text: Taalkunde.
  Op de vraag, welke de Heer D.P. Lauwers, bij het behandelen der bespreking van Sleeckx' Werken, door A. Ising in de Spectator, stelde, antwoordt de Portefeuille.
  Naar aanleiding van diens opsomming van zoogenaamde Vlaamsche woorden en uitdrukkingen, had de Heer Lauwers gevraagd: ‘Is het voor ons eene reden om ze te verzaken? In andere woorden, mogen wij Vlamingen, die ter wille van de eenparigheid in zake van taal en spelling reeds zooveel aan onze Hollandsche broeders toegaven, verder gaan en ook nog honderden, duizenden deugdelijke Vlaamsche uitdrukkingen opgeven?’
  Hierop zegt de Portefeuille: ‘Als de Vlaming Nederlandsch wil schrijven, ja, meenen wij: want dan zal hij er toch prijs opstellen zich in Nederland verstaanbaar te maken; wil hij het eigen cachet van het Vlaamsch handhaven, dan niet; maar hij blijve de taal, die hij schrijft dan ook Vlaamsch noemen.’
  Met dit antwoord ben ik het niet teenemaal eens. De vraag en
  het antwoord berusten overigens op eene dwaling. Wanneer de Heer Lauwers de woorden, door M. Ising uit Sleeckx' Werken opgesomd, Vlaamsche woorden noemt, maakt hij een lapsus calami. Hij wilde waarschijnlijk zeggen Nederlandsche woorden, maar nog alleen in Vlaamsch België gebruikt. Wanneer de Portefeuille van Nederlandsch schrijven gewaagt, maakt zij een ander lapsus, daar zij eenvoudig Hollandsch bedoelt.
  De geheele of algemeene Nederlandsche taal bevat niet slechts het Hollandsch, dat is het Noord-Nederlandsch; zij bevat tevens het Vlaamsch, dat is het Zuid-Nederlandsch. Tot op het einde der 16e eeuw, of liever tot in het begin der 17e, kende men het onderscheid tusschen die twee deelen van het geheel niet. Doch sedert hebben de Noord-Nederlanders ten hunnent vele zeer deugdelijke woorden laten verloren gaan, die in Vlaanderen en Brabant zijn behouden gebleven. Daarentegen hebben zij het Nederlandsch verrijkt met tal van andere, inzonderheid saamgestelde en afgeleide, die in Zuid-Nederland slechts door de schrijvers gebruikt worden, en dan nog dikwijls met zekere spaarzaamheid, daar zij er niet altoos door het volk verstaan worden. Van daar heden ten dage het onderscheid tusschen de twee deelen van het Nederlandsch, het Hollandsch en het Vlaamsch.
  Wie op volledige kennis van het Nederlandsch aanspraak maakt, moet die twee deelen kennen. Dat nu is het geval met de ernstige Vlaamsche schrijvers, en daarom gebruiken zij zoowel de woorden, die in Vlaanderen alleen, als die, welke in Holland alleen gebruikt worden. De Hollandsche schrijvers en dus nog meer de Hollandsche lezers echter kennen en gebruiken, over het algemeen, slecht Hollandsch, en hebben bijgevolg eene zeer onvolkomen kennis van het Nederlandsch, al is het, van den anderen kant waar, dat zij meestal van de taalvormen, dat is, van spraakleer en zinnenbouw meer afweten, dan de meeste Vlaamsche schrijvers en lezers.
  Weet men dat alles, dan valt het niet moeilijk op de vraag van den Heer Lauwers te antwoorden. Zijn de Vlaamsche woorden en uitdrukkingen door den Heer Sleeckx en anderen gebezigd goed Nederlandsche, vindt men ze in Weiland en andere woordenboeken als deugdelijk opgenomenVoor den Heer Sleeckx is dit stellig het geval. Al zijne woorden vindt men in Kiliaan, Meyer, Weiland, zoowel als in de woordenlijst van De Vries en Te Winkel., dan mogen die Heeren ze niet verzaken, hoe vreemd en ongebruikelijk ze sommigen Noord-Nederlanders ook in het oor klinken, want dit laatste bewijst alsdan alleen, dat die Noord-Nederlanders hunne taal, het geheele Nederlandsch, niet volkomen machtig zijn. Zijn echter die woorden uitsluitelijk Vlaamsch, dat is aan de Vlaamsche tongvallen ontleend, komen zij
  niet in de woordenboeken voor, behooren zij, in éen woord, niet tot de algemeensche Nederlandsche taal, dan heeft de Portefeuille gelijk; dan, maar ook dan alleen, moet de taal, welke wordt gebezigd, Vlaamsch genoemd worden.
  Wanneer die uitsluitelijke Vlaamsche taal mag gebezigd worden, heeft de Portefeuille in een paar woorden herinnerd. Daar, waar onze schrijvers aan hunne werken een bij uitstek Vlaamsch cachet willen geven, bij voorbeeld, wanneer zij in hunne verhalen Vlamingen, vooral van de lagere standen, sprekend laten optreden, kunnen de uitsluitelijk Vlaamsche woorden, uitdrukkingen en zegswijzen veel dienst doen, net als in de Cremersche novellen en vertellingen de Betuwsche. Dat in zulk geval de Hollandsche lezers over mindere duidelijkheid klagen, nemen wij aan. Dat zij echter over onduidelijkheid klagen, daar waar onze Vlaamsche schrijvers woorden gebruiken, die bij Weiland en andere woordenboekschrijvers voorkomen, kan, als wij zeggen, alleen aan onvolledige kennis van den Nederlandschen woordenschat geweten worden.
  P.A. van Bosschereels.
  
  Het artikel van den heer Van Bosschereels is zeer bezadigd geschreven en getuigt toch van de warmte, die de Vlamingen meer dan de Nederlanders voor hun taal en hun land aan den dag leggen. Toch heb ik veel aan te merken op het beginsel, waarvan de schr. uitgaat.
  De heer Lauwers beweert, dat de Vlamingen ter wille van de eenparigheid in zake van taal en spelling reeds zooveel aan de Hollandsche broeders hebben toegegeven! Ik vraag: wat? - heeft men de spelling, met onderling goedvinden geregeld, gewijzigd uit welwillendheid of uit de overtuiging, dat het zóo beter was dan anders, dat er beter en degelijker gronden waren voor de spelling uur dan voor de spelling uir of uer, dat men eerder marcheeren dan marcheren kan verdedigen, dat kachel beter spelling is dan kagchel! Neen, de gewijzigde spelling werd door den arbeid van mannen uit beide landen voorbereid, dat was toen prof. Bormans, David, v. Duyse, Ecrevisse, prof. Heremans, Nolet, Snellaert, Serrure en zoovele anderen arbeidden aan de kennis en de veredeling onzer taal met de mannen van het noorden. Sedert is er veel veranderd. Andere belangen hebben de studie der taal op den achtergrond gedrongen, en waar wij kunnen wijzen op mannen als prof. Dr. de Vries, Moltzer, Cosijn, Verdam, Jonckbloet, Brill, Verwijs, Dr. Beckering Vinckers, Te Winkel, V. Helten en Gallée die nog steeds voortgaan der taalwetenschap nieuwe geheimen te ontwringen, daar kan België meer op een schitterend verleden dan op een uiterst werkzaam heden wijzen. Ik misken niet den hoogst nuttigen arbeid van tal van hoogst verdienstelijke
  mannen, maar de wetenschap der taal - dat kan niemand tegenspreken - telt in Nederland meer beoefenaars dan in België en men kan gerustelijk aannemen, dat bij ons meer gewikt en gewogen wordt dan in België. Zoo er dus sprake is van ‘deugdelijke Vlaamsche uitdrukkingen opgeven’ daar zullen we dienen te onderscheiden, of die uitdrukkingen al of niet in strijd zijn met den aard der taal.
  Vooraf om goed verstaan te worden, éen verzoek, laat ons de woorden nemen zooals ze zijn en niet zooals men ze zou kunnen maken. De grondwet kent alleen Nederland en België en naar de wet zoowel als naar de spraakkunst heet de taal, die in Nederland gesproken wordt: Nederlandsch. Na honderdduizend malen geroepen te hebben: ‘In Vlaanderen Vlaamsch!’ zullen, hoop ik, de Zuid-Nederlanders me niet kwalijk nemen, dat ik een oogenblik het Nederlandsch, dat men in Nederland spreekt Nederlandsch en het Nederlandsch dat men in België spreekt Vlaamsch noem. Hollandsch bestaat voor ons niet, dan als tegenstelling tot Geldersch, Zeeuwsch, Friesch, Twentsch, Brabantsch en derg.
  Ten einde wat volgen zal duidelijk te maken, volge hier eene lijst van woorden geput uit Wazenaar's Vlaamsche jongen en wel uit de eerste 144 bladz. Dit werk is in 1879 verschenen en kan dus geacht worden, de hedendaagsche taal vrij nauwkeurig weer te geven.
  Wat de samenstelling dier lijst aangaat vooraf de volgende opmerkingen:
  1. De woorden ‘naar mijne meening’ of ‘bij ons in Noord-Nederland’ en dergelijke, zijn kortheidshalve weggelaten. Ieder kan die tusschen de zinnen invoegen, zoo vaak hij wil.
  2. Indien hetzelfde woord eenige malen voorkomt, is het maar éens opgegeven, en wel den eersten keer, dat het voorkwam. Hetzelfde geldt van zinnen en uitdrukkingen.
  Bij het opmaken van die lijst bleek mij ten duidelijkste, dat de woorden, die in Nederland niet voorkomen, in de gedichten ontbreken, de gevolgtrekking ligt dus voor de hand, dat daar, waar men meer zorg aan de taal besteedt, wat langer zoekt en schift en nadenkt, de taal van België het meest op die van Nederland gelijkt.
  Mijn hooggeachte vriend Sleeckx behoort tot die schrijvers in België, wier taal het best in Nederland wordt verstaan en wel vooral daar, waar hij beschouwingen en studiën levert. Daar waar hij vertelt, zoo onderhoudend en gemoedelijk als hij alleen dat kan, daar komt hier en daar een echt Vlaamsche uitdrukking, een echt Vlaamsch woord. Vergelijk zijn tiende deel: Litteratuur en Kunst met het achtste Op 't Eksterlaar: in 't eerste komt bijna geen enkel ons onbekend woord voor, in 't laatste komen er veel voor, te beginnen met den titel.
  
  Thans volge eerst de lijst, waaraan ik enkele opmerkingen wensch vast te knoopen.
  
  Woordenlijst geput uit Een Vlaamsche Jongen, door Wazenaar.
  
  Voorbericht V.
  Wantrouwen omtrent de ondernomen uitgaaf, die geen hoogen toets kan of mag ontduiken, verontrust mijne hoop = die niet aan hooggestelde eischen kan of mag beantwoorden, maakt mij ongerust. Wantrouwen verontrust mijne hoop zou geen Nned. schrijven noch verstaan.
  
  
  
  ik heb er lang mee vertoefd = gewacht; ik heb het uitgesteld. Men heeft lang bij iemand vertoefd d.i. men is eenigen tijd bij hem gebleven.
  
  
  VI.
  Onleefbaar, (hier) zonder voldoende levenskracht. Oneetbaar is datgene wat niet gegeten kan worden, niet, wat zelf niet eet; ondenkbaar is wat niet gedacht kan worden; zoo zou onleefbaar moeten zijn: wat niet geleefd kan worden.
  
  
  
  groeisel, gewas, planten.
  
  
  VII.
  blinkend kerfdier = schitterend (of glimmend?) gekorven dier, beter insect. Bij blinken denken wij aan metalen en derg.; een kerfdier is een dier, dat kerft. Het woord kerfstok, dat inderdaad beteekende stok voor de kerven is thans reeds onverstaanbaar voor velen.
  
  
  
  botten = loten, uitspruitsels. Het werkw. uitbotten bestaat bij ons; bottels zijn uitspruitsels, maar botten zijn hier beenderen.
  
  
  
  geëigend = eigen. Wel kennen we toegeëigend e.a. Het germanisme geëigend voor geschikt ergert ons genoeg.
  
  
  
  geitenbaard = boksbaard.
  
  
  VIII.
  gansbloemen = Vgl. Heremans nfr. ganzenbloemen = paquerette en fr. ned: paaschbloem.
  
  
  
  nachtschade = gewoonlijk belladonna; toch is ook nachtschade wel bekend.
  
  
  
  meien = takjes; anders in meien - takken; Vgl. Joh. XII vs. 13 ‘takken van palmboomen’, Matth. XXI vs. 8 ‘takken van de boomen’ waar oudtijds meien gelezen werd.
  
  
  
  de beduchte schrijver = angstvallig, bedeesd; het woord beducht komt hier alleen praedicatief voor, bv. Hij is beducht voor straf en alleen in deftigen stijl, evenals duchten voor vreezen.
  
  
  
  oorspronkelijke zelfheid = oorspronkelijkheid.
  
  
  bl. 1.Door den schr. zelf vertaald.
  tragel = jaagpad.
  
  
  
  driesch = grazige plaats met boomen beplant langs de straat of op een punt, vanwaar verscheidene straten uitloopen. Vandaar de gehuchtnamen Slootendriesch, Ganzendriesch, Kaaldriesch enz.
  
  
  
  zurhelZurhel, weegbree, dravik, gele gauw en andere plantnamen zijn ook in Nned. bekend, maar zelden ontmoet men die namen anders dan in plantkundige werken. = (gewoonlijk) zuurkruid.
  
  
  
  smoor, die uit een moeras opstijgt = damp.
  
  
  
  de zon blikkert = schijnt, straalt.
  
  
  2.
  brems = horzel, paardevlieg.
  
  
  
  op zoek = zoekende, op de jacht en derg.
  
  
  
  meersch = stuk weiland.
  
  
  
  
  
  
  de koeien gaan in de zeelen uit = aan de zeelen? d.i. aan een
  
  
  
  touw; zeel = draagriem, band.
  
  
  
  mutten = groot kalf, klein rund.
  
  
  bl. 3.
  daas = paardenvlieg. (in enkele streken zegt men daas.)
  
  
  
  de lucht hommelde van al de kerfdiertjes, die er in zwirrelden = er was overal een gegons in de lucht van de insecten die rondvlogen (ronddwarrelden).
  
  
  4.
  snakken = rukken.
  
  
  5.
  afgepikte garven = afgesneden met de ‘pik’, eene kleine zeis met éenen arm gehanteerd.
  
  
  
  de plaag = de ziekte, heerschende ziekte; vgl. eng. the plague.
  
  
  
  de wieling = vlasziekte.
  
  
  
  vlasgaard = vlasveld.
  
  
  
  vervriezen = bevriezen, doodvriezen.
  
  
  
  koeien wachten = koeien hoeden; wel bestaat koewachter.
  
  
  
  beet en penen = biet en wortels; peen komt in sommige streken voor.
  
  
  
  kuischen = schoonmaken.
  
  
  6.
  de bestuurlijke inrichting des lands = de staatkundige verdeeling, de verdeeling.
  
  
  7.
  beeldekens met papieren kantwerk rond = bidprentjes met uitgeslagen randen.
  
  
  9.
  den zot houden = den gek steken.
  
  
  10.
  plakbrieven = aanplakbiljetten.
  
  
  
  houtig = houtrijk.
  
  
  
  gekasseide straten = straatwegen, gewest. ook steenwegen.
  
  
  11.
  een halve kluis = vijf centiemen.
  
  
  
  macaronkas = doos koekjestrommel.
  
  
  
  opgesloofde broek = opgestroopt.
  
  
  
  ginstheuvel = met bremstruiken begroeide heuvel.
  
  
  
  polsroede = polstok.
  
  
  12.
  duil = een soort van zeer taai lisch, dat tot strengen gewrongen wordt voor hooi of rietbussels.
  
  
  
  karekiet = (riet)lijster.
  
  
  
  rietstalen = riet, rietstengels.
  
  
  13.
  bijzen = schommelen.
  
  
  
  noen = middag.
  
  
  14.
  singels = strooken grond door grachten van elkaar gescheiden.
  
  
  
  ovendekkertje = (welke vogel?)
  
  
  
  takkerig nest = nest van takken.
  
  
  15.
  toppen = met een top of tol spelen.
  
  
  
  marmeren = knikkeren.
  
  
  
  stuiken = in Gelderland stuuken: knikkerspel, waarbij ieder der spelers een gelijk getal knikkers afstaat, die de speler met eene hand in een kuil schiet. Hij wint alles, als er een even aantal in (en uit) den kuil is. In Holland heet het plompen.
  
  
  
  druppen = twee knikkers uit de hand laten vallen en dan met den eenen naar den anderen schieten. Men zegt ook butten.
  
  
  
  blinde koe spelen = blindemannetje spelen.
  
  
  
  kutterken loopen = (welk kinderspel?).
  
  
  
  meetje schieten = opgooien naar de streep.
  
  
  
  eurdjen stekken = een overeindstaanden cent uit een rondje schieten.
  
  
  
  
  
  
  kalleken slaan = een kort stokje doen opspringen door er met een langen stok op te slaan. Te Amsterdam heette dat in mijn jeugd: wind spelen of slaan; in andere steden van Holland spreekt men van pinken.
  
  
  bl. 16.
  gauw grooten = Canada populier.
  
  
  
  fulpzacht = fluweelzacht, zacht.
  
  
  
  achterberd = krat van een wagen, achterbord.
  
  
  17.
  ongerepte telg = onschuldig kind, wicht; ongerept staat bij ons voor maagdelijk.
  
  
  
  groeze = loof van plantvruchten.
  
  
  
  de schoone aarde wordt uitgeschud = uitgemergeld, uitgeput.
  
  
  18.
  kemp = grasveld?
  
  
  
  rapenbloeisel = bloeiend raapzaad, oliezaad.
  
  
  19.
  welhebbend = welgesteld.
  
  
  
  's halfvoormiddaags = bij 't koffiedrinken (tusschen ontbijt en middagmaal) Eng. lunch.
  
  
  
  's halfnamiddaags = bij 't theedrinken (tusschen middagmaal en avondeten).
  
  
  
  kollebloemen. = ?
  
  
  
  verwarmde aardappels = opgewarmde aardappelen; verwarmen doet men bij ons alleen levende wezens.
  
  
  20.
  smeltende boter = gesmolten boter.
  
  
  
  slijtpap = lammetjespap, zoete melk met (meel) bloem en stroop. NB. hoofdschotel op den slijtdag d.i. den dag waarop men het vlas moet slijten d.i. uittrekken.
  
  
  
  goeste = smaak.
  
  
  
  zeem = (honigzeem).
  
  
  21.
  gleiswerk = saniteitsgoed? delftsch aardewerk?
  
  
  
  schapraai = kast, broodkast.
  
  
  
  schauw = schoorsteen. Bij Ter Haar in Huibert en Klaartje: ‘De rook steeg vriendlijk uit de schauw’. In de gewone spreektaal hoort men het niet dan gewestelijk.
  
  
  
  brotsen = klompige stukken hout, uit den grond gerooid.
  
  
  
  rolingen = afzonderlijke wortels van boom of struik, opgedolven en tot brandstof gehakt.
  
  
  
  zaanpot = melk- of roomkan,
  
  
  
  stoven = kachels; stoof is een voetbankje met vuur er in.
  
  
  
  de binnenwand was beslagen = bedekt, behangen.
  
  
  
  met een rek vol teljoren = hgd. Teller, in Twenthe en elders telder; gebruikelijk in de 17e eeuw.
  
  
  
  zijgvat = vergiettest.
  
  
  
  stopen met schelen = kannen met deksels.
  
  
  22.
  slaapgerief = beddegoed.
  
  
  
  dral = weefsel uit afval van vlas (klodden) vervaardigd. ramp en kommer waren nauwelijks in staat om er de rust op te storen (te verstoren) van struische (kloeke) leden, door den arbeid afgesloofd.
  
  
  
  woonstede = woning. In dien zin o.a. in de H.S. ‘Ziet zijne woonstede worde hem woest gelaten.’
  
  
  
  In de beste kamer bestoof een goedkoop kruisbeeld = stond te bestuiven, d.i. stond daar om bestoven te worden (te bestuiven.) Het imperf. zou de behandeling aanwijzen als plaatshebbend in den tijd, waarvan men spreekt en wel òf voor éens of aanhoudend maar geenszins nu en dan.
  
  
  
  
  
  
  ingelijste driehoek = driehoek in een lijst. Voor dit woord zie men het Woordenb. onder omlijsten en ommuren. - Een huis in een tuin is zeker geen ingetuind huis!
  
  
  
  's Zondaags mis te gaan hooren - de korste mogelijk. Het art. def. bij de kortste zou het art. bij mis noodzakelijk maken; omgekeerd kan bij mis zonder art. niet ‘de kortste’ staan.
  
  
  bl. 25.
  eeuwgewoonte = eeuwenoude gewoonte.
  
  
  
  overleden, die met den hoogsten dienst gelijkt werden = wier lijkdienst op de kostbaarste wijze werd gevierd.
  
  
  
  beenderhuis = knekelhuis.
  
  
  
  spitszuilige ceders = spitse, puntig oploopende ceders.
  
  
  26.
  mits opslag van vijf frank = met eene verhooging van vijf frank.
  
  
  
  trekachtig = inhalig.
  
  
  
  de pateen = de klompen.
  
  
  
  missedienders = misbedienden, misdieners.
  
  
  
  een schele lonk van raadpleging = een zijdelingschen blik van verstandhouding.
  
  
  27.
  bijzonderlijk = vooral.
  
  
  
  om zijn eer te kavelen = om z.e. te bewaren, te verdedigen?
  
  
  
  dat zal niet aarden in onze zeden = niet goed bij ons opgenomen worden; in onze gewoonten passen.
  
  
  
  een uitzonderlijk kansje = een buitengewone kans, een buitenkansje.
  
  
  
  de zoon vond duizendmaal meer prettigheid onder den blauwen hemel = vermaak, genoegen.
  
  
  
  de welige wasdom die de hofstee omkransde = de weelderige plantengroei.... versierde. Niet de wasdom, maar de planten kunnen eene hofstee omkransen of eigenlijk omgeven.
  
  
  28.
  druivelaar = druiveboom.
  
  
  
  een druivelaar, die het zoldervenster toegroeide = naar het zolder toegroeide.
  
  
  
  heuze = onderste boord (rand) van een dak (Eaves in 't Engelsch. Vandaar Heuzendrup.)
  
  
  
  kornis = kroonlijst, fr. corniche.
  
  
  
  pomphoest = kinkhoest?
  
  
  
  kriekelaar = kriekeboom.
  
  
  
  lochting = tuin, moestuin. Aan de Zaan heet de koepel, die aan de rivier uitkomt: het luchthuis.
  
  
  29.
  kruiswegel = slingerpad.
  
  
  
  buxus = buks, taxis, palm.
  
  
  
  tijmoesplantjes = ?
  
  
  
  vingerkruid = digitalis, in Ned. vingerhoedskruid.
  
  
  
  broodoven = gemeentelijke bakoven?
  
  
  
  lemen = brokjes van vlasstengels, waar de bast is afgezwingeld.
  
  
  
  elzenkodden = knuppels van elzenhout?
  
  
  
  de zengende lementas = de smeulende hoop vlasstengels.
  
  
  30.
  beenhouwer = slachter.
  
  
  
  vuurmaker = stoker. Vuurmakers zijn in Nned. licht hout of kurk met harst, zwavel en derg. besmeerd, waarmede men het vuur aanmaakt.
  
  
  31.
  noveen = negendaagsche kerkelijke oefening.
  
  
  
  schuddebollen = knikken.
  
  
  
  
  
  
  het loos geboerte = de slimme boeren.
  
  
  
  de ophicleïde begeleidde met zwaar geronk de litanie = ophicleïde is het serpent, een muziekinstrument, dat de bij een processie gezongen iitanien begeleidt, geronk = gebrom.
  
  
  
  kerkbaljuw = kerkvoogd? of hondeslager?
  
  
  
  akolyten = koorknapen.
  
  
  bl. 32.
  de patatten kregen de plaag = de aardappels kregen de ziekte.
  
  
  
  riek = hark; gelderl. reek, rijf; hgd. Rechen.
  
  
  
  gulder = gijlieden, gij.
  
  
  
  ulder = uw, u, ulieden.
  
  
  
  messing = mesthoop; bemesting.
  
  
  33.
  het ‘dóó'- manneken liep hem over 't lijf’ = een rilling ging hem door de leden.
  
  
  
  warende geesten = dwalende geesten, spoken. Waren komt als verbum nog wel in deftigen stijl voor o.a. bij Vondel, in de Rey van Klaerissen:
  
  
  
  ... weckt een stad- en landgeschrey,
  In Bethlehem, en op den acker,
  En maeckt den geest van Rachel wacker,
  Die waeren gaet door beemd en wey.
  
  
  
  
  Ook als part. praes. bijv. bij Schimmel Napoleon:
  
  
  
  't Geweld regeert, als toen gij ommewarend
  De vrijheid hebt gekwetst in schaduw uws baniers.
  
  
  
  
  holleblokken = klompen fr. sabots; = gewest in gebruik o.a. aan de Zaan: holsblokken; vroeger algemeen gebruikelijk.
  
  
  35.
  zijn ongerelde vraatzucht slorpte hem ganschop = zijn onbedwingbare vraatzucht maakte hem gevoelloos voor het andere; opslorpen doen bijv. zeer poreuze stoffen de vloeistoffen; het vloeipapier slorpt den inkt, de droge aarde, het water op.
  
  
  
  dubbend gemijmer = diep gepeins.
  
  
  36.
  Neem het mij niet euvel op = neem het mij niet kwalijk, houdt mij ten goede. = Euvel opnemen veronderstelt eene vijandelijke bedoeling.
  
  
  
  dat ik zoo onvrijwillig op zijde slinger van de hofstede = dat ik zoo onwillekeurig terug kom op enz.
  
  
  
  (onvrijwillig = gedwongen; onwillekeurig = zonder het opzettelijk te willen.)
  
  
  
  aandachtig = vroom, godsdienstig; hgd. andächtig.
  
  
  37.
  het gedacht = de gedachte.
  
  
  
  knarzeling der tanden = knarsing der tanden.
  
  
  
  baken = beuken, braken (van vlas) met den ‘baakhamer’.
  
  
  
  brandel = rooster in den haard.
  
  
  
  hengel = hengsel.
  
  
  
  schauwmantel = schoorsteenmantel.
  
  
  
  plaveien = steenen. Vgl. plavuizen.
  
  
  39.
  koterhaak = pook.
  
  
  
  zij knevelden hem in de bedkoets op het voutje = in de bedstede op de opkamer. Voute (Spr. au) = gewelf, hoogkamer.
  
  
  
  zij stelden er koene wacht bij = een stevigen kerel bij op wacht;
  
  
  40.
  om het profijt werd hij in geen gesticht besteed = voor de goedkoopte.
  
  
  
  
  
  
  hij huilde, dat het vervaarlijk galmde over de akkers = akelig klonk.
  
  
  
  hij hield er geheel zijn leven eene ingetogenheid uit, die zijn aangeboren driftigheid milderde met vreedzamen ernst = het gevolg daarvan was, dat hij geheel zijn volgend leven meer in zich zelven gekeerd was, waardoor zijn aangeboren drift door kalmen ernst gematigd werd.
  
  
  bl. 41.
  veeplaag = veeziekte. Eng. the plague.
  
  
  
  bleef ongeheeld = genas niet, werd niet genezen.
  
  
  
  uitzweetende longontsteking = besmettelijke longziekte.
  
  
  
  gezegende palmtakjes = gewijde palmtakjes.
  
  
  42.
  bras = gemengeld, nat beesten-eten, bevattende meel, melk, aardappelen, rapen enz.
  
  
  43.
  het landsbewind had schadeloosstelling gesteurd = de regeering (het gouvernement).... aangenomen, vastgesteld.
  
  
  
  puur verlies = zuiver verlies.
  
  
  
  dat mocht hij niet peinzen = denken.
  
  
  44.
  verduldig = lijdzaam.
  
  
  
  korzel = korzelig.
  
  
  
  leutig = vroolijk, prettig. Prov. leut = pret, pleizier, vermaak.
  
  
  
  slappe spieren = zwakke spieren.
  
  
  
  een wijmen roedje = wilgentakje.
  
  
  45.
  de pijn, die hij onderstond = gevoelde, doorstond.
  
  
  
  snijpaard = hakselsnijder.
  
  
  
  lesje = poosje.
  
  
  
  ‘Kom,’ suste zij = zeide zij, hem sussende; terwijl zij poogde hem tot bedaren brengen.
  
  
  46.
  NB. Het was nu in dat (het) jaargetijde, wanneer (waarin, dat) Constant, bij 't ontwaken, menigwerf (dikwijls) zijn vensterken omgeschapen zag tot een kader (raam, schilderij) vol arabesken, in al te smeltbaar zilver gedreven, met varens en waaiers (er) op, met kerfjes en schilfers (lijnen en bladen), verguld door 't eerste gegloor van 't Oosten (de eerste stralen der zon); wanneer het bevrozen raam - dat tooverpaneel in de kunstgalerij des armen - opengedraaid, (geopend), hun kostloos het grootsche meesterdoek daarbuiten ontdekken liet: de sneeuwige winternatuur, die wonderschoone Bianca, met kantfloersen van rijm omhangen en liskoorden van gestolden dauw; den boezem gepelsd in hagelwit hermelijn en heuren zwaanblanken mantel overstikt met juweelen van hemelsch kristal. NB. Die sneeuwige winternatuur, die kantfloersen en liskoorden zoomede gepelsd, zwaanblank, overstikt ontbreken in 't Noorden. Zou 't niet jammer zijn, dat we die woorden bleven missen! Zijn ze wellicht niet zoo volkomen grammaticaal gevormd, ze drukken toch zoo volkomen uit, wat de schr. wil uitdrukken.
  
  
  47.
  sjerp = boufante, wollen das.
  
  
  
  de goot aan den gevel = de sloot voor de deur.
  
  
  
  overwaterde meerschen = verdronken land, ondergeloopen land.
  
  
  48.Natuurlijk is niet elke zinswending opgeteekend, die iets opmerkelijks had. Zoo bijv. haal ik niet aan ‘eene soort van onduidelijke melancolie, welke zijne genieting verteederde.’
  loeme = bijt.
  
  
  
  
  
  
  uitsteken = uithalen, wijken (van een wagen).
  
  
  bl. 49.
  wagenslag = wagenspoor, weg.
  
  
  
  zijn vader deed hem den breidel spannen = zijn vader liet hem aan den toom trekken. Breidel is in n.ned. alleen de band, die wilde dieren bedwingt; het meest komt dit woord echter alleen in figuurlijke beteekenis voor.
  
  
  
  heîrom juist, juista, juistom = hot en haar (tegen paarden).
  
  
  
  ju en loos = vooruit en (achterloos) achteruit.
  
  
  50.
  de ouders wilden hunnen schrijvent naar school krijgen =?? het ging aan den prijs van vier franken = het ging tot den prijs.
  
  
  53.
  de koraal mat nog de gevolgen niet, van wat hij deed = koorknaap.
  
  
  
  lattenkliever-herbergier = herbergier, die tevens?
  
  
  
  kippenroest = kippenrek.
  
  
  
  kalkzop = witsel, witkalk.
  
  
  
  overborsteld = besmeerd.
  
  
  
  keperkap = kap van keperstof.
  
  
  54.
  keuzelen = schuddende uitvallen.
  
  
  
  een pul warm water = een kruik. Oudtijds was een pul = een beker. Nog o.a. bij Tollens in Het feest op Elzenstein:
  
  
  
  Die bekers hier in 't vuur verguld
  Die pullen daar met wijn gevuld.
  
  
  
  
  frak = rok of buis van elk fatsoen; de kleermakers geven dien naam aan een jas van bepaalden vorm.
  
  
  
  reukzalf = pommade.
  
  
  55.
  'ne steedsche fies = een stadsheertje. (Fr. fils?)
  
  
  
  plaketje = zestien centen.
  
  
  
  de neerslachtigheid, die hem bemeesterd had = die zich van hem had meester bemaakt.
  
  
  
  benuttigen = zich ter nutte maken:
  
  
  56.
  op hun zondaagsch gekleed = op zijn zondags gekleed.
  
  
  
  treemkerre; tremen = zijboomen (= brancards), die aan weerskanten van het trekdier in de beide ringen van het draagkussen wegen.
  
  
  
  wijt = linnen zeil op hoepels over een rijtuig gespannen.
  
  
  
  Langs boven het voorberd kon men in het voertuig eenen koffer bespeuren, eene matras, een onderbed en ander ‘gerief,’ als behoorende tot eene kleine verhuizing = over het slikbord heen, zag men een koffer, een matras, een bed en ander huisraad, dat blijkbaar een deel van een kleinen verhuisboel uitmaakte.
  
  
  
  Langs vordert een te volgen lijn, berd is onbekend in nned., voertuig komt alleen figuurlijk voor: ‘het voertuig der gedachte’; bespeuren is in de verte even en met moeite waarnemen, zonder eenige bijzonderheid te kunnen opmerken. Dewijl we geen bovenbedden of dekbedden hebben (uitgezonderd in Twenthe) kennen we ook geen onderbed maar alleen een bed. ‘Gerief’ komt in Brabant en Limburg voor, maar is overigens onbekend in dien zin. (Zie boven bl. 21) verder moet voor als worden gelezen alles of de uit-uitdrukking heeft geen zin; zóo zou 't beteekenen, dat men dat
  
  
  
  
  
  
  alles ‘bespeurde’ omdat of dewijl het tot den verhuisboel behoorde; verhuizing is de handeling van verhuizen.
  
  
  bl. 57.
  kozzen = kozijn (neef Fr. cousin).
  
  
  
  lakensnijderswinkel - lakenwinkel; met evenveel recht zou men van een lakenmeterswinkel, een lakenvouwerswinkel, een lakenborstelaarswinkel enz. kunnen spreken.
  
  
  
  op tijd van betalen = op crediet.
  
  
  58.
  zich uit den slag trekken = (Fr. se tirer d'affaire) zich redden, zich houden.
  
  
  
  eenige hoofdzakelijke aanduidingen = eenige der voornaamste bepalingen; hoofdzakelijk is nooit een adjectief, voornaamste veronderstelt een gedeelte en eischt dus een genitief achter zich, aanduidingen geeft men niet schriftelijk.
  
  
  
  pensioen = (Fr. pension) kostgeld of kost en leergeld; in Nned. beteekent pensioen het jaargeld aan een rustend ambtenaar uitbetaald.
  
  
  
  de lakenen zwaluwstaart = zwaluwstaart voor heeren-rok, komt schertsend ook in Nned. voor; van laken en duffel maakt men lakensch en duffelsch en niet regelmatig lakenen.
  
  
  59.
  de braaien = de kuiten.
  
  
  
  de naaier = de kleermaker, pl. snijder.
  
  
  
  thuis liggen = wonen, zijn; het geldt hier nl. het college; thuis liggen wordt alleen van de allerminste soort menschen gezegd, behalve in de uitdrukking: ‘Hij ligt er thuis’ of ‘'t is of hij er thuis ligt’ d.i. hij komt er heel druk, heel veel. Ook zegt men dan: ‘Hij is er of hij zal er komen.’
  
  
  
  ‘'t Stoât ou gelik geschilderd’, stofte de voldane kleermaker; stoffen komt nog slechts in verheven stijl voor. Ook voldaan hadden we niet zóo gebruikt; 't zou geweest zijn: ‘zeide de kleermaker, met een gevoel van zelfvoldoening of bijzonder tevreden over zijn eigen werk.
  
  
  
  aanschieten = beteekent in der haast een enkel stuk kleeren aantrekken; met zorg aantrekken zooals hier, beteekent aandoen, er zich in kleeden.
  
  
  60.
  met ze (de broek) tot omtrent de oksels op te riemen en twee duimen om te slooven van onder, = tot onder de armen op te halen (of op te trekken) en de pijpen (en hem van onder) een paar duim om te slaan enz. oksel komt in Nned. nog voor als dat deel van een kleedingstuk, dat onder den arm komt.
  
  
  
  ‘Doâr en was gééne kremp va'lauken oân’ = daar is het laken niet aan gespaard; daar heeft men niet op een stukje laken gezien. De Schr. teekent bij kremp aan = krimp. Alleen in de uitdrukking ‘geen krimp hebben’ d.i. overvloed of bijna overvloed hebben, komt dit woord voor. Vgl. het ww. zich bekrimpen.
  
  
  
  ‘pitaleir’ d.i. fr. pet en l'air een voorbeeld van den fijnen (!) smaak der Franschen; ons aequivalent billetikker is ook niet fijn, maar toch wat minder vies.
  
  
  61.
  vatten = opvangen, van woorden in de nabijheid gesproken.
  
  
  
  bewaker = oppasser, portier; - bewakers hebben we alleen in gevangenissen en krankzinnigengestichten. 't Fransche surveillant, dat volgt, zocht men te vertalen.
  
  
  
  lidmaten = ledematen; - lidmaten (ook ledematen) zijn leden eener kerkelijke gemeenschap, nà hunne aanneming.
  
  
  
  
  
  62.
  Kevie hgd. Käfig verouderd; thans vogelkooi of kooi.
  waakzaamheid (de leerlingen stonden onder aanhoudende) lees ‘onder aanhoudend toezicht’ - waakzaamheid is de eigenschap, toezicht het gevolg, de werking. Vb. De waakzaamheid van den bevelhebber zette hem aan tot dubbel streng toezicht.
  
  
  
  rangen (de leerlingen mochten geen voet buiten de... zetten) = fr. les rangs als in ‘serrez les rangs’ = ‘sluit 't gelid’ of ‘opsluiten’ - wij zeggen: ‘uit de rij.’
  
  
  
  buigzaam = gedwee. - Buigzaam is de lichamelijke, gedwee de geestelijke eigenschap.
  
  
  bl. 63.
  begaan (eene ongeoorloofde lezing) = een verboden boek lezen. Eene lezing is eene mondelinge voordracht bijv. in een letterkundige vereeniging. Men kan alleen een misdaad, een moord, een ongeluk (aan iemand) begaan.
  
  
  
  verwaaide kinderlist = overbekend, verouderd. Verwaaid is hij, die in den wind geloopen heeft, of zijn de kleeren, die zoo iemand aan had.
  
  
  
  wegsteken (zich) = zich verbergen, wegkruipen; vroeger was versteken gebruikelijk; vgl. V. Alphen:
  
  
  
  Cornelis had een glas gebroken
  Voor aan de straat
  Schoon hij de stukken had verstoken
  Hij wist geen raad.
  
  
  
  
  Tegenwoordig komt verstoken alleen in abstrakten zin voor: ‘Van alle hulp verstoken.’
  
  
  
  studie (zijne zitplaats in de) = leerkamer, school.
  
  
  
  beroerde (het... tijdstip van zijn leven) = het tijdperk van hartstocht. - Beroerd komt in de allerplatste taal voor als ellendig, hoogst onaangenaam of ziek; de afgeleide woorden beroering = ontsteltenis en beweging; beroerte = oproer behooren tot een vroeger tijdperk. Eene beroerte is 't Fransche apoplexie.
  
  
  
  onbestemd betrachten = doelloos gepeins; (Hgd. unbestimmtes Betrachten). Onbestemd is datgene, wat nog geen bestemming heeft.
  
  
  66.
  prachen = bidden, dringen, bedelen. Bij Bilderdijk kwam 't nog veel voor.
  
  
  67.
  talen = verlangen; komt niet meer voor dan in: ‘Hij taalt er niet naar!’ of ‘Hij zal er niet naar talen!’
  
  
  
  stremmend (velen, die hem bij de oplossing van het vraagstuk - in de baan stonden) d.i. in den weg stonden. Men zegt, dat de melk stremt als ze kaas gaat worden en spreekt van stremsel, dat in de melk gedaan wordt; ook gewaagt men van stremming, van den handel (bijv. door oorlog) van het binnenlandsch verkeer (bijv. door vorst); in den hier bedoelden zin zou men 't woord weglaten of het vervangen door de uitdrukking ‘als hinderpalen.’
  
  
  68.
  onzeglijk = onuitsprekelijk; wat men niet zeggen kan zou onzeggelijk zijn.
  
  
  
  opgewonden vervoering = warme geestdrift, levendige verrukking; vervoering komt in den hoogen tooneeltoon voor.
  
  
  
  ging (Hij - alles weerzien) fr. il allait revoir tout etc. d.i. hij zou weldra of dadelijk of over eenige oogenblikken.
  
  
  
  krinkelwegels = kronkelpaden, slingerpaden het eerste heeft gewoonlijk eene ongunstige beteekenis. - Krinkels kennen we al-
  
  
  
  
  
  
  leen als onregelmatige vouwen en plooien door 't optrekken van wollen of halfwollen stoffen door den regen of door vochtigheid in het algemeen.
  
  
  
  verheugend = vroolijk, opwekkend. Verheugend is eene daad of handeling, geen toestand.
  
  
  bl. 69.
  gewawel (het - der kalkoenen) = klokken, snateren. Wawelen is dwaas praten.
  
  
  
  neerhof =? (basse-cour?) dat althans is er de vertaling van. Beteekent basse hier inderdaad neer? vgl, bassecamere, waarvan ons bestekamer.
  
  
  
  werkmannen = werklieden.
  
  
  
  zelfhulp = eng. selfhelp. Wij zouden zeggen: door eigen kracht, eigen inspanning of eigen hulp.
  
  
  
  uitzetten (kennis) = uitbreiden. Alleen in stoffelijken zin spreken we van uitzetten: de warmte doet alle lichamen uitzetten.
  
  
  
  uitgekozen boeken = uitgelezen of wel uitmuntende boeken.
  
  
  
  De welberaden timmerman deelde den weetgierigen student hedendaagsche Nederlandsche werken mee = de verstandige enz. leende enz. nieuwe Ned. werken of Ned. werken uit onzen tijd.
  
  
  
  Een jaarboekje met kleine gedichten en verhalen in = met kleine gedichten en verhalen.
  
  
  
  Mocht men vreezen, dat men het ‘jaarboekje’ en de ‘gedichten en verhalen’ voor twee verschillende zaken zoude houden, dan kon er staan ‘met kleine gedichten en verhalen er in’; twee praep. kunnen onmogelijk tegelijk tusschen twee subst. of een subst. en een verb. staan. - Zoo ook bl. 77
  
  
  
  Gij hebt mijn volgzaam harpken
  Eenen toonval bij geleerd;
  
  
  
  
  er is hier geen sprake van 't verbum ‘bijleeren’ maar op welk woord heeft bij betrekking? Stond er er bij dan was 't verklaarbaar.
  
  
  77.
  getraan eens lenteregens = gedruppel = of druppelen. Het woord is ons onbekend.
  
  
  81.
  het noodlottig hoofd van Hiel =?
  
  
  
  de overvloedige Hiel =? beteekent dit ‘overvruchtbare? Al was er sprake van verzen, dan zouden toch alleen de verzen vloeien, maar niet de dichter; laat staan overvloeien.
  
  
  82.
  begoede familie = welgestelde familie; Hgd. begüterte of wohlbegüterte of wohlhabende Familie.
  
  
  
  benaarstigen (zijn ambacht) = er zich met vlijt of ijver op toeleggen. (Hgd befleissen).
  
  
  85.
  rijven (de ruigte weg -) = harken. In Gelderland kent men dat woord.
  
  
  
  achterbuiten = achter het huis.
  
  
  
  geglim der herfstzon = de glans. Glimmen bedoelt een flauw licht, een dof, bijna onmerkbaar licht geven.
  
  
  86.
  onderscheiden van houding (Fr. distingué) = voorname, deftige houding.
  
  
  
  streelend van oogslag (Fr. coup d'oeil) = kijkt u zoo prettig aan; aangename oogopslag; - streelen, dat met strijken en derg. samenhangt, kunnen de oogen toch niet; dat kunnen de voorwerpen
  
  
  
  
  
  
  buiten ons, die onze oogen, die stoffelijk zijn, aangenaam aandoen. verspreide teederheden trokken saam op dat eenige wezen = al zijne liefde vereenigde zich op... enz.
  
  
  bl. 88.
  (zij) trok wel op een heilig wezen = (zij) leek wel eene heilige.
  
  
  
  Op iets trekken is bij ons een koopmansterm: (een wissel) op een huis trekken.
  
  
  
  verdoken schatten = begraven schatten, verborgen schatten. Verduiken bestaat niet; duiken beteekent alleen het lichaam tijdelijk onder water houden.
  
  
  
  kerselaar = kerseboom.
  
  
  89.
  doomende drift = dampende, wasemende gisting van het versch gebrouwen bier.
  
  
  
  deze uitsnijsels zijn geknipt in (lees uit) de beste zijner kladschriften. De vraag naar in en uit brengt echter eigenaardige moeielijkheden mee. De Nederlander leest ‘in de courant’ een of ander bericht, de Duitscher leest het ‘aus der Zeitung’, de Nederlander ‘schenkt een glas wijn in’ de Engelschman kan het alleen ‘pour out’, de Nederlander drinkt ‘uit een glas’ de Franschman ‘dans un verre’ de Nederlander ziet iemand ‘in de verte aankomen’ de Duitscher ‘aus der Ferne’. Deze uitdrukkingen zijn alle te verdedigen.
  
  
  96.
  pepernoten, de schr. verklaart dit woord = een soort van moppen; 't is dus in België niet zooals in Nederl. algemeen bekend. pel van een takje = bast of schil.
  
  
  97.
  meisjes-kluts = meisjeszot. Wij hebben nog: ‘de kluts kwijtraken’ d.i. niet meer weten, hoe de zaken loopen, of wat men te doen heeft.
  
  
  102.
  zich verdrieten in het galeigeworm des onderjukten geestes = verdriet krijgen in de slavernij in den dwang, de belemmering van de overheersching des geestes, van de geestelijke overheersching of eenvoudig: verdriet krijgen in de geestelijke slavernij.
  
  
  
  De galeien zijn nauwelijks anders bekend, dan op de boekdrukkerij; wel kennen we wormen dat uitgesproken wordt wurmen en vruchteloos, onhandig werken of vervelend en lastig werk verrichten beteekent. Een verb. verdrieten hebben we niet dan schijnbaar onpersoonlijk: het verdriet mij. Het Duitsche unterjochen vertalen wij door: onder het juk brengen of onderwerpen.
  
  
  103.
  de vlieglustige vederen gefnuikt. Eene mees, die in een kooi zit, kan vleugels en veeren onbeschadigd houden, maar wil men haar het vliegen onmogelijk maken, dan kan men ze kortwieken d.i. de uiteinden der vleugels afknippen; de dichters, van grootere vogels sprekende gebruiken het woord knotten:
  
  
  
  ‘Geschoten is d'aadlaar, geknot in zijn schachten’
  Ter Haar, Abd-el-kader.
  
  
  
  
  Plannen en ontwerpen worden tegengewerkt, maar aanslagen worden gefnuikt.
  
  
  104.
  schrijvelarij = geschrijf.
  
  
  105.
  kruimig (van letterarbeid) = pittig, kernachtig.
  
  
  
  woordenspinnerij = woordenspel. Men spint alleen, wat lang is.
  
  
  
  paf staan = verbaasd staan. Paf kennen we alleen als interj.
  
  
  
  
  
  
  nabootsing van 't geluid van een schot en als adj. opgezet door veel eten.
  
  
  106.
  Vlaamsch-België is een uitzonderlijk oord = eigenaardig land. Het adverb. uitzonderlijk zou gemaakt moeten zijn van uitzonder d.i. den stam van uitzonderen; van verwonderen komt verwonderlijk en ‘een verwonderlijke gebeurtenis’ is dan eene gebeurtenis, die ons verwondert; ‘een uitzonderlijk oord’ is echter geen oord dat zelf uitzondert, maar dat uitgezonderd wordt.
  
  
  
  Iets papagaaisch, waar de vreemdeling zich fel mee amuseert. Het woord ‘papagaaisch’ is schertsenderwijs gebruikt, zeer aardig gevonden; fel heeft echter alleen een ongunstige beteekenis: felle haat, felle brand, felle woede, wrok enz.
  
  
  
  overeenstemmig samenklinken met andere geluiden = overeenstemmen met; stemmen is hier geluid geven en klinken ook; waartoe datzelfde denkbeeld tweemaal gebruikt.
  
  
  bl. 107.
  zevenzangertje = soort van mees.
  
  
  
  de giegagende steil-oor = de ezel. Hier schreeuwt de ezel (voor zoover hij niet spreekt in een of meer talen) altijd i-a.
  
  
  109.
  zelfgerecht van ieders gewisse = eigen onderzoek, gewetensonderzoek.
  
  
  111.
  braamland = ? Beteekent het ‘land met braamstruiken beplant’ dan is 't woord onontgonnen, dat er hier bij staat, onnoodig.
  
  
  114.
  met geklemtoonde stem = met nadruk, met ernst. Het is door middel van de stem, dat we den klemtoon op een woord leggen, het woord heeft dan den klemtoon; de stem heeft dien nooit; van een beklemtoonde lettergreep zouden we desnoods kunnen spreken.
  
  
  115.
  stekker = drijstekker = pastoorshoed = (Ned.) steek.
  
  
  116.
  goeste = smaak.
  
  
  
  aë = oude.
  
  
  118.
  er aan houden = er aan hechten = er op gesteld zijn.
  
  
  119.
  devooren = plichten; zijn devooren doene = zijn best doen, ijverig zijn.
  
  
  121.
  boogschieting, gaaischieting = het schieten met den boog, het schieten naar den gaai: die uitdrukkingen bewijzen genoeg, dat de woorden niet op gelijke wijze gevormd kunnen zijn: men kan toch niet zeggen: schieten naar den boog, schieten met den gaai!
  
  
  
  prijsdeeling = prijsuitdeeling. De prijs wordt niet gedeeld of verdeeld, maar uitgereikt, uitgedeeld aan de overwinnaars.
  
  
  124.
  zich aan iets verwachten (s'attendre à quelque ch.) iets verwachten, op iets verdacht zijn.
  
  
  125.
  op zijn gemeente en in 't omliggende = in zijne gemeente en in den omtrek; het part. praes. staat nooit subst. alleen, nooit zonder subst.
  
  
  
  wildvang = wildzang; als verkorting van wildzanger of in 't wild zingende vogel is dit verklaarbaar; 't eerste zou zijn: iemand die wild vangt? of in 't wild vangt? (wat?)
  
  
  
  bij dienst gaan = in dienst gaan.
  
  
  
  in verlof = met verlof.
  
  
  
  het legerleven = het kazerneleven.
  
  
  126.
  'k en zal in de sukkelinge nie' blijven = ik zal het wel te boven komen, ik zal er mij wel dóor redden (of slaan). Wel kennen we in platter taal ‘versukkeling’ d.i. ongeluk, mishandeling en derg.
  
  
  
  
  
  
  een versleten gezeg = een oud zeggen, (oud deuntje, oud praatje).
  
  
  
  van gedacht zijn = van gedachte zijn.
  
  
  
  't gegrol van een varken = 't geknor van een varken. Grollen zijn ‘dwaze invallen en uitvallen.’
  
  
  bl. 128.
  de losgevezen beddebak = de losgeschroefde bedstee of kooi. In de kazerne heet 't ook klossebak of vlooienbak.
  
  
  
  het gebalder van de opengevallen sponde. Balderen doet alleen de wind en sponde komt dichterlijk voor ‘bed’ voor.
  
  
  
  in den steekwagen gespannen te liggen = voor den handwagen te loopen.
  
  
  129.
  wijl hij daar stond = terwijl hij daar stond. Wijl is verkorting van dewijl = omdat.
  
  
  
  naadbiesje = bies of biesje; deze zitten nooit anders dan op den naad.
  
  
  
  fiks als een knuppel = rechtop als een boonenstaak. Fiks is kloek, degelijk; de knuppel is wel eens een beeld van kromheid of bochtigheid.
  
  
  130.
  beroeste klink = geroest of verroest van 't verb. roesten en niet van 't subst. roest; de raderen zijn gesmeerd, de zeilen geolied, de deuren geverfd, de ruwe planken gemenied, de tafelbladen geplumuurd; - besmeerd zou zijn smerig gemaakt.
  
  
  
  begrippenverwarring = begripsverwarring; niet de begrippen naar het begrip, het verstand is of wordt verward.
  
  
  131.
  de bajonet had geroerd = had zich bewogen was heen en weer gegaan. Het part. geroerd is act. bijv.: de meid had de soep geroerd.
  
  
  
  karweien = fr. corvées. De karwei kent alleen de ambachtsman.
  
  
  
  zagemeel = zaagsel.
  
  
  
  slibberige trappen = glibberige trappen, vuile, smerige trappen.
  
  
  
  de uitgelachen ‘sleksteker’ = de ‘slakkensteker’ daar men hem om uitlachte. Uitlachen kan men alleen personen, geen zaken; men kan met eene zaak of om een persoon of eene zaak lachen.
  
  
  132.
  de smokende ongelkaars = de walmende vetkaars.
  
  
  137.
  zoutkleppen = zoutbak; vlegelkappen?
  
  
  
  kloef = klomp, holsblok.
  
  
  140.
  lastigaard = lastig mensch;
  
  
  
  eerbiedvol = vol eerbied.
  
  
  141.
  een prangende handdruk = een warme handdruk. De dichter alleen spreekt van boezemprangen, van prangenden nood, prangend leed en derg.
  
  
  De woorden dezer lijst laten zich tot vier groepen brengen en wel:
  1. Gallicismen; 2. Germanismen; 3. Archaïsmen; 4. Barbarismen in bijzonderen zin genomen en die we afzonderlijk gaan behandelen.
  1. Gallicismen. De nabijheid van Frankrijk, het feit, dat een deel der bevolking van België Fransch spreekt heeft ten gevolge, dat menig Fransch woord, menige Fransche uitdrukking in België door een Vlaamsch oor opgevangen òf op zijn Vlaamsch uitgesproken Vlaamsch heet, of letterlijk vertaald, vervangen wordt door
  een woord, dat in Nederland onbekend is. 'k Herinner me het woord voutje waarvan ik me geen denkbeeld kon maken, tot het Idiotikon van De Bo me leerde, dat ik hier aan het Fransche vôute (= Eng. vault) te denken had. In Nederland hebben we een gelijk voorbeeld in basse camere = het heimelijk gemak, waarvan men eenvoudig beste kamer heeft gemaakt. De vrees om Fransch te spreken brengt er den Vlaming toe, te zeggen: ‘dat gaat op rollekens’ d.i. Fransch: ‘cela va sur des roulettes’ - wij-, zeelui in ons hart, denken aan een schip, dat van stapel loopt en zeggen: ‘dat gaat als of het gesmeerd was’ of wel: ‘dat gaat als van een leien dakje’ terwijl we aan onze kerken en andere groote gebouwen denken. Wij gebruiken 't woord bureau en vinden dat niet vreemder dan kasteel, dat wel van het Fransche château verschilt, maar alleen in een jaar of wat, immers eel is evenmin als eau een Nederlandsche uitgang. Werd het Fransche chastel later château, dat maakt het verklaarbaar, dat we kasteel schrijven en niet kasteau, want het woord kasteel is ouder dan het Fransche château, maar nooit heeft men in het Fransch burel geschreven en van het Fransche bure = wol of baai kan men geen Nederlandsch woord maken door den onnederlandschen uitgang eel. Voor het Fransche lune de miel, dat voor een Germaan geen zin heeft, verbeeldt de Vlaming zich echt Nederlandsch te schrijven als honigmaan in plaats van wittebroodsweken, en 't zou 
  niet vreemd zijn, dat de Zuidnederlander zijn toevlucht tot Duitschland genomen had en schreef honigweken, omdat hij daar Honigwochen had gevonden. Zoo maakte hij van station ook statie, alsof dat woord daardoor minder Fransch werd. Wij zeggen station, hoewel we natie en niet nation zeggen; maar 't laatste is wat ouder dan 't eerste, en door statie te zeggen zouden we eene begripsverwarring met staatsie in de hand werken, die ons minder gewenscht voorkomt.
  Niet onmogelijk zou 't zijn, dat de Vlaming om ook zelfs dat statie te vermijden aan het Duitsche Bahnhof dacht en ging praten van een baanhof, vergetende, dat het Nederlandsche spoorweg evenmin een ijzeren weg is (immers de weg is niet van ijzer, maar alleen de spoorstaven zijn van ijzer) als een baan (Hoogd. Eisenbahn), dewijl we door baan niet den weg verstaan, maar alleen dat gedeelte, wat voor een bepaald gebruik is ingericht; bij maliebaan, kegelbaan, lijnbaan, renbaan e.a. wijst het voorvoegsel op het doel, waarvoor de ‘baan’ is ingericht, maar nooit op de stof, waarvan ze gemaakt is.
  Dit brengt ons van zelf tot ons 2e punt.
  2. Germanismen. Dat de Duitschers spreken van versprechen en verbrechen is geen reden voor Nederlanders om verspreken en verbreken te gebruiken. We hebben een woord verspreken = verkeerd spreken, zeggen, wat men niet wilde zeggen; daar het woord
  in die beteekenis eenmaal in gebruik is, is er geen gelegenheid meer voor een ‘verspreken’ = beloven, waaraan geen behoefte is; waarom verstecken als versteken moest herleven, terwijl we een eigen woord: verbergen, verstoppen enz. enz. hebben, zal ieder een raadsel moeten, blijven te meer daar versteken reeds beteekent ‘verkeerd steken.’ Waarom er dus nog altijd gepraat wordt van ‘bestatigen’ van een verbum statigen, dat niemand kent, is nog altijd in een ondoordringbaar duister gehuld. Laat verder onder onze voeten alles breken, dat zal ons gesprek wellicht verstoren of storen, maar onderbreken zal het dat niet: in dien zin kennen we het woord niet. Het woord unterbrechen heeft in het Duitsch die beteekenis, maar in het Nederlandsch niet. Hebt gij lust te spreken van ‘St. Joris met den lindworm’ (hgd. Lindwurm = draak), van ‘iemand muilschellen geven’ voor oorvegen; of zal ik moeten vragen: ‘Geef me de opgestopte klettervogels eens aan’ voor ‘opgezette klimvogels’ of zal ik moeten beweeren, dat ‘Herculanum en Pompeji verschut (verschüttet) werden? Als we eenmaal toegeven aan den lust om elk Duitsch woord Nederlandsch te maken, dan zullen we weldra, zoo vaak ons een woord ontbreekt ‘de luiken aanvullen’ (die Lücken ausfüllen) met Duitsche woorden en der taal ‘een denkmaal tot onzer tijden schande’ zegge een ‘schandzuil’ 
  oprichten, waarover de nawereld (die Nachwelt) zich nog zal schamen.
  De Archaïsmen zijn moeielijker te ontloopen en te onderscheiden.
  Menig woord is in den loop der eeuwen van beteekenis veranderd; wie zal in knechtje nu nog kind, in slecht nog eenvoudig, in wijf ooit jong meisje herkennen en toch was er een tijd, dat deze woorden de beteekenis hadden; maar niemand kan beletten dat die woorden van beteekenis veranderen en niemand mag eischen, dat we die verouderde beteekenis behouden, hoewel de toestand der maatschappij geheel veranderde. Hu is het waar, dat menig oud woord in eere diende hersteld te zijn, maar daartoe is geen voorzorg noodig: elk oud woord, dat in zijn ware beteekenis gebruikt wordt, blijft in herinnering en wordt weer in gebruik aangenomen als er behoefte aan is. Maar dwingen kan men dit niet. Men is sedert onheuglijke tijden gewoon te zeggen: ‘in lichte laaie vlam’ - pleonastisch, want laaie = vlam, maar hoewel men hier en daar hoort: ‘in lichter laaie’ men zal den ouden vorm blijven gebruiken, omdat het woord laaie elders nooit te pas komt; met groote scherpzinnigheid heeft men eens aangetoond, dat men niet moest zeggen klaarblijkelijk maar baarblijkelijk maar men heeft er geen acht op geslagen, omdat 't niet duidelijk genoeg uit 't woord zelf blijkt, en de etymologie aan de geleerden verblijft; maar dat men zeggen moet: ‘iemand een hart onder den riem steken’ en niet ‘iemand een riem onder 't hart steken’ heeft iedereen dadelijk zoo goed
  begrepen, dat de uitdrukking gewijzigd werd. Hetzelfde geldt voor struisch dat we in struisvogel of ‘vogel struis’ hebben, maar missen kunnen voor sterk, kloek, flink, stevig, krachtig, groot e.a. even als schapraai, hesp e.a.
  Barbarismen in den ergsten zin des woords, ontaalkundig gevormde woorden kunnen we toch moeielijk uit het zuiden overnemen, niets is verleidelijker dan op goed geluk een woord te smeden, maar het vordert een geregeld onderzoek, te bepalen of het taalkundig gevormd is. Zoo is brandknop een knop, dien men gebruikt òf om brand te maken, òf om bij brand te gebruiken, maar zeker niet een knop om mede te branden m.a.w. een gloeiende knop; zoo beteekent gewetensvol eenvoudig vol geweten en dit heeft geen zin; bedoelt men het hgd. gewissenhaft dan hebben we daarvoor een zeer goed woord: nauwgezet; zoo kan onleefbaar nooit beteekenen: ‘ongeschikt om te leven’ maar alleen ‘ongeschikt om te doorleven’ immers eetbaar is, wat men kan eten, dus leefbaar ‘wat men kan leven,’ daar dit laatste geen zin heeft, doet men beter 't woord onleefbaar te vervangen door ‘niet levensvatbaar;’ dat achtervoegsel baar speelt verder den schrijver parten in ‘onbekenbaar’ verdriet d.i. dus een verdriet dat men niet kan ‘bekennen’ maar bekennen kan men alleen eene misdaad en wel, als daarnaar gevraagd wordt, geenszins een verdriet, ‘dat men voor ieder verborgen moet houden.’
  Ziedaar op enkele punten gewezen.
  Gaat het nu aan, waar we tal van dergelijke woorden in België vinden, toe te stemmen: ‘de Noordnederlanders hebben vele zeer deugdelijke (d.i. goede, bruikbare) woorden laten verloren gaan, die in Vlaanderen en Brabant zijn behouden gebleven’ - gaat het aan, te beweren, dat een woord goed is, als het ‘in Kiliaan, Meyer of Weiland’ staat? -
  Ik sla Kiliaan op (Antv. 1599) bl. 353: onhaeffelicke goeden, onherd, onheughe, onhooghe, onhuer1, onhoud2, onkout2, onlanck, - zullen de Vlaamsche schrijvers die woorden verstaan? Bij 1 is aangeteekend, dat het alleen in Friesland thuis behoort, bij 2 dat ze verouderd zijn. Zal een woord dat in 1599 verouderd was, thans tot de taal des gewonen levens gerekend moeten worden?
  En wat moet Meyer hier doen?
  L. Meyer's woordenschat, de elfde druk, Amsterdam 1777 bevat:
  1. Basterdwoorden; 2. Kunstwoorden; 3. Verouderde woorden.
  Heeft het nu eenigen grond van bewijs, te beweeren; wat in Meyer staat behoort in 1880 tot de wettige en gebruikelijke taal? Wilt gij eene proeve?
  Uit 1. adimpleeren, comminueren, deficieren, exue, fruitie, grammatistica, hamai, labefacteren, manumissie.
  
  Uit 2. adynatas, assis, bapheus, celeusma, deuteropathia, escharoticus, fileitas, geropia, hemitritaeus.
  Uit 3. amman, bezeewost, chinnelosara, dryboortigh, erschop, fiertre, ghezeelen, hugghen, kater en katte (geen dieren), keppel, koever, lung (geen lichaamsdeel), mein, naghelmaaghe, ornate, poest, querdel, randuinen, stortmooze, teeuwe, unschlit, vermaarten, wanontzigh, wraddel, zellemaandt.
  Zou de schr. deze woorden, geen tiende van wat ik zou kunnen geven, terug verlangen als behoorende tot de hedendaagsche Nederlandsche taal?
  Zou hij inderdaad beweren, dat ‘de ernstige Vlaamsche schrijvers’ al die woorden kennen en gebruiken?
  Met welk recht?
  Meyer - volgens schr. ook thans een gezaghebbend schrijver, noemt die woorden in 1777 verouderd; moet Meyer's naam en gezag nu dienen om te bewijzen, dat de woorden, die Meyer zelf verouderd noemde, ruim honderd jaar later nog niet verouderd zijn?
  Maar de schrijver zegt daar, even als elders, wat hij niet van plan was te zeggen
  Zoo bijv. lees ik met warme ingenomenheid de mededeeling, dat men ‘op het einde der 16e eeuw of liever tot in het begin der 17e het onderscheid tusschen de twee deelen der Nederlandsche taal niet kende - de schr., die beweert, dat wij Noordnederlanders onze taal niet kennen, terwijl de Zuidnederlanders zoo volmaakt op de hoogte zijn, zal dus tevreden wezen, als wij vaststellen; dat de taal voor Noord en Zuid alle woorden mag omvatten en moet omvatten, die in het jaar 1600 bij onze goede schrijvers in gebruik waren. Welnu het Woordenboek en de Woordenlijst gaan wel zoo ver, ze omvatten toch de heele 16e eeuw, maar juist daarom nemen ze tal van vormen niet op, die toen reeds verouderd waren.
  Maar hoewel de woorden in de Woordenlijst geacht worden, Nederlandsch te zijn - vele zijn niet meer in gebruik en zoodoende komen we tot eene andere vraag: wat wil men in Vlaanderen of in Vlaamsch-Belgie?
  Wil men in Nederland gelezen worden, dan moet men niet schrijven in eene taal, die men in Nederland - blijkens bovenstaande lijst, niet-verstaat en waarin geen les wordt gegeven, als in eene vreemde taal. Het is grievend hard voor den Nederlander zoowel uit het Noorden als uit het Zuiden, te moeten hooren, dat een werk van een schrijver uit een der deelen vertaald werd, ten behoeve van de bewoners van het andere en toch, als de liefhebberij voortgaat om Fransch letterlijk te vertalen, Duitsch onveranderd over te nemen en uit oude boeken woorden op te visschen en die in gebruik te nemen, dan zal de literatuur van Vlaamsch-België
  tot ons komen, geschreven in eene vreemde taal, die we moeten vertalen om ze te verstaan.
  Wil Zuidnederland verbroedering, begrijpen de Zuidnederlandsche schrijvers zoo goed als de Noordnederlandsche, dat eenheid van taal ons beider voordeel is, laat ze zich dan even als wij houden aan het Woordenboek en aan de Woordenlijst.
  ‘De Hollandsche schrijvers en dus nog meer de Hollandsche lezers echter, kennen en gebruiken, over het algemeen, slecht Hollandsch, en hebben bijgevolg eene zeer onvolkomen kennis van het Nederlandsch’ - ik moet zeggen, daarmede kunnen we vooreerst tevreden zijn. Dus: in het Zuiden kent men de taal, in het Noorden niet!!
  Zonderling steekt daarbij af de bewering des schrijvers: ‘Van den anderen kant is het waar, dat de Hollanders meestal van de taalvormen, dat is, van spraakleer en zinnenbouw meer afweten, dan de meeste Vlaamsche schrijvers en lezers’ - nu begrijp ik er niets van. In Nederland kent men de taal d.i. de spraak eenvoudig niet, maar men kent er wèl de spraakkunst.
  We kunnen wijzen op handleidingen bij de studie der spraakkunst van Kern, Cosijn, v. Helten, Terwey, de Groot en ik zie met belangstelling uit België een vijf-tal spraakkunsten tegemoet, die wetenschappelijk de waarde zullen hebben van de zoo even genoemde.
  Was de studie der spraakkunst, de eenige, die inspanning kost in België meer ter harte genomen, dan zou men tal van woorden niet hebben ingevoerd, die blijkbaar in strijd zijn met de grondbeginselen der spraakkunst.
  De oplossing der kwestie is dus eenvoudig genoeg.
  Ieder, die eenig begrip heeft van taalstudie, dus alle menschen, die een beetje recht hebben om mee te praten, zullen toestemmen, dat gallicismen, germanismen, archaïsmen en barbarismen behooren tot de vormen, die het wenschelijk is te weren. Men wijde zich dus aan de studie der taal en blijkt het dan, dat tal van woorden in Vlaamsch-België gebruikelijk, ontaalkundig gevormd zijn, dan zal men edelmoedig genoeg wezen, om dat te erkennen en zullen een groot deel barbarismen d.i. echt Belgische woorden uit het gebruik verdwijnen.
  
  Amsterdam, Nov. '80.
  T.H. DE BEER.