text: Cap. XIV. Hoe dat men over 't Ys tusschen de vracken en scheuren gaet.
  
  AL hoe wel dat wy in 't voorgaende Hooftstuck gheschreven hebben van de herbergen die op 't Ys gemaeckt zijn, soo hebben wy nochtans niet genoegh verklaert, door wat tekenen dat de reysende man, bysonder als 't doncker, mistigh oft sneeuachtigh weêr is, den rechten wegh magh houden, om te komen tot de herbergen en plaetsen daer hy wil wesen. Welcke teeckenen daer seer noodigh zijn, mits dat het Ys, daer men tot allen kanten over magh gaen en ryden, soo wijdt en breedt is dat men meesten deel niet dan Hemel, Ys en Sneeuw siet, insonderheydt als men in 't hardtste van de Winter en in de sterckste vorst, den selven wegh seer haestigh te paert wil over reysen, daer in de Somer door stercke winden de groote schepen snel doorzeylen. Daerom soo moet men verstaen dat de geenen die ghestelt zijn om 't Ys te besichtighen, alle achtstendeel van een mijl, bysonder daer sy het Ys sterck vinden te wesen, in 't Ys doen maecken kleyne gaten, in welcke ghestelt worden Denne- oft Genever-boomen, die over eynde staende, terstondt daer stijf in bevriesen, maeckende soo eenen wegh over zee. Want waren dese teeckenen daer alsoo niet ghestelt, daer sou niet minder ghevaer in 't gaen tysschen die open scheuren wesen als 'er in de vlacke zee is, voor de schepen die niet toegherust
  
  zijn ter oorlogh, komende onder de wreede zee-roovers, oft als 'er is in de groote en woeste wildernissen, zijnde onder de wilde dieren. Daerom wordt 'er wel scherpelijck verboden dat sich niemandt sal vervorderen dusdanighe teeckenen uyt te trecken of te veranderen ('t en waer in tyde van oorlogh, om de verraders en bespieders te beletten en te doen doolen) om 't groote ghevaer dat 'er door soude moghen komen, en oock om verscheyde redenen die ick u hier sal verhalen. Doch insonderheydt soo moet men verstaen, dat in 't ghemeen over al de loopende en staende wateren in de Maent van October beginnen toe te vriesen, en in sommighe plaetsen met verstercken van de vorst, het Ys soo dick wordt, dat in de plassen en staende wateren daer van onder gheen levende aderen in komen, de visschen, nae dat het Ys gedooyt is, doot ghevonden worden. Maer om te ontgaen de groote schade die men sou lijden door 't sterven van de visch, soo wordt het Ys daghelijcks door naerstigheydt en opsicht der Visschers in stucken ghesmeten, en alsoo open ghehouden, ghelijck wy hier nae breeder verklaren sullen, als wy schryven van de Wintersche wijse van visschen. Nu voorts, het Ys in de voorwinter en midwinter is soo sterck, dat 'er een mensch, van dat twee vingheren dick is, sou moghen over loopen; en dick wesende drie vingeren, soo is 'et sterck ghenoegh om een ghewapent man te paerde, daer over rydende, te dragen; dick wesende ander halve palm, soo magh 't een deel ruyters te paerde, oft een groote hoop voetknechten verdraghen; maer als 't drie oft vier palmen dick is, soo magh het een heel Legher, of een hoop van thien duysent mannen verdraghen, ghelijck wy sullen verhalen, als wy schryven de wijse van oorloghen die men daer in de Winter ghebruyckt. Maer al is 't dat
  
  dit Ys soo sterck is, soos iet men nochtans dat het op verscheyde plaetsen van de levende aderen en opblasinghe, die op veel steden van onder is opkomende, seer wijdt en breedt ghespleten en geopent wordt, ghelijck een groote wyde straet. Echter wordt de reysende man, dien de aert van 't landt wel bekent is, daer door niet belet of in sijn reys verachtert, maer gaet al draeyende langhs de scheur van 't Ys, tot dat hy die voorby is, om dat hy gheen tijdt sou verliesen. Doch als de scheuren van 't Ys by nacht geschieden, (gelijck meesten deel ghebeurt) soo hoort men het ghekraeck seer verre, 't welck min noch meer geluyt geeft dan of 't felle donderslagen waren, of een groote beweginge van aerdtbevingen. Maer van dat het Ys in 't eerst van April begint te smelten en brosch te worden, soo is 'er niemandt die hem voortaen op de dickte of kracht van 't Ys betrouwen wil om 'er over te gaen, 't en waer in 't kriecken van den dagh: om dat des daeghs door 't schijnen van de Son het Ys seer brosch en kranck wordt, dat naeuwlijcks een ongewapent man dragen magh, daer onlanghs te vooren een groote hoop ruyters te paert sonder ghevaer konnen over ryden. Niet te min, de weghen die op 't Ys waren, en door 't overgaen harder en vaster, dan het omliggende Ys gheworden zijn, die blyven veel langher onghedooyt, ligghende op 't water als brugghen, om over de plassen en staende wateren te gaen. Maer die over dese brugghen willen, die behoeven wel een planck te hebben om de selve mede op en af te gaen, mits dat het aerdrijck aen de kanten van 't water, door de hitte der Son warm gheworden zijnde, 't Ys allenghskens doet smelten. Ick wil hier oock niet onvermaent laten, dat 'er in 't Koninckrijck der Oost-Gotthen een staend water is, genaemt Veter, wesende tsestigh Italiaensche mylen langh, en twintigh breedt, 't welcke
  
  van sulcken aert is, als 't met stormwinden toevriest, dat het, wanneer als de tijdt van doyen is naeckende, met een groot ghetier en geluyt begint van onder in den gront op te borrelen, en soo beroert te worden, dat het water met groot gheweldt door de kleyne scheuren, die in 't Ys komen, doorbreeckt, welcke in korte tijdt seer wijdt worden, niet teghenstaende dat het Ys een vaem oft twee dick is. En dan met hulp van stercke winden, die van boven komen, wordt het Ys in veel stucken van malkanderen ghescheurt, soo dat de arme lieden, die als dan daer op zijn, in groot ghevaer van 't leven op de Ys-schollen dryven, en niet anders dan door Godts ghenade, met de schollen aen de oever van 't water komen, te landt af-springhen, en ten laetsten behouden werden. Waer uyt dat wel te vermoeden is, dat in dit staende water de kracht der naturen verborghender en wonderlijcker werckt, dan elders in andere staende wateren. Daer is oock een staend water niet verre van Nidrosien, 't welcke de Hooftstadt in 't Koninckrijck van Noorweghen is, dat nimmermeer toevriest.