text: I.
  Waar wij ten deze zijn voorbeeld niet wenschen te volgen, hebben wij allereerst op de bronnen te wijzen. De lezer, die het profetisme niet zelfstandig bestudeeren kan, dient terstond te vernemen, dat de bronnen, waaruit wij onze kennis van dat verschijnsel moeten putten, in een toestand verkeeren, die zeer veel te wenschen overlaat. Het zijn geschriften of van anonieme of van zoo goed als anonieme auteurs, of eindelijk, in het beste geval, van personen, over wie ons hetzij hoogst onvolledige, hetzij hoogst onbetrouwbare berichten spreken. Bovendien zijn het geschriften, welker stijl in den regel zeer weinig konkreet is. Hoe moeilijk, hoe ondoenlijk moet het dan vaak niet zijn, om boven elk profetisch geschrift een juiste dagteekening te plaatsen. Dat onder geleerden, die dezelfde kritische beginselen volgen, de een een boek uit de negende, de ander datzelfde boek uit de zesde eeuw afkomstig aeht, terwijl nog een ander het in de vierde eeuw plaatst, ja dat een en dezelfde geleerde, zonder inmiddels van kritische beginselen veranderd te zijn, in verschillende tijdperken zijns levens zich genoopt vindt, aan hetzelfde boek een verschillenden datum toe te kennen, mag ons bij deze litteratuur niet verwonderen. Het gevolg van het onvermijdelijke van zulke variatiën is natuurlijk, dat de echt historische opvatting van het profetisme zich van te voren veroordeeld ziet om menige leemte te vertoonen.
  In de profetische geschriften, waarvan wij den datum met eenige, soms zelfs met hooge waarschijnlijkheid kunnen
  aangeven, komen meer dan eens gedeelten van grooteren of kleineren omvang voor, die aan de gevonden dagteekening niet beantwoorden; dat wil zeggen: waarin wij verschijnselen aantreffen, die in strekking niet overeenkomen met die verschijnselen, waarop de bepaling van den datum van het geheele geschrift was gebouwd; en dat gemis aan overeenstemming is soms van dien aard, dat wij niet weten wat te moeten doen: den oorspronkelijk vastgestelden datum prijsgeven, òf het fragment, waarin het bezwaar gevonden wordt, aanmerken als een vreemd bestanddeel, als eene interpolatie.
  Ik wil het aangevoerde met enkele voorbeelden staven.
  Vele profetische geschriften zijn volstrekt anoniem: wij kunnen volstrekt niet zeggen, wie ze geschreven heeft. Tot deze soort moeten wij brengen hoofdstuk XIII, 1-XIV, 23; XV; XVI; XXI, 1-10; XXIV-XXVII; XXXIV; XXXV; XL-LXVI van het boek, dat in onze bijbels den naam van Jesaja draagt; hoofdstuk IX-XI en XII-XIV van het boek, dat in onze bijbels aan Zacharia wordt toegeschreven; de hoofdstukken L en LI van het boek Jeremia, en eindelijk het allerlaatste geschrift van het Oude Testament, dat men ten onrechte het werk van een Maleachi heeft genoemd.
  Menig ander geschrift staat op naam van iemand, van wien ons buitendien eigenlijk niets bekend is. Wanneer men, met Dr. Kuenen in zijn historisch-kritisch Onderzoek, van Hosea gezegd heeft, dat hij naar alle gedachte tehuis behoorde in het rijk van Israël; van Joël, dat hij hoogst waarschijnlijk te Jerusalem woonde; van Amos, dat hij vroeger veehoeder was in Thekoa, een stad van Juda; van Micha, dat hij afkomstig was uit Moreseth-Gath, en op enkele uitzonderingen na het land bleef bewonen; van Habakuk, dat hij wel een der levietische zangers heeft kunnen zijn; van Haggaï, dat hij te Jerusalem optrad, misschien wel op reeds zeer gevorderden leeftijd; van Zacharia, dat hij met Haggaï samenwerkte in de hoofdstad; wanneer
  men dit een en ander heeft vermeld, dan heeft men alles vermeld wat men omtrent het leven der zoogenaamde kleine profeten waar kan maken. Dit alles is, gelijk men ziet, niet veelVan Jona wordt hier niet gesproken, straks van Daniël evenmin, omdat wij de boeken, die over hen handelen, niet tot de profetische geschriften rekenen..
  Van Jesaja weten wij, dat hij, te Jeruzalem werkzaam, met het hof in aanraking was; voorts, dat hij man en vader was. Men heeft ondersteld, dat hij tot een aanzienlijk geslacht behoorde, maar aan sommige gedeelten van zijn geschrift (zie later) zou men het niet zeggen.
  Omtrent Ezechiël zijn wij niet veel beter ingelicht; hij was werkzaam onder de ballingen aan de rivier Chebar en wel althans gedurende twee en twintig jaar. Waarschijnlijk was hij reeds vóor zijne wegvoering priester en gehuwdWanneer het bevreemdt, dat wij onze kennis van de lotgevallen der profeten als zoo uiterst beperkt schetsen, bedenke men, dat wij alleen op de authentieke berichten acht slaan, niet op latere legenden..
  Op het hoogst onvolledige van deze berichten schijnt éene schitterende uitzondering te bestaan: het boek Jeremia. Door sommige geleerden van naam wordt het zelfs voor een soort van biografie gehouden. Naar mijne overtuiging heeft men daartoe niet het allerminste recht. Voor het grootste en belangrijkste deel is het als biografie volstrekt onbetrouwbaar. Dat Jeremia van priesterlijke afkomst was en in zijn geboorteplaats Anathôth met der woon gevestigd bleef, moge vaststaan, al het overige dat wij omtrent zijne lotgevallen geboekt vinden, is aan zeer ernstige historisch-kritische bedenkingen onderhevig. Het is het eerste waarbij wij nu stilstaan.
  Van den aanvang af worden wij er in het boek Jeremia op voorbereid, dat de profeet den heftigsten tegenstand te verduren zal hebben. Jahveh moet beginnen met hem op de krachtdadigste wijze gerust te stellen. ‘Vrees niet voor hun aangezicht, heet het hoofdstuk I, 8Waar het eenigszins mogelijk is, volgen wij in ons opstel, ter wille van hen die geen hebreeuwsch verstaan, de Statenoverzetting; alleen den naam van den israëlietischen God laten wij onvertaald. Evenzeer volgen wij de versindeeling van de Statenvertaling.; want ik ben met u om u te redden;’ en vs. 18. 19:
  ‘want zie, ik stel u heden tot een vaste stad en tot een ijzeren pilaar en tot koperen muren tegen het gansche land, tegen de koningen van Juda, tegen hare vorsten en tegen het volk van het land. En zij zullen tegen u strijden, maar tegen u niet vermogen, want ik ben met u, spreekt Jahveh, om u uit te helpen.’ Waar zulke verzekeringen noodig waren, stond natuurlijk de geweldigste oppositie te wachten, en zijn wij niet minder natuurlijk buitengemeen verlangend te zien, hoe éen man in zijn strijd tegen allen overwinnaar zal blijven.
  Wij mogen niet vergeten, dat Jeremia, in het naar hem genoemde boek, over het algemeen geacht wordt, de bijzonderheden omtrent zijne eigene lotgevallen zelf mede te deelen, zoodat wij aan zijn bericht den eisch mogen stellen, dien wij aan het verhaal van een ooggetuige mogen doen. Voorts weet men, dat wij omtrent den tijd, waarin Jeremia leefde, door de boeken der Koningen en der Kronijken worden ingelicht, zoodat vergelijking mogelijk en plicht is.
  Die vergelijking maakt al aanstonds, dat wij ons niet weinig verwonderen over Jeremia's sombere uitzichten. Toen hij optrad, had Josia reeds dertien jaar geregeerd; een koning van wien 2 Kon. XXII: 2 verzekert, dat ‘hij deed wat recht was in de oogen van Jahveh’, en die vijf jaren later de meest radikale hervorming ten voordeele van het Jahvisme tot stand zou brengen. Hoe kon Jeremia onder zulk een koning, onder wien hij zeventien jaar lang gearbeid heeft, tegenstand van de koningen van Juda als volmaakt zeker, als onvermijdelijk aanmerken, als zoo zeker, dat hij dien door Jahveh laat aankondigen?
  Maar er is meer. Had Jeremia reeds in het dertiende jaar van Josia zichzelven moed in te spreken op de wijze waarop wij hem dat hebben hooren doen, dan verwach-ten wij, dat hij althans vijf jaar later een man van gewicht zal zijn en dus een der hoofdpersonen bij de zooeven genoemde hervorming. Die verwachting vinden wij niet vervuld. Van zijne profetische werkzaamheid is bij die hervorming geen sprake, uitsluitend van die der profetes Hulda. Laat hij destijds nog te Anathôth hebben vertoefd, in elk geval heeft hij nog onder de regeering van Josia te Jerusalem gepredikt (I, 2, verg. II, 2) en dat natuurlijk geheel in den geest van dien koning. Vanwaar dat het boek der Koningen, in zijn beschrijving van Josia's regeering, den naam van Jeremia in het geheel niet noemt? Zulk een steun ware niet te verachten geweest bij de machtige tegenpartij, die de jahvistische koning te beteugelen en zelfs onschadelijk te maken had. Het maakt een zonderlingen indruk, iemand zichzelven Jahveh tot een beschermer te zien geven ter verdediging tegen vorst en volk, en dan op te merken dat anderen geen notitie van hem nemen.
  Misschien was Jeremia's tegemoet zien van vervolging in zoover niet ongegrond, dat hij algemeen heeft gemaakt wat hij in zijne geboorteplaats had ondervonden. In de stemming door zijne prediking te Anathôth opgewekt zal hij gemeend hebben de voorbode te moeten ontdekken van hetgeen hem te Jerusalem en in geheel zijn vaderland te wachten stond.
  Deze onderstelling zou aannemelijker zijn, wanneer hetgeen hij over de bewoners van Anathôth gezegd wordt mede te deelen eenigszins den indruk maakte van historisch, immers het bericht van iemand te zijn, die verhaalt wat hij ondervonden heeft. Zooals het nu luidt, schijnt het veeleer de aanteekening van iemand, die van zijn held volstrekt een martelaar wil maken. Wat heeft hij te Anathôth ondervonden? Dat is uit Jeremia XI: 18 vlgg. niet op te maken. Of neen; uit die verzen blijkt duidelijk, dat hij niets hoegenaamd ondervonden heeft. Hij is, heet het, als een lam; hij weet niet, dat zij booze gedachten tegen hem koesteren. Maar Jahveh geeft hem dit te kennen. Jahveh zegt
  hem, dat de mannen van Anathôth hem zoeken te dooden, en hij, Jahveh, daarom over hen zulk een onheil brengen zal, dat er niets van hen zal overblijven. Die mannen hadden dus niets gedaan, waaruit hunne verkeerde gezindheid moest worden afgeleid; maar plotseling deelt Jahveh den profeet mee, dat zij naar zijn leven staan zoo hij met zijne prediking in den naam van dien God voortgaat. Zoo spreekt een berichtgever die geene feiten kan aanvoeren, maar daarvoor kwade vermoedens in de plaats geeft; vermoedens die zichzelven vernietigen. Want, indien de mannen van Anathôth werkelijk Jeremia hebben willen dooden, waarom hebben zij het dan niet gedaan? Men ziet zoo duidelijk, dat het er den hagiograaf alleen om te doen is, zijn heilige van tijd tot tijd in gevaar te brengen ten einde in het licht te stellen, dat Jahveh zijn redder is. Zoo ook alleen verklaart zich dat anders ondragelijke: ‘En ik was als een lam,’ enz. Wie zichzelf inderdaad zoo durfde noemen, zou, dunkt mij, meer doorslaande blijken geven van zijne zachtaardige gezindheid. Maar de schrijver van het boek Jeremia is deze betuiging hoofdst. XV, 10 vlgg. blijkbaar reeds weder vergeten. Sedert het gebeurde te Anathôth is er niets van vervolging verhaald, hetgeen niet verhindert, dat de man, die zwart op wit heeft gesteld, hoe krachtig Jahveh zelf hem zal beschermen, ‘wee mij, roept, wee mij, mijne moeder! dat gij mij gebaard hebt, een man van twist en een man van krakeel den gansche lande;’ en zonder zich eenigszins de omstandigheden voor den geest te roepen waaruit zijn bede voortvloeit, Jahveh smeekt: ‘Wreek mij van mijne vervolgers; neem mij niet weg in uwe langmoedigheid [over hen].’ Onwillekeurig denkt men toch: wanneer hij ook omtrent deze vervolgers eens alleen door Jahveh was ingelicht!Het zal later blijken, waarom wij hier geen rekening houden met de verdeeling van het boek Jeremia in eerst 
  naderhand samengevoegde bundels.
  
  Eindelijk meent men uit het rijk der schaduwen in dat der konkrete werkelijkheid te zullen overgaan, namelijk daar, waar Jeremia's gevangenneming wordt verhaald (Jer. XIX, 14 vlgg.). Jeremia plaatst zich in den voorhof van den tempel en voorspelt ‘het kwaad dat Jahveh zal brengen’ over Jerusalem. Pashur, de opperste bewaker van den tempel, verneemt zijne woorden, geeft den profeet een slag en zet hem gevangen ‘in de bovenste poort van Benjamin, die aan het huis van Jahveh is.’ Ziedaar, zon men denken, althans voor eenigen tijd een einde gemaakt aan Jeremia's werkzaamheid.
  Het heeft er niets van. ‘Het geschiedde des anderen daags, dat Pashur Jeremia uit de gevangenis voortbracht’, verhaalt vs. 3 van hoofdst. XX met onverstoorbare kalmte. Daarop houdt Jeremia tegen dienzelfden Pashur eene hevige strafrede, die van de zijde van Pashur geene nieuwe strafoefening uitlokt. Integendeel straks (vs. 11) gevoelt Jeremia zich zoozeer buiten alle gevaar, dat hij uitroepen kan: ‘Jahveh is met mij als een ontzachlijk held, daarom zullen mijne verslagers struikelen en niets vermogen.’ Dat is een kapittel uit de joodsche acta sanctorum en bestemd om Jeremia op een voetstuk te plaatsen, maar geen geschiedenis. Om dezelfde reden laat hoofdst. XXI, 1 vlgg. twee mannen uit naam van koning Zedekia tot den profeet gaan om zijne voorbede in te roepen ter afwering van het gevaar, dat van Nebucadrezar dreigt. Jeremia voorspelt aller, ook des konings ondergang, maar blijft ongedeerd. Evenzoo had hij vroeger (XXII, 18 vlg.) aan Jojakim (naar den schrijver van dat hoofdstuk, maar in strijd met het boek der Koningen, opvolger van Sallum) zelfs een ezels-begrafenis aangekondigd, zonder de eer eener vervolging waardig te worden gekeurd. Dit laatste geeft de schrijver natuurlijk niet toe, maar hij laat hem dan ook weer op de wonderbaarlijkste wijze gered worden, XXVI, 1 vlgg. Ook hier plaatst Jeremia zich in den voorhof van den Jahveh-tempel, als om geweld-dadigheden tegen zijn persoon uit te lokken. ‘De priesters en de profeten en al het volk,’ - niemand mag natuurlijk ontbreken, - hooren hem getuigen tegen tempel en stad (vs. 7). ‘De priesters en de profeten en al het volk’ grijpen dien eenen man, en schreeuwen hem toe: Gij zult den dood sterven (vs. 8)Jer. VII had men reeds volkomen hetzelfde gehoord; het moet toch uit den aard der zaak altijd onzeker blijven of, gelijk men wil, XXVI, 1-9 eenvoudig een resumé geven van kap. 
  VII.. Maar waant weder niet, dat hij reeds een kind des doods is, hij, de beschermeling van Jahveh. Zij sleuren hem voor ‘de vorsten van Juda’, die de vierschaar spannen, daartoe opzettelijk van uit het huis des konings naar den tempel gekomen zijn, en zich ‘bij de deur van de nieuwe poort van Jahveh’ hebben nedergezet. De priesters en de profeten klagen hem bij deze magistraten en bij ‘al het volk’ aan (vs. 11), dat hem toch zelf reeds des doods schuldig had genoemd. Maar deze onpartijdige rechters, de magistraten zoowel als het (zoo even toch zoo verbitterde) volk erkennen vromelijk, dat Jeremia in den naam van Jahveh heeft gesproken, en gelukkig staan daar mannen op van de oudsten des lands, die, uitnemend tehuis in de profetiën, een oude godspraak woordelijk aanhalen van een profeet, dien zij met naam en toenaam weten te noemen (Micha III: 12); een godspraak, die in strekking van Jeremia's aankondiging tegen stad en tempel niet verschilde en waarop voor een paar honderd jaar Hiskia en Juda zich verootmoedigd hadden. Hoe kon men geschikter middel verlangen om de woede van in hun nationalen trots getroffen tegenstanders te overwinnen?Ofschoon Jeremia zelf de kracht van het argument gebroken heeft, kap. XXIII, 30, waar hij den valschen profeten gebrek aan oorspronkelijkheid verwijt. De schrijver acht het niet eens noodig, de onvermijdelijke uitwerking van deze aanhaling op de verstandigen te schetsen; een aanhaling, die, in parenthese, het groot gezag der Jahveh-profeten van
  Jeremia's richting in het helderst licht moet plaatsen. De schrijver of een ander neemt veeleer de gelegenheid te baat om van Uria, een geestverwant van Jeremia, te berichten, dat hij er zelfs door zijn vlucht naar Egypte niet in geslaagd was, aan de woede van Jojakim te ontkomen, terwijl Jeremia in Ahikam (den vader van den aanstaanden stadhouder van Judea, Jer. XXXIX: 14?) een machtigen beschermer vond, die er voor zorgde, ‘dat men hem niet overgaf in de hand des (nu weer vijandigen) volks om hem te dooden’ (XXVI: 24).
  Onmiddellijk na dit tafereel wordt ons het een en ander meegedeeld, hoofdst. XXVII vlg., dat evenwel onder Zedekia's regeering moet hebben plaats gegrepen (hoofdst. XXVII: 1, verg. vs. 3, is de naam Jojakim natuurlijk een schrijffout). Jahveh gelast Jeremia banden en jukken om zijn hals te doen, en ze vervolgens aan verschillende mogendheden te zenden, ter zinnebeeldige aanduiding van de noodzakelijkheid harer onderwerping aan NebucadnezarMen vindt hier deze latere schrijfwijze van den bekenden koningsnaam.. Soortgelijke symbolische handelingen komen in de profetische literatuur dikwerf voor; maar zoo het ooit van eene duidelijk kan zijn, dat zij nooit heeft plaats gehad en enkel tot de letterkundige inkleeding behoort, dan is het van deze. Reeds het meervoud banden en jukken bewijst het. Nu treedt hoofdst. XXVIII Jeremia's tegenstander, Hananja, op, die in naam van Jahveh den spoedigen ondergang van den koning van Babel voorspelt, en daarvoor gestraft wordt met een vreeselijke bedreiging (vs. 16): hij zal ‘worden weggeworpen van den aardbodem’, hij zal sterven in datzelfde jaar; vs. 17 bericht ons, dat Hananja's dood werkelijk zeer spoedig volgde. Bedrieg ik mij niet, dan verraadt, - en wel door éene bijzonderheid, - ook dit bericht, dat weer Jeremia verheerlijken moet, zijn onhistorisch karakter. Nadat Jeremia Hananja's valsche profetie beantwoord heeft, neemt deze (XXVIII: 10) ‘het juk van den hals van Jeremia en ver-breekt het.’ Maar wij wisten volstrekt niet, dat Jeremia een juk droeg. Die mededeeling van vs. 10 is niets anders dan een toespeling op hoofdst. XXVII: 2, en Hananja heeft dus van Jeremia's hals moeten afnemen wat er niet op lag. Om het verhaal te kunnen fabriceeren, heeft de hagiograaf van het meervoud een enkelvoud moeten maken, maar vs. 13 vergeet hij zelf, dat hij zich dit veroorloofd en dus van een werkelijk juk 
  gesproken had. Daar toch heet het: ‘zoo zegt Jahveh tot Hananja: Houten jukken hebt gij gebroken (juist zoo als men figuurlijk pleegt te spreken),’ hetgeen naar vs. 10 niet waar was, aangezien hij slechts éen juk verbrijzeld had. Tastbare historische werkelijkheid wordt ons dus ook hier niet gegevenProf. Kuenen stemt dit niet toe, en moet nu, daar hij Jeremia geene bovennatuurlijke voorwetenschap toe kan schrijven, zijne toevlucht nemen tot eene pia (?) fraus, om het volgens hem geschiedkundig bericht te redden van hetgeen hij dan vergoelijkend noemt: ‘de profetie (post eventum) iets scherper formuleeren.’. Juist zulk een verhaal als dat van den voorzegden dood eens tegenstanders is geheel in den geest der heiligenlegenden (gelijk men zien kan onder anderen uit mijne Geschiedenis van het Katholicisme, Dl. IV).
  Gelooft men het naar hem genoemde boek, dan is Jeremia zoozeer het mikpunt van aller pijlen, dat hij (XXIX, 1 vlgg.) zelfs van uit Babel, van uit den kring der gedeporteerden, wegens zijne chaldeeuwsche politiek wordt aangeklaagd. Maar ook hier komt den schrijver althans de lof toe van ons de kritiek niet al te moeilijk te hebben gemaakt. Hij deelt ons een brief van Jeremia aan de ballingen mede, waarin de profeet hen vermaant om zich niet te vleien met de hoop op een spoedig terugkeeren in het vaderland. Zeventig jaren moet de ballingschap duren. Nu leest men, wel te verstaan, in dien eigen brief, dat sommigen te Babel dien brief zeer kwalijk genomen en Jeremia aangeklaagd hadden wegens uitdrukkingen, die juist eerst in dien brief
  voorkomen (verg. XXIX, 28 met vs. 5). Hier zou men zelfs zeggen: het is waarlijk de schuld niet van den hagiograaf, zoo men hem als een betrouwbaar historisch getuige blijft beschouwen. Hij heeft het volkomen doorzichtig gemaakt, dat zijn brief van Jeremia een fiktie, een litteraire inkleeding is. Eigenaardig komt dit uit aan het slot van het hoofdstuk. Jeremia spreekt daar een bedreiging uit tegen zijn aanklager te Babel, tegen Semaja. En wat voorspelt hij aan Semaja? Dat dezeDe Staten-overzetting is hier getrouwer dan sommige moderne vertalingen, die de moeilijkheid vermijden door, eenigszins op het voetspoor der LXX, het voorafgaande: zijn zaad tot subjekt te maken. het goede niet zal zien, 't welk Jahveh zijn volk doen zal; hetgeen natuurlijk noch met Semaja, noch met iemand onder zijne volwassen lotgenooten het geval zou zijn, wanneer de ballingschap (vs. 10) zeventig jaar moest duren. Op de volgende wijze heeft men het eerstgenoemde bezwaar willen wegnemen. Vss. 4-23, heeft men gezegd, deelt de profeet (hoe weet men, dat juist hij het is?) mede als den hoofdinhoud van den door hem verzonden brief. Op die mededeeling laat hij thans volgen een bericht omtrent de gevolgen van zijn schrijven. Dit is louter willekeur. Er is niets in den tekst, dat ons het recht geeft zulk een onderscheiding te maken. De brief loopt door voor het minst tot op vs. 29. Aan alle historische kritiek zou een einde zijn, wanneer men op grond van de redeneering: een brief kan zijn eigen uitwerking niet beschrijven, de beschrijving van die uitwerking als een later toevoegsel mocht beschouwen. Waar is het onrechte geschrift, welks echtheid zich op die wijze niet verdedigen laat? Men zou dan nog eerder het recht hebben, aan te nemen, dat Jeremia reeds vroeger een brief had geschreven, waarin vs. 5 voorkwam. Op grond van vs. 31 zou men dan ook een derden brief moeten postuleeren. Maar zoo komt men op het gebied der 
  opzettelijk gemaakte onderstellingen, waartoe wij dan alleen misschien de toevlucht
  zouden mogen nemen, wanneer de historische berichten van het boek Jeremia er werkelijk volkomen historisch uitzagen. Wij hopen langzamerhand te bewijzen, dat juist het tegenovergestelde het geval is.
  Hoofdst. XXXII, 1 vlgg. verhaalt een werkelijke, maar tevens zinnebeeldige handeling op een wijze, die evenmin geloofwaardig mag heeten. Nebucadrezar houdt Jerusalem belegerd en de profeet Jeremia is besloten in het voorhof der bewaring, dat in het huis des konings van Juda is. Geheel incidenteel wordt ons daarbij verhaald, dat koning Zedekia hem opgesloten had wegens zijn voorspellen van Jerusalems ondergang en 's konings wegvoering naar Babel. Na dit bericht vernemen wij (vs. 6), dat Jeremia zeide (men verhaalt niet, tot wien): Jahveh heeft mij gezegd, dat mijn neef Hanameël mij zijn veld bij Anathôth te koop zal komen aanbieden. Die neef komt inderdaad tot Jeremia in de gevangenis, en geeft hem het veld in handen. Jeremia koopt het, onderteekent het kontrakt en betaalt het geld in tegenwoordigheid van getuigen, genomen uit ‘de Joden’ die met hem in het voorhof der bewaring zaten. Verder wordt de strekking dezer handeling uitgelegd. Jahveh verklaart haar zelf: daar zullen nog huizen en velden, en wijngaarden in dit land gekocht worden. Op zich zelf kon dit beteekenen: òf de verwoesting van het land zal nog zoo spoedig niet komen (verg. XXIX: 5), òf op de toekomst mag zoo vast gerekend worden, dat het geld, voor dat doel besteed, niet weggeworpen is. Jeremia schijnt zelf nog onzeker omtrent Javeh's bedoeling. Hij vraagt naderen uitleg; en nu volgt een uitvoerige dialoog tusschen den profeet en zijn God (vs. 17-25 Jeremia; vs. 27-44 Jahveh), waarvan dit het eigenaardige is, dat Jahveh, aan het einde van zijne rede gekomen, de algemeene situatie niet meer recht duidelijk voor den geest heeft. Vs. 43 heet het: En er zullen velden gekocht worden in dit land, waarvan gij zegt: Het is woest, dat er geen mensch noch beest in is; het is in
  de hand der Chaldeërs gegeven, hetgeen gedeeltelijk in strijd is met hetgeen Jeremia (vs. 24), maar volkomen met hetgeen Jahveh zelf vs. 29 had gezegd, waar het heette: En de Chaldeërs, die tegen deze stad strijden, zullen er inkomen enz.
  Allerlei trekken maken dit verhaal bijzonder ongeloofwaardig: die voorhof der bewaring in het huis des konings; die vrije toegang van Hanameël tot den gevangen Jeremia; dat terstond bij de hand hebben in dien voorhof der bewaring van schrijfgereedschap, geld, weegschaal en getuigen, mitsgaders van een aarden vat, waarin het kontrakt bewaard kan worden (vs. 14) en eindelijk, van zijn sekretaris Baruch, aan wien hij het kontrakt (met of zonder dat aarden vat) ter hand stelt; dan die ‘Joden’ van vs. 12 en, meer nog dan iets anders, die zonderlinge vergissing van Jahveh in vs. 43, gelijk dat woordelijk herhalen van zichzelf (verg. vs. 30, 34 met VII, 30, 34). - Wat verlangt men meer? Als een verhaal, dat bedacht is om het geloofsvertrouwen van een vromen Jahvist uit te drukken, blijft het onhandig geschreven, maar is het zinrijk en schoon; als geschiedenis is het ongerijmd. Ook schijnt de hagiograaf niet eens te bespeuren, dat hij den indruk, dien het eenvoudig bericht van Jeremia's verblijf in de gevangenis op ons zou kunnen maken, bedorven heeft, door ons in die gevangenis zelve binnen te leiden. Jeremia's lot was daar ver van ondragelijk; in Jerusalem, een belegerde stad, was het ook zoo aangenaam niet. Aan zulke tegenstrijdigheden erkent men de legende, die een gevangenis gereed heeft wanneer haar held belangrijk moet worden gemaakt, en gedachteloos die gevangenis met geriefelijkheden stoffeert, zoodra dit noodig blijkt. Ik vraag echter of iemand zich Jeremia's gevangenis zoo en zoo weinig streng zou hebben voorgesteld, wanneer wij dat hoofdst. XXXII eens niet bezatenZou het ook, zie vs. 20, in Egypte zijn geschreven?. Het
  is waar, dat het verblijf aldaar volgens hoofdst. XXXVII, 21 het gevolg van eene bijzondere vergunning van Zedekia was, maar het daar medegedeelde zullen wij opzettelijk hebben te toetsen.
  Eer wij daartoe komen, hebben wij nog stil te staan bij hoofdst. XXXIV, 8 vlgg. Koning Zedekia, aan wien Jeremia naar vs. 3 wegvoering naar Babel had voorspeld, en behoud (vs. 5) [wanneer hij zich aan Nebucadrezar overgaf, zie XXXVIII, 17], - koning Zedekia verbindt zich met zijn gansche volk tot de emancipatie der hebreeuwsche slaven, ‘zoodat niemand van hen zich van een Jood, zijnen broeder, zou doen dienen.’ Wanneer of naar welke aanleiding dit ‘verbond’ gemaakt werd, zegt het verhaal ons niet. Het waarom des te duidelijker: men mag geen broeders meer tot slaven hebben. Nadat wij dan (vs. 8) vernomen hebben, dat het volk dit ‘verbond’ met den koning heeft gemaakt, bericht vs. 10: ‘nu hoorden al de vorsten en al het volk, die het verbond [ter emancipatie der slaven] hadden ingegaan, dat zij hun knecht en maagd zouden laten vrijgaan.’ Dit is reeds vreemd, maar vreemder nog dat allen (vs. 11) plotseling op hun besluit terugkomen, de reeds geëmancipeerden weder tot slaven maken, zonder dat éen enkel woord ons zegt, hetzij wat de Jerusalemmers daartoe bewoog, hetzij, en vooral, hoe dit hun gelukt: hoe men zoo vele menschen op eens van hunne vrijheid berooft. Nauwelijks is dit geschied, of Jeremia houdt een ernstige boetpredikatie, waarin hij zijne stadgenooten aan Exodus XXI, 1-6, het gebod der periodieke manumissie, herinnert, hen prijst voor hun gehoorzamen aan dat bevel, hen gispt wegens het daarop gevolgd verwaarloozen van die inzetting, en hun op dien grond en op dien grond alleen voorspelt zwaard, pest, honger, en voorts, dat zij zullen worden overgegeven (vs. 17) ‘ter beroering aan alle koningrijken der aarde.’ Zij zullen worden overgegeven, heet het daarop vs. 20 (andermaal in het meervoud), ‘in de hand hunner vijan-den; en hunne doode lichamen zullen het gevogelte des hemels en het gedierte der aarde tot spijze zijn.’ Geen 
  wegvoering dus, maar omkomen door ‘zwaard, pest en honger,’ een onbegraven dood. Ziedaar wat al het volk wacht, met de vorsten van Juda, van Jerusalem, de kamerlingen en de priesters, al de mannen die het plechtig bezworen verbond verbroken hadden, terwijl alleen ten aanzien van Zedekia en ‘zijn vorsten’, de vijanden, in wier macht zij zullen vallen, worden genoemd. Heet het eerst (vs. 21) ook van Zedekia ‘en zijne vorsten’ even als van de overigen, dat zij zullen worden overgegeven ‘in de handen hunner vijanden en in de hand dergenen die hunne ziele zoeken,’ terstond volgt: ‘enDe Statenoverzetting escamoteert de zwarigheid door haar “te weten.” in de hand van het heir des konings van Babel, die van ulieden zijn opgegaan of opgevaren.’
  In dit kort verhaal is weder aan de moeilijkheden geen einde: dat verbond, dat vs. 8 met het gansche volk gemaakt wordt, en waarvan al het volk vs. 10 den inhoud eerst hoort nadat het reeds het verbond heeft ingegaan; die vrijlating, die bewerken zal, dat niemand zich door een Jood als door zijn slaaf zal laten dienen, vs. 9, en dan vs. 13 vlgg. eenvoudig gelijk wordt gesteld met de in Exodus bedoelde vrijlating, die natuurlijk niet voor elken slaaf op hetzelfde oogenblik kon geschieden; dat plotseling terugkomen op het besluit; die weerspraak in vs. 14 tusschen de getallen zeven en zes; die bedreiging van ondergang, uitsluitend gemotiveerd door deze éene overtreding, waarvan het niet duidelijk is, dat zij werkelijk heeft plaats gehad; de algemeenheid van die bedreiging; de omstandigheid, dat van dood en onbegraven blijven, niet van wegvoering gesproken wordt; die vermelding van vorsten van Juda en van Jerusalem, welke nog plaats schijnt te laten voor vorsten van Zedekia; die matte bijvoeging ‘en in de hand van het heir
  des konings van Babel’, nadat reeds van ‘hunne vijanden’ gesproken is, eene bijvoeging, die, juist wegens dat ‘heir’ des konings, waardoor het meervoud van ‘hunne vijanden’ verklaard zal moeten worden, den indruk maakt van een latere uitlegging te zijn; dat volstrekt onverstaanbare: ‘welke van u opgetrokken of opgegaan of opgevaren zijn,’ terwijl men in den regel geacht werd juist niet van, maar naar Jerusalem op te trekkenMen zie uit honderd voorbeelden Esra VII, 9; 2 Kron. XXXVI, 23. (hoofdst. XXXVII, 5 kan hier nog niet ondersteld worden bekend te zijn, en levert buitendien hetzelfde bezwaar op): dat een en ander, verbonden met de omstandigheid, dat vs. 11 in de grieksche vertaling waarschijnlijk ontbreektDie paar woorden, die nu vs. 11 schijnen te vertegenwoordigen, kunnen even goed uit het slot van vs. 16 overgewaaid zijn (αὐτούς uitgezonderd)., zou ons bijna doen vermoeden, dat hier een zonderlinge en ongerijmde kompilatie heeft plaats gehad, die alleen een verouderde harmonistiek bepleisteren kan. Jeremia XXXIV, 8-10 heeft dan niets te maken met vs. 12-16. De eerstgenoemde verzen spreken van het ‘uitroepen der vrijheid’ voor het jubeljaar, zie Levit. XXV: 10, waar die eigen uitdrukking voorkomt. In het jubeljaar moesten allen Hebreeuwen, die eigenlijk geen slaven mochten zijn (Lev. XXV, 40 en 44), maar die uit armoede zich zelven als slaven verkocht hadden (vs. 48a) en inmiddels geen losser gevonden hadden (vs. 48b vlgg.), vrij uitgaan (vs. 54), geheel onafhankelijk van de vraag, hoe lang zij gediend hadden. Zedekia heeft de eene of andere aanleiding om in het jaar, waarin het verhaal ons verplaatst, die vrijlating te doen plaats hebben. Daarmede is dit incident afgehandeld. Nu was er ook nog voorhanden een bericht 
  omtrent Jeremia's meest geliefkoosd denkbeeld: de handhaving der sabbaten en sabbatjaren. Terwijl de historische boeken in hunne berichten uit den tijd van Jeremia over dezen profeet òf een veelbeteekenend stilzwijgen bewaren of zich in zeer algemeene uitdrukkingen uitlaten,
  bezitten wij 2 Kron. XXXVI, 20 vlg. juist een zeer bepaalde aanteekening: ‘En wie overgebleven was van het zwaard, voerde de koning der Chaldeërs weg naar Babel, opdat het woord des Heeren vervuld wierd, door den mond van Jeremia; het rustte al de dagen der verwoesting, totdat de zeventig jaren vervuld waren, totdat het land aan zijne sabbaten een welgevallen had.’ Het doel der babylonische gevangenneming, gelijk Jeremia het had verkondigd, was dus het land welgevallen te leeren vinden aan de sabbaten. Hetzelfde thema vinden wij behandeld Levit. XXVI: ‘Gij zult geslagen worden voor het aangezicht uwer vijanden (vs. 17). Ik zal een zwaard over u brengen, dat de wraak des verbonds wreken zal. Ik zal de pest in het midden van u zenden (vs. 25) en uw land zal woest zijn (vs. 33). ‘Dan zal het land aan zijne sabbaten een welgevallen hebben al de dagen der verwoesting; al de dagen der verwoesting zal het rusten, overmits het niet rustte in uwe sabbaten, als gij daarin woondet.’ Hiermede is Jer. XVII: 24 vlg. geheel in overeenstemming: ‘Indien gij den sabbatdag heiligt, zoo zal deze stad bewoond worden in eeuwigheid. Maar indien gij naar mij niet zult hooren om den sabbatdag te heiligen, zoo zal ik een vuur aansteken, dat de paleizen van Jerusalem zal verteren.’ Geen wonder dat die vriend der sabbaten ook een vriend was van sabbatjaren, en dus een voorstander van het waarschijnlijk oude gebod Exod. XXI: 2 vlg., dat even waarschijnlijk in vergetelheid was geraakt. Dat gebod heeft een man als Jeremia bij menige gelegenheid moeten willen inscherpen, en daarvan, gelijk hij dat ten aanzien van de sabbaten heeft gedaan, op een gegeven tijd alles afhankelijk moeten maken. Daarvan bewaren Jeremia XXXIV: 12 vlgg. eene herinnering. Een later schrijver of redaktor heeft met volslagen gebrek aan alle historische kunst van de beide berichten gepoogd éen verhaal te 
  maken, waarin nagenoeg niets een oogenblik kritiek verduurt; waarin hij niet schroomt te
  zeggen, dat ‘een iegelijk voor zijn naaste vrijheid had uitgeroepen;’ dat zij dit allen te zamen hadden gedaan in den tempel; dat ‘de vorsten van Juda en de vorsten van Jerusalem, de kamerlingen en de priesters en al het volk des lands’ de symbolische handeling hadden gepleegd van door de stukken van het geslachte kalf te loopen (vss. 18, 19). Hoe hij er toe gekomen is, de beide berichten te willen vereenigen, kunnen, en behoeven wij natuurlijk niet te kunnen, zeggen; het is genoeg, wanneer wij het onhistorische ook van dit gedeelte uit Jeremia's levensgeschiedenis voelbaar hebben gemaakt.
  Om niets over te slaan, wijzen wij nog op het verhaal omtrent de Rechabieten (hoofdst. XXXV). Zij worden tot een voorbeeld gesteld, omdat zij, in tegenstelling met de Joden, zoo bijzonder getrouw waren gebleven aan de voorvaderlijke gewoonten en instellingen. Bewijs: Jeremia zet hun in een der vertrekken van den tempel wijn voor, dien zij weigeren te drinken, omdat Jonadab, de zoon van Rechab, indertijd gezegd had: gij zult geen wijn drinken, gij, noch uwe kinderen in der eeuwigheid. Dit laat zich zeer goed hooren. Maar ongelukkig had Jonadab nog iets meer gezegd, namelijk (vs. 7) dat zij altijd in tenten zouden blijven wonen. Dit nu hadden zij niet gehouden. Bij het naderen van Nebucadrezar waren zij naar Jerusalem gevlucht ‘van wege het heir der Chaldeërs’ en daar gebleven, ofschoon Jonadab hun het wonen in tenten had geboden ‘opdat zij vele dagen zouden leven in het land hunner vreemdelingschap’. Wij zullen er hun geen verwijt van maken, dat zij zich achter de muren van de hoofdstad veiliger waanden dan in hunne tenten, in hun nomadenleven, wanneer men slechts toegeeft, dat zij, naar Jerusalem de wijk nemende, in strijd handelden met de letter zoowel als met den geest van het voorvaderlijk gebod. Is dit onloochenbaar, hoe kunnen die Rechabieten dan niettenin aangehaald worden (vs. 14) als voorbeelden van gehoorzaamheid? Het is dan ook opmerkelijk, dat vs. 14, waar dit geschiedt, dat
  tweede gebod stil achterwege gelaten en alleen van den wijn gesproken wordt? De Joden hadden hun profeet met recht kunnen antwoorden, dat Jonadabs tweede gebod toch zeker niet wilde zeggen: gij zult geene huizen bouwen, maar gij zult dit anderen voor u laten doen, om er dan te gelegener tijd in te trekken, ten einde uwe dagen te verlengen, voor welk doel juist het nomadenleven u aanbevolen werd. Is het aan te nemen, dat Jeremia zich aan een soortgelijke tegenwerping zal hebben blootgesteld? Het is waarschijnlijk weder zijn onnadenkende hagiograaf, die vs. 18 Jahveh laat zeggen tot de Rechabieten: ‘Omdat gijlieden het gebod van uwen vader Jonadab zijt gehoorzaam geweest, en hebt al zijne geboden bewaard’, daarom zal uw geslacht in stand blijven.
  In de kritiek, die wij tot hiertoe hebben uitgeoefend, is het een en ander voorgekomen, dat wellicht menige lezer zeer wederlegbaar heeft geacht met het oog op het bekende en veelbesproken hoofdst. XXXVI. Inderdaad zouden vele van de verschijnselen, die wij tot dusver hebben opgemerkt, een andere beteekenis verkrijgen, wanneer wij hoofdst. XXXVI in de hoofdzaak voor geloofwaardig konden houden. Wij zullen beknopt de redenen aangeven, waarom wij dit in het geheel niet kunnen doen, maar zullen hier den lezer verzoeken het hoofdstuk voor zich te leggen.
  1o. Baruch leest al de profetiën van Jeremia voor tot op het 4de jaar van Jojakim's regeering. Het maakt een indruk, die onmogelijk dieper had kunnen zijn, wanneer men den profeet te Jerusalem nooit te voren gehoord had. Toch had hij toen reeds, volgens ons Boek, gedurende meer dan twintig jaren zich op het ondubbelzinnigst over de toekomst van land en hoofdstad uitgelaten en geheel in den geest van hetgeen ook door anderen onder Josia verkondigd was (2 Kon. XXII, 17; XXIII, 27).
  2o. Jahveh gelast het opschrijven in de hoop, dat (vs. 3) het voorgelezene eene uitwerking zal hebben, waarvan een
  meer dan twintigjarige ervaring bewezen had, dat het gesprokene haar ten eenemale miste.
  3o. Indien Jahveh zich met die hoop kon vleien, was het toch zeker ook omdat het van zelf sprak, dat de profeet zich met die voorlezing zou belasten. Maar in dit beslissend oogenblik, waarin het zijn en niet-zijn van zijn vaderland op het spel staat, is Jeremia toevallig opgehouden; hij zal niet in den tempel kunnen gaan (vs. 5). Alsof hij een gewichtiger bezigheid kon hebben dan deze. Hij stuurt BaruchWelk een karakter die Baruch is, ziet men uit hoofdst. XLV.. Moest het voorlezen van zoovele profetiën achteréen reeds aan den indruk schaden, dubbel moest dit het geval zijn, wanneer een ondergeschikt persoon voorlas wat òf geheel nieuw was en dan elken waarborg van authentie miste, of een matte herhaling scheen van woorden, die, indien zij vroeger werkelijk gepast waren geweest, uit bepaalde omstandigheden waren geboren. Men stelle zich een predikant voor, die tegen het naderen van zijn vijf en twintigjarige ambtsvervulling de onbekeerlijkheid zijner gemeente erkennen moet, en nu als laatste poging zijn koster zendt om achter elkander eenige preeken uit dat lange tijdvak voor te lezen. - Bovendien lag in Jahveh's bevel tot opschrijven het bevel tot voorlezen opgesloten. Waaraan ontleent Jeremia dan het recht om deze lastgeving over te doen?
  4o. Wat Baruch achteréen voor moet lezen; met andere woorden: wat Jeremia tot op het vierde jaar van Jojakim gesproken had, omvat, naar Prof. Kuenens zeer matige berekening, hoofdst. I, 1, 2; 4-IX, 21; X, 17-XII, 6; XXV; XLVI: 1-XLIX: 33; XXVI; XLV (of 467 verzen); maar andere exegeten brengen nog meer profetiën tot de regeering van Josia, zie ook straks no. 17. Dit voor te lezen, kan misschien een anderhalf uur hebben gevorderd. Het was veel voor een zoo gemengd publiek als vs. 6 ons doet onderstellen; weinig, wanneer het inderdaad ‘al de woorden (vs 2)’
  teruggaf, die Jahveh in drie en twintig jaren tot zijn profeet gesproken had.
  5o. Tusschen het opschrijven en voorlezen van die gewichtige woorden, die nauwlijks spoedig genoeg ter kennis van het groote publiek konden worden gebracht, verloopt doelloos eenige tijd, misschien een geheel jaar (vs. 9), alleen omdat Jahveh gezegd had, dat de lektuur juist op vastendag moest geschieden. Had Jojakim met het uitschrijven van het vasten getalmd, die lektuur ware nog langer uitgesteld geworden.
  6o. In verband met dit laatste, dit uitschrijven van een vasten ‘allen volke te Jeruzalem, mitsgaders allen volke die uit de steden van Juda te Jeruzalem kwamen;’ een uitschrijven, dat uit den aard der zaak ettelijke dagen te voren heeft moeten plaats hebben, hetgeen Jeremia in staat stelde zich op den vastendag zelf vrij te houden, is het dubbel zonderling, dat hij dien dag opgehouden wordt en Baruch zendt.
  7o. Werd eens tot den vastendag gewacht, waarom de tijd dan niet gebruikt tot het maken van een tweede afschrift, met het oog op de eventualiteit, die zich zal voordoen en te voorzien moet zijn geweest?
  8o. Baruch houdt zijne voorlezing, waarvan Jeremia een mogelijke bekeering, en dan toch zeker afwending der te voren aangekondigde rampen verwacht. Hoe kon hij daarop hopen, hij, die, XV: 3, de ‘bezoeking’ onvermijdelijk acht op grond van iets, waaraan niets meer te veranderen viel: de zonde van Manasse?
  9o. Gemarja, in wiens kamer de voorlezing niettemin ‘voor de ooren des ganschen volks’ geschiedt (vs. 10), is hier de zoon van Safan, maar Jeremia XXIX, 3 van Hilkia. Aldaar, gelijk XXXIX, 14, zoowel als 2 Kon. XXII, 12, en Ezechiël VIII, 11 heeft een Safan andere zonen.
  10o. De voorlezing geschiedt op éen en denzelfden dag tweemaal (vs. 10 en 15) voor het volk en voor de vorsten en voor de derde reis misschien gedeeltelijk (vss. 21 en 23). Naar
  de vorsten wordt Baruch ontboden door iemand die Jood heet (vs. 14).
  11o. De ‘vorsten’ verschrikt de voorlezing, als bracht zij iets geheel ongehoords ter hunner kennis.
  12o. Zij achten het noodig Baruch te vragen hoe hij ‘alle deze woorden’ heeft opgeschreven, en Baruch acht het gepast te verklaren, dat hij dat met inkt heeft gedaan (vs. 18)‘Lezen’ in vs. 18 is zonderling. Dat Jeremia van losse aanteekeningen dikteerde, blijft een gissing, die bovendien niets opheldert..
  13o. Zij moeten den koning van het gebeurde verwittigen, en raden inmiddels met zonderlinge goedwilligheid Baruch en Jeremia zich te verbergen (vs. 19) [‘opdat niemand wete waar gijlieden zijt].’
  14o. Het komt niet bij hen op, om Jeremia te zenden, en hem te vragen of hij het boek erkent voor de uitdrukking van zijne gevoelens.
  15o. Zij begeven zich naar den koning om hem op de hoogte te stellen en verzuimen het boek, het corpus delicti, mede te nemen.
  16o. Het was door hen weggelegd in de kamer van Elisama, die vs. 12 en vs. 20, zoowel als Gemarja vs. 10, Baruch vs. 26 en Jonathan XXXVII, 15, ‘de schrijver’ heet.
  17o. De rol wordt verbrand (in een kamer met veel personen en zonder vensters?); verbrand, telkens bij het derde of vierde blad, hetgeen het boek vrij dik doet worden.
  18o. In vs. 29 wordt Jojakim geacht iets tot Jeremia gezegd te hebben, nadat hij, Jojakim, van het boek kennis had genomen, terwijl hij, gelijk wij weten, noch op noch sedert dat oogenblik Jeremia had gezien. Dáar heeft de koning het boek verbrand, maar vs. 23 Jehudi.
  19o. Jeremia dikteert Baruch andermaal ‘al de woorden des boeks, dat Jojakim verbrand had: ‘en tot hen werden nog vele dergelijke woorden toegedaan.’ Op dat oogenblik? gelijk de mededeeling doet vermoeden. Maar er waren
  toen geene andere dergelijke woorden meer, want de eerste rol, waarvan de tweede een getrouwe reproduktie was, bevatte reeds al de woorden (vs. 2), die Jahveh tot zijn profeet gesproken had.
  20o. In noch na hoofdst. XXXVI vinden wij een woord meer over Jeremia's schuilplaats. Hoe en wanneer heeft hij haar verlaten?
  21o. Het geheele verhaal verraadt den toeleg om tegelijk Jeremia voor te stellen als mikpunt der tegenstanders en hem persoonlijk buiten gevaar te brengen, omdat anders hier de acta van dezen heilige ten einde zouden zijn geweest. Het zijn weder even als XXVI, 16 de vorsten, die hem redden. De hagiograaf bespeurt niet, dat hij Jeremia in dit kritisch oogenblik aan het gevaar niet kon onttrekken, zonder tevens zijn karakter in verdenking te brengen. Drukte vs. 2 en 3 Jeremia's overtuiging uit, dan moest zijn gemoed hem ook dringen om zelf de plaats in te nemen, die hij nu aan Baruch overliet. In geen geval mocht hij er zich dan afmaken met een niets zeggende verontschuldiging, hij, wien Jahveh tot een muur was.
  Hoofst. XXXVI mag dus niet als historische bron beschouwd worden. Het behelst een welgemeende poging om Jeremia en relief te plaatsen. In de werkelijkheid zal men zich niet zooveel om hem bekommerd hebben, gelijk uit 2 Koningen blijkt. Zijn naam wordt daar niet genoemd. De rampen komen daar volgens Israël naar het woord van ‘de profeten (XXIV, 2)’, om de zonden van Manasse, welke mededeeling ons niet verwonderen kan, daar er een oorzaak voor die rampen moest worden gevonden; rampen, die immers zoo bevreemdend waren na Josia's hervorming. Het is niet minder opmerkelijk, dat, omgekeerd, in het boek van Jeremia de hervormer Josia geïgnoreerd wordt, zelfs hoofdst. XLIV, 17 vlgg., waar van de groote godsdienstige omwenteling wordt gewaagd en elk Josia's naam verwacht.
  Toch heeft men van dit legendarische, onsamenhangende
  hoofdst. XXXVI, waaraan men, maar te vergeefs, zoovele wettige vragen richt, een ‘belangrijk’ hoofdstuk, en zelfs den grondslag willen maken van eene geheele voorstelling omtrent het ontstaan van het boek JeremiaMet hoe weinig recht dit geschiedde, blijkt, dunkt mij, ook uit het volgende. Gesteld hoofdst. XXXVI ware op zich zelf als een historisch dokument aan te merken, welken waarborg zouden wij dan nog bezitten, dat wij in ons zoo hoogst slordig geredigeerd boek Jeremia werkelijk de rol van Baruch terug kunnen vinden?.
  Dat wij hier niet op historischen bodem staan, blijkt bij vernieuwing uit hoofst. XXXVII. De zucht om Jeremia tot een miskende te maken, doet vs. 2 van Zedekia beweren, dat hij naar Jeremia niet ‘hoorde,’ terwijl dan weer de wensch om hem in een belangrijk daglicht te plaatsen vs. 3 doet meedeelen, dat de koning, Zedekia, ‘nogtans’ Jeremia laat vragen: ‘Bid toch voor ons tot Jahveh onzen God.’ Meer dan dezen wensch laat vs. 3 Zedekia niet uitspreken; toch antwoordt Jeremia vs. 7 alsof Zedekia hem geraadpleegd had, bepaaldelijk ten aanzien van de vraag omtrent het resultaat, dat de afleiding van den kant van Egypte zou geven. Omtrent dat resultaat is de profeet zoo weinig in twijfel dat hij vs. 10 in de meest overdreven bewoordingen verzekert: ‘al bleven er van de Chaldeërs maar eenige verwonde mannen over, zoo zouden die zich opmaken om deze stad te verbranden.’ Onmiddelijk daarop wil Jeremia de stad verlaten. Reeds in de poort wordt hij staande gehouden door den wachtmeester, den zoon van een man, die denzelfden eigennaam voert als de grootvader van Jehudi (XXXVI, 14). De wachtmeester Jerija meent, dat Jeremia naar de Chaldeërs wil overloopen, welke meening waarlijk niet uit de lucht gegrepen was. Wanneer men Jeremia XXI, 9 hoort zeggen: ‘die in deze stad blijft, zal sterven, maar die den Chaldeërs toevalt, die zal leven,’ dan kan men zich niet verwonderen, dat Jerija, den profeet in de poort ziende, hem verwijt: ‘Gij wilt den Chaldeers toevallen.’ Jeremia ontkent het ten sterk-ste. Het is valsch, roept hij uit, ik wil den Chaldeers niet toevallen; ofschoon men na XXI, 9 volstrekt niet begrijpt, dat hij dit niet wilde. Waarom had hij dan de stad willen verlaten? Vs. 12 zegt: ‘om te gaan naar het land van Benjamin, om van daar te scheiden door het midden des volks, een vertaling die natuurlijk geen zin oplevert, maar waarvoor men niet 
  in staat is een betere te geven. In weerwil van zijne verklaring, wordt de profeet gearresteerd en tot de vorsten gebracht, die wij altijd buitengemeen welwillend voor hem hebben gevonden. Nu zijn zij het niet. Zij worden zeer toornig op hem, zij slaan hem zelfs en zetten hem in de gevangenis (vs. 15) ten huize van Jonathan den schrijver (vs. 15). Daarop volgt dan onmiddellijk vs. 16: als Jeremia in de plaats des kuils, en in de cellen gekomen was en Jeremia aldaar vele dagen gezeten had, zoo zond de koning enz. Kritiek is hier overbodig. De koning laat hem halen, raadpleegt hem ‘in het verborgene’, en laat hem dan opsluiten in het voorhof der bewaring, waar hij tijdens het beleg een bol broods dagelijks ontvangt totdat de voorraad van brood in de stad is uitgeput. Hfdst. XXXVIII blijven de eertijds zoo welwillende vorsten in hun vervolgingszucht volharden; zij eischen van den koning, dat Jeremia sterve, en de koning, als ware hij minder nog dan een konstitutioneel vorst, antwoordt: zie, hij is in uwe hand, want de koning zou geen ding tegen u vermogen (vs. 5). Nu wordt hij in den regenbak van Malchia (een koningszoon even als Jerahmeël XXXVI, 26) niet geworpen, maar voorzichtig neergelaten met zelen, als om van te voren zijne latere redding mogelijk te maken; in een regenbak, die zich (vs. 6) ‘in het voorhof der bewaring’ bevindt. Er is daarin geen water (de trek werd misschien ontleend aan Zach. IX: 11), maar slijk. De profeet zou er in gestikt zijn, wanneer niet de Moor Ebed-Melech (vs. 9 is in het oorspronkelijk onverstaanbaar), van dertig man vergezeld (of moet er drie gelezen worden?), hem
  er uit had getrokkenWaarvoor hij XXXIX: 15 vlgg. beloond wordt. Vs. 16 is: ‘ga heen’ tot een gevangen man bevreemdend. op last van dienzelfden koning, die zoo even nog zijnen vorsten niets kon weigeren, en nu dertig of drie man niet te weinig schijnt geoordeeld te hebben om zijn wil tegenover die vorsten door te zetten. Niettemin blijft de koning zoo bevreesd voor deze heeren, dat hij slechts in het verborgen Jeremia blijft raadplegen (vs. 16) en uit overmaat van voorzichtigheid Jeremia een noodleugen in den mond legt voor het geval, dat de vorsten er toch van zouden hooren. Die noodleugen zelf is al even onbegrijpelijk als al het overige. Op 's konings last uit den kuil getrokken, moet Jeremia naar vs. 13 geacht worden zich op te houden in het voorhof der bewaring, hetgeen allerminst voor de vorsten een geheim kon zijn. Niettemin verzoekt de koning hem, wanneer de vorsten hem zullen vragen, wat hij met den koning heeft gesproken, te antwoorden, dat hij den koning verlof heeft gevraagd om niet langer in Jonathans huis, maar - in het voorhof der bewaring gevangen te zitten, waar de vorsten wisten dat hij gevangen zat, en waar hij zoo weinig tegen den wil des konings gevangen kon zitten, als hij zonder dien wil reeds lang in het slijk van Malchia's regenbak gesmoord of aldaar van honger gestorven zou zijn. Jeremia herhaalt die ongerijmde leugen en wordt verder door de vorsten niet meer lastig gevallen, alhoewel het onwederstaanbare van hun gezag nog zoo kort te voren door den koning zelven was erkend.
  Nog vertoeft Jeremia in dien voorhof, als Nebucadrezar (die zich evenwel naar LII, 9 te Ribla in Syrië ophoudt) de stad inneemt. Zij wordt verbrand, juist gelijk Jeremia het zoo dikwerf voorzegd had; de muren worden afgebroken; met uitzondering van de armen worden allen door Nebuzaradan (XXXIX, 9. 10), die vs. 3 evenwel niet genoemd is, weggevoerd. Maar er is nog éene, en wel een schitterende
  uitzondering op dit algemeene lot. Aangaande Jeremia had Nebucadrezar bevel gegeven: doe hem niets kwaads, gelijk hij tot u spreken zal, zoo doe hem. De overste der trawanten en alle de oversten des konings komen Jeremia afhalen uit zijne gevangenis, en terwijl zij die, waarschijnlijk op Jeremia's raad, Nebucadrezar toegevallen waren (vs. 9; verg. 2 Kon. XXV, 11), geen genade vinden, vertrouwen die oversten hem toe aan Gedalia, opdat deze hem bracht naar ‘het huis’; alzoo bleef hij in het midden des volks (vs. 14); bijzonderheden, die aan 2 Kon. XXV; 2 Chron. XXXVI en Jer. LII geheel onbekend zijn. [Ook is het begin van de verovering der stad uit Jer. LII op onhandige wijze overgenomen.] Jeremia woont dus te midden des volks, in een met vuur verbrande en ontvolkte stad! ‘Het huis’, men weet niet welk, had het vuur zeker ontzienVerg. vs. 3 en vs. 13 voor de namen.. Het huis van Jahveh kan het met het oog op Jer. LII, 11. 13 moeilijk geweest zijn.
  Laat onze verbeelding zich niet vermoeien, om zooveel van de stad weer op te bouwen als noodig is om Jeremia (naar luid van XXXIX, 14) in een huis te laten wonen ‘in het midden des volks.’ Hoofdst. XL, 1 is dit bericht reeds weer vergeten, en bevindt de profeet zich ‘met ketenen gebonden’ in het midden aller gevangenen van Jerusalem en Juda, op weg naar Babel. Dit aandoenlijk tooneel, al had XXXIX, 14 het van te voren onmogelijk gemaakt, mocht in de acta van dezen heilige natuurlijk niet ontbreken. Maar, aan de andere zijde, mogen die ketenen die heilige handen niet blijven bezwaren. De overste der trawanten, die Jeremia te vergeefs aan Gedalia had toevertrouwd, merkt den profeet onder zijne gevangenen op, houdt een vrome kleine rede over de noodlottige gevolgen van het zondigen tegen Jahveh (vs. 3), als ware hij de profeet Jeremia in eigen persoon, en, door de ondervinding die hij van Gedalia had opgedaan nog niet ontmoedigd, zendt hij Jeremia met
  teerkost en een geschenk aan dezen landvoogd terug, die te Mizpa was gevestigd, waar ‘alle de Joden’, die aanvankelijk in de vlucht heil hadden gezocht, zich om hem verzamelen.
  Gedalia wordt evenwel verraderlijk door Ismaël met behulp van slechts tien man gedood; Gedalia zelf zoowel als al de Joden en de chaldeeuwsche soldaten, die daar te Mizpa zijn; evenzoo een zeventig pelgrims, die kort daarop langs Mizpa komen met spijsoffers voor het huis van Jahveh, dat niet meer bestond. Ofschoon al de Joden en de chaldeeuwsche soldaten (XLI, 3) [want niets dwingt ons bij ‘al de Joden, alleén aan de soldaten te denkenHoofdst. XLI: 16 verbiedt het zelfs.]’ reeds door Ismaël geslagen zijn, voert hij niettemin vs. 10 ‘het gansche overblijfsel des volks te Mizpa gevankelijk weg. Maar onderweg ‘aan het groote water dat bij Gibeon is’ (vs. 12) wordt hij door Johanan overvallen, door zijne omgeving verlaten en bereikt hij al vluchtende de Ammonieten met acht van zijne tien mannen, zoodat er geen strijd schijnt te hebben plaats gehad. Johanan, nu voortaan aan het hoofd van zijne oorspronkelijke onderhoorigen en van hen die van Mizpa waren gekomen, trekt van Gibeon naar de nabijheid van Bethlehem, met het doel om zich naar Egypte te begeven, ten einde aan een wraakoefening der Chaldeërs te ontkomen, die hij toch waarlijk niet verdiend had (vs. 18).
  Mocht de lezer vermoeden, dat Ismaël, de moordenaar van den door de Chaldeërs aangestelden landvoogd en van al de Joden te Mizpa, in de eerste plaats er voor gezorgd zal hebben, dat de zoo chaldeeuwsch gezinde Jeremia, - dien hij, kleinzoon van Elisama, den schrijver (XXXVI: 12), uitnemend kennen moest, - aan zijn wrekend zwaard niet ontsnapte, hij kome van dat vermoeden terug. Jeremia is nog in leven en onder Johanan's leiding op weg naar Egypte. Wel hadden Johanan en allen, die daar in de nabijheid van Bethlehem gelegerd waren, met den grootsten
  eerbied Jeremia geraadpleegd en zich van te voren er toe verbonden om zijn raad blindelings op te volgen; maar als Jeremia, let wel! tien dagen later hun in naam van Jahveh, - die toen reeds berouw had over het kwaad, dat hij Israël had aangedaan, - voorhoudt, dat zij in Egypte meer dan al de gevaren zullen wedervinden, die hen in Palestina omringen; als Jeremia zelfs het trekken naar Egypte als een daad van ongehoorzaamheid jegens Jahveh brandmerkt, beschuldigen zij hem van te liegen; van, door Baruch opgehitst, hen te willen overleveren aan de Chaldeërs, zonder dat een enkel woord ons verklaart, hoe de ongemeene achting van XLII, 2 vlg. in deze achterdocht (XLIII, 3) verkeerde, noch hoe Jeremia, zoo toegesproken als men hem inderdaad toegesproken had, vast weten kon, dat zij zijn raad niet zullen opvolgen. Jeremia, wel verre van de martelaar te worden zijner overtuiging (waartoe hij reeds vroeger weinig moed had betoond, XXXVIII, 15), laat zich dwingen om mede te gaan. ‘Johanan en al de oversten der heiren namen het gansche overblijfsel, ook den profeet Jeremia en zij togen naar Egypteland’Verg. daarmede I, 19: ‘zij zullen tegen u niet vermogen’. Het heeft al den schijn alsof Jeremia's hagiograaf er zich aan ergert, dat zijn vrome held in dat afgodische Egypte heeft gewoond, en nu een scène heeft bedacht, die èn Jeremia de gelegenheid gaf om zijn afkeer van Egypte te betuigen, èn uit liet komen, hoe hoe hij alleen voor geweld bezweken was. Stond er alleen ten aanzien van Jeremia, dat zij hem ‘namen’, men zou zich desnoods kunnen voorstellen, dat men hem geketend had; maar zij ‘namen’ ook ‘het gansche overblijfsel van Juda’ (XLIII, 5). Waren dat die weinige menschen, die Ismael's moord, hoewel tegen alle verwachting, in het leven gelaten had? In het minst niet. Die moord is reeds weder vergeten. Het 
  ‘gansche overblijfsel’ van vs. 5 blijkt vs. 6 (verg. XLI, 10) te zijn: ‘de mannen, en de vrouwen, en de kinderkens, en
  des konings dochteren, en alle ziele, die... de overste der trawanten bij Gedalia gelaten had’, juist alsof XLI, 3 niet geschreven had, dat Ismaël al de Joden met Gedalia had gedood (verg. XLIV, 15: de ‘groote hoop’ te Pathros).
  Misschien is ook het geheele verblijf van Jeremia in Egypte een bericht zonder eenige waarde, en heeft de hagiograaf hem daar, - en dan natuurlijk met geweld, - willen brengen om de belangrijkheid van den profeet te verhoogen, immers hem te kunnen laten getuigen tegen Farao en zijn land, gelijk XLIII, 8 vlgg. geschiedt, zoowel als tegen ‘gansch Juda’ in Egypte (XLIV, 24. 26).
  Hiermede is de zoogenaamde levensbeschrijving van Jeremia plotseling ten einde. Elk heeft kunnen zien, dat het een geschrift is zonder eenige historische waarde; hetgeen zeggen wil, niet dat het geenerlei echt geschiedkundige gegevens kan bevatten, maar dat geen enkel bericht van deze levensbeschrijving zich in een toestand bevindt, die ons vergunt, het als echt historisch te gebruiken, derhalve als bron aan te merken, waaruit de kennis van Jeremia's uitwendige lotgevallen mag worden geput. - Indirekt hebben de behandelde hoofdstukken natuurlijk groote historische waarde, in zoover zij ons doen zien wat men in zekere kringen, - waarschijnlijk in de tweede helft der zesde eeuw vóor Kristus, (na Egypte's verovering door Cambyses), in een profeet van Jahveh bewonderenswaardig achtte. Uit dat oogpunt beschouwd, kan het ons in den loop van dit onderzoek nog eenige diensten bewijzen.
  Men mag dus wel zeggen, dat alle profetische geschriften, op partiëele uitzonderingen na, voor ons anoniem zijn, en niemand ontgaat de beteekenis van dit resultaat voor den graad van zekerheid, die wij met onze kennis van het israëlitisch profetisme kunnen bereiken. Wanneer wij uit de geschriften der profeten zien, dat zij den zedelijken toestand van hun volk voortdurend op het allerongunstigst beoordeelen, en op grond van dit hun oordeel, in verband met
  hunne godsdienstige denkbeelden, de meest ontmoedigende voorstellingen durven geven van de naaste toekomst, die hunne landgenooten wacht, dan zou men de vraag naar hun betrekkelijk recht daartoe toch alleen kunnen beantwoorden, wanneer men in de hoofd zaak met hun levenswandel bekend was en wist of zij uit een zedelijk oogpunt werkelijk hooger stonden dan hunne tijdgenooten. Het is onloochenbaar, dat de profeten al hunne kracht er aan besteed hebben, hun persoonlijken godsdienst, het uitsluitend Jahvisme, aan hun volk op te dringen, en met het oog op dat doel den politieken ondergang van Israël wenschelijk gekeurd en soms zelfs bevorderd hebben, althans zooveel in hen was. Tusschen een Jeremia en een Filips den tweede, kan ik, wat beider levensdoel betreft, niet het minste onderscheid zienHem, die den parallel gezocht mocht vinden, zij de herlezing aanbevolen voor 2 Kon. XXII vlg., waar Josia wordt geteekend, een man geheel beantwoordende aan het ideaal van den profetischen schrijver.. ‘Vivent les principes, périsse le monde’, was beider leus. Hun godsdienst moest zegevieren, al was het over de lijken heen van hen, die hun het naast aan het hart moesten gaan. Wij achten Filips II niet, omdat zijn bijzonder leven zoo weinig beantwoordde aan hetgeen zijn godsdienstijver deed verwachten. Onwillekeurig zegt men: het is wel de moeite waard, hemel en aarde te bewegen om de menschen katholiek te maken, wanneer men door eigen voorbeeld bewijst, dat het katholiek geloof waarlijk geen onfeilbaar middel is tegen de macht van allerlei leelijke hartstochten. Zoo is de bekendheid met iemands persoonlijk zedelijk leven van het grootste gewicht bij de waardeering van zijne godsdienstige dweepzucht. De profeten waren ijveraars; daarover kan geen verschil van gevoelen bestaan. Waren zij niettemin achtenswaardig? Deze vraag kan niet alleen met het oog op hun godsdienstijver uitgemaakt worden, maar eischt 
  kennis van den graad van moraliteit, dien zij in vergelij-king met anderen bereikt hadden. Stonden zij boven hunne tijdgenooten? Blonk in hun leven een hoogere zedelijkheid uit? Waren zij op hun standpunt dus gerechtigd te gelooven, dat men, door zich tot het Jahvisme te bekeeren, zedelijk vooruitging? Omtrent dit een en ander zijn wij al te zeer aan eigene indrukken en gevolgtrekkingen overgelaten, nu wij zoo goed als geheel van direkte mededeelingen omtrent hen verstoken zijn.
  Of spreken hunne geschriften luide genoeg? Staat misschien het beeld van hunne persoonlijkheid in hunne werken zoo levendig geteekend, dat de uitvoerigste biografiën van de profeten ons nauwelijks iets wetenswaardigs zouden kunnen mededeelen?