Verdig og sterk Utøya-film
FILM: 
Erik Poppe flyttar perspektivet tilbake til ofra på Utøya - gjennom vinkling og fantastiske skodespelarprestasjonar. 

Utøya 22. juli 

Sjanger: Drama. 
Med: 
Andrea Berntzen, Elli Rhiannon Müller Osborne, Jenny Svennevig, Aleksander Holmen, Ingeborg Enes, Sorosh Sadat, Brede Fristad, Ada Eide m fl. Regi: 
Erik Poppe. 
Manus: 
Siv Rajendram Eliassen og Anna Bache-Wiig. 
Nasjonalitet Norge, 2018. 
Lengd: 
1 t. 30 min. 
Verdspremiere på Berlinalen i Berlin. 
Ordinær, norsk kinopremiere: 9. mars. 

Erik Poppes film «Utøya 22. juli» har vore omdiskutert lenge før han denne veka har verdspremiere i hovudprogrammet på den prestisjetunge, internasjonale filmfestivalen i Berlin - i seg sjølv eit tungt kvalitetsstempel. 
Bør det lagast film av dette nasjonale traumet? 
Kjem filmen for tidleg? 
Kva omsyn skal takast til dei som var der og deira pårørande? 
Eit tysk par me møtte her i Berlin, frykta kommersiell utnytting av ein tragedie. 

Det er allereie skrive mange bøker og utallige spaltemeter om 22. juli. 
Og nå kjem altså filmane, enten ein liker det eller ei. 
Bare i år kjem det tre av dei. 
Dermed må me forhalda oss til kva slags filmar dei er. 

Tilbake til ofra 

Poppe har heile tida sagt at målet hans med denne filmen er å flytta fokuset tilbake til ofra, etter år med rettssaker og merksemd rundt gjerningsmannen. 
Dette lukkast han med - i all si gru. 
Etter å ha opna filmen med autentiske opptak frå Oslo sentrum og bomba som blei sprengt der, er resten av filmen éi lang og imponerande tagning av fotograf Martin Otterbeck, der kamera følgjer Kaja (Andrea Berntzen), som er på Utøya saman med systera Emilie. 
Dermed ser me absolutt alt frå ungdommanes perspektiv, frå dei kosar seg med vaflar på sommarleir, høyrer smell i det fjerne, ikkje skjønar kva som skjer, gøymer seg, blir nøydde til å ta umulige val om å prøva å halda seg i skjul, prøva å symja, prøva å hjelpa andre. 
Gjerningsmannen er knapt synleg for dei. 
Men dei høyrer han. 
Dei høyrer skota og skrika. 
Dei ser dei livredde ungdommane som spring gjennom skogen - og dei ser ofra hans. 

Gjennom å liggja så tett på ungdommane, og la filmen spela seg ut i faktisk tid, får me eit gruvekkande innblikk i forvirringa, redsla og den ubegripeleg lange tida som går. 

Imponerande skodespelarar 

Prestasjonane til dei unge skodespelarane som spelar dei livredde ungdommane, er formidable, frå store til små roller. 
Andrea Berntzen er overtydande i si desperate jakt etter systera, mens ho vekselvis må halda seg i skjul og prøver å kommunisera med mora på telefon. 
Men også Aleksander Holmen frå Stavanger imponerer i den sentrale rolla som Magnus frå Stavanger AUF, som strengt tatt kom til Utøya for jentene, og ikkje så mykje for politikken. 

Det er komplisert å forhalda seg til «Utøya 22. juli» som film, kanskje særleg som nordmann. 
Filmen handlar om det som skjedde i 2011, men er samtidig fiksjon. 
Han baserer seg på intervju og samarbeid med folk som faktisk var der, men handlar samtidig ikkje om spesifikke personar, men om oppdikta karakterar. 

Balansegang 

Poppe legg dermed ut på ein uhyre komplisert balansegang mellom dramatiske, traumatiske hendingar i den verkelege verda, samtidig som det han lagar er fiksjon, film, kunst. 
Samtidig som det er uråd å lausriva «Utøya 22. juli» frå det som faktisk skjedde den dagen, må filmen bedømmast som nettopp det. 
Som filmkunst. 

Og der lukkast altså Poppe i å gi oss ei ny og anna type innsikt enn bøkene og spaltemetrane i mediene, gjennom levande bilete, gjennom fiksjon og sine oppdikta karakterar. 
Han gjer det verdig, ikkje spekulativt. 
Han flyttar perspektivet tilbake til ofra for terroren, og ikkje på terroristen. 
Og han får oss til å hugsa kva som faktisk skjedde den dagen, får oss til å føla med igjen, sju år etter. 

Om det er vondt å sjå på? 
Absolutt. 
