Sakprosa:Bak kulissane hos kosedyret 

Julius (37) kan sjå tilbake på eit liv som Norges mest populære dyr. 
Er han lykkeleg nå? 

Alfred Fidjestøl: 

Nesten menneske 

243 sider 

Samlaget 

Går det an å skriva ein seriøs biografi om ein apekatt? 

Svaret er ja, men det er ikkje eit prosjekt for kven som helst. 
Alfred Fidjestøl har tidlegare skrive framifrå om forfattaren Per Sivle, om målmiljøet kring Hulda og Arne Garborg på Labråten i Asker, og ikkje minst om historia til Det Norske Teatret. 
Nå har han hoppa over i dyreverda, men ikkje til kven som helst. 

Biografien handlar nemleg om Julius, sjimpansen i Dyreparken i Kristiansand som sidan 1980-talet har vore Norges mest populære dyr. 
Då han var på topp, var Julius kjend av alle barn og dei fleste vaksne, han kom på førstesida i VG, vart kåra til tiårets sørlending og var ei gullgruve for Dyreparken. 

I sjangeren «menneske skriv om dyr» snakkar me altså om eit meistermøte. 
Resultatet er blitt deretter, ei bok å bli klok av og eit portrett som nesten blir menneskeleg. 

I forordet vedgår Fidjestøl at han ikkje har hatt noko nærare forhold til Julius enn nordmenn flest. 
«Likevel er han det dyret i heile verda som står meg nærast. 
Julius og eg deler 98,6 prosent av genmaterialet, (…)begge er vi fødde i det vesle sosialdemokratiske Noreg på 1970-talet, begge er vi vaksne opp som medlemmer i menneskefamiliar med to eldre søsken og foreldre. 
Vi kan ete om lag den same maten, vi er i dag nesten like store, og vi er begge blitt vaksne trebarnsfedrar i det same landet.» 

Slik er utgangspunktet for Alfred Fidjestøl sitt biografieksperiment. 
Han følgjer Julius gjennom livet, frå han som avvist sjimpanseunge vart oppfostra i familiane til dyreparksjef Edvard Moseid og dyreparklege Billy Glad, gjennom kjendisliv som heile Norges kosedyr, til han i dag lever eit roleg og tilbaketrekt liv som sjef i sjimpanseflokken i Dyreparken. 

Mellom menneske og apar 

På overflata var Julius ein suksess, ein sørlandsk moroklump i dyreham. 
Bak kulissane var tilværet hans langt meir trøblete. 
Oppveksten blant menneske gjorde det vanskeleg å integrera han blant sjimpansane. 
Han stod med eitt bein i kvar leir. 
Fem gonger rømde han frå fangenskapet i parken, den siste gongen gjekk han til angrep på ein søppelkøyrar som i all hast måtte fraktast til sjukehus med ein stygg skade i handa. 
Han opplevde konfliktar med andre hannar, knirk i kjærleikslivet og tap av tre ungar. 

Samtidig var Dyreparken kommersielt interessert i å vedlikehalda det harmoniske bildet av Julius som var skapt. 
Han var verd millionar for eigarane. 
Negative historier vart dyssa ned, om nødvendig med rein løgn. 

Likevel framstiller ikkje Fidjestøl folka i parken som pengegriske kynikarar. 
Det er ingen tvil om at dei har vore oppriktig glade i Julius. 
Men i balansegangen mellom kva som er best for dyret og kva som tener Dyreparken som bedrift ligg det mange dilemma som Fidjestøl viser, men som han godt kunne ha utfordra dei ansvarlege endå meir på. 

Sjimpansar i fare 

Mange har sterke meiningar om dyr i fangenskap. 
Fidjestøl er ikkje der. 
Han gir uhyggelege eksempel på brutaliteten sjimpansar imellom i vill tilstand. 
Samanlikna med dei er Julius kanskje lykkeleg i den stort sett fredelege parken i Kristiansand. 

Dyrehagar verda over ser det også i aukande grad som si oppgåve å ta vare på truga dyreartar. 
Sjimpansane er definitivt blant dei. 
Berre i Julius si 37 år lange levetid har talet på ville sjimpansar i Sentral-Afrika minka frå ein million til 200.000. 
Held det fram på denne måten, kan Julius overleva dei alle, påpeikar forfattaren. 
Det er litt av eit tankekors. 

Parallelt med historia om Julius lar Alfred Fidjestøl oss få vita mykje om kva forskarane har funne ut om sjimpansane som art – om intelligens og språk, glede og sorg, leik og kamp, sex og familieliv. 
Biografen har nok dekning for tittelen «Nesten menneske». 
Men mest av alt slår det lesaren kor mykje fenomenet Julius er menneskeskapt. 
