys, d.i. de christen geworden Karaheu, en trekt weg met het plan om het heilige graf te kussen. Te Rome gekomen echter ontvangt hij van den paus een nog veel gewichtiger last, t.w. om de Sarracenen in het Oosten te bestrijden. Hij gaat nu met drie anderen scheep, bezoekt Jeruzalem en Babylon, wordt in laatstgenoemde stad herkend als de man die koning Broyer en zoovele Sarracenen verslagen heeft, en na dapperen tegenweer gevangen genomen. Karakteristiek voor den trant is zoowel de menniste leugen waarmede O. zich hier tracht te redden als de wijze waarop hij zijnen vijanden in handen valt. De waard te Babylon, bij wien hij zijn intrek nam, zegt (fol. 359b):
  
  Ir sint der selb man
  Der da erslug unsern herrn Broyer;
  waarop Ogier ten antwoord geeft:
  
  ...... nein, swijg, lieber frunt,
  Man vindt me Ogier denn eyn.
  Als de gansche stad op de markt tegen hem strijdt, houdt hij zich, ook na het verlies van twee metgezellen, nagenoeg alleen staande, en verspreidt schrik onder de vijanden. Maar zie (fol. 362a):
  
  Ein wyp was da in der schare,
  Da Ogier so sere vahte
  Und als sie sin grosz krafft
  Vernomen hatt, sint sicher das,
  
  .... ist heym zu huse gelauffen
  Als eyne die manigerhande boszheit weszte,
  Und ging gereyt zu einre kisten
  Die übele diebin, da sunder waen
  
  Erbszen in waren daen,
  Die wysz waren und runt.
  Iren schoisz vol zur selben stunt
  Hatt sie die diebin genomen,
  Got der musze sie verdammen!
  Wann sie kunde manige boszheit.
  Ein pertsche nam sie med,
  Die sere lang was und rehte
  An das end, und hatt sie gereicht
  Ein wyte schuszel tieff.
  
  Ire schussel tief und groisz
  Füllete sie schnelliclich,
  Voruzu hatt sie sie gesteckt
  An ein spere mit guter musze
  Und schutte sie fur Ogiers fusze,
  Und so viel hinder ine.
  Hierover struikelde de held:
  
  Und mit dem als der helt gut
  Furbasz wolte treden als er ted,
  Viel er dar nidder uf der sted.
  Het gevolg was te voorzien: men bindt hem en neemt hem met twee metgezellen gevangen. Zeven jaar smacht hij nu in den kerker bij den jongen Broihier, en wordt ten laatste door Karaheu of Acharis en zijne twee bekeerde zonen, die met Ogiers zoon Boudewijn, Willem Fierabras en Bavier uit Europa overgekomen waren, en inzonderheid door Gods wonderdadige tusschenkomst verlost. In den slag met de Sarracenen behaalt Ogier de overwinning, doodt allen, die zich niet bekeeren, en keert met het zegevierend leger van Karel den grooten naar Frankrijk terug. De vreugde over deze gelukkige gebeurtenis wordt echter getemperd door het overlijden van Ogiers vrouw, ‘des konings dochter van Engeland,’ die Ogier niet terugvond. Daar zijn zoon Boudewijn aan het hof blijft, houdt niets hem terug om er nogmaals op uit te gaan en avonturen te zoeken. Een daarvan wordt als proeve medegedeeld; maar de dichter schijnt toch eindelijk te begrijpen, dat hij nu genoeg heeft verteld. Hij neemt dus (fol. 405a) met de gewone zegenbeden afscheid van zijne lezers, na nog bericht te hebben dat:
  
  
  So lang lebte Ogier mit eren,
  Das yme sine augbrauwen dar
  Gar nahe bisz uf sin kinne wol naer
  Nidderwert hingent beyde;
  en dat hij:
  
  ..... halff stercken die cristenheid
  Bisz in sin lestes end.
  Het toevoegsel heeft voor de geschiedenis der sage en voor de tijdsbepaling van dezen Ogier belang. Vergelijken wij het met de additamenta in de Luiksche kronieken (Mone, Anz. V, 69) en de voortzetting in het MS. van de Bibl. Nat. fonds du Cangé no. 34, fol. 7608-3 (zie Barrois in de Préface LV sv.), dan heeft de legende zich in den Ned. Ogier wel reeds in dezelfde richting, die wij hier aantreffen, maar nog niet zoo ver ontwikkeld. Gemeen is allen drie het vertrek van Ogier naar Engeland, waar hij zijne eerste huwelijksjaren doorbrengt, zijne reis naar het heilige land, en gevangenneming te Babylon. Maar van eene weigering der gastvrijheid aan den held door de Tempelridders te St. Jean de Acre weet de Ned. Ogier nog niets, en evenmin verhaalt hij: ‘qu'il s'embarque ensuite pour l'Inde, entre au royaume de Féerie, où l'attend une longévité surnaturelle.’ Wat bovengenoemd Fransch MS. verder mededeelt omtrent de verliefdheid van eene Fransche koningsweduwe op Ogier enz. verhaalt ons gedicht ook nog met geen woord. Had dus Barrois t.a.p. goeden grond voor zijne bewering dat de Fransche toevoegselen omstreeks het begin der XIVe eeuw geredigeerd zijn, dan kan het origineel van onzen Ned. Ogier wel niet jonger dan de tweede helft der XIIIe zijn.
  Spoediger derhalve dan men verwachten zou had de oude Chanson haar antiek karakter verloren. Want van ‘le précieux écho du retentissement archaïque,’ dien Barron in Raimberts lied meent te hooren, verneemt men hier niets meer; en de nauwkeurige geographische aanduidingen, waardoor ieder plekje van het terrein des strijds bij Raimbert herkenbaar is, zijn alle uitgewischt.
  Een andere eigenaardigheid van den Ned. Ogier is, dat hij,
  geheel in strijd met het streven der Chanson, jacht maakt op avonturen. Het oude epische verhaal had den invloed der nieuwere ridderpoëzie ruimschoots ondergaan, toen deze dichter het bewerkte, of het onderging dien door hem.
  
  Die abenturen sint so snell,
  zegt hij fol. 154b, en men bemerkt, dat hij ze met voorliefde beschrijft. Zelfs noemt hij ergens zijn Fransche bron met den naam, die oorspronkelijk zeker het allerminst bij deze Chanson voegde, als hij fol. 239b van ‘de welsche avonture’ spreekt. Geheel ‘avontuurlijk’ is dan ook b.v. het volgende verhaal. Als Ogier na Boudewijns dood Karels hof en stad woedend verlaten heeft, hoort hij in een bosch eene jonkvrouw roepen: ‘O wy, o wach.’ Bij onderzoek blijkt, dat een zeer sterk en onverwinlijk ridder van een kasteel uit de buurt haar geliefde heeft meegevoerd: het spreekt vanzelf dat Ogier dien vijand vervolgt, achterhaalt en verslaat, en de bruid haren bruidegom teruggeeft. Volgt: eene tweede ontmoeting met 22 ridders, wier hoofdman het hoofd van een verslagene op zijn speer voor zich uitdraagt, terwijl de dienaren eene schoone maagd gevangen meevoeren en slaan, omdat zij zich niet gewillig aan den ridder van het kasteel wil overgeven. Later hoort hij weer kermen. Thans is 't een ridder ‘boer (d.i. bore) valiant,’ die een voet en een hand had verloren, want hij was in de handen van roofridders gevallen. In hun onneembaar kasteel, dat Ogier weldra zegevierend binnenrijdt, gaat het ook zeer geheimzinnig en fantastisch toe. Nog op het einde, gelijk reeds werd opgemerkt, komt deze trek weer boven, als Ogier gaat
  
  Rumen alles Franckrich lant,
  Und wolte suchen aventuren,
  die hij dan ook vindt.
  Er is nog iets waardoor het oud-episch karakter van het gedicht verminderd wordt, ik bedoel: de telkens tusschenin gevlochten moralisatiën en vermaningen; m.a.w. door den didactischen tint, die over den Ned. Ogier ligt. Zoo b.v. fol. 152a:
  
  
  Noch sijt man geschehen das lude beginnen
  Sollich zijt wol zu varen ein teil,
  Und verlaszen sich uf geheel,
  Und machen sich verworren und stoltz,
  Alsob sie es alles hatten mit gewolt.
  Of fol. 153a:
  
  Sus sint die jenen, die stärcken,
  Hangent al zijt an quaden wercken,
  Das ime das end wol zur kure
  Vergolten wurt bisz uf ein ure.
  
  Wenn man einen bösen siet misfarn,
  Solten sie ine wachten von sinem spiel.
  Elders, fol. 167b:
  
  Ist ein ding nit gut zum end,
  Al essi susz int begin
  Da lijt an kranck gewynn.
  En:
  
  Dabi ein iglicher hüte sich des:
  Der viel berümet, das ist ein ries.
  Vreemd en niet recht verklaarbaar is het, hoe het komt dat in den Ned. Ogier, evenals, maar nog veel meer dan in den Ned. Renout, Willem van Oranje of Willem Fierebras zulk eene rol speelt, terwijl hij door Raimbert zelfs niet genoemd wordt. Men stelde blijkbaar hoe langer zoo meer prijs op de aanwezigheid van dezen held. De dichter verzekert dat zelf, fol. 142a:
  
  Hierab wil ich nu zu stonden,
  Schwijgen und reden vort,
  Dar man im welschen gern ab hort,
  Das is von Wilhelm Firenbras.
  En fol. 125b:
  
  Und Wilhelm Fyrenbras, den man prijst
  In manigem buch, sunder waen.
  Hij speelt eene groote rol in den oorlog met de Sarracenen, maar vooral in den strijd van Karel met Ogier. Hij en zijn vader Aimeryn zijn de eenigen die Ogiers partij blijven kiezen,
  als al de pairs hem verlaten, en Willem springt zoo moedig voor hem in de bres, dat eenmaal
  
  Als dis horte Karle der here,
  Er wart recht al usz dem kere
  Von Wilhelms rede, die yme bekam
  Nit wol von zorn und gram.
  Als Willem verneemt, dat Ogier op water en brood zit, tengevolge waarvan hij spoedig zal sterven, omdat hij veel spijs noodig heeft, wordt hij razend, ‘und raufft sin swert von stael als einre der alzijt begert strijd’ (fol. 237b). Karel verzoekt nu Willems magen en vrienden, hem onder het oog te brengen, dat Willem niet zoo opvliegend moet zijn, fol. 238a:
  
  ‘Ich bitt uch das ir den wygant
  Underwysent das er sich des masze vortan,
  Ader es sal by sant Johan
  Ir tusend kosten den lip.’
  Zij doen dit, en nu bidt Willem, ‘der sich kunde gehaben wol,’ den koning ‘demuticlich’ dat hij zijn neef ‘ritterspisen’ te eten geve, welk verzoek het gewenschte gevolg heeft.
  Ten slotte nog een woord over den Ned. dichter en zijn leeftijd. Uit de door Mone, Ueb. 38 medegedeelde regels van 't Heid. HS. fol. 202a heeft men wel eens afgeleid dat de dichter van den Lekenspiegel enz. en hij één persoon zouden zijn. Maar voor deze meening bestaat geen de minste grond. Mone dwaalt namelijk, als hij beweert, dat de dichter in bedoelde vss. zich zelven noemt. Hij spreekt veeleer zeer bepaald van een ander, e.w. van een in zijn tijd bekend didactisch dichter, die ‘om kleinen gewin van gaven en van goed’ zedewaarheden geleerd had, o.a. datgene wat hij hier herinnert:
  
  Es ist al verlorne pijne;
  Gut am anfang und am end quaet,
  Das ist alles ein verlorn staet.
  Dat de hier bedoelde leerdichter de bekende Jan de Clerc of van Boendale uit Antwerpen was, is wel zeer waarschijnlijk. Men lette slechts op Lekensp. III, 3 vs. 663-8 en dergelijke pp. waar inderdaad de les gegeven wordt. Is deze gissing juist,
  dan ligt tevens het vermoeden voor de hand, dat de didactische toevoegselen van den Ned. vertaler zijnVgl. boven blz. 258..
  Dr. Jonckbloet was Mned. Dk. I, 286 van oordeel dat in de aangehaalde versregels Joh. van Soest of de Duitsche vertaler van het Ned. zich zelven gedenkt. Maar ook hiertegen geldt, dat de schrijver blijkbaar niet van zich zelven spreekt, terwijl men dan ook van de minder juiste onderstelling uitgaat, dat deze vertaler hier het woord voor eigen rekening gevoerd heeft, wat hij elders nooit doet. Daarvoor draagt de tekst ook hier al te zeer het kenmerk van uit het Ned. vertaald te zijn, (let inzonderheid op dat ‘versleysz sine synne,’ vgl. Hild. 220, 1.)
  Tegen de door mij voorgestelde opvatting van de plaats die over ‘Jan de Clerk’ handelt, pleit niet hetgeen de dichter fol. 82a in zijne Inleiding tot het IIde deel schrijft. De Vlaamsche vrouwen, die hem drongen, om ook iets ten beste te geven in het vroolijke gezelschap waarin hij zich bevond, noemden hem ‘clerk.’ Als hij haar namelijk vraagt, of zij van Ogier willen hooren, zeggen zij:
  
  ‘Clerick, das wollen wir alle horen.’
  Hij was dus een jong geleerde, een dichter, - en ‘clerk’ zijn titel als zoodanig. Maar uit dien titel volgt volstrekt niet dat hij Jan de Clerk was, daar het t.a.p. uit de woorden zelve blijkt, dat hij aan het werk van een ander, b.v. van Jan van Boendale, denkt.
  Maakt de Ned. Ogier inderdaad van den dichter des Lekenspiegels en der Doctrinale gewag, dan is daarmede tevens de terminus a quo der vertaling gegeven. Lang vóór het midden der XIVde eeuw is ze dan in geen geval vervaardigd, wellicht daarna, doch stellig in die eeuw, uit welke ons HS. is.
  Of de Ned. vertaler zijn origineel juist teruggeeft, laat zich niet zeker meer zeggen, daar de vergelijking met het Fransch onmogelijk is. Voor zoover wij nog naar den Ogier van Raimbert oordeelen kunnen, schijnt hij zijne taak wel volbracht te
  hebben. Minder gunstig moet ons oordeel over den Duitschen vertaler luiden. Dat hij eene onmogelijke taal, half Duitsch half Dietsch schrijft, zouden wij hem, om het voordeel dat wij daarvan hebben, gaarne vergeven; maar hij heeft zijn bron zeer dikwijls slecht gelezen en verstaan, en dat is erger. Boven bij den afdruk der fragmenten en parallele vertaling is reeds op menige misvatting gewezen. Deze staaltjes zouden met andere vermeerderd kunnen worden. Doch waartoe zou dat dienen? Menige vergissing en weglating schijnt bovendien het werk van den kopiïst te zijn, die zich aan het slot als Ludwicus Flugel bekend maakt.
  
  Groningen, September 1875.