text: § VI. De Rechtbank. Rechten van den Heer. Scheiding der bank van Itteren van die van Haren. Hooge, lage en middelbare justitie. Inbeslagneming der rechtbank door den Graaf van Meurs. De scholtis. De schepenen. De rechtbank wordt protestant. Noodlottige gevolgen daarvan. De fransche omwenteling. Lijst der scholtissen.
  De Heer van Borgharen oefende in zijne heerlijkheid het hooge-, middelbare- en lage rechtsgebied uit, stelde schout en schepenen aan en schonk naar willekeur alle ambten en waardigheden weg. Hij had het recht om gratie te verleenen wanneer de schepenen uitspraak hadden gedaan in zake van doodstraf, verbanning òf pelgrimstocht, crimineele, correctioneele of civiele boeten. De Heeren meestal, meer tot barmhartigheid dan tot strengheid genegen, maakten niet zelden gebruik van dat privilegie.
  Deze voorrechten hadden echter niet altijd bestaan. Er was een tijd, dat het rechtsgebied over Itteren en Haren in het onverdeeld bezit was van den Hertog van Brabant en den Heer van Borgharen, die er onverdeeld ‘twee gerichten, hooge ende nedere in desen dorpen te samen hielden’. In 1330 werd aan dezen toestand, die hoogstwaarschijnlijk uit 1318 dagteekende en groote verwarring in de toediening der rechtspraak te weeg bracht, een einde gemaakt.
  Eene overeenkomst, den 17 October van voormeld jaar gesloten, bepaalde, dat voortaan de Hertog van Brabant en diens opvolgers zouden hebben: ‘alle die hoghe gerichte ende nedere mit allen haren toebehoirten gehelicke van den dorpe van Ittere’, en de Heer van Haren en diens opvolgers zouden ‘hebben ende behouden erffelick ende immermeer alle die hoghe gerichte ende nedere van den
  dorpe van Haren mit allen synen toebehoirten’. (Bijlage No 5 Litt. A).
  In dit stuk is alleen spraak van hooge en nedere justitie, maar uit andere stukken blijkt genoegzaam, dat ook het middelbaar recht in bezit der Heeren van Borgharen was. Trouwens de bezitter van het hooge recht eener heerlijkheid werd verondersteld ook bezitter der twee andere rechtstakken te zijn. Dit was overal zoo.
  Tot de hooge justitie behoorden alle zware misdaden, waarbij lijf of lid geboet werden. Welke echter deze misdaden waren is moeilijk te bepalen; de meeste schrijvers rangschikken daaronder: moord, brand, verkrachting, zware wonden, diefstal, roof en hoogverraad. Het bezit der hooge justitie gaf recht op de verbeurde goederen, op de nalatenschap van vreemdelingen en bastaarden, alsmede op de verlatene en aangespoelde goederen. De kenteekenen dezer justitie waren het zwaard, de galg, het rad, de pijnbank en de paal. De galgen en strafplaatsen werden doorgaans op de grens der dorpen opgericht, om alzoo de uitgestrektheid van 's Heeren rechtsgebied aan te toonen. De strafplaats van Borgharen was niet ver van de Maas, op de grens van Itteren, gelegen. Deze plaats draagt nog heden den naam van Galgenberg. In 1558 betaalde de rentmeester aan Mees den timmerman twee gulden courant ‘voor het maken van eene galge’. De gevangenis was voor zware misdadigers in de kelders van het slot en voor lichtere overtreders op eene der kamers. In den muur dezer kelders bevinden zich nog heden de ringen, waaraan de misdadigers gekluisterd lagen.
  De middelbare justitie oordeelde over misdrijven, die thans ten deele tot de crimineele en ten deele tot de correctioneele rechtbanken behooren, zoo als ook over bur-gerlijke twistgedingen en kleine overtredingen. In civiele zaken strekte hare werkkring zich uit over personeele, reëele, petitoire en possessoire actiën, over momberschap en curateel, over het toezicht der wegen, bruggen, maten en gewichten en meer andere zaken.
  De lage justitie regelde de overdracht der eigendommen en der zakelijke rechten. Zij wordt doorgaans grondheerlijkheid, laathof, cijnshof, laatbank genoemd. Haar recht ging niet verder dan de inbeslagneming van het litigieus goed bij faute van betaling der cijnsen of renten. Zelden of ooit was zij in bezit eener contentieuse jurïsdictie.
  In zaken, die tot de crimineele en correctioneele justitie behoorden, kenden onze voorouders geen recht van hooger beroep. De veroordeelde kon alleen gratie verwerven van den Heer.
  In civiele zaken deed de schepenbank van Borgharen alleen uitspraak in de eerste instantie. Van hare vonnissen was appel toegelaten naar het leenhof van Brabant. Dit was het geval met alle heerlijkheden, die tot dat hof te leen behoorden, alsmede met de bijzondere leenhoven van Valkenburg, Daalhem, 's Hertogenrade en de keurkeulsche mankamer van Heerlen enz.Zie eene lijst dezer leenhoven bij Galesloot, Inventaire des fiefs du Brabant. Introduction p. 99..
  In zake van leering of recharge namen de schepenen van Borgharen hunnen toevlucht tot het gerecht van Meerssen. Maar bij koninklijk besluit van den 18 April 1570 werd hun deze hofvaart verboden, op grond dat Borgharen niet een valkenburgsch, maar een brabantsch leen was. Zij zouden voortaan hunne leering bij het leenhof te Brussel halen.
  In 1416 werd het schepengerecht van Borgharen ten voordeele van den Graaf van Meurs, pandheer des lands
  van Valkenburg in beslag genomen. Dit was eene daad van brutaal geweld, die tegen alle wetten streed. De Heeren van Borgharen, die destijds afwezig waren, trokken zich die zaak aanvankelijk weinig aan, eensdeels ‘om der kleyne werde wille derselver heerlicheyt’ en anderdeels ‘om den kosten dye sy daerom souden hebben moeten doen’.
  Toen zij eindelijk hun recht zochten, antwoordden de ambtenaren van den pandheer, dat de heerlijkheid Borgharen in de verpanding van het land Valkenburg wel degelijk begrepen was, dat zij er bijgevolg alle voordeelen van mochten genieten, dat zij verder deze heerlijkheid niet scheiden konden van het overige land, hetwelk zij den Hertog van Brabant beloofd hadden terug te zullen geven in den toestand waarin zij het ontvangen hadden. (Bijlage No 5 Litt. D.)
  Ook nog in 1439, toen de pandsom was terugbetaald en de Hertog van Brabant weder in bezit des lands van Valkenburg was gekomen, bleef deze benarde toestand voortduren. De officieren verklaarden hunne handen van de heerlijkheid Borgharen niet te mogen aftrekken voor dat een bepaald bevel van den Hertog, hun daartoe last gaf.
  Nu werd het den Heeren van Borgharen ernst. Den 31 Mei 1440, verklaarde Arnold van Hamal, in de huwelijksvoorwaarde zijner dochter Margareta met Frederik van Merode, dat hij het gerecht van Haren, zal vlijtig helpen terug bezorgen, en na zijn beste vermogen daartoe zal bijdragen. (Bijlage No 4).
  Eindelijk bij hertogelijke brieven van den 20 October 1459 werd aan de nederige bede van vrouw Margareta van Hamal een luisterend oor verleend. De ‘drost, voogd en alle andere ambachten, officieren, dienaren en gemeene onderzaten’, van het land van Valkenburg kregen bevel om voormelde vrouw van Haren, als zoodanig te erken-nen, en haar de profijten harer heerlijkheid in vrede te laten genieten. De bestaande schout en schepenen werden diensvolgens van hunnen eed ontslagen en andere in hunne plaats door Mevrouw van Hamal in eed genomen. Zoo keerde de schepenbank van Borgharen, na een tusschenbeheer van drie en twintig jaren, in het bezit van hare oude Heeren terug.
  De schepenbank van Borgharen oefende de hooge en middelbare justitie uit, en regelde tevens de overdracht van alle eigendommen, die niet tot het laathof van Haren behoorden.
  Aan het hoofd der schepenbank stond een rechter, namelijk de scholtis. Deze was de plaatsvervanger van den Heer; hij maakte eigenlijk geen deel der rechtbank uit, maar stond daarbuiten. Zijn recht was de genachten op te roepen, de vergadering te openen en te leiden, de schepenen in 's Heeren naam te manen, voor te lichten en de vergadering te sluiten. Aan de uitspraak der schepenen nam hij geen deel, maar was ambtshalve belast met het eenmaal gestreken vonnis ten uitvoer te brengen.
  De rechtbank bestond uit zeven rechters, de schepenen. Deze onderzochten de zaak, hoorden de getuigen en velden het vonnis. De oude rechtspleging had tot grondstelling dat de vrije man, als lid des volks, alleen door het volk, of althans door dat gedeelte des volks, waartoe hij behoorde, mocht geoordeeld worden. Daar echter de dagelijksche bijeenkomst der vrije lieden tot het mallum, veel onregelmatigheid in handel en wandel veroorzaakte, kwam langzamerhand het gebruik in voege om de rechtspraak aan eenigen onder hen over te laten. Deze vergaderden op bepaalde dagen in gewone genachten, of door bijzonder gebod van den Heer of diens meijer, op geboden genachten. De schepenen moesten vrije lieden zijn, die deel hadden in alle burgerlijke rechten van hun gebied.
  
  De keuze der schepenen van Borgharen schijnt oorspronkelijk een voorrecht geweest te zijn van de schepenbank. Zulks blijkt uit eenen brief van Maria van der Hallen, aan Mevrouw Katharina van Vlodorp, vrouw te Bornhem en Borgharen, waarin zij zich volgenderwijs over de keuze van eenen nieuwen schepen uitdrukt:
  ‘Van den schepen te kiesen were lang geschiet; dan sy willen eynen kiesen den sy willen opdat er hunner eynsdeyls volge. Ende soe heeft der momber en ich hun vorgehalden sy sollen dry of vier gueder mannen kyesen ende die myner joffren overgeven, daervan sall myn joffer eynen kyessen den sy belieft ende den sall myn joffer hun gehoersam laeten maken metten momber, als wie men in andere bencken doet in den lande van Valckenborch; mer sy wollen dar selven dye heren syn. Men solde in andere benck daermit spotten’.
  Het resultaat van dezen twist is ons onbekend gebleven; maar wij vinden eenige jaren later den Heer van Haren in bezit der benoeming van de schepenen zijner heerlijkheid. Eene formule van aanstelling uit 1715 luidt als volgt:
  ‘Wy Jan Willem Baron van der Heyden à Blisia, Heer van Haren etc. Allen den geenen, die het aengaen mogh, Saluyd. Doen te weeten, dat mits is komen te vaceeren eene schepenplaets in onse jurisdictie en het noodigh is, dat deselve weder met een bequaem nieuwe persoen worde vervult, soo ist dat wy uyt kracht onser regaliën, daertoe aengestelt ende gecommitteert hebben, gelyck wy aenstellen ende committeeren mits deesen den Sr Herman van Leeuw tot schepen in onse jurisdictie van Haren, ende sulcks op de tractementen, boeten en profijten daertoe staende, mits doende den behoorlycken eedt van te defendeeren ende beschermen onse regaliën ende immuniteiten ende ieders syn regt, requireerende ende bevelende allen
  ende eenieder, die het aengaen mogh om den voors. eedt gepresteert hebbende denselver Sr Herman van Leeuw te houden en te erkennen en hem de rustige en vredige possessie van dien te laeten genieten met allen de gevolgen en emolumenten van dien. In oirkonde dese eygenhandigh geteykent en met onsen cachet bekreghtight. Actum in Luyck den eersten Aprilis 1715’.
  De schepenen van Borgharen moesten volgens oud gebruik in de heerlijkheid gegoed en metter woon gehuisvest zijn; doch ten gevolge van den overgang van Borgharen aan de nederlandsche Staten, in het jaar 1661, kwam eene verandering in dit punt.
  Den 15 October 1663 vaardigden de Staten-Generaal een Reglement uit over het land van Valkenburg's Gravenhage 1664 in 4to., waarin bepaald werd dat ‘de regeringe in de bancken, gelyck oock in alle de onderbancken, heerlykheden ende dorpen des voors. lands, niet anders en sal mogen werden gestelt, als met Schouten, Schepenen, Secretarissen, Vorsters, ende andere meerdere of mindere Officieren, die van de Gereformeerde Religie syn’. Verder werd bepaald, dat de Heeren hunne katholieke ambtenaren dadelijk uit hun ambt ontslaan en die vervangen zouden door protestanten; ook zou geen katholiek zijne oude bediening meer mogen waarnemen in hoedanigheid of onder voorwendsel van substistuut of plaatsvervanger. ‘Maer sy sullen - zegt de wet - (hunne fonctie) geheel en al moeten verlaten ende haer daervan onthouden’.
  Dit hatelijk Reglement bracht eene groote opschudding te weeg. De magistraatspersonen hadden te kiezen tusschen de verzaking van den godsdienst hunner vaderen of het verlaten van het ambt, dat hun middel van bestaan was. De meesten, die in hunne betrekking wilden blijven,
  weeken uit naar het spaansch gedeelte des lands, waar zij met open armen ontvangen werdenOm in het spaansch gedeelte des lands de rechten hunner kinderen te bewaren gingen zelfs de moeders op dat gebied hare bevalling afwachten. Wij hebben verscheidene ambtenaren gekend wier hollandsche ouders gezorgd hadden dat zij op oostenrijksch gebied zouden geboren worden.. Hunne opvolgers waren vreemdelingen, hongerig naar winstgevende betrekkingen, maar te gering in getal om het land te bedienen.
  Toen werd in onze streken een toestand geboren, die tot daartoe ongehoord was in de geschiedenis. Eene handvol protestantsche ambtenaren, gerugsteund door tal van bajonetten werd uit Holland gezonden, om eene uitsluitend katholieke bevolking te regeeren en in bedwang te houden. Weldra vond men ambtenaren, en zulks gebeurde ook nog in lateren tijd, die tien tot vijftien posten tegelijk bekleedden en de tegenstrijdigste betrekkingen uitoefenden. De levensbeschrijving dezer eerste pioniers onzer nederlandsche ‘onafhankelijkheid’ zou eene belangrijke bladzijde leveren in de geschiedenis van ons vaderland. (Bijlage No 11).
  De Heer van Borgharen, Philibert d'Isendorn à Blois was eene dier weinige lieden uit de landen van Overmaas, die de nederlandsche Republiek met hart en ziel aanhing. Geen wonder, want hij was vreemdeling, protestant en officier in hollandschen dienst.
  Uit angst voor de Spanjaarden wist hij zijne heerlijkheid, die in 1650 nog spaansch was, naar staatschen bodem over te smokkelen. Hij had namelijk de schepenbank en de heerlijke beambten naar Maastricht verplaatst. Daar moesten nu de inwoners van Borgharen hun recht zoeken. Werd over dezen toestand geklaagd, dan gaf d'Isendorn ten antwoord, dat zulks gebeurde omdat de inwoners van Borgharen voor het grootste deel wederspannig
  waren aan hunnen Heer, dat zij voor het bekleeden van ambten onbekwaam waren, en dat hij in de verplaatsing der schepenbank naar Maastricht het voorbeeld van andere banken, als die van Berg, Heer, Bemelen en Sint Pieter had gevolgd.
  Dit gebeurde vóór het verdeelingstractaat van 26 Dec. 1661. Maar nauwelijks was dit gesloten of de schepenbank moest terugkeeren. Borgharen werd nu een toonbeeld van onderwerping aan 's lands placaten en reglementen. Den 16 Juli 1663, drie maanden voor de afkondiging van het Reglement over het land van Valkenburg verklaarde d'Isendorn, dat hij reeds handgemeen was geworden met de katholieke beambten. ‘De secretaris gelyck oock alle andere officieren - schrijft hij - hebben als paeps gesint, volgens generaele orde, hun ambt moeten deserteeren’Deze algemeene maatregel was wellicht gegrond op een placaat van den 10 Februari 1651.. Weldra was nu ook de beurt aan de kerk en de school. Een predikant en een voorlezer-schoolmeester kwamen opdagen, bereid om bij het eerste teeken hunnen wachtpost te betrekken. Al waren de ingezeten allen katholiek, zij mochten toch hunne godsdienstplichten niet uitoefenen, noch in gemeenschap blijven met hunne vervolgde herders, in wier plaats predikanten werden aangesteld, die zich voortaan de zielzorg der gemeentenaren zouden aantrekken. Geheel het land van Overmaas was tot dien zelfden toestand gebracht. Zelfs de ter dood veroordeelden werden in de protestantizeering niet vergeten. Zij moesten, willens of onwillens, de gevolgen der gezegende hervorming ondervinden. Deze ongelukkigen moesten behalve het ondergaan hunner straf, niet alleen de troostmiddelen, die hun hunne eigen godsdienst aanbood derven, maar daarenboven door een andersdenkenden geestelijke in het dierbaarste wat hun overbleef, verontrust
  worden. Wel beijverde zich een priester om in weerwil der wet, den veroordeelden in het voorbijgaan uit een huis of in de straat de heilige Absolutie te geven, maar dat was ook al de geestelijke hulp die aan deze rampzaligen kon verstrekt wordenVergelijk Dr. Hermans, Bijdragen etc. II p. 154. Volgens een placaat des jaars 1697 was het den geestelijken te Maastricht toegelaten de veroordeelden in de gevangenis te bezoeken, dit echter gold niet voor de landen van Overmaas..
  De Staten die sedert 1661 meester waren van het gedeelte der landen van Overmaas, waarin Borgharen gelegen was, werden in hun bezit daarvan gestoord door de Franschen die de stad Maastricht veroverden den 1 Juli 1672. Deze bleven meester van den landstreek tot in 1678. Eene der eerste zorgen van Lodewijk XIV was het justitiewezen in den lande te herstellen. Bij het aanrukken der Franschen waren vele ambtenaren gevlucht, andere hadden hunne betrekking nedergelegd, want de meeste hunner waren vreemdelingen en hadden na het vertrek der Hollanders hier niets meer, wat hen nog kon doen blijven. Dit was de oorzaak, dat eene menigte katholieken weder in hunne oude betrekkingen hersteld werden. De hatelijke placaten werden ingetrokken en de toestand der bewoners zoo dragelijk mogelijk gemaakt. In weêrwil der zware krijgscontributiën en drukkende militaire huisvesting bleef de fransche overheersching populair.
  Na den vrede, den 10 Augustus 1678 te Nijmegen gesloten, verlieten de Franschen het land. Ten gevolge van het 8ste artikel van dit vredestractaat, werden de Staten hersteld in het bezit van Maastricht en in hun vroeger aandeel in de landen van Overmaas. De oude regeering keerde nu terug en met haar de vervolging tegen de katholieken. Deze meenden, dat eenige hatelijke edikten,
  zoo als het echt-reglement en andere placaten, vroeger tegen hen uitgevaardigd, thans ten gevolge van de tijdsveranderingen zouden zijn afgeschaft, en dat zij voortaan hunnen godsdienst vrij mochten uitoefenen. De drossarden en schouten beweerden het tegendeel, en menig proces werd daarover gevoerd. Eindelijk verklaarden de Staten-Generaal bij ordonantie van 21 Augustus 1683, dat al de placaten en wetten van vóór den oorlog, die door geene speciale resolutie waren ingetrokken, in de landen van Overmaas in voege bleven.
  De rechtbanken bleven inmiddels even gebrekkig. Den 22 Juli 1684 gaven de Staten-Generaal aan den advokaat-fiscaal Dederik Vleugels, te Maastricht, bevel, om de landen van Overmaas te doorreizen en den toestand van het rechtswezen te onderzoeken. Den 19 Augustus zond Vleugels zijn rapport naar 's Gravenhage, waaruit blijkt, dat de justitie er zeer gebrekkig toegedeeld werd. De placaten en bevelschriften werden verwaarloosd en niet genoegzaam gehandhaafd; bijna nergens vond hij er ter secretarie aanwezig. De registers waren nergens in orde; overal heerschte groote verwarring en wanorde. De meeste officieren waren zonder wettige aanstelling en niet beëedigd; zij woonden ver van hun rechtsgebied en verschenen zelden ter rolle. De oorzaak van dit ongerief was hoofdzakelijk daarin gelegen, dat het bekleeden van ambten alleen aan protestanten vergund was. De berichtgever erkent dit zelf, wanneer hij aan de Staten-Generaal den raad geeft om minstens in iedere schepenbank drie katholieken te plaatsen. (Zie Bijlage No 11). De Staten bleven echter op dit punt onbeweeglijk, en de misbruiken gingen bijgevolg hunnen ouden gang.
  In 1711 gaf Jan Willem van der Heyden, Heer van Borgharen aan de Staten-Generaal te kennen: ‘dat hij zich
  heeft moeten bedienen van eenen scholtis, die vijf uren van Borgharen verwijderd is en in dertien jaren niet aan de rol is geweest, en van schepenen, die buiten de heerlijkheid zijn wonende en waarvan er twee zijn gesuspendeerd, en van eenen secretaris die binnen twintig jaren niet gecompareerd is, en nooit eene pen op het register heeft gezet; dat verder in eene menigte van jaren geene voogdgedingen zijn gehouden en dat de justitie, zoo crimineel als civiel, in den erbarmelijksten toestand verkeert’.
  In 1716 teekende ook zijn zoon het volgend adres aan de Staten-Generaal: ‘Geelt met behoorlycke reverentie te kennen Emond Conrad van der Heyden à Blisia, heere van Borgharen, dat ofwel de suppliant seer gaerne volgens de Reglementen van U Hoogm. in syne voors. Heerlykheyt van Borgharen soude aenstellen schepenen van de gereformeerde Religie, hy egter in geen staet is om sulks te doen, in consideratie dat tegenwoordig geenen persoon van de gereformeerde religie in syne voors. Heerlykheyt is wonende; dat daerom des suppliants overleden vader wel heeft geresolveert, om tot het voors. schepenambt te verkiesen personen, die buyten syne jurisdictie en selfs binnen de stadt Maestricht wonachtig syn, maer dat den suppliant tot syn leetwesen bevindt, dat sulks van tyt tot tyt seer groote inconvenienten en desorders heeft gecauscert, niet alleen omdat sodanige buytenluyden, als in de voors. Heerlykheyt niet gegoed synde, ende sulks geen intrest hebbende, geene behoorlycke sorg dragen, nog selfs kunnen dragen voor de goede orde en politie, maer dat selfs veele saeken door derselver absentie worden verwaerloost, te meer omdat niet alleen de schepenen altydt absent syn, maer selfs den schout van Borgharen, die met eenen is schout van Heerle, en die tot Heerle syn
  residentie houdt, en dat ook syne substituyt buyten de heerlykheyt woonachtig is, gelyk mede binnen de voors. heerlykheyt geen notaris resideert, en dat mitsdien alles genoegsaem in het wilde loopt, tot soo verre, dat de ingesetenen aldaer geen publique actens, als met veele kosten en naeloopens kunnen passeeren, en selfs delicten en mesuses die aldaer dagelyks worden gepleegt, ongestraft blyven, omdat er geen occasie is om deselve tydigh te ontdekken, en daernae niet genoegsaem wort omgesien, alles strekkende tot seer groot ongemak, prejudicie en schaede van de goede ingeseetenen van de voors. Heerlykheyt, dat de suppliant (onder reverentie) vermeynt dat alle het selve, ten minsten ten grootendeel kan werden voorgekomen, met in de voors. Heerlykheyt tot schepenen aen te stellen bequaeme ingesetenen in de voors. heerlykheyt effectief woonachtig en gehuyst en gehooft synde, te weten in de eerste plaetse en voor alle andere, sodanige bequaeme personen die van de gereformeerde religie syn en sich in gemelde Heerlykheyt metter woon souden neersetten mogen, en by gebrek aen deselve andere ingesetenen, schoon van de Roomsche religie synde, gelyk in andere dorpen en heerlykheden in de Meyerye van 's Bosch en onder de generaleteyt oock wordt gepractiseert. Mits welcken de suppliant sich keert tot U Hoogm. onderdanig versoekende dat U Hoogm. den suppliant, als Heer van Borgharen gelievet te permetteeren ende voor soo veel des noods te authoriseeren, om by gebrek aen personen van de gereformeerde Religie, in syne voors. Heerlykheyt tot het schependom aen te stellen bequaeme personen, schoon van de Roomsche religie in gemelde Heerlykheyt geerft ende wonende. Dit doende etc.’
  Een laatste daad van onverdraagzaamheid was het edict der Staten van den 25 April 1739, waarbij bepaald werd
  dat een ambtenaar die de gereformeerde religie verliet of eene katholieke vrouw trouwde, door de daad zelve van zijn ambt vervallen was.
  Buiten den scholtis en de schepenen bestond het personeel der rechtbank uit eenen secretaris en eenen bode. Hierbij zou men nog kunnen voegen den voogd des Heeren of procureur en de schutten, die, met den bode, belast waren om huiszoeking te doen en de boosdoeners af te weeren. Jaarlijks hadden te Borgharen drie jaar- of voogdgedingen plaats; namelijk des Dinsdags na beloken Paschen, des Dinsdags voor St. Jan-Baptist en des Dinsdags na dertiendag. Op een dezer voogdgedingen werden door de gezamenlijke inwoners de dorpmeesters, bij meerderheid van stemmen, gekozen.
  Het ‘gemein hoeffs schepensegel’, zoo als schout en schepenen van ‘Borchaeren’ dit te zamen in 1474 gebruikten, was rond en verbeeldde den H. Martinus te paard, snijdende een stuk uit zijnen mantel om daarmede eenen zittenden, naakten bedelaar te bedekken. Omschrift: S.: SCEPEN... Het overige geschondenPerkament met zegel in het kerkarchief te Meerssen.. Op een exemplaar van latere dagteekening vonden wij het omschrift ✠ S. DER JVSTITIE VAN BORGHAREN.
  De bank van Haren werd in den maalstroom der fransche revolutie bedolven. Volgens een Arrêté van het comité du salut publique, gedagteekend 31 Augustus 1795, zou de gemeente Borgharen deelmaken van het nieuwe kantongerecht te Terblijt, maar ten gevolge eener rectificatie van den 9 Januari 1796 kwam zij onder het gerechtelijk ressort van Meerssen, waaronder zij tot hieraan gebleven is.
  Ten slotte geven wij hier de namen der scholtissen van Borgharen, voor zoo ver wij die in de archieven ontdekt hebben.
  
  Dirk Vaerssen was schout en schepen te Borgharen in 1474. Peter Dries, Johan Wijnants, Lens Duven, Gerit Gerats, Jacob Callenrecht en Gerit Huijsman waren zijne medeschepenen. Zij verklaarden gezamenlijk den 31 Maart dezes jaars, dat Jacob Hardevuijst verkocht had aan Jonker Willem van den Bosch, poorter der stad Maastricht en aan diens vrouw IJde, anderhalf bunder land, gelegen te Haren, tusschen de hoeve van den Tempel en den Wijngartshoff. Dit land was belast met eenen erfpacht van een half mud rogge aan de vrouw van Haren.
  Jan Moleners of Mulleners komt voor als scholtis te Borgharen in 1499 en in 1500. Omtrent het feest van St. Jacob 1500 verteerden Jonker Scheifart en Jonker Dirk Quadt met hunne knechten in zijn huis, aan wijn en maaltijden 26 gulden en 3 stuiver. Bij diezelfde gelegenheid gaf hij vijf gulden aan een man, die eenen brief ‘waerin vuel geschreven stont’ naar Keulen droeg.
  Gerard van Bornhem alias van Merode was borggreve en rentmeester te Haren sedert het jaar 1500, en scholtis sedert het jaar 1507. Hij was de natuurlijke zoon van Koenraed Gerard Scheifart van Merode Heer te Bornhem, Borgharen, Wilre en Nijenrode. In 1483 toen Gerard te Borgharen op school was, deed zijn vader hem in een nieuw pak steken. Dit bestond uit vier ellen roits, de elle te 15 stuiver, anderhalf elle sariks, de el te 4 stuiver en twee stuiver voor linnen doek onder het wambuis; verder voor voederdoek in hoezen en tabbert 10 stuiver, en voor maakloon 6 stuiver. Te zamen 9 gulden 13 boddingers. Hij huwde reeds vóór het jaar 1517 met Maria van der Hallen, eene dochter van goeden huize, en overleed den 6 Januari 1535. Zijn blazoen was gelijk aan dat der Scheifart, maar beladen met eene baar, van
  boven uit den rechter- tot beneden den linkerkant, als bastardteeken. Zulks blijkt uit verscheidene stukken door hem bezegeld en uit zijne grafzerk in de kerk te Borgharen, die behalve zijn blazoen ook het volgend inschrift draagt:
  
  Hier licht begraven Gerit van
  Bornem alias Merode, scoltet
  van Haren, storf anno XVe XXXV,
  den VI dach in Januarie.
  Got truest der zele.
  
  Zijne weduwe bleef de rentmeesterij waarnemen en ontving jaarlijks van hare nicht Catharina van Vlodorp vrouw te Haren, 8 gulden voor een zomer- en een winterpak. Den 15 Maart 1557 had Frederik Bovens iets tegen hare eer en goeden naam gezegd. Zij trad voor de rechtbank en liet door haren momber en voorspreker, Peter Baerts, van den plichtige de volgende eerherstelling vragen: ‘te bevaert VI wegen nae sint Jacop in Galyssien, drye wegen tot Rome sinte Peter, noch drye wegen ten heiligen blode te Welsenaken, noch drye wegen na onse lieve vrouw te Aken, ende die allen in wullen en bervoets’. Men ziet daaruit dat de eer dezer vrouw nog al tamelijk hoog werd geschat.
  Maria van der Hallen overleed den 26 December 1560. Of Frans en Anna van Bornhem, die in 1569 voorkomen, hare kinderen waren kunnen wij niet met zekerheid zeggen. Den 7 Juli 1545 klaagde Frans van Bornhem, momber des Heeren, dat de huisvrouw van Frederik Bovens op zijnen mesthof gekomen is en zijne huisvrouw zoo deerlijk heeft geslagen en mishandeld, dat hij zulke schande niet zoude willen lijden voor 4 keizersgulden. Frans van Bornhem bewoonde een huis gelegen ‘op dat Eijnde’.
  
  Gedurende het schoutambt van Gerard van Bornhem, was Andries van Palant, in huwelijk met Catharina Daems, momber bij het gerecht. Zijne vrouw leefde nog in 1558 als weduwe.
  Servaas van Beul komt als scholtis van Borgharen voor in 1544. In 1551 waren zijne schepenen aldaar Hendrik Daemen, Leonard Vos, Willem Muggen, Daem van Beck, Jan Kars, Jan Wijnen en Leonard Douff. Servaas van Beul was zoon van Jacob van Buel en van Mechtildis Bouwens. Zijne huisvrouw, Anna Printen, was dochter van Jan Printen, burgemeester van Maastricht en van Elisabeth van der Hallen. Bij hunne huwelijksvoorwaarden, die den 13 September 1530 werden opgesteld, waren tegenwoordig Dirk van Wilrode, Werner van Strijthagen en Gerard van Bornhem. Servaas van Beul werd vader van zes kinderenHerkenrode, Tombes et Epitaphes p. 533.. Het blazoen der van Beul bestaat uit drie hoefijzers van keel op zilver. Men vind in de kerk van Borgharen de grafzerk van Jan Printen, versierd met twee blazoenen en het volgend grafschrift: Hyr ligt begraven der weledeln Johan Prenten, borge (meister tot Tricht) starf dusent Ve ende XL des X dachs Octobris.
  Christoffel van Hemersbach, ook genoemd van Merode, was reeds scholtis te Borgharen in 1554. In 1559 schonk Jr Herman van Merode hem een malder koren ter bruiloft. Zijn woonhuis was gelegen ‘in dat Dael, op den poel, dat Frankenberg plag te heyten’. Den 28 Januari 1566 waren zijne medebroeders bij de rechtbank, Willem Muggen, Jan Wijnants, Adam Penris, Jan Kars, Thomas Nagels en Lens Voncken, als schepenen en Reiner van der Locht, als schepen en secretaris.
  Christoffel van Hemersbach overleed in 1575. Zijn wapen
  is dat der Scheifart van Merode, maar voorzien van eene baar, als teeken zijner afkomst als bastardOnder zijne erven vonden wij heer Johan van Nivelsteyn..
  Willem Pothems komt in 1582 als scholtis voor. Zijn secretaris was Hubert van Gestingen.
  Julius van Schaesberg, scholtis te Borgharen in 1605, was tevens in 1592 scholtis te Wijnantsrade en in 1596 en 1604 scholtis en stadhouder der leenen te HoensbroeckSlanghen, Het Markgraafschap Hoensbroeck p. 45 en 111.. Hij kocht in 1592 een perceel bouwland aan den Schurenberg, onder Hoensbroeck, en verruilde dit later tegen eene weide te Grijzegrubben, onder Nuth, alwaar hij metter woont schijnt gevestigd te zijn geweest.
  Hieronymus Stas, J.U.L. komt in het archief als scholtis voor van het jaar 1607 tot het jaar 1621. In 1608 waren Nicolaas van Cortenbach en Laurens Bouten zijne schepenen. Hij bekleedde tevens in 1615 het ambt van schepen der banken Heer en Bergh en van den Vroenhof te Maastricht. Hieronymus Stas was het eenig kind uit het huwelijk van Petrus Stas, stadhouder van den leenzaal van den Hoogproost van St. Servaas te Maastricht en scholtis te Mechelen en Tweebergen, schepen van het graafschap Vroenhof en van Katharina Meijs, zijne tweede huisvrouw, wettige dochter van Hieronymus Meijs en Judith Lamboy. De scholtis Stas overleed te Maastricht den 26 April 1627, ten twee ure namiddag, en werd in de omgangen der St. Servaaskerk, onder den grafsteen zijner moeder begraven. Zijne huisvrouw was Barbara van der Meulen, dochter van Matthias van der Meulen alias Duyckers en van Barbara Olivier genaamd van Herff, overleden te Maastricht den 21 Maart 1633 en begraven in de kerk van St. Nicolaas aldaar. Zij schonk hem zeven kinderen, onder welken Petrus Stas J.U.L., schepen van Maastricht in 1631,
  schout te Klimmen, en controleur van het muntwezen te Maastricht bij open brief des Konings van Spanje, van den 11 April 1628. De familie Stas voert in zilver een springend hert au naturelMededeeling ons gedaan door den Hoogachtbaren Heer Godfried Stas, te Beek, raadsheer bij het hof van kassatie te Brussel, en achterkleinzoon van Hieronymus Stas..
  Frans Padsien, was rentmeester en scholtis in 1628.
  Matthias Barchon scholtis te Borgharen in 1630-1642, en indien het geheugen ons niet bedriegt, tevens scholtis te Hermal.
  Joannes Dionysius de la Haye, laatste scholtis van Borgharen uit het spaansch tijdperk, was in 1646 reeds in functie. Hij bewoonde in 1648 en later, met zijne vrouw Beatrix Delven, het slot Borgharen en had de goederen in pacht. Na zijn ontslag gekregen te hebben, vertrok deze scholtis naar het gebied van den koning van Spanje en huurde van den abt van Kloosterrade de hoeve Steiffelt, onder Merksteijn, alwaar zijne weduwe in 1693 nog leefde. Tilman Heuts was zijn gerechtsbode in 1654. Zijn opvolger als scholtïs is ons niet bekend.
  Theodoor van den Heuvel, commissaris instructeur te Maastricht figureerde tot in 1684, als scholtis van Borgharen zonder den eed te hebben afgelegd. Hij was tevens drossard van Margraten, Gulpen en Itteren, welke ambten hij in 1696 nog bekleedde. Theodoor van den Heuvel, even als al zijne opvolgers, was protestant.
  Jacob Quartier, die zich ook wel eens het meer aristocratisch de Quartier laat gevallen, komt voor als scholtis in 1702. Hij was tevens scholtis te Heerlen, alwaar hij metter woon gevestigd was.
  In 1706 benoemde de Heer van Borgharen twee katholieke schepenen, op grond dat er geene protestanten be-kwaam voor dit ambt te vinden waren, namelijk Lodewijk Protin, scholtis van Nuth wonende te Overbunde en Jan Knoren, ook in de omstreken van Haren gehuisvest. Deze laatste bekleedde het ambt van onderscholtis. Maar op bevel der commissarissen deciseurs te Maastricht, van den 15 Augustus 1706, werd besloten, dat deze twee schepenen terstond hunne bediening moesten nederleggen. De voorname drijfveer in deze zaak was de scholtis Quartier geweest, die met den Heer van Haren in onmin leefde.
  De schout Jacob Quartier was echter de man niet, van waar zulke aanklacht moest uitgaan. Hij zelf immers was niet onberispelijk in zijn bestuur. Hij sloeg geen acht op het Reglement van 1663, verscheen nooit op de gerechtsdagen en liet zich ook niet vervangen, zoodat de rechtspraak te Borgharen tot groot nadeel der inwoners zeer veel te wenschen overliet. Om deze beweegredenen werd hij door den Baron Willem van der Heyden den 11 October 1711 uit zijne functie ontslagen.
  In zijne plaats werd benoemd Jan Lambert Chesnel, ontvanger der geestelijke goederen in de landen van Overmaas. Deze benoeming schijnt echter geen gevolg gehad te hebben, want Jacob Quartier was in 1719 weder in functie. De namen zijner onmiddelijke opvolgers zijn ons niet bekend.
  In 1790 en 1793 vinden wij als scholtis te Borgharen Abraham George Pillera, advokaat te Maastricht. Zijn secretaris was Adriaan Nieuwenhuijsen, voorlezer te Haren. Deze schout was tevens commissaris instructeur, schepen van Maastricht en de Vroenhof, schout te Itteren en Meerssenhoven enz.
  De laatste scholtis van Borgharen en Itteren was Jan Hendrik Wilmar, tevens secretaris der hoofdbank Beek. Hij overleed te Meerssen den 23 Augustus 1795. Zijn lijk is het laatste, dat in de kerk aldaar werd ter aarde besteld.