Finnane drap kvarandre i tusentall.Kunne nordmenn ha gjort det same? 

SAKPROSA: 
For hundre år siden mista 37.000 finnar livet i kampane mellom dei borgarlege og sosialistane. 
Boka «Finland 1918» hjelper oss til å forstå. 

Morten Jentoft: 
Finland 1918. 
288 sider. 
Gyldendal. 

På denne årstida for hundre år sidan rasa den finske borgarkrigen på sitt verste. 
Kampen stod mellom det borgarlege Finland («dei kvite») og det sosialistiske («dei raude»). 
Dei kvite fekk hjelp av tyske soldatar, dei raude fekk våpen frå det revolusjonære Russland. 

I mai 1918 heldt dei kvite sigersparade i Helsingfors. 
Då hadde krigen kosta 37.000 finnar livet. 
Begge partar hadde gjort seg skuldige i grove overgrep. 
Men tala feller sin tydelege dom: 
20.000 av dei døde var raude soldatar som hadde overgitt seg, men som enten vart avretta eller døydde av svolt eller sjukdom i fangeleirane. 
Den brutale krigen etterlet seg sår som ennå ikkje har grodd heilt. 
Me i resten av Norden har vel aldri heilt ut forstått rekkevidda av dette nasjonale traumet i Finland. 

Med boka «Finland 1918» hjelper Morten Jentoft oss eit godt stykke på veg. 
NRKs Moskva-korrespondent er også Finland-kjennar, og har gått gjennom store mengder historisk materiale om borgarkrigen. 

Nordmenn som vitne 

Den viktigaste innfallsporten er likevel skildringane til nordmenn som var vitne til kampane. 
Det var hovudsakleg helsepersonell som var sende dit i to grupper, av Norges Røde Kors og Norske Kvinners Sanitetsforening. 
Mellom dei var legane Johannes Heimbeck, som seinare skreiv bok om opplevingane sine, og Harald Natvig, som var ein svært habil fotograf. 
Den seinare forleggjaren Harald Grieg hadde også lurt seg med ved å visa til ei fortid som sanitetskorporal i det militære, sjølv om han eigentleg var utsend medarbeidar for avisa Tidens Tegn. 

Dokumentasjonen deira er sjokkerande – spesielt bilda til Harald Natvig. 
Linsa hans har fanga inn avrettinga av raude soldatar bokstavleg talt i same sekund som skota fell. 
Borgarkrigen blir vist fram i all si gru, men reaksjonane frå dei norske augevitna set også det finske sivilisasjonssamanbrotet i eit tankevekkande relieff. 

Nordisk demokrati 

Trass i at storhertugdømmet Finland formelt var ein del av Tsar-Russland fram til 1917, hadde finnane bygt eit samfunn som hadde sterke likskapstrekk med resten av Norden. 
På enkelte område var Finland jamvel fremst. 
Grunnlaget for det sterkt beundra finske utdanningssystemet vart lagt på 1800-talet. 
Finland innførte allmenn stemmerett for kvinner i 1906 som første land i Europa, sju år før Norge. 

Finnane hadde altså tilsynelatande eit godt utgangspunkt for eit velfungerande og opplyst parlamentarisk demokrati då landet vart sjølvstendig i 1917. 
Men borgarlege og sosialistar vart ikkje samde om eit felles grunnlag for det nye Finland, og på uhyggeleg kort tid fekk «dei dyriske instinkta» fritt spelerom, som den svenske sosialdemokraten Gustav Möller uttrykte det. 

«Forbrytarar og pakk» 

Dei norske helsearbeidarane skulle etter avtalen behandla såra og skadde på begge sider. 
I praksis gjekk hjelpa til den kvite hæren, som dei fleste av dei også hadde mest sympati for. 
Verre var det at fleire av nordmennene etter kvart tok til å akseptera avhumaniseringa av motstandarane som «forbrytarar og pakk», som ikkje hadde krav på å bli behandla etter krigens lover. 
Jentoft viser eksempel på at norske legar kunne ha berga såra soldatar, men i staden valde å overlata dei til eksekusjonspelotongane. 

At Jentoft lener seg så sterkt på dei norske kjeldene, er ikkje berre ein styrke. 
Ein del av skildringane deira er av mindre interesse, og kunne med fordel vore erstatta av ein meir utførleg analyse av dei politiske motsetningane og av krigens gang. 
Likevel er Morten Jentofts bok eit vel utført og vesentleg arbeid – både fordi han gir nødvendig kunnskap om den finske tragedien for hundre år sidan, og fordi han tvingar norske lesarar til å tenkja: 
Kunne det ha skjedd hos oss òg? 

«Finland 1918» gjer det dessverre ikkje lett å svara «nei» på det spørsmålet. 
