text: De voormalige Heerlijkheid Borgharen.
  
  § 1. Topographie van Borgharen. Naamsafleiding. Oudste bescheiden. Scheiding tusschen Borgharen en Itteren in 1330. Borgharen als leen van Brabant. Grenzen. Heerlijke voorrechten. Opvolging der Heeren. Verkoop in het jaar 1647. Laatste bescheiden.
  Voor de poorten der stad Maastricht eindigt een golvend landschap, welks heuvelen als ordelijke bergen kunnen doorgaan, en zich, als de baren der zee, over het oude Luikerland en over het grootste deel der landen van Overmaas uitbreiden. Te Maastricht begint eene aangename vlakte: het Maasdal.
  In dit dal, eene halve uur beneden Maastricht, te midden van zaadrijke landouwen, licht het kleine, maar bekoorlijke Borgharen. De plek door dit dorp ingenomen heeft eene bijna cirkelvormige gedaante. Het is begrensd ten noorden door de gemeente Itteren, ten oosten en ten zuiden door de gemeente Meerssen met de parochie Limmel, en ten westen door de Maas, die in haren boogvormigen loop dat dorp als in haren arm neemt.
  In 1872 telde Borgharen 381 bunder gronds en 620 inwoners, die allen den katholieken godsdienst belijden en meestal hun bestaan vinden in akkerbouw, veeteelt en vischvangst. De grond is kleiachtig, zwaar en zeer vruchtbaar. De meeste huizen des dorps liggen op den oever van het beekje de Nieuwe Kanjel; drie andere straten omgeven de kerk. Het kasteel bevind zich tusschen de kerk en de Maas; een enkel huis, de pachthoeve Wingartshof, licht van de kom des dorps verwijderd. Het getal woningen is ongeveer tachtig.
  
  Er bestaat geen plaatsnaam in onze provincie, waarvan de schrijfwijze zoo vele veranderingen heeft ondergaan als die van het dorp Borgharen. In 1178 en 1182 schreef men Hara, in 1208 en in de meeste stukken der middeleeuwen Haren, in 1237 Hare, in 1276 en 1318, in 1525, 1583 en 1717 Haeren, in 1540 en 1690 Haaren, in 1530, 1560, 1720 en 1786 Opharen ter onderscheiding van het naburige Neerharen op den linker Maasoever; in 1474, 1520, 1571, 1612 Borchaeren; in 1664 Borchhaeren; in 1700 Borgh-Haeren; in 1702 Borghaeren; in 1509, 1608, 1718, 1790 Borgharen; in latijnsche akten uit 1449, 1567, 1614 en 1780 Haren-Castri; in fransche stukken uit 1580, 1616, 1708 en 1730 Haren-le-Chateau en uit 1706 en later ook Harenne-le-Chateau. De vorm Burgharen, in officieele stukken van onzen tijd gebruikt, is nieuw.
  Er zijn schrijvers die beweren, dat Borgharen in het Karolingisch tijdperk den naam van Hariburgum droeg. Wij vinden inderdaad dat Karel de Eenvoudige, Koning van Frankrijk in 922, zijnen vijand, Giselbrecht Hertog van Lotharingen, tot in de veste van dien naam vervolgde. Een ongenoemde schrijver van dien tijd verhaalt, dat deze verschansing zich in eenen hoek bevond, gevormd door de samenvloeiing van Maas en Geul, en dat zij door diepe grachten, dichte braambosschen en struikhout beschut was. Om nu deze vesting te Borgharen te kunnen plaatsen, veronderstelt PélerinPélerin, Essai. hist. du Département de la Meuse Inférieure etc. p. 55., dat men den naam dezer plaats omkeeren en Harenburg voor Burgharen lezen moet. Maar zulk eene woordverplaatsing komt ons voor als onnatuurlijk en gewrongen. Wat meer is, de Geul kon te Borgharen niet vloeien, omdat dit dorp te hoog en tegen stroom licht. Ook dunkt ons, dat indien de ongenoemde schrijver hier Borgharen bedoelde, hij de omstandigheid
  niet zoude verzwegen hebben, dat het bij de poorten van Maastricht gelegen was.
  In een opstel geplaatst in de Dietsche WarandeJos. Habets. Een woord over de ligging der Karolingische veste Harburgum, Dietsche Warande, jaargang 1866, p. 36. hebben wij dan ook het gevoelen geopperd, dat men deze veste moet zoeken in de tegenwoordige buurt Herberich bij Reickhem, die in de middeleeuwen den naam van Harborg droeg en niet op den linker Maasoever, zoo als nu, maar op den rechter kant van die rivier gelegen was, en met het slot Hartelsteyn destijds een schiereiland vormde tusschen de Maas en de Geul. Het is daar, dunkt ons, en niet te Borgharen, dat men de Karolingische veste Harburgum zoeken moet.
  Het oud germaansch woord Haren komt als plaatsnaam, afzonderlijk of samengesteld, in onze streken zeer dikwijls voor. Zoo vinden wij niet ver van elkander verwijderd: Borgharen, Neerharen, Harberich oudtijds Hareborg, Hartelsteyn, Vaeshartelt en Haren onder Voerendael. De Heer Franquinet, brengt ook nog tot dezen vorm het woord Heer, dat wij terugvinden in de gemeenten Heer, Heerlen, Heerderen, Hermal en andere plaatsen uit de omstreken van MaastrichtJaarboekje voor Limburg 1871, p. 192..
  De genius der plaatsen, die zich Haren noemde, werd gedurende het romeinsche tijdperk aan den Rijn vereerd. Wij vinden inderdaad op een geloftesteen, te Keulen ontdekt, dat zekere Tiberius Ulpius Acutus, in het jaar 187 na Christus, aan de topische Dea Hariasa zijne hulde brengt. Dezen steen hebben wij elders besprokenBulletins de la Comm. royale d'archio. de Belgique, année 1871., en het vermoeden geuit, dat de eeredienst der Dea Hariasa ook wel in voege kon geweest zijn in de omstreken van Maastricht,
  waar de dorpen en buurten die den naam van Haren dragen, talrijker dan elders zijn.
  Volgens eenige taalkenners heeft het oud-saksisch Hari en het noordsch Harr de beteekenis van hoog. Daar Borgharen echter, even als de meeste plaatsen van dien naam, niet op eene hoogte gelegen is, moet men, om die uitlegging te kunnen aannemen, het denkbeeld hoog betrekkelijk nemen, en deze plaats als verheven beschouwen in vergelijking met den omtrek, die bijna jaarlijks aan de overstrooming der Maas is blootgesteld.
  In de meeste dorpen onzer provincie, waar gedurende de middeleeuwen sterke burchten ontstonden, die met heerlijkheden omgeven waren, vinden wij, dat in oudere dagen, de Romeinen en na hen de Franken zich gevestigd hadden. Zoo ontdekte men romeinsche bouwstoffen of grafurnen in de dorpen Kessel, Horne, Valkenburg, Schaesberg, Hoensbroeck, Nuth (Reymersbeek), Kessenich, Neerharen, Steyn, Gronsfeldt, Limbricht enz. Ook te Borgharen vonden wij romeinsche boordtegels tusschen het metselwerk van de kerk en van het kasteel, twee gebouwen, waarin nog zeer oud muurwerk van keisteenen in onregelmatig verband aanwezig is. Deze daktegels zijn hoogstwaarschijnlijk in het dorp of in den onmiddellijken omtrek opgedolven om tot voormeld doel gebruikt te worden.
  In het jaar 1178 vinden wij voor de eerste reis melding gemaakt van Borgharen. In eene bul van den 27 Mei van dat jaar, nam Paus Alexander III de goederen der proosdij Meerssen onder zijne bescherming. Bij deze goederen bevond zich eene cijnsrente van vijftien stuiver, gelegen te HaraErnst, Hist. du Limbourg. VI. p. 6.. Eene bul van Paus Lucius III van den 15 Mei 1182, vermeldt dezen cijns te Hara nogmaalsPubl. etc. du Limb. VII. p. 200.
  
  De eerste Heeren van Borgharen droegen den naam van het dorp; zij noemden zich van Haren. Reeds vroeg traden zij in dienst van den Hertog van Brabant. Adam van Haren was in 's Hertogen naam voogd der stad Maastricht in 1231. Zijne afstammelingen bleven dat ambt, tot op het einde der XIVde eeuw, bekleeden.
  Deze betrekking is hoogst waarschijnlijk de oorzaak geweest, waarom de Hertog van Brabant na verloop van tijd eenige rechten op Borgharen verwierf. Philips de Goede, Hertog van Burgondië verklaart zulks uitdrukkelijk in eene akte des jaars 1459, waarin hij zegt: dat de Heeren van Haren ‘ons ierst die possessie van voirs. Heerlicheyt gelaeten hebben, om saecken wille van viantschappe die sy hadden, ende om heur onderseten by ons hant te bat ende te seckerlycker alsoe beschut ende beschermpt te syne’. (Bijlage No 5).
  In 1318 werd het kasteel van Borgharen totaal verwoest en de heerlijkheid door den Heer van Valkenburg aan Brabant overgedragen. In 1330 was de justitie der verbondene heerlijkheden Itteren en Borgharen het onverdeeld eigendom van den Heer van Haren en van den Hertog van Brabant. Maar den 17 October van dat jaar werd beslist, dat de Hertog in het uitsluitend bezit zou komen van Itteren en dat Adam van Haren de heerlijkheid Borgharen in eigendom zou krijgen, onder voorbehoud nochtans, dat hij en zijne erven ze voortaan als brabantsch leen van den Hertog zouden ontvangen. (Bijlage No 5).
  Dit leen bestond uit: ‘den dorpe van Borcharen, metten sloete, huysen, hoeven, winnenden landen, thienden, bempden, bosschen, wateren, heerlicheyde, gerichte, hoege, middel ende leghe, waranden, vogelerye, visscherye, renten, cynsen, manschappen, laetschappen,
  hoeneren, breucken, forfeiten, opcominghen ende vervallen ende allen synen toebehoirten’Over deze beleeningen. zie hierna § III..
  Het moest bij elk versterf of verandering van bezitter ‘als een vol en alick leen’ door den nieuwen Heer of diens gevolmachtigde te Brussel verheven worden. Deze beloofde aldaar: manschap, verhef, eed en hulde aan zijnen leenheer den Hertog van Brabant, en betaalde 13 gouden ridders voor de hofrechten. Wanneer het leen door verkoop in vreemde handen overging, werd de nieuwe bezitter met halm, risch en rijs, door eenen afgevaardigden van het leenhof in bezit der heerlijkheid gesteld. Buiten Borgharen waren ook andere heerlijkheden onzer provincie leenroerig bij het brabantsche leenhof. Wij noemen daaronder Hoensbroeck, Withem, Limbricht, Schaesberg, Kerkrade, Bocholts, Simpelveldt en het graafschap Geleen.
  In bovengemeld jaar 1330 werd de volgende grensscheiding tusschen Borgharen en Itteren vastgesteld: ‘Dat gerichte van Haren begint op eine erve die heit Hoestat ende gheit alsoe voirt neven den dorpe van Limmale, ende alsoe voirt totten Peddepoele, ende voirt all aen den Ouden Caniel nederdalende die brugge te Speecken, ende van daer al den Caniel neder tusschen Heer Librechs borne ende den grooten steyn die dye Here van Haren dede leggen in den Caniel, ende alsoe voirts benevens den crommen morgen al in die Maze, met allen hoogen ende nederen gerichte in die Maze ende in den dorpe van Haren, behoudelycke altoes ons ende onsen oir onsen geleyde inder Mazen gelyk dat wye ende onse vaderen hebben herbracht’In 1815 hebben deze grenzen eenige veranderingen ondergaan. (Zie bijlage No 5).
  De grenzen tusschen Borgharen, Meerssen en Maastricht waren zoo duidelijk niet afgebakend. In Juli 1560 werd
  de limiet tusschen Haren en Meerssen door de onderzaten van Borgharen met hunnen pastoor en eenige ingezetenen van Limmel plechtig bepaald. Jonker Herman van Merode Heer te Borgharen, gaf bij die gelegenheid op den Beck tien gulden om te verteeren. Zijne opvolgster Ursula van Merode voerde in 1608 een proces te Brussel over de grensscheiding tusschen Borgharen, de stad Maastricht en het land van Valkenburg. Zij betoogde dat eenige goederen en huizen op de grens gelegen, voorheen met de overige onderzaten van Borgharen in de schatting droegen.
  Volgens eene opgaaf ten jare 1610 besloeg de gansche heerlijkheid omstreeks 300 bunder schatbaren grond. Eene meeting echter in het jaar 1660, schatte die op 360 bunder. De gebiedende Heer bezat er in 1612, zes en negentig bunder land en weide, zonder daarin te begrijpen ‘den groeten boomgaerd metten moestuin opten grave gelegen, hebbende omtrent zeven boenre en vier roeden. Daerop is oock gelegen een kasteel ende huys, waer des Heeren volk is wonende, dat in synen naem die labeuring is doende, alhoewel hy syn ordinaris verblyf is houdende tot Arkenteyl’.
  In de tweede helft der XIVde eeuw ging de heerlijkheid Borgharen, bij erfenis, aan het geslacht der Hamal te Elderen over. Arnold van Hamal was Heer dezer heerlijkheid in 1402. (Bijlage No 3). Tijdens het bestuur der Heeren uit dit geslacht ontstonden eenige moeielijkheden, die eerst in 1559 beslecht werden. Ziehier wat er voorgevallen was.
  In 1416 verpandde de Hertog van Brabant, Jan IV, het land van Valkenburg aan Frederik van Meurs, Heer te Sittard en Borne. Daar de heerlijkheid Borgharen binnen de grenzen van dat land gelegen was, nam de pandheer ook daarvan bezit, stelde er beambten aan en schreef er
  lasten en beden uit gelijk in de andere dorpen. De Heeren van Hamal teekenden daartegen protest aan, maar lieten het daarbij berusten, hetzij ‘om der kleyne werde wille derselver heerlicheyt ende den costen dye sy daerom souden hebben’ hetzij ‘hun sindert nyets daerom geleghen en is geweest’. (Bijlage No 5).
  De pandheer van zijnen kant gaf voor, dat het dorp Borgharen in zijn pandschap begrepen was, en hij dus de profijten ervan mocht genieten, dat hij dit ook niet zou scheiden van het verpande land van Valkenburg, maar het bij de wedergaaf der pandsom, zou terug leveren aan den Hertog van Brabant in den toestand, waarin hij het ontvangen had.
  In 1439 werden de pandpenningen teruggegeven en het land van Valkenburg wederom onder het bestuur van den brabantschen Hertog teruggebracht. Maar nu verklaarden de ambtenaren der landen van Overmaas: ‘dat sy heur handen van die voirs. herlicheyt Haren niet moghten doen, gemerckt dat sy den Hertogh in possessie van voirs. herlicheyt hebben gevonden, het en were dat hun daerop van voirs. Hertogh expres bevel worde gedaen’.
  In 1440 trad Margaretha van Hamal in huwelijk met Frederik Scheifart van Merode, Heer te BornhemBornheim, niet te verwisselen met Bornheim in Brabant, is eene heerlijkheid en parochie tusschen Keulen en Bonn.. Volgens voorwaarde van den 31 Mei bracht zij haren man ten huwelijk: ‘dat gut zo Haren mitter herlicheyt, so wie dat in nassen ind in drugen, myt allen synen rechten ind zobehoere in dem lande van Valkenborg gelegen is’. Dan voegt de akte er bij: ‘Inde weirt sache dat Scheifart vurs. dat hoge gericht van Haren weder erwurve, inde erkrege van onsen genedigen Hertog van Brabant, so sall hy dat hoge gerichte ouch vort zo hylichsgude haven.
  Inde darzu sal ich Arnold here zo Elderen vurs. inen zo dem besten behulplich ind geredich syn na mynen besten synnen ind vermogen’. (Bijlage No 4).
  Eindelijk werd bij vergelijk van den 20 October 1459 het geschil beslecht. Philips de Goede verklaarde in dat stuk, dat vrouw Margriet van Hamal wederom zou treden in ‘die possessie ende gebruycke van voirs. heerlyckheyt van voirs. dorpe van Haren, met oock alle justitie ende gerichte, hooghe, middele ende leghe, om die te hebben, te houden ende te bezitten voir heur ende heuren erven ten ewighen daghe’. Voorts beval de Hertog zijnen drossart des lands van Valkenburg vrouw Margriet in het vrij bezit te stellen van Borgharen en de beambten en de schepenen aldaar van hunnen eed te ontslaan; ook gebood hij zijnen rentmeester te Valkenburg in het toekomende ‘die profyten van die voirs. herlicheyt ende dorpe van Haren voirs. vrouwe Margrieten rastelyck ende vredelyck te laeten volghen’. (Bijlage No 5).
  Sedert dien tijd bleven de afstammelingen van Margaretha van Hamal, de Heeren van Merode, in het rustig bezit van Borgharen.
  De gebiedende Heer genoot in zijne heerlijkheid Borgharen verscheidene voorrechten. Hij had er het benoemingsrecht voor alle ambten, zoowel kerkelijke als wereldlijke; alleen de veldbode en de burgemeesters werden door de de ingezetenen benoemd. Verder had hij het recht van confiscatie op alle zaken, die in de Maas tegen over zijn gebied verloren gingen. Dit heette men ‘droit de naufrage ou d'alluvion’ en strekte zich uit op gestrande schepen, vlottend hout en allerhande bruikbaar materiaal. Ook behoorde hem het uitsluitend jacht- en vischrecht, zoo wel op de Maas als in de binnenwateren der heerlijkheid. De boeren moesten het timmerhout voor den bouw van het
  slot of van de kerk uit het Harenbosch of uit de Maas naar zijne bestemming brengen. Dit was een oud gebruik. De bewoners genoten daartegen het recht om bij krijgsnood, hoog water, brand of andere ongelegenheden hun personeel en goederen op het kasteel in veiligheid te mogen brengen. In 1657, toen veel aan het kasteel vertimmerd werd gaf zulks aanleiding tot klagen.
  Den 27 November 1607 verklaarde Thijs van Geusselt, oud 76 jaren en Nel, zijn wijf, dat zij meer dan zestig jaren waren koeheerd van het dorp geweest, en dat zij zeer goed wisten, dat in het land Valkenburg, na St. Remigius, alle heiden en weiden voor het vee open en gemeenschappelijk moesten zijn, en dat indien er dan nog ergens groemet stond te wassen, zij de koeien in het gras mochten drijven. Ook mochten in 's Heerenbosch de varkens, tien weken lang, tot den eersten December, op de eikelen gaan. In 1561 waren achtien stuks ‘eickervarkens’ in het bosch, waarvoor per stuk een daalder aan den Heer werd uitbetaald.
  Den 16 October 1714, verklaarde van zijnen kant de Graaf van Hoensbroeck-Geul, dat de eigenaars van heerlijkheden in het land van Valkenburg het recht hadden om, gelijk andere ingezetenen, hun vee te laten grazen op de gemeentegronden en dat zij tevens vrij waren van logeering in tijd van oorlog alsmede van alle personeele lasten en carweyen. Eene dergelijke verklaring gaven de drossaart des lands van Valkenburg, de Heeren van Eijsden, van Oost en meer andere.
  De ingezetenen van Haren waren verder verplicht des Heeren hooi in zijne beemden binnen de heerlijkheid gelegen te ‘maayen, te draayen, te hooyen en in te doen’. Maar zij hadden deze ‘carwey’ meermalen geweigerd. Dien ten gevolge bepaalde Heer Herman van Merode, dat de
  bewoners niets meer zouden hooien dan tien bunder beemd.
  In 1606 verzetteden zich de inwoners andermaal tegen deze ‘carwey’; waarom in dat jaar des Heeren hooi veel is te niet gegaan. Jan van Obbendorp riep diensvolgens de ingezetenen voor de rechtbank. Den 9 September 1607 gaf het hof van Brussel te dezer zake de volgende verklaring: De inwoners zouden het hooi des Heeren ‘mayen, drayen, laden, innemen, ontladen ende treden, als 't hun van 's Heeren wege sal geboden syn: 1o van eenen boomgaert by het huys Haren, waer die Heer tegenwoordig in wonende is. 2o Item van eenen boomgaert gelegen by den Alden-Borgh. 3o Van eenen baent genant der Slacke, regenoot die gemeente van Borgharen. Item eenen baent genant der groten Driesch, gelegen op den Canjel. 5o Item eenen baent genant der Stuckbaent. 6o Item een baent genant den Houtbaent’.
  Ook moesten de bewoners de grachten en sloten vegen, de heggen en boomen snoeien en de wegen en voetpaden in hunne breedte houden, ieder voor zijn erf. In Juni van het jaar 1719 beval de scholtis, Jacob Quartier, dat inwendig tien dagen, eenieder den Nieuwen en Ouden Canjel te zuiveren had ieder voor zijn erf, bij boete van drie schellingen voor elke kleine roede.
  De Heer van Borgharen beweerde, als brabantsch leenman, vrij te zijn voor de ordinaire beden door de Staten des lands van Valkenburg uitgevaardigd. Er bestond inderdaad een Statutum van Philippus van Burgondië, Hertog van Brabant, gegeven den 12 November 1446, waarbij uitdrukkelijk bepaald was, dat geene leengoederen der souvereine leenkamer van Brabant, hetzij middellijk of onmiddellijk mochten belast worden.
  Reeds meer dan eene eeuw vroeger had de Heer van Hoensbroeck zich op dat Statutum met goed gevolg
  beroepen. Ook Hoensbroeck was een leen van Brabant. Jonker Klaas Hoen voerde een proces tegen de schepenen van Heerlen, die den Heer met de bewoners van deze heerlijkheid in de gewone schatting en bede hadden aangeslagen. Bij eindvonnis van den 19 Maart 1480 besloot de raad van Brabant, dat de leengoederen, die van oudsher vrij waren geweest ook voortaan zouden vrij blijven, bijzonder die ‘welcke gelyck die heerlicheyt ten Broecke uyt den boesem der Hertogen van Brabant waren voorts gecomen’Vergelijk Slangen, Het Markgraafschap Hoensbroek, p. 17..
  Den 27 Februari 1608 deed de raad van Brabant uitspraak in deze zaak. De Heer van Borgharen zou gehouden zijn voor de allodiale en censale goederen, die hij in de bank had liggen, gelijk andere ingezetenen, naar rato en proportie in de contributie en de bede te dragen. Nopens de leengoederen zou hij zich verklaren of hij contribueerde met de edelen des lands van Valkenburg of met die van Brabant.
  Daarop berichtte de Heer van Haren, dat hij wegens zijne leengoederen niet gehouden was in eenige contributie met de Ridderschap van ValkenburgDe staten van het land Valkenburg verdeelden de beden van oudsher aldus. De adel en de geestelijkheid namen ⅓ en de banken ⅕ tot hunnen last.; dat hij tot die Ridderschap geenszins behoorde; dat zijne heerlijkheid, alhoewel in het land van Valkenburg gelegen, daarvan geen deel maakte, maar een afzonderlijk leen was van den Hertog van Brabant en tot geene contributie gehouden was. Den 16 April 1609 werd hij gevonnisd om ook van zijne leengoederen te betalenLes fiefs brabançons étaient exempts des droits de quint, denier seigneurial et autres quelconques. Ils n'étaient même pas légalement assujettis aux aides et subsides. Mais le gouvernement ne tint pas compte de cette exemption. Vers la fin du seixième siècle, on commença à imposer le défructuateur, tout en exemptant la propriété même. ‘Galesloot, Inventaire des archives de la cour féodale de Brabant. Préface p. XLIX..
  
  Ten opzichte der Valkenburgsche Ridderschap koesterden eenige latere Heeren gansch andere gevoelens. Zoo verlangde Jr Jan Willem van der Heyden de Blisia, bij request van den 10 Maart 1692, eene plaats in de vergadering van den adel, op grond dat hij in het land van Valkenburg meer dan 150 bunder lands had, en eenige vroegere Heeren van Borgharen, zoo als Philibert d'Isendorn, ook deel van dezen stand gemaakt hadden.
  Den 8 Maart 1433 gaf de Hertog van Brabant, Philips van Burgondië de volgende verklaring nopens eenige moeielijkheden, gerezen tusschen zijn getrouwen leenman, Heer Aret van Hamel, Heer van Elderen, Traisignie, Borgharen etc. en Goswijn en Jan Daems en andere ingezetenen van Haren, ‘om seckeren gront ende porchiele van erve, die van ons te leen ruerende syn, ende die derselve Here Aret metten dorpe van Haeren, mit hogen gerichten ende nederen ende allen synen toebehoirten van ons te leen heeft ontvangen’. De Hertog verklaart, dat de Heer van Borgharen zoo lang in bezit van het litigieuse grondstuk zoude blijven, tot dat de gemeentenaren hun recht voldoende zouden bewezen hebben.
  In den loop van 1483, - de juiste dagteekening wordt niet aangegeven, - viel heer Robrecht van Arenberg, des lands van Valkenburg vijand, in de heerlijkheid Borgharen en liet het dorp en het huis met den huisraad plunderen en verdelgen. De familie van Arenberg was destijds in eenen zwaren oorlog verwikkeld met den Bisschop van Luik. In Februari door de Brabanders uit het stadje Bilsen verdreven vluchtten de Arenbergers over Mechelen en Stockhem naar Maeseyck. Misschien hebben zij op hunnen tocht, uit wraakzucht Borgharen aangedaanZie Chronijkje van Maastricht Publ. etc. du Limb. I p. en Chronijk der tanden van Overmaas. Ibidem. VII. p..
  
  Ook nog in het volgende jaar hield de vijand het oog op deze heerlijkheid gevestigd. Immers de landsheer Gerard Scheifart van Merode klaagde bij de Hertogen van Brabant ‘hoe dat overmits vele dreygelycke woorden ende diverse andere groote apparentyen, presumptiën ende conflicturen hy grootlyc is beducht van eenigen quaetwilligen aen synen lyve, leden ofte goede tonrecht mishandelt ende overvallen te werden. Waerom hy oetmoedelyck is biddende beschermt en beschut te wesen’.
  De Hertogen Maximiliaan en Philippus meldden bij gevolg, door hunne brieven gegeven te Antwerpen den 25 September 1484, aan hunne ambtenaren en officieren van Brabant en Overmaas, dat zij den Heer Scheifart van Merode ‘mit synen wyve, kinderen, familie ende huysgesindte, pachteren, laten ende andere synen dyenaren ende allen synen goeden ende heerlykheyt van Haren ende heerlykheyt van Wilre, ende allen hunnen toebehoerten genomen ende gesett hebben, nemen ende setten mits desen brieve, in hunne hoede, salvygarde ende beschermenissen’.
  De heerlijkheid Borgharen bleef in bezit van het geslacht Merode tot in het jaar 1647. Ursula van Merode, erfvrouw van dit geslacht, is twee malen gehuwd geweest: 1o met Philip de Merode, Heer van Trélon en Argenteau, en 2o met Johan Schellart van Obbendorff, vrijheer te Dureweert, Heer te Geisteren, Muggenhausen, Fanson, Meyel, Wanssum etc., een man, die de rechtbanken van zijnen tijd veel werk verschaft en menigen advokaat rijk gemaakt heeft. In 1613 had hij niet minder dan vijftien rechtsgedingen aanhangig bij den raad van Brabant, te Brussel. Onder dezen noemen wij er twee tegen de onderzaten van Borgharen; namelijk één wegens de contributie en één wegens het inschuren van het hooi. Verder
  had hij gedingen aanhangig tegen de familie van Golsteyn, de bewoners van Neufchateau, den pastoor van Borgharen, den deurwaarder, die hem een kudde schapen had gepand, tegen de ‘Arbeletiers’ van Luik, de abdij van Godsdael enz.
  Deze toestand en de troebelen, die steeds in het land van Overmaas over het bezit der dorpen en heerlijkheden, tusschen de Staten van Nederland en de Spanjaarden plaatsgrepen, waren oorzaak, dat Ursula's kleinzoon, Albert de Merode, het slot en de heerlijkheid Borgharen verkocht aan Philibert d'Isendorn à Blois.
  De akte van verkoop was van den volgenden inhoud: ‘Par devant moi Lambert de Vaulx, notaire à Maestricht, comparut le 22 Novembre 1647 personnellement son Excellence monseigneur Albert de Mérode, marquis de Tréslon, libre Seigneur d'Argenteau etc. d'une part, et noble et généreux Philibert d'Isendorn à Blois, lieutenant colonel d'un régiment d'infanterie en garnison en la ville de Maestricht de l'autre.
  ‘Son Excellence monseigneur Albert de Mérode déclare transporter et vendre au dit seigneur d'Isendorn et à sa Madame Adelheide d'Agris et à leurs descendants et ayant cause’ sa terre, Seigneurie ou Baronnie de Borcharen, située à la rivière la Meuse soubs Maestricht, avecq toute jurisdiction et droits seigneuriaux et dépendants, ensemble le chasteau, les terres, prez, jardins, boys, hayes et toutes autres héritages, comme aussi les censes, rentes et tous autres choses y appartenantes, jointement la pêcherie, disme, molins etc.
  ‘Cette vente se fait pour la somme payant trente-et-un mîlle patacons en espéce, savoir 15,000 patacons promptement, et les autres 15,000 en six mois prochains. Le reste sa dite Excellence le comte de Mérode, le donne
  pour un présent au Sieur Walthier d'Isendorn, fils aîné dudit second comparant.
  Son Excellence déclare que la terre de Borgharen est entièrement libre de dettes et de charges, exceptées les suivantes: a. Aux pauvres ménages de Haren six stiers de wasseingh. b. Au roy deux stiers. c. A l'église de Haren sept stiers trois-quarts et un quart de chapon. d. Au curé de Haren cinq stiers trois quarts de wasseingh. e. Au chapitre de Notre-Dame à Maestricht sept stiers de wasseingh. f. Au couvent du Nieuwenhoff 72 florins par an. g. Au mayeur de la cour censale de St. Servais à Maestricht 7 1/2 patar par an. h. Item au clerc de Haren sept patars par an. i. A la prévosté de Merssen telles censes ou rentes qu'on est accoutumé de lui payer.... Payeront encore les deux contractants, chaqu'un pour la réparation de l'église de Haren trois souverains d'or.... Fait au chateau de Borgharen le 22 Novembre 1647’.
  De eerste termijn dezer koopsom, groot 15,000 patacons, werd den 10 December 1647 door den kolonel d'Isendorn betaald ‘au chateau d'Argenteau dans la chambre proche de l'antichambre’. De tweede termijn werd den 14 Januari 1648 te Luik vereffend.
  De Heer van Isendorn liet het slot Borgharen in orde brengen en vestigde er zijn verblijf in 1648. In 1661 kwam deze heerlijkheid met een deel der landen van Overmaas onder het hooge bewind der Vereenigde Staten. Deze troffen in Isendorn eenen getrouwen dienaar en onderdaan, die alle middelen in het werk stelde om zich bij de hooge regeering aangenaam te maken. Over zijn bestuur zullen wij later iets mededeelen. Na zijn dood volgde hem zijn oudste zoon Wolter van Isendorn in de heerlijkheid op. Deze overleed in 1680 zonder kinderen. Zijn tweede broe-der Willem van Isendorn nam nu, onder protestatie zijner familie, de heerlijkheid Borgharen over.
  Maar weldra verleende de raad van Brabant te 's Gravenhage eenen lastbrief om de heerlijkheid Borgharen te mogen verkoopen, ‘met alle ap- en dependenten, privilegiën, casteel en jurisdictie, rechten, preëminentiën, regaliën, visscherye, batten, chynsen, thienden, weyden, ackerlanden ende goederen, mitsgaeders het perceel van Cuylenborgsgoet, geïnclaveert in den bogaert van Haren, en bij testament van 12 Februari 1675 door Philibert d'Isendorn en Adelheide ab Agris aan den Heer des casteels gelaten.... maer uytgesondert 't geen by voors. testament is gereserveert voor hunne andere kinderen, alsmede hetgeen geassigneerd is ter dekking der schulden, naementlyk den bosch, den molen en acht bunders land in het Daeldervelt, ook uitgesondert 't geen vercocht is aen Lucretia van Isendoren à Blois ende Hendric, Willem ende Michiel, ende het kindt van Cornelia van Isendoren à Blois verweckt by den heer Losecaet etc.
  De heerlijkheid werd den 14 Februari 1680 te Valkenburg, bij provisie aangekocht, voor 10,000 gulden Nederl. door Steven Groulart, hoogschout der stad Maastricht. Deze verkooping werd niet geldig verklaard; want eenigen tijd later legde Jonker Jan Willem van der Heyden de Blisia, Heer van Kersburg en Sipernau, aan het schepengerecht van Borgharen, de verklaring af, dat hij, als eigenaar dezer heerlijkheid, in de rechten en privilegiën was getreden van wijlen zijn voorganger Philibert d'Isendorn à Blois.
  Jr Jan Willem van der Heyden was gehuwd met eene dochter van Jan Vorsterman, peimeester der stad Maastricht, een zeer welhebbend man, die groote kapitalen bezat ten laste der familie Isendorn.
  
  De nieuwe Heer van Borgharen was niet, als zijn voorganger, een vriend der Staatsche regeering. In de eerste dagen van Januari 1684 werd hij bij den drossaart aangeklaagd, het bevelschrift der Staten over den protestantschen biddag te hebben ‘verdompeld en zonder afkondiging te hebben in den zak gestoken’. De waarheid dezer zaak was, volgens een rapport van den scholtis Theodoor van den Heuvel, dat de Heer van Borgharen dit stuk te laat had ontvangen en eerst 's avonds te voren in eenige huizen had kunnen doen aankondigen.
  Zulk een biddag werd meermalen door gansch Nederland gehouden: ‘tot grootmaking van 's Heeren allerheiligsten naam, tot voortplanting en aanwas van de gereformeerde religie, tot conservatie van de diergekochte vrijheid en tot aller zielen zaligheid’. De katholieken tegelijk met de protestanten moesten op straf van tien goudgulden, dien dag gelijk den Zondag vieren, mochten niet werken en moesten deur en vensters gesloten houden. Ook mochten zij niet tappen, schenken, kaatsen, kegelen, bal slaan enz.
  In 1701 beklaagden zich eenige inwoners bij de Generale-Staten te 's Hage, dat de Heer van Haren ‘sich met vele quaede pratyquen behielp, onder anderen, dat hy by forme van justitie de ingesetenen deet betaelen amenden en boeten sonder daertoe gerechtigd te syn, dat hy verscheyden inwoners hadt doen in de gevankenis smyten of beslag legde op hunne goederen. Ende opdat voors. Heer nog beter syn personagie konde spelen, hat hy sich niet ontsien alleen roomsch gesinden tot schepen te maeken’.
  De Heer van Borgharen antwoordde den 23 Mei 1702, dat hij genoodzaakt was schepenen van den roomschkatholieken godsdienst aan te stellen, aangezien er geene protestanten in zijne heerlijkheid aanwezig waren en wat zijne ‘pretense overtreeding’ aanging dit een laster was
  door vreemdelingen aan eenige dorpsbewoners ingeblazen.
  Den 14 Juli 1732 trouwde Willems kleindochter, Marie-Louise van der Heyden de Blisia, met den Baron Michaël Hendrik de Rosen, Heer te Repen en Engis en bracht de heerlijkheid Borgharen aan dit geslacht.
  Ziehier eenige feiten die onder het bestuur dezer echtgenoten in Borgharen zijn voorgevallen.
  In 1732 werd eene plakaat der Staten, van den 2 Mei 1731, voorgelezen tegen de gastmalen, die ter gelegenheid der lijkdiensten gehouden werden. ‘Alsoo - zegt dit stuk - er dagelyks by het overlyden van huisluiden, doodmalen worden gegeven, welke door eene menigte menschen bezocht worden, en er niet alleen groote onordentelijkheden, maar ook ondragelijke kosten voor weduwen, wezen of andere erfgenamen worden aangericht. Zoo is het dat wij ordineeren dat men voortaan bij het overlijden geene doodmalen zal aanstellen, hetzij vóór of na de begrafenis, hetzij aan het sterfhuis of elders, op straf van 100 gulden telkens.
  In hetzelfde jaar werd een bevel afgekondigd tegen het dragen van gevaarlijke wapenen, en messen met scherpe punten.
  Den 12 Maart 1733 verscheen eene ordonantie van schout en schepenen, om inwendig veertien dagen de weiden, beembden en kampen toe te maken en de tuinen, de graven rondom op te werpen, valderens te hangen en geene voetpaden door de weiden te maken. Mitsgaders dat niemand meer zijne varkens of ander vee in het veld zal laten loopen.
  In de Fransche omwenteling ging de heerlijkheid Borgharen ten gronde. De laatste landheer Karel Servaas Baron de Rosen redde niets uit den algemeenen vloed, dan den eigendom zijner persoonlijke erfgoederen. Tienden, cijnsen, heerlijke rechten en voorrechten, alles ging verloren.