text: III.
  Het is om die reden, dat ik als derde voorwaarde van ideaalvorming een in de beste scholen ontwikkelde verbeeldingskracht noemde.
  Wanneer het leven in zijne verschillende betrekkingen als een kunstwerk wordt opgevat, zoo moet voor het leven in het geheel waar zijn wat van de uitoefening van de eene of andere bepaalde kunst geldt, waartoe men niet opgeleid kan worden zonder aan het kweeken van eigene oorspronkelijkheid de bestudeering van klassieke modellen te paren. Die oorspronkelijkheid kan zelfs in zeer geringe mate aanwezig, ja nauwlijks merkbaar zijn, terwijl de kunstenaarsaandrift toch nog krachtig en duidelijk spreekt uit de waardeering van en den gedurigen omgang met hetgeen de hooger bevoorrechte geesten hebben voortgebracht. Zulk een omgang zal in den regel tot navolging aansporen, die zelve eene oefenschool der oorspronkelijkheid kan worden; of, waar dit niet geschiedt, zal die omgang in elk geval het gemoed in die stemming verplaatsen, waaruit de klassieke kunstwerken geboren werden.
  Ware elk mensch, bij zijne ideaalvorming op welk gebied dan ook, uitsluitend aan zichzelven overgelaten, hij zou, tenzij zelf een scheppend genie in den hoogsten zin, zijn leven verspillen met rondtasten in den blinde. Ook is het meer dan waarschijnlijk, dat hij op niet meer punten gewaarwordingen zou hebben dan de menschheid ze had in den vroegsten toestand harer beschaving. Wel verre dus van op onze eigene krachten ons te verlaten, hebben wij veeleer bij de voorgeslachten ter schole te gaan, gelijk, waar het kan, bij den tijdgenoot, en dat met een tweeledig doel: vooreerst om opmerkzaam gemaakt te worden op de onderscheidene opzichten waarin de mensch gevoeligheid kan bezitten; dan om er achter te komen hoe men het òf aanleggen òf niet aanleggen moet, wanneer men zijne gewaarwordingen in ideale beelden wil omzetten.
  Zooals nu bij de opleiding van den kunstenaar, in den engeren zin des woords, alle eenzijdigheid te vermijden en het volle begrip van het schoone aan onderscheidene scholen te ontleenen is, zoo heeft ook de kunstenaar in ruimeren zin dat gevaar der eenzijdigheid te ontwijken. Wij zijn gelukkig niet de eersten, die zich met ideaalvorming bezighouden; en niets kan dus gewenschter zijn dan kennis te nemen van hetgeen anderen op dit gebied reeds geleverd hebben. Het zou in hooge mate onverstandig zijn, dit niet toe te geven, en ons integendeel aan te stellen alsof de arbeid van het voorgeslacht voor ons vruchteloos ware geweest. Om aan dit vooroordeel te ontkomen, hebben wij scherp te onderscheiden tusschen de vormen waarin men zich vroeger het volkomene heeft gedacht, de eigenlijk gezegde idealen, en de gewaarwordingen die tot het ontstaan van die vormen aanleiding hebben gegeven. Die vormen kunnen geheel verouderd zijn, zonder dat die gewaarwordingen daarmee opgehouden hebben ook voor ons begeerlijk te wezen. Wanneer wij die vormen verwaarloozen, ze al te zeer beneden de hoogte onzer eigene beschaving achten om er ernstig opmerkzaamheid aan te verleenen, loopen wij groot gevaar, dat wij ook vele der gewaarwordingen zullen missen, die zich vroeger in die vormen hebben uitgedrukt. In stede van aan het inwendig leven der voorgeslachten vreemd te blijven uit hoofde van het bijgeloof, dat bijna altijd verbonden is met de wijze waarop dat inwendig leven door de voorgeslachten zelve vertolkt werd, hebben wij het veeleer in zijn volle diepte in ons op te nemen en in nieuwe vormen ons toe te eigenen, opdat inderdaad niets menschelijks ons vreemd blijve.
  Ik heb hier natuurlijk inzonderheid het oog op het gebied, waarop de verbeelding der menschheid zich het veelvuldigst en aanhoudendst beijverd heeft, de behoefte van het gemoed aan het volkomene te bevredigen. Het is het godsdienstig gebied. De historische overtuiging, dat godsdienstige leeringen, allen zonder onderscheid, kinderen zijn van de verbeelding en van de bespiegeling, of althans onder dat licht moeten worden bezien zoolang elke toegang tot de kennis van een bovennatuurlijke wereld voor ons gesloten blijft; de overtuiging, derhalve, dat alle godsdienstige voorstellingen, te beginnen met die van het bestaan van een God, meer of minder esthetische kunstgewrochten zijn, mag ons niet weerhouden van een open oog en hart te hebben en te toonen voor de idealen, welke deze gewrochten der verbeeldingskracht vertegenwoordigen. De godsdiensten vormen het onschatbare boek, waarin de rijkste gemoedservaring opgeteekend staat; een gemoedservaring, die wij, geheel afgescheiden van de beelden die zij te voorschijn tooverde, in haar eigenlijk wezen tot de onze kunnen maken, wanneer althans ons gemoed even ontwikkeld is als dat van hen, die de godsdienstige voorstellingen hebben uitgedacht. Hetgeen ons van de waarlijk godsdienstige menschen onderscheidt ligt niet, behoeft niet te liggen, in hetgeen zij en wij ondervinden, maar alleen in de taal waarin zij en wij die ondervinding uitspreken, terwijl wij toegeven, dat dit verschil ook van invloed is op sommige handelingen. De vrome spreekt over zijn ideaal als over een wezen, dat in denzelfden zin bestaat waarin hijzelf bestaat; en voor dat wezen knielt hij neder om het te aanbidden, om zijne hulp in te roepen, om er gehoorzaamheid aan te beloven. Zulk verpersoonlijken is ons niet meer mogelijk, maar dit sluit volstrekt niet in, dat het ideaal, waarover hij in zijne taal spreekt, in geenen deele meer het onze zou zijn, al trachten wij het van onzuivere bestanddeelen te reinigen. Integendeel: wij zegenen niets zoozeer als diezelfde godsdienstige ontwikkeling der menschheid, die ten slotte tot idealen geleid heeft, waaraan wij verder kunnen arbeiden om ze steeds volkomener te maken, want wij beseffen levendig, èn dat zonder die langdurige ontwikkeling ons geen ideaal van gelijke waarde bekend zou zijn, èn dat wij in de school der godsdienstige verbeelding moesten gevormd worden, juist om dien arbeid der volmaking met goed gevolg te kunnen voortzetten. Wanneer toch de menschheid reeds bij den aanvang harer beschaving op haar kenvermogen de kritiek had uitgeoefend waartoe wij ons thans verplicht gevoelen, had zij zich waarschijnlijk niet zoo onverdeeld aan ideaalvorming kunnen overgeven, en zouden de idealen, die zij telkens gevormd had, nooit zoozeer hebben post gevat ook in den minst ontwikkelden geest, als dit thans het geval is geweest, nu men ze door het voertuig van dogmatisch onderwijs, - het allergeschiktste voertuig voor de groote meerderheid, - aan de geesten heeft kunnen meedeelen. Hadden zij, die de menschheid godsdienst hebben onderwezen, den oorsprong en daardoor het karakter van hunne godsdienstige voorstellingen gekend en verraden, zij hadden waarschijnlijk minder kracht bezeten en minder gezag uitgeoefend; het zou hun waarschijnlijk niet gelukt zijn, den godsdienst tot zulk een algemeen menschelijk verschijnsel te maken. Wij zouden dan zeker ook vrij wat minder bijgeloof, domheid, dweepzucht, onverdraagzaamheid te betreuren hebben; er zouden veel minder tranen geschreid, veel minder bloed vergoten zijn. Men dient het toe te geven en zelfs te erkennen, dat, uit het oogpunt van het gewone menschelijke geluk beschouwd, de zegen van den godsdienst voor het minst uiterst problematiek is. Toch meen ik, dat wij ons alle zijne onbetwistbaar noodlottige werkingen en gevaar-lijke invloeden moeten laten welgevallen ter wille van de omstandigheid, dat ten slotte, ook door al dat lijden, het denkbeeld van een God zulke diepe wortelen heeft geschoten, daar wij ons toch niet kunnen voorstellen hoe die uitkomst langs een anderen weg verkregen had kunnen worden. Want dat denkbeeld, hoe onbestaanbaar, immers hoe onsamenhangend ook in zichzelf, vertegenwoordigt telkens het ideaal, dat de mensch op een gegeven trap van ontwikkeling òf zelf gevormd heeft òf in staat is geweest in zich op te nemen. Voor allerlei wijziging en veredeling is dat denkbeeld vatbaar; de wijsgeerige kritiek kan en moet het zelfs ontdoen van het denkbeeld van iets bovennatuurlijks, dat er mee verbonden pleegt te zijn; maar dit volgt van zelf en is een kwestie van tijd. De hoofdzaak blijft, dat met den godsdienst een zeker ideaal, iets ideaals in elke menschelijke ziel gegeven is, dat als het ware de oorspronkelijke cel mag heeten, waarom andere cellen zich kunnen en zullen groepeeren, tot er geheel een ideale wereld is opgebouwd. Dat wij ter wille van deze éene vrucht den godsdienst al de ellende vergeven, die hij over het menschdom heeft uitgestort en dagelijks voortgaat ons te berokkenen, ligt aan onze overtuiging, dat ideaalvorming ons hoogste goed is, de schoonste openbaring van onze beste kracht, de zuiverste bron van de edelste vreugd. Deze overtuiging met de waardeering, die er het gevolg van is, neemt natuurlijk niet weg, dat wij het als een ernstigen plicht beschouwen den gods-dienst zooveel in ons is onschadelijk te maken en het zoover te brengen, dat wij er alles als onnut van wegwerpen, om die éene heerlijke loot over te houden en haar te enten op den stam van ons zieleleven.
  In de eerste plaats zijn dus ontwikkelde godsdiensten de scholen, waarin de verbeelding moet opgeleid worden welke zich bezighoudt met het vormen van de idealen, die met onze levensbeschouwing in verband kunnen staan. Zijn de voorstellingen, welke in die godsdiensten gevonden worden, als de taal, waarin zekere gemoedservaringen van medemenschen zich hebben uitgedrukt, dan is het onze taak die taal te leeren verstaan, om achter die gemoedservaringen te komen; want te weten, wat een menschelijk gemoed ervaren kan, is zeer dikwerf het eenige middel om onze eigene gemoedservaring te verrijken. Er zijn namelijk aandoeningen van vreugde en smart, die niet dan door een zekere kontagieuse werking in ons worden opgewekt. Er zijn in de muziek en daarbuiten allegroos en largoos, waarbij wij zoo diep gevoelen als wij nog nooit gevoeld hadden, als wij niet hadden geloofd dat het mogelijk was te gevoelen eer wij ze hadden vernomen. Vandaar dat, gelijk meer dan eens bewezen werd, de werken der groote toonkunstenaars, niet minder dan de godsdiensten, scholen van gemoedservaring zijn.
  Houden wij ons hier aan de godsdiensten. Er is geen enkele, waaraan wij niet iets te danken heb-ben; want, naar die wijsgeerig historische beschouwing die de meeste waarschijnlijkheid heeft, vormen al de godsdiensten te zamen een lange keten, een aaneenschakeling van groepen van ideale voorstellingen, waarbij telkens een groep uit de voorgaande volgens wetten van natuurlijke ontwikkeling of evolutie is ontstaan. Mocht het voortgezet onderzoek van de wijsbegeerte der godsdiensten aan deze beschouwing zekerheid verleenen, dan zouden wij reeds verplichtingen hebben aan den laagsten ontwikkelingsvorm der religie, en het niet onverschillig mogen noemen, dat er fetischen vereerd, en menschenoffers gebracht zijn. Religie toch is slechts de algemeene naam, gegeven aan eene zekere verbinding van gewaarwordingen, waaraan de godsdienstige voorstellingen niet alleen tot uitdrukking, maar ook tot bewaarplaats hebben verstrekt. Zonder die voorstellingen zouden die gewaarwordingen aan kracht verloren hebben. Stellen wij dus prijs op het standhouden dier gewaarwordingen, dan kunnen wij den dienst, door die voorstellingen bewezen, niet vergeten. Dit te bedenken geeft een gevoel van betrekking op al de voorgeslachten, ja, bijna van erkentelijkheid jegens al die duizenden en honderdduizenden, die eeuwen lang het een of ander hard, lastig, vervelend bijgeloof met vaak aandoenlijke trouw hebben getorscht, maar daarmede bewegingen van vereering en liefde hebben verbonden, waarvan zonder dat bijgeloof de traditie wel verloren had kunnen gaan. Onze erkentelijkheid neemt toe, wan-neer wij aan diegenen denken, die op een gegeven oogenblik zich aan dat bijgeloof hebben ontworsteld, maar deze geestkracht, waardoor zij de menschheid een schrede verder brachten, niet hebben kunnen betoonen zonder een in- en uitwendigen strijd te moeten doorworstelen, die veel zal hebben gekost. Zoo kunnen de trouwe aanhangers en de moedige bestrijders van een bijgeloof, in een verschillend opzicht, aanspraak maken op een gelijk deel onzer sympathie.