text: V I.
  Sequitur; delictorum & injuriarum omnium. Ergo eorum etiam, quibus vel maxime laesa est imperii aut imperantium majestas. Male quippe ejus tuende caussa in hujusmodi reos supplicia decernuntur, quibus illa in ultimum discrimen vocatur, & bellorum civilium atrocissimis tempestatibus Resp. objicitur. Multo magis delicta eorum & injuriae hac oblivione tramittenda veniunt, qui vel opinione tantum delusi, vel aliis obnoxii, vel vi majore victi peccavere. Audiendi enim hic sunt Impp. Arcad. & Honor. A. A. Constantio Com. & Patricio sic rescribentes; Sub clade barbaricae depopulationis, si qua aut per fugam, aut per congregationem infelicium populorum indigne invidioseque commissa sunt, ad invidiam placatarum legum à callidis litigatorum objectionibus non vocentur. Habeant omnium criminum immunitatem, qui evadendi non habuerunt forsitan facultatem, nisi eos eadem crimina juvissent. Non enim crimen dicitur, quod mortis adegit impulsus. L. ultima C. Th. de infirmandis his, quae sub tyrannis aut Barbaris gesta sunt. In civilibus motibus offerunt sese fere aut ἀδίκημα, sive malitia, aut ἁμάρτημα, sive error, aut ἀτύχημα, sive infortunium, aut casus, ut Ulpianus loquitur. Malitia est, ubi animo deliberato, sive ex proposito, ut idem I. C. loquitur, & magno exemplo peccatum est; error, ubi quis modo lapsus est, opinione vel exemplo aliorum deceptus; infortunium autem, ubi vi armata inviti ad sceleris societatem pertracti sunt. Infortunati revera innocentes sunt. Infortunati isti sunt qui vi & impulsu necessitatis (quae leges dat, non accipit) coacti, deliquere quidem, sed ita, ut delictum non tam animo tribuendum sit, quàm necessitati; immo aliis potius, quàm ipsis. Ac proinde excusari merentur. Egre-gius in hanc rem, nec praetermittendus hic, locus exstat apud Optatum Afrum, statim sub initium lib. vii. De Schismate Donatistarum; Ipsi, inquit, ab Ecclesia repellendi non fuerant, in quibus neceßitas excusaverat voluntatem. Non enim aliqui eorum sponte tradiderunt, aut hoc peccatum cum caeteris delictis poterit coaequari. Quicquid eum Deus fieri noluit, ore suo prohibuit; quomodo dixit: Non occides; Non moechaberis. Sed quoniam aliud est, quod facit animus, aliud est, quod operatur eventus quidquid de voluntate fieri potest ab homine, hoc meruit prohiberi; Quidquid necessitas peccati non potest, magnis viribus accusari. Denique voluntas habet poenam, neceßitas veniam. Homicida scelus, dum nemo cogit, potest & facere, potest & non facere; adulterium moechus, dum de foris nemo compellit, potest admit-tere, potest & non admittere; & caetera hujusmodi. Ideo prohibita dum geruntur, judicio destinantur. Non interdicta dum aliquâ neceßitate fiunt, forte facile dignetur ignoscere, qui noluit prohibere. Omnino ista & hic quoque animadvertenda sunt: Necessitas ergo saepe adversis poenam ipso necessitatis titulo ac nomine tuetur se & defendit. In lapsis paenitentia potius, quam paena contentum esse expedit; qui autem ex proposito deliquerunt, si ipsos videas, paenam quidem merentur; sed si Rempubl. sine cujus excisa pace, & tot alios aut revera innocentes, aut saltem venia dignos, sine quorum exitio de istis supplicium sumi non potest, simul cum his Amnestia absolvendi sunt. Expedit enim Rempubl. salvam esse, quam in nocentissimos animadverti; & satius est, parci nocentissimis, ut serventur innocentes, vel digni venia, quam illorum supplicii caussa, hos simul perire. Quod adeò verum est, ut in pacata etiam Repub. non iniqua videri debeant eorum judicia, qui nocentes quosdam absolvunt, ne proximorum innocentia vel moerore saltem aut aliquo famae detrimento laedatur. Nullum proinde tantum delictum videri debet, ut in turbata ac commissa Repub. indignum Amnestia censeatur.