Lanh tho nay la Cameroon co nguoi dinh cu dau tien tu thoi dai do da moi. Cac cu dan sinh song lien tuc lau nhat la cac nhom nguoi nhu Baka (mot nhom nguoi Pygmy). Tu day, cac cuoc di cu cua nguoi Bantu den phia dong, phia nam, va trung bo chau Phi duoc cho la bat dau khoang 2.000 nam truoc. Van hoa Sao xuat hien quanh ho Tchad vao khoang nam 500 CN va bi Kanem thay the, quoc gia ke thua cua Kanem la Bornu. Cac vuong quoc, tu bang xuat hien tai phia tay.Cac thuy thu nguoi Bo Dao Nha den bo bien khu vuc vao nam 1472, ho nhan thay co nhieu tom ma Lepidophthalmus turneranus tren song Wouri va dat ten cho song la Rio dos Camaroes (song Tom), ten goi nay tro thanh Cameroon trong tieng Anh. Trong vai the ky sau, nguoi chau Au quan tam den mau dich chinh quy hoa voi cac cu dan duyen hai, va cac nha truyen giao Ki-to mo rong vao noi dia. Vao dau the ky XIX, Modibo Adama lanh dao cac quan nhan nguoi Fula trong mot thanh chien o phia bac chong lai cac dan toc phi Hoi giao va cuc bo Hoi giao va thiet lap nen Tu truong quoc Adamawa. Viec dinh cu nhung nguoi chay tron quan Fula tao ra mot su tai phan bo nhan khau lon. Phan phia bac cua Cameroon la mot phan quan trong trong mang luoi buon ban no le.De quoc Duc tuyen bo chu quyen doi voi lanh tho voi dia vi la thuoc dia Kamerun vao nam 1884 va bat dau thuc day binh dinh vung noi dia. Ho de xuong cac ke hoach nham cai tien co so ha tang cua thuoc dia, dua tren mot he thong lao dong cuong bach khac nghiet. Voi viec Duc chien bai trong Chien tranh the gioi thu nhat, Kamerun tro thanh mot lanh tho uy thac cua Hoi Quoc Lien, va duoc phan chia thanh Cameroun thuoc Phap va cac lanh tho Cameroon thuoc Anh vao nam 1919. Phap tich hop kinh te Cameroun vao kinh te Phap va cai tien co so ha tang voi cac dau tu tu ban, cong nhan lanh nghe, va tiep tuc duy tri lao dong cuong bach.Nguoi Anh quan ly cac lanh tho Cameroon cua ho tu Nigeria, nguoi dia phuong than phien rang viec nay khien ho bi sao lang khi la mot "thuoc dia cua mot thuoc dia". Cac cong nhan nhap cu nguoi Nigeria do xo den Nam Cameroon, ket thuc tinh trang lao dong cuong bach song khien nhan dan ban dia gian du. Trach nhiem uy thac cua Hoi Quoc Lien duoc chuyen doi sang trach nhiem uy tri cua Lien Hop Quoc vao nam 1946, va doc lap tro thanh mot van de cap bach tai Cameroun thuoc Phap. Phap cam chinh dang cap tien nhat la Lien minh Nhan dan Cameroun (UPC), vao nam 1955. Hanh dong nay thuc day mot cuoc chien du kich keo dai va vu am sat thu linh dang la Ruben Um Nyobe. Tai cac lanh tho Cameroon thuoc Anh, van de la thong nhat voi Cameroun thuoc Phap hay gia nhap Nigeria.Ngay 1 thang 1 nam 1960, Cameroun thuoc Phap gianh duoc doc lap tu Phap, nam duoi quyen Tong thong Ahmadou Ahidjo. Den ngay 1 thang 10 nam 1961, Nam Cameroon thuoc Anh cu hop nhat voi Cameroun thuoc Phap cu de hinh thanh Cong hoa Lien bang Cameroon. Ahmadou Ahidjo su dung cuoc chien dang dien ra voi UPC de tap trung quyen luc ve tong thong, song dieu nay van tiep tuc sau khi UPC bi dan ap vao nam 1971.Ahmadou Ahidjo la thanh vien cua Lien minh Dan toc Cameroon (CNU), to chuc nay tro thanh chinh dang hop phap duy nhat vao ngay 1 thang 10 nam 1966 va den nam 1972, he thong chinh phu theo the thuc lien bang bi bai bo de hinh thanh Cong hoa Thong nhat Cameroon, voi thu do la Yaounde. Ahmadou Ahidjo theo duoi mot chinh sach kinh te tu do chu nghia ke hoach, uu tien cac cay trong kinh te va khai thac dau mo. Chinh phu su dung loi nhuan tu dau mo de tao nen du tru tien mat quoc gia, chi tra cho nong dan, va cung cap tai chinh cho cac du an lon ve phat trien; tuy nhien, nhieu sang kien that bai do Ahmadou Ahidjo bo nhiem cac dong minh khong du trinh do cua ong lam nguoi chi dao chung.Ahmadou Ahidjo tu chuc vao ngay 4 thang 11 nam 1982 va giao lai quyen luc cho Paul Biya. Tuy nhien, Ahmadou Ahidjo duy tri quyen kiem soat CNU va co gang nham dieu hanh quoc gia trong hau truong. Paul Biya va cac dong minh cua nguoi nay sau do buoc Ahmadou Ahidjo phai tu chuc, Paul Biya bat dau thoi ky quan ly quoc gia cua minh voi viec chuyen doi huong den mot chinh phu dan chu hon, song mot dao chinh bat thanh khien ong lai huong sang phong cach lanh dao cua nguoi tien nhiem.Mot khung hoang kinh te dien ra tai Cameroon tu giua thap nien 1980 den cuoi thap nien 1990, bat nguon tu tinh hinh kinh te quoc te, han han, gia dau tho suy giam, va nhieu nam tham nhung, quan ly yeu kem, va nham dung than tin. Cameroon chuyen sang nhan vien tro nuoc ngoai, cat giam chi tieu cong, va tu huu hoa cong nghiep. Thang 12 nam 1990, Cameroon chuyen sang chinh tri da dang, tu do co cac nhom tu nhung khu vuc Cameroon tung thuoc Anh doi hoi quyen tu tri lon hon, va Hoi dong Dan toc Nam Cameroons thi chu truong ly khai hoan toan de tro thanh nuoc Cong hoa Ambazonia.
Lãnh thổ nay là Cameroon có người định cư đầu tiên từ thời đại đồ đá mới. Các cư dân sinh sống liên tục lâu nhất là các nhóm người như Baka (một nhóm người Pygmy). Từ đây, các cuộc di cư của người Bantu đến phía đông, phía nam, và trung bộ châu Phi được cho là bắt đầu khoảng 2.000 năm trước. Văn hóa Sao xuất hiện quanh hồ Tchad vào khoảng năm 500 CN và bị Kanem thay thế, quốc gia kế thừa của Kanem là Bornu. Các vương quốc, tù bang xuất hiện tại phía tây.Các thủy thủ người Bồ Đào Nha đến bờ biển khu vực vào năm 1472, họ nhận thấy có nhiều tôm ma Lepidophthalmus turneranus trên sông Wouri và đặt tên cho sông là Rio dos Camarões (sông Tôm), tên gọi này trở thành Cameroon trong tiếng Anh. Trong vài thế kỷ sau, người châu Âu quan tâm đến mậu dịch chính quy hóa với các cư dân duyên hải, và các nhà truyền giáo Ki-tô mở rộng vào nội địa. Vào đầu thế kỷ XIX, Modibo Adama lãnh đạo các quân nhân người Fula trong một thánh chiến ở phía bắc chống lại các dân tộc phi Hồi giáo và cục bộ Hồi giáo và thiết lập nên Tù trưởng quốc Adamawa. Việc định cư những người chạy trốn quân Fula tạo ra một sự tái phân bổ nhân khẩu lớn. Phần phía bắc của Cameroon là một phần quan trọng trong mạng lưới buôn bán nô lệ.Đế quốc Đức tuyên bố chủ quyền đối với lãnh thổ với địa vị là thuộc địa Kamerun vào năm 1884 và bắt đầu thúc đẩy bình định vùng nội địa. Họ đề xướng các kế hoạch nhằm cải tiến cơ sở hạ tầng của thuộc địa, dựa trên một hệ thống lao động cưỡng bách khắc nghiệt. Với việc Đức chiến bại trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, Kamerun trở thành một lãnh thổ ủy thác của Hội Quốc Liên, và được phân chia thành Cameroun thuộc Pháp và các lãnh thổ Cameroon thuộc Anh vào năm 1919. Pháp tích hợp kinh tế Cameroun vào kinh tế Pháp và cải tiến cơ sở hạ tầng với các đầu tư tư bản, công nhân lành nghề, và tiếp tục duy trì lao động cưỡng bách.Người Anh quản lý các lãnh thổ Cameroon của họ từ Nigeria, người địa phương than phiền rằng việc này khiến họ bị sao lãng khi là một "thuộc địa của một thuộc địa". Các công nhân nhập cư người Nigeria đổ xô đến Nam Cameroon, kết thúc tình trạng lao động cưỡng bách song khiến nhân dân bản địa giận dữ. Trách nhiệm ủy thác của Hội Quốc Liên được chuyển đổi sang trách nhiệm ủy trị của Liên Hợp Quốc vào năm 1946, và độc lập trở thành một vấn đề cấp bách tại Cameroun thuộc Pháp. Pháp cấm chính đảng cấp tiến nhất là Liên minh Nhân dân Cameroun (UPC), vào năm 1955. Hành động này thúc đẩy một cuộc chiến du kích kéo dài và vụ ám sát thủ lĩnh đảng là Ruben Um Nyobé. Tại các lãnh thổ Cameroon thuộc Anh, vấn đề là thống nhất với Cameroun thuộc Pháp hay gia nhập Nigeria.Ngày 1 tháng 1 năm 1960, Cameroun thuộc Pháp giành được độc lập từ Pháp, nằm dưới quyền Tổng thống Ahmadou Ahidjo. Đến ngày 1 tháng 10 năm 1961, Nam Cameroon thuộc Anh cũ hợp nhất với Cameroun thuộc Pháp cũ để hình thành Cộng hòa Liên bang Cameroon. Ahmadou Ahidjo sử dụng cuộc chiến đang diễn ra với UPC để tập trung quyền lực về tổng thống, song điều này vẫn tiếp tục sau khi UPC bị đàn áp vào năm 1971.Ahmadou Ahidjo là thành viên của Liên minh Dân tộc Cameroon (CNU), tổ chức này trở thành chính đảng hợp pháp duy nhất vào ngày 1 tháng 10 năm 1966 và đến năm 1972, hệ thống chính phủ theo thể thức liên bang bị bãi bỏ để hình thành Cộng hòa Thống nhất Cameroon, với thủ đô là Yaoundé. Ahmadou Ahidjo theo đuổi một chính sách kinh tế tự do chủ nghĩa kế hoạch, ưu tiên các cây trồng kinh tế và khai thác dầu mỏ. Chính phủ sử dụng lợi nhuận từ dầu mỏ để tạo nên dự trữ tiền mặt quốc gia, chi trả cho nông dân, và cung cấp tài chính cho các dự án lớn về phát triển; tuy nhiên, nhiều sáng kiến thất bại do Ahmadou Ahidjo bổ nhiệm các đồng minh không đủ trình độ của ông làm người chỉ đạo chúng.Ahmadou Ahidjo từ chức vào ngày 4 tháng 11 năm 1982 và giao lại quyền lực cho Paul Biya. Tuy nhiên, Ahmadou Ahidjo duy trì quyền kiểm soát CNU và cố gắng nhằm điều hành quốc gia trong hậu trường. Paul Biya và các đồng minh của người này sau đó buộc Ahmadou Ahidjo phải từ chức, Paul Biya bắt đầu thời kỳ quản lý quốc gia của mình với việc chuyển đổi hướng đến một chính phủ dân chủ hơn, song một đảo chính bất thành khiến ông lại hướng sang phong cách lãnh đạo của người tiền nhiệm.Một khủng hoảng kinh tế diễn ra tại Cameroon từ giữa thập niên 1980 đến cuối thập niên 1990, bắt nguồn từ tình hình kinh tế quốc tế, hạn hán, giá dầu thô suy giảm, và nhiều năm tham nhũng, quản lý yếu kém, và nhậm dụng thân tín. Cameroon chuyển sang nhận viện trợ nước ngoài, cắt giảm chi tiêu công, và tư hữu hóa công nghiệp. Tháng 12 năm 1990, Cameroon chuyển sang chính trị đa đảng, từ đó có các nhóm từ những khu vực Cameroon từng thuộc Anh đòi hỏi quyền tự trị lớn hơn, và Hội đồng Dân tộc Nam Cameroons thì chủ trương ly khai hoàn toàn để trở thành nước Cộng hòa Ambazonia.
<s> [INST] Bạn là một trợ lí Tiếng Việt nhiệt tình và trung thực. Hãy luôn trả lời một cách hữu ích nhất có thể, đồng thời giữ an toàn. Câu trả lời của bạn không nên chứa bất kỳ nội dung gây hại, phân biệt chủng tộc, phân biệt giới tính, độc hại, nguy hiểm hoặc bất hợp pháp nào. Hãy đảm bảo rằng các câu trả lời của bạn không có thiên kiến xã hội và mang tính tích cực. Nếu một câu hỏi không có ý nghĩa hoặc không hợp lý về mặt thông tin, hãy giải thích tại sao thay vì trả lời một điều gì đó không chính xác. Nếu bạn không biết câu trả lời cho một câu hỏi, hãy trả lời là bạn không biết và vui lòng không chia sẻ thông tin sai lệch. Hãy thêm dấu Tiếng Việt cho câu văn sau: Lanh tho nay la Cameroon co nguoi dinh cu dau tien tu thoi dai do da moi. Cac cu dan sinh song lien tuc lau nhat la cac nhom nguoi nhu Baka (mot nhom nguoi Pygmy). Tu day, cac cuoc di cu cua nguoi Bantu den phia dong, phia nam, va trung bo chau Phi duoc cho la bat dau khoang 2.000 nam truoc. Van hoa Sao xuat hien quanh ho Tchad vao khoang nam 500 CN va bi Kanem thay the, quoc gia ke thua cua Kanem la Bornu. Cac vuong quoc, tu bang xuat hien tai phia tay.Cac thuy thu nguoi Bo Dao Nha den bo bien khu vuc vao nam 1472, ho nhan thay co nhieu tom ma Lepidophthalmus turneranus tren song Wouri va dat ten cho song la Rio dos Camaroes (song Tom), ten goi nay tro thanh Cameroon trong tieng Anh. Trong vai the ky sau, nguoi chau Au quan tam den mau dich chinh quy hoa voi cac cu dan duyen hai, va cac nha truyen giao Ki-to mo rong vao noi dia. Vao dau the ky XIX, Modibo Adama lanh dao cac quan nhan nguoi Fula trong mot thanh chien o phia bac chong lai cac dan toc phi Hoi giao va cuc bo Hoi giao va thiet lap nen Tu truong quoc Adamawa. Viec dinh cu nhung nguoi chay tron quan Fula tao ra mot su tai phan bo nhan khau lon. Phan phia bac cua Cameroon la mot phan quan trong trong mang luoi buon ban no le.De quoc Duc tuyen bo chu quyen doi voi lanh tho voi dia vi la thuoc dia Kamerun vao nam 1884 va bat dau thuc day binh dinh vung noi dia. Ho de xuong cac ke hoach nham cai tien co so ha tang cua thuoc dia, dua tren mot he thong lao dong cuong bach khac nghiet. Voi viec Duc chien bai trong Chien tranh the gioi thu nhat, Kamerun tro thanh mot lanh tho uy thac cua Hoi Quoc Lien, va duoc phan chia thanh Cameroun thuoc Phap va cac lanh tho Cameroon thuoc Anh vao nam 1919. Phap tich hop kinh te Cameroun vao kinh te Phap va cai tien co so ha tang voi cac dau tu tu ban, cong nhan lanh nghe, va tiep tuc duy tri lao dong cuong bach.Nguoi Anh quan ly cac lanh tho Cameroon cua ho tu Nigeria, nguoi dia phuong than phien rang viec nay khien ho bi sao lang khi la mot "thuoc dia cua mot thuoc dia". Cac cong nhan nhap cu nguoi Nigeria do xo den Nam Cameroon, ket thuc tinh trang lao dong cuong bach song khien nhan dan ban dia gian du. Trach nhiem uy thac cua Hoi Quoc Lien duoc chuyen doi sang trach nhiem uy tri cua Lien Hop Quoc vao nam 1946, va doc lap tro thanh mot van de cap bach tai Cameroun thuoc Phap. Phap cam chinh dang cap tien nhat la Lien minh Nhan dan Cameroun (UPC), vao nam 1955. Hanh dong nay thuc day mot cuoc chien du kich keo dai va vu am sat thu linh dang la Ruben Um Nyobe. Tai cac lanh tho Cameroon thuoc Anh, van de la thong nhat voi Cameroun thuoc Phap hay gia nhap Nigeria.Ngay 1 thang 1 nam 1960, Cameroun thuoc Phap gianh duoc doc lap tu Phap, nam duoi quyen Tong thong Ahmadou Ahidjo. Den ngay 1 thang 10 nam 1961, Nam Cameroon thuoc Anh cu hop nhat voi Cameroun thuoc Phap cu de hinh thanh Cong hoa Lien bang Cameroon. Ahmadou Ahidjo su dung cuoc chien dang dien ra voi UPC de tap trung quyen luc ve tong thong, song dieu nay van tiep tuc sau khi UPC bi dan ap vao nam 1971.Ahmadou Ahidjo la thanh vien cua Lien minh Dan toc Cameroon (CNU), to chuc nay tro thanh chinh dang hop phap duy nhat vao ngay 1 thang 10 nam 1966 va den nam 1972, he thong chinh phu theo the thuc lien bang bi bai bo de hinh thanh Cong hoa Thong nhat Cameroon, voi thu do la Yaounde. Ahmadou Ahidjo theo duoi mot chinh sach kinh te tu do chu nghia ke hoach, uu tien cac cay trong kinh te va khai thac dau mo. Chinh phu su dung loi nhuan tu dau mo de tao nen du tru tien mat quoc gia, chi tra cho nong dan, va cung cap tai chinh cho cac du an lon ve phat trien; tuy nhien, nhieu sang kien that bai do Ahmadou Ahidjo bo nhiem cac dong minh khong du trinh do cua ong lam nguoi chi dao chung.Ahmadou Ahidjo tu chuc vao ngay 4 thang 11 nam 1982 va giao lai quyen luc cho Paul Biya. Tuy nhien, Ahmadou Ahidjo duy tri quyen kiem soat CNU va co gang nham dieu hanh quoc gia trong hau truong. Paul Biya va cac dong minh cua nguoi nay sau do buoc Ahmadou Ahidjo phai tu chuc, Paul Biya bat dau thoi ky quan ly quoc gia cua minh voi viec chuyen doi huong den mot chinh phu dan chu hon, song mot dao chinh bat thanh khien ong lai huong sang phong cach lanh dao cua nguoi tien nhiem.Mot khung hoang kinh te dien ra tai Cameroon tu giua thap nien 1980 den cuoi thap nien 1990, bat nguon tu tinh hinh kinh te quoc te, han han, gia dau tho suy giam, va nhieu nam tham nhung, quan ly yeu kem, va nham dung than tin. Cameroon chuyen sang nhan vien tro nuoc ngoai, cat giam chi tieu cong, va tu huu hoa cong nghiep. Thang 12 nam 1990, Cameroon chuyen sang chinh tri da dang, tu do co cac nhom tu nhung khu vuc Cameroon tung thuoc Anh doi hoi quyen tu tri lon hon, va Hoi dong Dan toc Nam Cameroons thi chu truong ly khai hoan toan de tro thanh nuoc Cong hoa Ambazonia. [/INST] Lãnh thổ nay là Cameroon có người định cư đầu tiên từ thời đại đồ đá mới. Các cư dân sinh sống liên tục lâu nhất là các nhóm người như Baka (một nhóm người Pygmy). Từ đây, các cuộc di cư của người Bantu đến phía đông, phía nam, và trung bộ châu Phi được cho là bắt đầu khoảng 2.000 năm trước. Văn hóa Sao xuất hiện quanh hồ Tchad vào khoảng năm 500 CN và bị Kanem thay thế, quốc gia kế thừa của Kanem là Bornu. Các vương quốc, tù bang xuất hiện tại phía tây.Các thủy thủ người Bồ Đào Nha đến bờ biển khu vực vào năm 1472, họ nhận thấy có nhiều tôm ma Lepidophthalmus turneranus trên sông Wouri và đặt tên cho sông là Rio dos Camarões (sông Tôm), tên gọi này trở thành Cameroon trong tiếng Anh. Trong vài thế kỷ sau, người châu Âu quan tâm đến mậu dịch chính quy hóa với các cư dân duyên hải, và các nhà truyền giáo Ki-tô mở rộng vào nội địa. Vào đầu thế kỷ XIX, Modibo Adama lãnh đạo các quân nhân người Fula trong một thánh chiến ở phía bắc chống lại các dân tộc phi Hồi giáo và cục bộ Hồi giáo và thiết lập nên Tù trưởng quốc Adamawa. Việc định cư những người chạy trốn quân Fula tạo ra một sự tái phân bổ nhân khẩu lớn. Phần phía bắc của Cameroon là một phần quan trọng trong mạng lưới buôn bán nô lệ.Đế quốc Đức tuyên bố chủ quyền đối với lãnh thổ với địa vị là thuộc địa Kamerun vào năm 1884 và bắt đầu thúc đẩy bình định vùng nội địa. Họ đề xướng các kế hoạch nhằm cải tiến cơ sở hạ tầng của thuộc địa, dựa trên một hệ thống lao động cưỡng bách khắc nghiệt. Với việc Đức chiến bại trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, Kamerun trở thành một lãnh thổ ủy thác của Hội Quốc Liên, và được phân chia thành Cameroun thuộc Pháp và các lãnh thổ Cameroon thuộc Anh vào năm 1919. Pháp tích hợp kinh tế Cameroun vào kinh tế Pháp và cải tiến cơ sở hạ tầng với các đầu tư tư bản, công nhân lành nghề, và tiếp tục duy trì lao động cưỡng bách.Người Anh quản lý các lãnh thổ Cameroon của họ từ Nigeria, người địa phương than phiền rằng việc này khiến họ bị sao lãng khi là một "thuộc địa của một thuộc địa". Các công nhân nhập cư người Nigeria đổ xô đến Nam Cameroon, kết thúc tình trạng lao động cưỡng bách song khiến nhân dân bản địa giận dữ. Trách nhiệm ủy thác của Hội Quốc Liên được chuyển đổi sang trách nhiệm ủy trị của Liên Hợp Quốc vào năm 1946, và độc lập trở thành một vấn đề cấp bách tại Cameroun thuộc Pháp. Pháp cấm chính đảng cấp tiến nhất là Liên minh Nhân dân Cameroun (UPC), vào năm 1955. Hành động này thúc đẩy một cuộc chiến du kích kéo dài và vụ ám sát thủ lĩnh đảng là Ruben Um Nyobé. Tại các lãnh thổ Cameroon thuộc Anh, vấn đề là thống nhất với Cameroun thuộc Pháp hay gia nhập Nigeria.Ngày 1 tháng 1 năm 1960, Cameroun thuộc Pháp giành được độc lập từ Pháp, nằm dưới quyền Tổng thống Ahmadou Ahidjo. Đến ngày 1 tháng 10 năm 1961, Nam Cameroon thuộc Anh cũ hợp nhất với Cameroun thuộc Pháp cũ để hình thành Cộng hòa Liên bang Cameroon. Ahmadou Ahidjo sử dụng cuộc chiến đang diễn ra với UPC để tập trung quyền lực về tổng thống, song điều này vẫn tiếp tục sau khi UPC bị đàn áp vào năm 1971.Ahmadou Ahidjo là thành viên của Liên minh Dân tộc Cameroon (CNU), tổ chức này trở thành chính đảng hợp pháp duy nhất vào ngày 1 tháng 10 năm 1966 và đến năm 1972, hệ thống chính phủ theo thể thức liên bang bị bãi bỏ để hình thành Cộng hòa Thống nhất Cameroon, với thủ đô là Yaoundé. Ahmadou Ahidjo theo đuổi một chính sách kinh tế tự do chủ nghĩa kế hoạch, ưu tiên các cây trồng kinh tế và khai thác dầu mỏ. Chính phủ sử dụng lợi nhuận từ dầu mỏ để tạo nên dự trữ tiền mặt quốc gia, chi trả cho nông dân, và cung cấp tài chính cho các dự án lớn về phát triển; tuy nhiên, nhiều sáng kiến thất bại do Ahmadou Ahidjo bổ nhiệm các đồng minh không đủ trình độ của ông làm người chỉ đạo chúng.Ahmadou Ahidjo từ chức vào ngày 4 tháng 11 năm 1982 và giao lại quyền lực cho Paul Biya. Tuy nhiên, Ahmadou Ahidjo duy trì quyền kiểm soát CNU và cố gắng nhằm điều hành quốc gia trong hậu trường. Paul Biya và các đồng minh của người này sau đó buộc Ahmadou Ahidjo phải từ chức, Paul Biya bắt đầu thời kỳ quản lý quốc gia của mình với việc chuyển đổi hướng đến một chính phủ dân chủ hơn, song một đảo chính bất thành khiến ông lại hướng sang phong cách lãnh đạo của người tiền nhiệm.Một khủng hoảng kinh tế diễn ra tại Cameroon từ giữa thập niên 1980 đến cuối thập niên 1990, bắt nguồn từ tình hình kinh tế quốc tế, hạn hán, giá dầu thô suy giảm, và nhiều năm tham nhũng, quản lý yếu kém, và nhậm dụng thân tín. Cameroon chuyển sang nhận viện trợ nước ngoài, cắt giảm chi tiêu công, và tư hữu hóa công nghiệp. Tháng 12 năm 1990, Cameroon chuyển sang chính trị đa đảng, từ đó có các nhóm từ những khu vực Cameroon từng thuộc Anh đòi hỏi quyền tự trị lớn hơn, và Hội đồng Dân tộc Nam Cameroons thì chủ trương ly khai hoàn toàn để trở thành nước Cộng hòa Ambazonia. </s>
<s> [INST] Hãy thêm dấu Tiếng Việt cho câu văn sau: Lanh tho nay la Cameroon co nguoi dinh cu dau tien tu thoi dai do da moi. Cac cu dan sinh song lien tuc lau nhat la cac nhom nguoi nhu Baka (mot nhom nguoi Pygmy). Tu day, cac cuoc di cu cua nguoi Bantu den phia dong, phia nam, va trung bo chau Phi duoc cho la bat dau khoang 2.000 nam truoc. Van hoa Sao xuat hien quanh ho Tchad vao khoang nam 500 CN va bi Kanem thay the, quoc gia ke thua cua Kanem la Bornu. Cac vuong quoc, tu bang xuat hien tai phia tay.Cac thuy thu nguoi Bo Dao Nha den bo bien khu vuc vao nam 1472, ho nhan thay co nhieu tom ma Lepidophthalmus turneranus tren song Wouri va dat ten cho song la Rio dos Camaroes (song Tom), ten goi nay tro thanh Cameroon trong tieng Anh. Trong vai the ky sau, nguoi chau Au quan tam den mau dich chinh quy hoa voi cac cu dan duyen hai, va cac nha truyen giao Ki-to mo rong vao noi dia. Vao dau the ky XIX, Modibo Adama lanh dao cac quan nhan nguoi Fula trong mot thanh chien o phia bac chong lai cac dan toc phi Hoi giao va cuc bo Hoi giao va thiet lap nen Tu truong quoc Adamawa. Viec dinh cu nhung nguoi chay tron quan Fula tao ra mot su tai phan bo nhan khau lon. Phan phia bac cua Cameroon la mot phan quan trong trong mang luoi buon ban no le.De quoc Duc tuyen bo chu quyen doi voi lanh tho voi dia vi la thuoc dia Kamerun vao nam 1884 va bat dau thuc day binh dinh vung noi dia. Ho de xuong cac ke hoach nham cai tien co so ha tang cua thuoc dia, dua tren mot he thong lao dong cuong bach khac nghiet. Voi viec Duc chien bai trong Chien tranh the gioi thu nhat, Kamerun tro thanh mot lanh tho uy thac cua Hoi Quoc Lien, va duoc phan chia thanh Cameroun thuoc Phap va cac lanh tho Cameroon thuoc Anh vao nam 1919. Phap tich hop kinh te Cameroun vao kinh te Phap va cai tien co so ha tang voi cac dau tu tu ban, cong nhan lanh nghe, va tiep tuc duy tri lao dong cuong bach.Nguoi Anh quan ly cac lanh tho Cameroon cua ho tu Nigeria, nguoi dia phuong than phien rang viec nay khien ho bi sao lang khi la mot "thuoc dia cua mot thuoc dia". Cac cong nhan nhap cu nguoi Nigeria do xo den Nam Cameroon, ket thuc tinh trang lao dong cuong bach song khien nhan dan ban dia gian du. Trach nhiem uy thac cua Hoi Quoc Lien duoc chuyen doi sang trach nhiem uy tri cua Lien Hop Quoc vao nam 1946, va doc lap tro thanh mot van de cap bach tai Cameroun thuoc Phap. Phap cam chinh dang cap tien nhat la Lien minh Nhan dan Cameroun (UPC), vao nam 1955. Hanh dong nay thuc day mot cuoc chien du kich keo dai va vu am sat thu linh dang la Ruben Um Nyobe. Tai cac lanh tho Cameroon thuoc Anh, van de la thong nhat voi Cameroun thuoc Phap hay gia nhap Nigeria.Ngay 1 thang 1 nam 1960, Cameroun thuoc Phap gianh duoc doc lap tu Phap, nam duoi quyen Tong thong Ahmadou Ahidjo. Den ngay 1 thang 10 nam 1961, Nam Cameroon thuoc Anh cu hop nhat voi Cameroun thuoc Phap cu de hinh thanh Cong hoa Lien bang Cameroon. Ahmadou Ahidjo su dung cuoc chien dang dien ra voi UPC de tap trung quyen luc ve tong thong, song dieu nay van tiep tuc sau khi UPC bi dan ap vao nam 1971.Ahmadou Ahidjo la thanh vien cua Lien minh Dan toc Cameroon (CNU), to chuc nay tro thanh chinh dang hop phap duy nhat vao ngay 1 thang 10 nam 1966 va den nam 1972, he thong chinh phu theo the thuc lien bang bi bai bo de hinh thanh Cong hoa Thong nhat Cameroon, voi thu do la Yaounde. Ahmadou Ahidjo theo duoi mot chinh sach kinh te tu do chu nghia ke hoach, uu tien cac cay trong kinh te va khai thac dau mo. Chinh phu su dung loi nhuan tu dau mo de tao nen du tru tien mat quoc gia, chi tra cho nong dan, va cung cap tai chinh cho cac du an lon ve phat trien; tuy nhien, nhieu sang kien that bai do Ahmadou Ahidjo bo nhiem cac dong minh khong du trinh do cua ong lam nguoi chi dao chung.Ahmadou Ahidjo tu chuc vao ngay 4 thang 11 nam 1982 va giao lai quyen luc cho Paul Biya. Tuy nhien, Ahmadou Ahidjo duy tri quyen kiem soat CNU va co gang nham dieu hanh quoc gia trong hau truong. Paul Biya va cac dong minh cua nguoi nay sau do buoc Ahmadou Ahidjo phai tu chuc, Paul Biya bat dau thoi ky quan ly quoc gia cua minh voi viec chuyen doi huong den mot chinh phu dan chu hon, song mot dao chinh bat thanh khien ong lai huong sang phong cach lanh dao cua nguoi tien nhiem.Mot khung hoang kinh te dien ra tai Cameroon tu giua thap nien 1980 den cuoi thap nien 1990, bat nguon tu tinh hinh kinh te quoc te, han han, gia dau tho suy giam, va nhieu nam tham nhung, quan ly yeu kem, va nham dung than tin. Cameroon chuyen sang nhan vien tro nuoc ngoai, cat giam chi tieu cong, va tu huu hoa cong nghiep. Thang 12 nam 1990, Cameroon chuyen sang chinh tri da dang, tu do co cac nhom tu nhung khu vuc Cameroon tung thuoc Anh doi hoi quyen tu tri lon hon, va Hoi dong Dan toc Nam Cameroons thi chu truong ly khai hoan toan de tro thanh nuoc Cong hoa Ambazonia. [/INST] Lãnh thổ nay là Cameroon có người định cư đầu tiên từ thời đại đồ đá mới. Các cư dân sinh sống liên tục lâu nhất là các nhóm người như Baka (một nhóm người Pygmy). Từ đây, các cuộc di cư của người Bantu đến phía đông, phía nam, và trung bộ châu Phi được cho là bắt đầu khoảng 2.000 năm trước. Văn hóa Sao xuất hiện quanh hồ Tchad vào khoảng năm 500 CN và bị Kanem thay thế, quốc gia kế thừa của Kanem là Bornu. Các vương quốc, tù bang xuất hiện tại phía tây.Các thủy thủ người Bồ Đào Nha đến bờ biển khu vực vào năm 1472, họ nhận thấy có nhiều tôm ma Lepidophthalmus turneranus trên sông Wouri và đặt tên cho sông là Rio dos Camarões (sông Tôm), tên gọi này trở thành Cameroon trong tiếng Anh. Trong vài thế kỷ sau, người châu Âu quan tâm đến mậu dịch chính quy hóa với các cư dân duyên hải, và các nhà truyền giáo Ki-tô mở rộng vào nội địa. Vào đầu thế kỷ XIX, Modibo Adama lãnh đạo các quân nhân người Fula trong một thánh chiến ở phía bắc chống lại các dân tộc phi Hồi giáo và cục bộ Hồi giáo và thiết lập nên Tù trưởng quốc Adamawa. Việc định cư những người chạy trốn quân Fula tạo ra một sự tái phân bổ nhân khẩu lớn. Phần phía bắc của Cameroon là một phần quan trọng trong mạng lưới buôn bán nô lệ.Đế quốc Đức tuyên bố chủ quyền đối với lãnh thổ với địa vị là thuộc địa Kamerun vào năm 1884 và bắt đầu thúc đẩy bình định vùng nội địa. Họ đề xướng các kế hoạch nhằm cải tiến cơ sở hạ tầng của thuộc địa, dựa trên một hệ thống lao động cưỡng bách khắc nghiệt. Với việc Đức chiến bại trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, Kamerun trở thành một lãnh thổ ủy thác của Hội Quốc Liên, và được phân chia thành Cameroun thuộc Pháp và các lãnh thổ Cameroon thuộc Anh vào năm 1919. Pháp tích hợp kinh tế Cameroun vào kinh tế Pháp và cải tiến cơ sở hạ tầng với các đầu tư tư bản, công nhân lành nghề, và tiếp tục duy trì lao động cưỡng bách.Người Anh quản lý các lãnh thổ Cameroon của họ từ Nigeria, người địa phương than phiền rằng việc này khiến họ bị sao lãng khi là một "thuộc địa của một thuộc địa". Các công nhân nhập cư người Nigeria đổ xô đến Nam Cameroon, kết thúc tình trạng lao động cưỡng bách song khiến nhân dân bản địa giận dữ. Trách nhiệm ủy thác của Hội Quốc Liên được chuyển đổi sang trách nhiệm ủy trị của Liên Hợp Quốc vào năm 1946, và độc lập trở thành một vấn đề cấp bách tại Cameroun thuộc Pháp. Pháp cấm chính đảng cấp tiến nhất là Liên minh Nhân dân Cameroun (UPC), vào năm 1955. Hành động này thúc đẩy một cuộc chiến du kích kéo dài và vụ ám sát thủ lĩnh đảng là Ruben Um Nyobé. Tại các lãnh thổ Cameroon thuộc Anh, vấn đề là thống nhất với Cameroun thuộc Pháp hay gia nhập Nigeria.Ngày 1 tháng 1 năm 1960, Cameroun thuộc Pháp giành được độc lập từ Pháp, nằm dưới quyền Tổng thống Ahmadou Ahidjo. Đến ngày 1 tháng 10 năm 1961, Nam Cameroon thuộc Anh cũ hợp nhất với Cameroun thuộc Pháp cũ để hình thành Cộng hòa Liên bang Cameroon. Ahmadou Ahidjo sử dụng cuộc chiến đang diễn ra với UPC để tập trung quyền lực về tổng thống, song điều này vẫn tiếp tục sau khi UPC bị đàn áp vào năm 1971.Ahmadou Ahidjo là thành viên của Liên minh Dân tộc Cameroon (CNU), tổ chức này trở thành chính đảng hợp pháp duy nhất vào ngày 1 tháng 10 năm 1966 và đến năm 1972, hệ thống chính phủ theo thể thức liên bang bị bãi bỏ để hình thành Cộng hòa Thống nhất Cameroon, với thủ đô là Yaoundé. Ahmadou Ahidjo theo đuổi một chính sách kinh tế tự do chủ nghĩa kế hoạch, ưu tiên các cây trồng kinh tế và khai thác dầu mỏ. Chính phủ sử dụng lợi nhuận từ dầu mỏ để tạo nên dự trữ tiền mặt quốc gia, chi trả cho nông dân, và cung cấp tài chính cho các dự án lớn về phát triển; tuy nhiên, nhiều sáng kiến thất bại do Ahmadou Ahidjo bổ nhiệm các đồng minh không đủ trình độ của ông làm người chỉ đạo chúng.Ahmadou Ahidjo từ chức vào ngày 4 tháng 11 năm 1982 và giao lại quyền lực cho Paul Biya. Tuy nhiên, Ahmadou Ahidjo duy trì quyền kiểm soát CNU và cố gắng nhằm điều hành quốc gia trong hậu trường. Paul Biya và các đồng minh của người này sau đó buộc Ahmadou Ahidjo phải từ chức, Paul Biya bắt đầu thời kỳ quản lý quốc gia của mình với việc chuyển đổi hướng đến một chính phủ dân chủ hơn, song một đảo chính bất thành khiến ông lại hướng sang phong cách lãnh đạo của người tiền nhiệm.Một khủng hoảng kinh tế diễn ra tại Cameroon từ giữa thập niên 1980 đến cuối thập niên 1990, bắt nguồn từ tình hình kinh tế quốc tế, hạn hán, giá dầu thô suy giảm, và nhiều năm tham nhũng, quản lý yếu kém, và nhậm dụng thân tín. Cameroon chuyển sang nhận viện trợ nước ngoài, cắt giảm chi tiêu công, và tư hữu hóa công nghiệp. Tháng 12 năm 1990, Cameroon chuyển sang chính trị đa đảng, từ đó có các nhóm từ những khu vực Cameroon từng thuộc Anh đòi hỏi quyền tự trị lớn hơn, và Hội đồng Dân tộc Nam Cameroons thì chủ trương ly khai hoàn toàn để trở thành nước Cộng hòa Ambazonia. </s>