Aarebrots avskjedsgåve
Sakprosa: 
Frank Aarebrot tok farvel med ei av sine beste og mest aktuelle bøker. 
Arven etter Martin Luther lever med oss, på dei merkelegaste vis. 

Frank Aarebrot og Kjetil Evjen: 

Reformasjonen. 
Den store historien. 

381 sider 

Vigmostad & Bjørke 

Professor Frank Aarebrot var alltid ein mann av det store format. 
I tid og rom. 
Slik passar det godt at hans siste verk er ei verdshistorie over 500 år på 381 sider. 

«Reformasjonen» vart levert til trykking berre kort tid før Aarebrot døydde i september. 
Boka er skriven i samarbeid med universitetslektor Kjetil Evjen, kollega ved Institutt for samanliknande politikk på Universitetet i Bergen. 
Den er eit storstilt forsøk på å visa dei politiske konsekvensane av Martin Luthers reformasjon frå 1517 og fram til i dag. 
Eit halsbrekkande tema, men for Frank Aarebrot, med hans sans for dei lange linjer og store samanhengar, må det ha vore uimotståeleg freistande. 
Det er trist at han ikkje fekk halda foredrag om emnet. 

Makt og tru 

«Reformasjonen» handlar meir om politikk enn om teologi. 
Det er forståeleg ut frå bakgrunnen til forfattarane. 
Men sjølv om politikk og religion heng tett saman, er det neppe tvil om at utviklinga i den kristne verda etter Luther vart forma meir av verdslege maktkampar enn av teologiske disputtar. 
Luther sjølv fekk vern av tyske fyrstar som ville svekka makta til den tysk-romerske keisaren. 
I Norden var reformasjonen ein nyttig reiskap for kongar som ville ha hand om rikdommane til kyrkja. 
Og fleire stader inspirerte reformasjonen til motstand nedanfrå både mot verdslege og religiøse autoritetar. 
Luther tok sjølv skrekken då tyske bønder gjorde opprør, men han hadde sleppt laus krefter han ikkje kunne kontrollera. 

Som eksempla viser, var konsekvensane av reformasjonen ulike, frå land til land og frå epoke til epoke. 
Med sin samanliknande metode får Aarebrot og Evjen dette godt fram. 
Men nokon samlande konklusjon kan ein ikkje venta av dette. 
Ein er freista til å sitera den kinesiske utanriksministeren Zhou Enlai då han vart spurd om følgjene av den franske revolusjonen i 1789: 
«Det er for tidleg å seia». 

Framgang eller katastrofe? 

Det finst nok av belegg i boka både for at reformasjonen var ein katalysator for demokrati, individuell fridom og økonomisk framgang, men også for at han var ein katastrofe for Europa. 
Hundre år etter Luther var verdsdelen framleis herja av blodige religionskrigar. 
Og på 1900-talet var dei tyske protestantane, med sin inngrodde lojalitet mot staten, mindre motstandsdyktige mot Hitler enn det katolikkane var. 

Forfattarane viser også korleis religiøse rørsler som i utgangspunktet stod for opposisjon og åndeleg frigjering, ofte kan utvikla seg i konservativ og autoritær retning. 
Pietismen i Norden og mange evangeliske samfunn i dagens USA er eksempel på det. 

Motsett har dei ein gong så strenge lutherske kyrkjene i Norden til overmål tilpassa seg det sekulære og liberale samfunnet. 
«Man kan undres over om den moderne norske kirken egentlig har behov for teologer og misjonærer, men snarere trenger sosionomer, kommunikasjonsrådgivere og u-hjelpsagronomer,» blir det kommentert i den kjende aarebrotske stilen som så mange vil sakna. 

Kristendom og sosialisme 

Enkelte påstandar i boka kan sjølvsagt diskuterast. 
Eg trur for eksempel at Aarebrot og Evjen overdriv rolla til den russiske revolusjonen i å skapa motsetningar mellom kristendom og sosialisme. 
Hendingane i Russland forsterka utan tvil kommunistfrykta både blant katolikkar og protestantar i Europa, men i alle fall i Norge var sosialistskepsisen på den kristne grasrota grunnfesta lenge før 1917. 
Dei tidlege sosialistiske agitatorane på landsbygda i Rogaland fekk fort nok oppleva det. 

Det er ein prestasjon å komprimera eit så ambisiøst prosjekt til eit såpass handterleg format. 
Det går naturlegvis av og til ut over nyansane, men her er det fugleperspektivet som gjeld. 
Boka er også ryddig redigert, utan slomsete faktafeil som Aarebrot av og til tidlegare er blitt kritisert for. 

Aarebrot og Evjen peikar på at både katolikkar og protestantar i dag har ein formidabel motstandar i den moderne, liberale sekularismen. 
Dei opphavlege protestantiske områda i Nord-Europa er i dag kanskje dei mest sekulære i verda. 
Samtidig er religion framleis ein sentral del i mange menneskes liv, og dermed også i mange av dagens konfliktar, frå krigar i Midtausten til skulegudstenester i Stavanger. 
Den historiske reisa tek ikkje slutt, heller ikkje på dette området, men går vidare i nye og ofte uventa svingar. 
Frank Aarebrot, den store formidlaren, gav oss ei førsteklasses reisehandbok før han drog. 
