Virtuost, vitalt, vanskeleg
BOK: 
Komplisert klagesong av det originale, fascinerande slaget 

Andrzej Tichý: Kairos. 
Roman. 
Oversatt av Gunstein Bakke. 
438 sider. 
Samlaget. 

Vil du lesa ein tekst som forvirrar og imponerer og er så avantgardistisk i form og innhald at du skal leita lenge for å finna maken, då bør du kasta deg over «Kairos» av den svenske diktaren Andrzei Tichý (f. 
1978 i Praha, debut 2003). 

Romanen blei nominert til Nordisk råds litteraturpris 2014, føreligg no i framifrå nynorsk omsetjing og eig eit sivilisasjonskritisk spenn som vitnar om store kunnskapar, sterkt engasjement, skyhøge ambisjonar på mange felt. 

Det greske omgrepet «kairos» viser til ein avgjerande augneblink mellom to hendingar der noko nytt kan veksa fram eller bukka under. 
I ein collageaktig, polyfon «jeremiade», altså klagesong, utan ein samanbindande, kronologisk ordna intrige, med mange ulike stemmer i koret, skiftande synsvinkelbruk, glidande overgangar mellom fiktivt og faktisk, mangfaldige brå tidssprang og ein fragmentert, lyrisk klingande syntaks full av stikkord og ufullførte, gåtefulle utsegner, tar diktaren oss med på ei krevjande ferd gjennom tid og rom. 

Prosjektet er teknisk briljant turnert, men samstundes utmattande. 
Teksten pustar og pesar og piskar lesaren vidare gjennom ein massiv, dystopisk vinkla katalog med stadig ny informasjon om historiske hendingar, faktiske personar, den individuelle og kollektive kampen for ei betre verd, i ulike land, på mange kontinent og frå tidlegare tider fram til i dag. 
Verdun og Auschwitz, Korea- og Vietnamkrigen, Paris 1968, sovjetisk invasjon i Tsjekkoslovakia, bankkriser, den arabiske våren og andre folkelege opprør mot sosial og politisk urett er berre nokre få døme på dei dramatisk ladde signalorda som diktaren sveiper innom i sin frenetiske holmgang med historias enorme arsenal av håp, makt og avmakt. 

Bodskapen er dyster enten han byggjer på nøktern dokumentasjon, anekdotisk småplukk, surrealistiske scener. 
Idealistar synest å vera dømde til å mislukkast. 
Mørket sluker lyset. 
Pessimismen og flammane spreier seg. 
Klasseskiljet, undertrykkinga av kvinner og minoritetar, vald, liding og massedrap, fattigdom, miljøøydelegging og flyktningkrise – her pendlar vi uavlatelig mellom motiviske polar som avdekkjer at utopiane er makteslause, ja, døde. 

Så lukkeleg blir du ikkje i møte med denne brokete, intrikate minnekatalogen av ein modernistisk monsterroman. 
Men du blir klokare. 
Det er betre. 

Bak i boka ramsar forfattaren opp seksti namn som har bidratt med forvrengde eller skjulte sitat i teksten. 
Desse personane dekkjer mange kunstartar og samfunnsaktivitetar, men representerer berre nokre få av dei nærmast tallause historiske figurane som dukkar opp undervegs i denne sivilisasjonskritiske, referanserike soga som veltar fram i eit søndersprengt språk og med profetisk patos. 
Her skal openbert det saklege gå saman med det emosjonelle og løfta stoffet inn i ein tett tekst som foreinar ulike sjangrar - forteljing, dikt og essay. 

Eit viktig leiemotiv i romanen er sjølvmord. 
I den samanheng står den svenske diktaren Karin Boye sentralt. 
Ho tok livet sitt i 1941 då tyske troppar okkuperte Hellas og ho ikkje lenger kunne finna gode grunnar for å leva. 
Hennar lagnad blir eit tilbakevendande innslag i tekstveven og tar saman med andre faktiske livshistorier – knytt til m.a. Bernward Vesper, Irmtraud Morgner, Walter Benjamin, Jan Palach, den tunisiske frukthandlaren Basboosa og tre medlemer av Allende-familien - sikte på å belysa ulike årsaker til eller mål med ei så sjølvdestruktiv, tragisk handling som sjølvmord. 

Elles får den tysk-svenske multikunstnaren Peter Weiss brei plass i romanen, medan den mest rørande og heroiske eg-stemma er henta frå Bertolt Brecht og tilhøyrer «Den heilage Johanna frå Slaktehusa», ho som gjekk frå å vera naiv, from frelsesarmésoldat til å bli politisk bevisst aktivist i den rettvise kampen slakthusarbeidarane i Chicago førte for eit verdig liv på 1930-talet. 

Ingenting ved denne mektige, fragmenterte, tidvis temmeleg eksklusive teksten tyder på at vi har å gjera med ein potensiell bestseljar. 
Men boka har så mange kunstnarlege kvalitetar og er så utfordrande i all si vidtfamnande meiningsfylde at ho forhåpentlegvis ikkje endar opp som endå ein verstseljande roman av det ambisiøse, elitære, typografieksperimenterande slaget. 
