Pionerverk om nynorsklitteraturen − men med mange mistak
BOK: 
Imponerande gjennomgang av nynorske forfattarskapar i ei litteraturhistorisk ramme, men ikkje utan feilsteg. 

Jan Inge Sørbø: 
Nynorsk litteraturhistorie. 
679 sider. 
Det Norske Samlaget. 

Den som har tatt Aeroflot t/r Oslo-Irkutsk med «Nynorsk litteraturhistorie» og ein blyantstump i hendene - til trongtsitjande medpassasjerar si hoderystande undring – for så å ha brukt ei veke etter heimkomsten på å sjekka faktastoffet i dette ambisiøse, gigantiske oppslagsverket, over to kilo tungt og med 679 digre sider som strekkjer seg 21,5 cm horisontalt, 22,5 cm vertikalt, forstår fort at her ligg det brei lesing, store kunnskapar og mykje systematisk arbeid bak. 
Dette er eit pionerverk med mange kvalitetar, men langt frå lytefritt, dessverre. 

Forfattaren Jan Inge Sørbø, i dag professor ved Institutt for sosialfag ved Høgskulen i Volda, blei fødd 1954 på Bru i Rennesøy kommune, tok examen artium på St. Svithun gymnas og har ein imponerande CV å flagga med. 
Han har vore litteraturkritikar, kommentator i Dag og Tid og journalist i dagspressa, m.a. i Stavanger Aftenblad, var 1993-97 redaktør av Syn og Segn, har skrive doktoravhandling om Arnold Eidslott og Theodor W. Adorno og markert seg skjønnlitterært gjennom fire diktsamlingar og tre romanar. 
Samstundes som han kan visa til biografiar om Hans Skjervheim og Olav Aukrust og står bak lærde studiar i forfattarskapane til Arnold Eidslott, Roland Fangen, Alfred Hauge, Alexander L. Kielland og Arne Garborg, har han publisert bøker om religion, kyrkje, etikk og psykisk-eksistensielle tema. 
At han dessutan var med i komiteen som i 2008 la fram forslag til ny salmebok, fortel noko om livssynet og interessefeltet hans og kan forklara enkelte av dei diskutable prioriteringane som speglar seg i litteraturhistoria – eit arbeid som for øvrig kjem i forlenginga av «Frå gamle fjell til magma» (2004), der han ga den første samla framstillinga av den nynorske skriftlyrikken gjennom tidene. 

Så av dei nynorskskrivande forfattarane som ikkje blir presenterte i den nye litteraturhistoria, er utan tvil Jan Inge Sørbø den mest sentrale. 

Nynorskens blikk 

I forordet, datert november 2017, insisterer forfattaren på at den nynorske litteraturen har «si eiga historie. 
Den har eit eige språk, ei eiga stemme, eit eige blikk og nokre gjennomgåande tema.» 
Han siktar her m.a. til den subversive motstemma og det (ironiske) skråblikket nynorskskribentane ofte oppviser overfor standardførestellingar i storsamfunnet og i litteraturen: 
«Makta snakka bokmål, nynorske protesterte». 
Der Aasen t.d. dyrka «klassiske former og emosjonell sjølvdisiplin» meska Welhaven seg med melankolsk romantikk, medan Vinje dreiv ap med bøndene, valde Bjørnson å idyllisera dei. 
Ingen bør difor vera i tvil om at nynorskfolket fortener den litteraturhistoria som no blir gitt ut i samband med 150-årsjubileet til Det Norske Samlaget. 

Boka er delt inn i fire hovudbolkar. 
Kvar bolk blir innleidd av kommentarar som søkjer å samanfatta, trekkja linjer, sjå på forholdet mellom litteratur og samfunn. 
Det meste av det stoffet er perspektivrikt og klokt formulert. 
Deretter kjem presentasjonen av dei viktigaste diktarane i perioden. 

I tillegg finst det i dei breie margane informasjon av ulikt slag: opplisting av litterære verk, sitat frå Olav H. Hauges dagbøker, korte, leksikalske oppslag om meir perifere nynorskdiktarar, utanlandske klassikarar, filosofar, litterære samleomgrep som «Modernisme», «Ekspresjonisme» e.l. 

Omfattande arbeid 

Den første hovudbolken har overskrifta «Ei rørsle blir til» og dekkjer åra 1850-1890. 
Den neste tar for seg «Nasjon, klasse, modernitet 1890-1945», bolk nummer tre heiter «Tradisjon og krise 1945-1965», medan siste hovudkapittel – som er vel oppramsande i stilen i utgreiinga om tida etter 1980 - blir kalla «Det litterære underet 1965-2015». 

Bak i boka finst namne- og verkregister samt oversikt over sekundærlitteratur og biletstoff nytta i dette rikt illustrerte verket. 
Når namneregisteret rommar 1031 personnamn, og meir enn 150 forfattarskapar blir rulla opp undervegs, seier det litt om den oppgåva Sørbø har tatt på seg. 
Frå 1850 har om lag 1400 forfattarar debutert på nynorsk. 
Rundt halvparten av desse skal ha debutert etter 1965. 
Etter år 2000 kan ein visa til rundt 300 nynorskdebutantar. 

For mange feil 

I denne jungelen av diktarnamn og titlar og årstal er det fort gjort å snubla i svingane. 
Det syner også denne teksten til fulle. 
Både forfattar og forlag og alle dei gode hjelparane som blir takka i forordet, er sikkert einige om at i ei faktastyrt framstelling som dette, bør presisjonsnivået vera skyhøgt og alle detaljar stå fram som pinleg korrekte. 
Utan å stempla korrekturarbeidet bak denne omfattande teksten som direkte slurvete, må eg likevel kunna slå fast at det ikkje har vore godt nok. 

For om referanseverka mine i bokhylla og på skjermen fortel sanninga, rommar denne litteraturhistoria ei lang rad mistak, meir eller mindre alvorlege og av mange slag. 

Ivar Aasen har t.d. skrive «Gapa-Visa» og Aasmund Olavsson Vinje «Um vaart nationale Stræv og «Um Schweigaard». 
Arne Garborgs «Ein Fritenkjar» kom ut i 1878 (ikkje i 1881), medan Henrik Rytters diktsamling «Båra» er frå 1919, Olav Duuns «Vegar og villstig» blei gitt ut i 1930, og tittelen på Per Sivles dikt er «Tord Foleson». 
Engvald Bakkan gav ut tre novellesamlingar (ikkje fire) og tre barnebøker (ikkje to), medan Rasmus Lies «Trastedikt» kom ut i 1978. 

Sigbjørn Obstfelder blei dessutan fødd i 1866 (ikkje 1864) og Milada Blekastad døydde i 2003. 
Namna til Niels Henrik Abel, Walt Whitman, Georges Bernanos og Vigdis Hjorth blir skrivne feil. 
Det same gjeld boktitlane til Jens Tvedts «Madli und’ Apalen», Lars Jaastads «Linde og Røysnes», Hulda Garborgs «Sovande Sorg», Kristofer Uppdals «Ved Akerselva og andre forteljingar», Ingjald Nissens «Psykopatenes diktatur», Gro Holms «Monsens hotell», Knut Hauges «Ein roman om kjærleiken og om døden», Simone Beauvoirs «Le deuxième Sexe», Eldrid Lundens «Slik Sett», Jan Askelunds «haremunn» og Edvard Hoems «Som grønne musikantar». 
Hans roman «Ave Eva» kan for øvrig ikkje koma ut både i 1987 og 1978, like lite som Øystein Vidnes kan vera fødd både i 1972 og 1976. 
Elles er Arnt Birkedal fødd i 1959. 

Fleire feil 

Men lista over feil i boktitlar og årstal stoppar ikkje der. 
Ivar Orvedals bok heiter «Ordakt», medan Lars Amund Vaage har gitt ut «Dra meg opp!» og Ragnar Hovland «Ei vinterreise». 
Jon Fosses «Nokon kjem til å komme» er frå 1992, Daniel Pernacs’ bok heiter «Hund! 
Hund!», Rune Timberlid opererer med pseudonymet Roger Fjorden, Marita Liabøs «Hoppe naken» kom ut i 2007 (ikkje i 2011), Arne Mo skriv «Skywayman» (ikkje «Skywalkman»). 
Vidare blei Bjørn Sortlands prisroman 
«For så høgt har eg elska» gitt ut i 2004 medan Lillian Klausen Mangerøy debuterte i 1981. 
Arild Reins «Kaninbyen» kom også i 2004 (ikkje i 2014), Ruth Lillegravens 
«Eg er eg er eg er» er frå 2016, og Laura Djupviks «Den magiske kulen» kom ut i 2009. 
Elles har Olaug Nilssen skrive «Hybrideleg sjølvgransking», Inger Bråtveit «Munn mot ein frosen fjord» og Kristina Leganger Iversen «I ringane». 

Meir pinleg er påstanden om at Arild Stubhaug har gitt ut ein biografi om «matematikaren» Sophus Bugge, den kjende lingvisten. 
Rett namn skal vera Sophus Lie. 
I tillegg blei Jørgen Norheim fødd i Østerdalen (ikkje Valdres). 
Og Edvard Hoem har skrive ein tetralogi (ikkje trilogi) om oldefarens generasjon, medan Paal-Helge Haugen og Eldrid Lunden vel bør nemnast i tillegg til «Obrestad og Økland» som nynorskdiktarar i Profil-kretsen (sjå s. 388). 

«Då» og «når» 

Språkleg flyt teksten oftast bra. 
Men bruken av «då» og «når» meistrar forfattaren ikkje, og det hender ein støyter på klossete formuleringar. 
I staden for å seia at «I trafikken er tryggleiken heile tida truga», fortel t.d. skrivaren at «Trafikkulykkene er ein stad der tryggleiken heile tida er truga». 
Elles er «Schwarzwald» skrive feil. 

Heller ikkje sitata er til å stola på. 
Det gjeld m.a. det forvrengde sitatet frå Karin Moes «Kyka/ 1984» på side 506 og opplysninga om at sitatet på neste side er henta frå s. 9 (og ikkje 19) i Karin Moes bok. 
Unøyaktig er også sitatet frå Sissel Solbjørg Bjugns «Tornekysset» der det faktisk skal stå «kyrkjelydssamlingane» (side 490). 
Verst går det likevel utover Kjartan Fløgstads «Dalen Portland». 
I to tekstutdrag trykt på side 419 blir «Breikvam», «Børkjelandsnuten» og «Øvste Stien» til «Breikveim», «Børkjedalsnuten» og «Øvste Steien». 

Nynorsk kanon 

Om ein skal nytta dette verket til å spikra fast ein nynorsk litterær kanon, kan ein byrja med å sjå på kor stor plass Jan Inge Sørbø set av til dei portretterte diktarane. 
Flest tekstsider blir brukt på Olav Duun (røft rekna 14 sider). 
Deretter følgjer Aasmund Olavsson Vinje (13 s.), Kjartan Fløgstad (12 s.), Tarjei Vesaas (11 s.), Ivar Aasen og Kristofer Uppdal (9 s.), Edvard Hoem (8,5 s.), Arne Garborg, Ragnvald Vaage og Einar Økland (8 s.), Olav Aukrust, Henrik Rytter og Jon Fosse (7,5 s.), Olav Sletto, Aslaug Vaa (7 s.), Olav Nygard og Olav H. Hauge (6 s.), Halldis Moren Vesaas og Rasmus Løland (5,5 s.). 

Denne lista fortel noko, men ikkje alt. 
Jan Inge Sørbø er ein tolerant, klok mann som reflekterer stødig, har ein vid horisont og gir mange fengslande, presise diktarportrett undervegs. 
Men heller ikkje han kan springa frå sin eigen skugge. 
Litteratursynet og framstellinga hans røper at han nok har meir sans for – lat oss seia – Jon Fosse med sine religiøse klangar og dyrking av kunsten i seg sjølv enn av den politiske refsaren og skolerte marxisten Kjartan Fløgstad. 

Det subjektive elementet 

Eg veit sjølvsagt at all vurdering av kunst rommar eit subjektivt element, og innser samstundes at all relevant informasjon ikkje kan koma med, heller ikkje i eit så massivt verk som denne teksten. 
Men eg vågar å påstå at religiøst forankra, litterært middelmådige stemmer får altfor stor plass, og at ein del enkle, supplerande kommentarar ville ha styrkt framstillinga på mange punkt. 
Det gjeld m.a. portretta av Tor Obrestad, Kjartan Fløgstad og Odveig Klyve. 

Sjå på omtalen av ein storarta diktar som Frode Grytten. 
Han blir avspist med ei og ei halv side daff gjennomgang av ein forfattarskap som pr. i dag omfattar 30 verk, i ulike sjangrar. 
Sørbø nemner fattige fem titlar. 
I tillegg er han upresis i kommentarane. 
Dei 24 novellene i «Popsongar» går føre seg i løpet av alle døgnet sine 24 timar, på 24 stader over heile kloden, har lite å gjera med «fabrikken» og tar ikkje bare utgangspunkt i rocketekstar - om ein då ikkje reknar Billie Holiday til den kategorien. 
Novellesamlinga «Rom ved havet, rom i byen» (2007) fekk Nynorsk litteraturpris og er med sine gjennomgåande Edward Hopper-referansar eit elegant uttrykk for forfattaren sin fascinasjon for målarkunst og fotografi. 
Boka blir ikkje nemd i det heile tatt. 
Det same gjeld «Menn som ingen treng» (2016). 
Her finst den maskulinitetstematikken som Sørbø elles berre så vidt streifar innom. 
Heller ikkje romanen «Flytande bjørn» (2005) som han fekk Rivertonprisen for - og som også fell ut av oversikta over nynorske prisvinnarar i perioden (s. 636) – den langvarige journalistiske verksemda, essayistikken eller bøkene for barn blir behandla. 
Så Frode Grytten har (saman med t.d. den sensuelle kjærleikspoeten Helge Torvund) god grunn til å kjenna seg nedvurdert av den grunnlærde, nynorske litteraturhistorikaren. 

Kva gale sandnesbuen Solveig Aareskjold har gjort, veit eg ikkje. 
Ho har skrive fire romanar og mykje sprelsk essayistikk som kan plasserast i tradisjonen frå Vinje og Garborg, men fell heilt ut av denne massive boka. 
I motsetnad til den triviallitterære bokmålsforfattaren Sigrid Boo eller Heidi Strand Harboe frå Bryne som skriv dikt, tekstar til barnemusikalar og har to salmar i «Norsk Salmebok». 
Eg saknar elles poeten Gunnar Roalkvam som med sine populære dikt på dialekt, brukt av diverse musikarar, fortener å bli omtalt. 
Men sjølvsagt finst ei lang rekkje rogalandsforfattarar, døde som levande, godt representert i litteraturhistoria, om nokon skulle vera i tvil om akkurat det. 
