Cossacks: European Wars
Cossacks: European Wars (tạm dịch: "Cô-dắc: Chiến tranh châu Âu") là game chiến lược thời gian thực do hãng GSC Game World của Ukraina phát triển và Strategy First cùng cdv Software Entertainment đồng phát hành vào tháng 4 năm 2001. Game được xây dựng trên nền đồ họa 2D và lấy bối cảnh châu Âu thế kỷ 17, 18 với 16 quốc gia có những kiểu kiến trúc, công nghệ và đơn vị quân khác nhau.

Người chơi chỉ tham gia vào việc mở rộng quân đội, xây dựng công trình và thu thập tài nguyên đơn giản. Các kịch bản nhiệm vụ trải dài qua nhiều cuộc chiến nổi tiếng có thực trong lịch sử châu Âu như cuộc chiến tranh Ba mươi năm cho tới chiến tranh Kế vị Áo và nổi tiếng với số lượng binh lính do người chơi điều khiển luôn có quy mô rất lớn, với con số giới hạn rất cao (8000). Khả năng này đã vượt xa với các game cùng thời chẳng hạn như "Age of Empires" và "Empire Earth". Thậm chí ngày nay chỉ có những game duy nhất có thể gần như ngang tầm với "Cossacks" trong khoản số lượng quân đó chính là sê-ri "Total War". 
"Cossacks" cho phép người chơi tìm được những kinh nghiệm và những kỹ năng tương đối trong chiến tranh và thậm chí người chơi sẽ gặp cả những sự kiện lịch sử của thời kỳ đó trong game thông qua thư viện bách khoa toàn diện mà các lập trình viên thu thập được trong game. Tựa game bán chạy nhất này đã giành được hai giải thưởng và nhận được sự ủng hộ tích cực của đa số nhà phê bình. Phần chính thức tiếp theo của game là "".

Ngoài ra GSC Game World còn có sê-ri "American Conquest" được xem là phần phụ của "Cossacks" cũng sử dụng cùng một engine. GSC Game World còn phát triển thêm "Alexander", một tựa game chiến lược ít thành công trên PC. Mặt khác, hãng còn làm tựa game kết hợp yếu tố nhập vai-chiến lược thời gian thực lấy bối cảnh giả tưởng là "Heroes of Annihilated Empires" phát hành năm 2006 nhưng vì lý do AI yếu kém nên đã trở thành một dự án không thành công.

Game có sáu tài nguyên quan trọng góp phần quyết định đến chiến thắng quân sự của người chơi trong một trận chiến gồm có vàng, gỗ, lương thực, đá, sắt và than đá. Trong đó, vàng, sắt và than đá chỉ có thể khai thác được qua việc xây dựng các mỏ trên vùng quặng được chỉ định và gửi nông dân vào trong các mỏ đó. Còn thức ăn lại được lấy qua những cối xay gió ở các nông trường hoặc qua những tàu đánh cá. Còn gỗ và đá được khai thác trực tiếp bằng những công cụ truyền thống tại những khu vực riêng biệt như rừng rậm và bãi đá. Phụ thuộc vào cấu trúc xây dựng của mỗi quân đội do người chơi lựa chọn mà có chiến thuật cân bằng tài nguyên khác nhau. Nếu người chơi thiếu tập trung khai thác lương thực hoặc để nguồn lương thực cạn kiệt sẽ xảy ra tình trạng thiếu lương thực và dẫn đến nạn đói khiến cho quân đội của người chơi chết dần chết mòn vì thiếu tiếp tế. Tương tự nếu người chơi không khai thác đá và sắt đầy đủ thì phía quân đội như lính bắn súng và đại pháo sẽ khó có thể khai hoả trong các cuộc chiến trong khi việc thiếu vàng dẫn đến hậu quả một số loại quân đòi trả lương sẽ nổi loạn chống lại người chơi. Lực lượng lao động kinh tế bao gồm nông dân có khả năng kiêm nhiệm mọi thứ và thậm chí có thể tấn công quân địch. Tuy nhiên, chúng rất dễ bị quân đối phương bắt được và chuyển thành phe địch.

"Cossacks: European Wars" hoàn toàn tách khỏi cấu trúc chơi thông thường của các game chiến thuật thời gian thực khác, việc chỉ đạo quân đội không hoàn toàn cần sự điều khiển trực tiếp của người chơi mà có thể được gán qua sự hình thành một đội hình lính thích hợp, và khi đã đạt đủ số lượng, đơn vị đó có thể tham gia chiến đấu độc lập. Một đơn vị độc lập có thể hình thành bởi 15, 36, 72, 120 hoặc 196 binh lính cùng với sự có mặt của bộ ba đặc biệt gồm sĩ quan quân đội, lính đánh trống hiệu lệnh và lính cầm cờ hiệu. Với 3 nhóm đơn vị đơn khác nhau có thể được chuẩn bị và được sử dụng cho 3 chiến dịch tấn công chiến lược khác nhau.

Các đơn vị quân trong đội hình nếu được lệnh giữ yên trật tự sẽ được nhận thêm điểm thưởng phòng thủ cũng như cải thiện tinh thần. Kỵ binh cũng có thể tạo thành đội hình và chức năng tương tự như bên đội hình bộ binh trừ các sĩ quan và tay trống. Các nâng cấp có ảnh hưởng đến chỉ số vũ khí và phòng thủ thông qua việc nhiên cứu tại nhà lính, nhà ngựa hoặc xưởng quân khí. Học viện hoặc tháp giáo đường (dùng để nghiên cứu các loại khoa học khác nhau) cũng cần thiết để đào tạo sĩ quan và xây dựng đội hình. Có những kiểu chiến lược điều khiển một đội quân khác nhau sẽ được người chơi phát triển liên tục trong quá trình chơi game phần chơi trực tuyến.

Thành phần pháo binh trong game được chia ra làm nhiều loại, bao gồm pháo cối, đại bác, pháo đa nòng và pháo nòng ngắn, tất cả đều có chức năng được chia ra rõ ràng được sử dụng trong từng trường hợp chiến tranh, tuy vậy các vũ khí đó có thể được sử dụng cho trường hợp kế tiếp. Pháo cối thường được sử dụng cho mục tiêu phá huỷ các công trình hoặc các tàu địch từ xa, các mảnh vỡ của các toà nhà rơi xuống có thể gây thương tích hoặc giết các đơn vị lính ở gần đó, kể cả đơn vị lính đó là của người chơi. Đại bác chính là đơn vị chủ lực của lực lượng pháo binh trong Cossacks nhờ có tầm bắn tốt (có thể được cải thiện với những nghiên cứu tương ứng) và hỏa lực mạnh nhưng không đủ sức phá tan một loạt công trình, đặc biệt là sau khi nghiên cứu ra cách nâng cấp công trình thêm kiên cố. Đại bác còn có thể bắn một loạt đạn chùm tiêu diệt tức thì một nhóm lính địch ở tầm ngắn trong khi một khẩu pháo đa nòng (phải được nghiên cứu tại học viện và không phải phe nào cũng có sẵn) cũng có chức năng tương tự nhưng khả năng nạp đạn nhanh hơn đại bác. Pháo nòng ngắn thì tầm bắn ngắn nhất nhưng lại có hỏa lực mạnh nhất. Chúng bắn theo kiểu hình vòng cung đến mức nguyên cả một hàng quân cũng khó mà chặn nổi và có thể đi đứt một nửa đội hình, với khả pháo kích quân lính và công trình khá tốt nhưng lại có nhược điểm rất dễ bị tập kích nếu không có lính bảo vệ theo cùng. Các đơn vị pháo binh rất dễ bị quân đối phương bắt được và chuyển quyền sở hữu như nông dân. Những nâng cấp chính yếu cho pháo binh thường là mở rộng tầm bắn, độ chính xác và thời gian và chi phí xây dựng. 
Người chơi cũng có thể xây dựng cho mình những tàu chiến đấu trên nước, từ những xưởng đóng tàu, có nhiều loại tàu thuyền đặc trưng của thời đại cô-dắc như tàu khu trục, tàu galley hay một tàu frigate thế kỷ 18. Việc được phép xây những thuyền nào cũng phụ thuộc vào hình ảnh nhân chứng của lịch sử. như là quân Thổ Nhĩ Kỳ có thể tạo ra những thuyền ba cột buồm mà có kỹ thuật chiến thuật mạnh như tàu khu trục của các quốc gia khác, bên cạnh đó cũng có những loại chiến hạm lớn để thống trị hải quân và loại phà dùng để chuyên chở binh lính vượt biển đổ bộ tấn công. Ngoài ra các loại tàu thuyền lớn hơn đều cần đến vàng hoặc tiền bảo dưỡng nếu người chơi không chu cấp đầy đủ hoặc để cạn kiệt nguồn tài nguyên thì thủy thủ đoàn tàu sẽ nổi loạn chống lại chính người chơi. 
Các đơn vị lính bắn súng như ngự lâm quân và lính hỏa mai phải tốn thời gian nạp đạn sau một loạt đạn bắn ra và rất yếu khi cận chiến. Chúng cũng cần một khoảng cách hợp lý để có thể bắn vào các mục tiêu và thường sẽ rút lui ngược trở lại để có được khoảng cách cần thiết. Các loại lính súng có những tầm bắn khác nhau trong khi kị binh cầm súng gây sát thương nhiều hơn so với kị binh chính quy. Các nâng cấp quan trọng được thực hiện nhằm nâng cao mức độ sát thương và những nâng cấp nhất định sẽ giảm một nửa chi phí sản xuất lính bắn súng.

Loại lính ném lựu đạn có thể phá hủy các công trình cũng như giao chiến với quân địch bằng cả cận chiến và tấn công tầm xa. Những công trình quân sự (ví dụ như nhà lính và nhà ngựa) chỉ bị phá hủy bởi pháo binh và lính ném lựu đạn trong khi các công trình dân sự có thể chiếm theo cách thông thường bởi bất cứ loại lính nào. 

"Cossacks:European Wars" được phát triển tại Ukraina bởi GSC Game World. Trò chơi được ghi nhận về chất lượng nghệ thuật và đồ họa tuyệt vời, nhất là các hiệu ứng đặc biệt đã từng được mô tả là "không ai sánh kịp". Một thành quả đáng chú ý khác là cây công nghệ có tới hơn 300 nâng cấp khác nhau. 
Mong muốn làm game "Cossacks" được bắt đầu vào năm 1997, khi "Age of Empires" được phát hành và phát triển bắt đầu vào năm 1998. Thế kỷ 17-18 được chọn bởi vì việc tiếp tục rõ ràng nhất của "Age of Empires" sẽ là châu Âu thời Trung Cổ và "Cossacks" sẽ là người kế thừa hợp lý vào thời kỳ tiếp theo chứ không phải là một đối thủ cạnh tranh. Lúc đầu, "Cossacks" được cho là nói về cuộc đối đầu ở Ukraina và Nga và những phe phái gói gọn lại chỉ có: Ukraina, Nga, châu Âu và Thổ Nhĩ Kỳ. Trò chơi sẽ được bán tại thị trường trong nước. Tại hội chợ triển lãm MILIA tại Cannes, nhà phát triển đã tung ra một bản demo của "Cossacks", ngay lập tức nó nhận được sự đánh giá khá tốt từ những người có uy tín liên kết với các nhà sáng tạo và phát hành trò chơi máy tính, điều này đã dẫn tới việc hãng quyết định gia tăng số lượng các phe phái lên tới 16 nước và phân phối ra thị trường toàn cầu thay vì nội địa. Để có thể chơi trên bản đồ chứa hàng nghìn đơn vị với đồ họa 2D đặc sắc. 
Số lượng nhân viên phát triển "Cossacks" đã tăng từ 4 người năm 1998 lên đến 12 người năm 2000, khi dự án đi vào chặng đường kết thúc. Ở các giai đoạn khác nhau của sản phẩm, tác giả của những bản đồ và người thử nghiệm đều tham gia vào quá trình phát triển game. Vào tháng 3 năm 2001, "Cossacks: European Wars" đã xuất hiện trong các cửa hàng game. Trò chơi được tái phát hành vào năm 2011 trên nền tảng Steam cùng với phần tiếp theo "Cossacks II".

"The Art of War" là bản mở rộng độc lập đầu tiên. Giống như phiên bản "Cossacks" đầu tiên, game lấy bối cảnh vào thế kỷ 17 và 18, với số lượng quân mà người chơi điều khiển lên đến 8000 quân. "Cossacks: Art of War" bổ sung thêm 5 chiến dịch mới, 2 quốc gia mới (cụ thể là Đan Mạch và Bavaria), công cụ tạo màn và 16 bản đồ lớn hơn với các loại địa hình mới. Cả hai quốc gia mới đều có loại lính hỏa mai thế kỷ 18 với các thuộc tính khác nhau. 
"Back to War" là bản mở rộng độc lập thứ hai thêm vào nhiều chức năng, đơn vị, trận chiến cũng như nhiều lệnh điều khiển mới so với phiên bản trước. "Cossacks: Back to War" bổ sung thêm hai phe mới (Thụy Sĩ và Hungary) nâng tổng số quốc gia lên tới 20. Trong lịch sử, hai quốc gia mới này đã từng tiến hành nhiều cuộc chiến tranh vào khoảng thế kỷ 15 và lan rộng toàn châu Âu với đội quân chủ lực là ngự lâm quân.

"Back to War" còn có thêm những đơn vị mới như đơn vị lạc đà Bedouin của Algeria và Thổ Nhĩ Kỳ; đại bác cổ điển đầu thế kỷ 17 và đại bác Ottoman, loại vũ khí do người Thổ thời Đế quốc Ottoman sáng chế. Ngoài ra, mỗi quốc gia cũng được bổ sung những đơn vị mới khác. Đáng chú ý nhất là loại lính bắn súng của Algeria là Bashhi Bozouk, một đơn vị có khả năng chống lại hỏa lực của loại pháo đa nòng. Bên cạnh đó, game còn bổ sung thêm những lệnh, chức năng hỗ trợ cho người chơi trong việc điều khiển các đơn vị quân.

Với 100 màn mới cho chế độ chơi đơn cùng bốn mức độ khó khác nhau, game còn được thiết kế với bản đồ chiến trường rộng gấp nhiều lần, cho phép một lúc đến 7 người chơi qua mạng LAN hay trực tuyến với tổng số đơn vị tham chiến có thể lên tới 8.000 quân. Game còn thêm vào một số đơn vị mới cho các phe khác nhau, các loại pháo mới và làm thay đổi một số thông số như thời gian xây dựng, nâng cấp và chi phí xây dựng cùng chức năng Virtual Camera Records giúp người chơi xem lại hình ảnh cuối cùng của trận chiến. 
Ngày 31 tháng 10 năm 2002, GSC Game World cho phát hành một gói nội dung tải về (DLC) cho "Cossacks: Back to War" với tên gọi "Campaign Expansion". DLC này chứa bốn chiến dịch chơi đơn từ phiên bản gốc "Cossacks: European Wars" và năm từ "The Art of War": chín chiến dịch với 63 nhiệm vụ mang tính thử thách cao độ. 
Những nhà phê bình thường ca ngợi các chi tiết và độ chính xác trong suốt quá trình chơi và cảm thấy các đoạn phim cắt cảnh và video mở trông rất ấn tượng. Một đánh giá của GameSpot đã có lưu ý làm thế nào mà trò chơi tuân theo công thức truyền thống của thể loại RTS, phô bày những tương đồng đáng kể với "Age of Empires II" nhưng đa dạng về chủng loại các phe phái và các đơn vị quân đội được thêm vào lối chơi. Một kết luận khác là một trong số những kịch bản lớn hơn có thể khá khó khăn do phải quản lý nhiều nguồn tài nguyên và một đội quân chiến đấu đồ sộ. Một đánh giá trong Tạp chí ESC mô tả game như một trò chơi phức tạp với rất nhiều lần nhấp chuột và trí tuệ nhân tạo của đối thủ máy quá nhanh.

Một bài nhận xét do nhân viên IGN viết kết luận rằng chiều sâu của trò chơi, tiềm năng và sứt hút lâu dài là điểm mạnh của nó nhưng quyết định thiết kế tệ hại đã làm đến giảm giá trị của lối chơi. Họ cũng nghĩ rằng trí tuệ nhân tạo cũng tồi như vậy, như việc thay đổi khả năng phòng thủ của quân họ tạo ra kết quả là sự mất cân bằng đáng kể. PC Zone có đánh giá và mô tả đồ họa của trò chơi như chi tiết và ấn tượng và nhất là rất thích tính chính xác về mặt lịch sử, đơn vị và cảnh quan 3D đều chuyển động trơn tru. 
