Trong cac the ki 12 va 13, chau Au chung kien su phat trien kinh te va cai tien trong phuong thuc san xuat. Cac tien bo cong nghe quan trong bao gom su phat minh ra coi xay gio, nhung chiec Dong ho co hoc dau tien, chung cat ruou bia, va pho bien viec su dung thuoc trac tinh. Kinh mat cau lom duoc phat minh khoang nam 1286 boi mot tho thu cong nguoi Y khuyet danh, co le lam viec tai hoac gan Pisa.Su phat trien cua che do quay vong ba vu trong trong trot gia tang tan dung dat dai tu nua nam trong che do hai vu truoc kia len hai phan ba thoi gian trong nam, keo theo do la nang suat tang len. Su phat trien cua cay kich thuoc lon cho phep cay xoi cac loai dat dac nang hieu qua hon, ben canh su pho bien cua vong co ngua, dan toi viec su dung ngua keo thay the cho bo. Ngua nhanh hon bo va can it co hon, nhung yeu to nay tao dieu kien thuan loi cho che do ba vu hinh thanh.Viec xay dung nhung dai giao duong va lau dai giup ky thuat xay dung tien bo, dan toi su phat trien cua kien truc da co lon. Cac cau truc phu thuoc bao gom nhung toa thi sanh, can ho, cau cong, kho thue moi. Nghe dong tau cung duoc cai tien voi viec su dung suon va van thay vi he thong duc mong tu thoi Roma co. Cac cai tien khac bao gom viec su dung buom tam giac va banh lai duoi, ca hai giup tang toc do toi da cua tau.Quan su chung kien mot su gia tang bo binh voi nhung vai tro chuyen biet. Cung voi ky binh nang van co vai tro chu chot, cac doi quan thuong co linh ban no bo binh hoac cuoi ngua, cung nhu cong binh va ky su. No da xuat hien tu hau ky Co dai, ngay cang duoc ua chuong vi chien tranh cong thanh tro thanh tran the pho bien tu the ki 10-11. Viec su dung No ngay cang nhieu trong the ki 12 va 13 dan toi viec su dung mu giap che mat, ao giap nang, cung nhu giap sat che cho ngua chien. Thuoc sung da xuat hien o chau Au giua the ki 13, va ghi nhan lan dau tien duoc su dung trong chien tranh la boi nguoi Anh trong cuoc chien chong nguoi Scotland nam 1304, mac du thuan tuy la thuoc no chu khong phai vu khi. Dai bac duoc su dung de cong thanh tu nhung nam 1320, va sung cam tay duoc su dung it nhat tu nhung nam 1360.
Trong các thế kỉ 12 và 13, châu Âu chứng kiến sự phát triển kinh tế và cải tiến trong phương thức sản xuất. Các tiến bộ công nghệ quan trọng bao gồm sự phát minh ra cối xay gió, những chiếc Đồng hồ cơ học đầu tiên, chưng cất rượu bia, và phổ biến việc sử dụng thước trắc tinh. Kính mắt cầu lõm được phát minh khoảng năm 1286 bởi một thợ thủ công người Ý khuyết danh, có lẽ làm việc tại hoặc gần Pisa.Sự phát triển của chế độ quay vòng ba vụ trong trồng trọt gia tăng tận dụng đất đai từ nửa năm trong chế độ hai vụ trước kia lên hai phần ba thời gian trong năm, kéo theo đó là năng suất tăng lên. Sự phát triển của cày kích thước lớn cho phép cày xới các loại đất đặc nặng hiệu quả hơn, bên cạnh sự phổ biến của vòng cổ ngựa, dẫn tới việc sử dụng ngựa kéo thay thế cho bò. Ngựa nhanh hơn bò và cần ít cỏ hơn, những yếu tố này tạo điều kiện thuận lợi cho chế độ ba vụ hình thành.Việc xây dựng những đại giáo đường và lâu đài giúp kỹ thuật xây dựng tiến bộ, dẫn tới sự phát triển của kiến trúc đá cỡ lớn. Các cấu trúc phụ thuộc bao gồm những tòa thị sảnh, căn hộ, cầu cống, kho thuế mới. Nghề đóng tàu cũng được cải tiến với việc sử dụng sườn và ván thay vì hệ thống đục mộng từ thời Rôma cổ. Các cải tiến khác bao gồm việc sử dụng buồm tam giác và bánh lái đuôi, cả hai giúp tăng tốc độ tối đa của tàu.Quân sự chứng kiến một sự gia tăng bộ binh với những vai trò chuyên biệt. Cùng với kỵ binh nặng vẫn có vai trò chủ chốt, các đội quân thường có lính bắn nỏ bộ binh hoặc cưỡi ngựa, cũng như công binh và kỹ sư. Nỏ đã xuất hiện từ hậu kỳ Cổ đại, ngày càng được ưa chuộng vì chiến tranh công thành trở thành trận thế phổ biến từ thế kỉ 10-11. Việc sử dụng Nỏ ngày càng nhiều trong thế kỉ 12 và 13 dẫn tới việc sử dụng mũ giáp che mặt, áo giáp nặng, cũng như giáp sắt che cho ngựa chiến. Thuốc súng đã xuất hiện ở châu Âu giữa thế kỉ 13, và ghi nhận lần đầu tiên được sử dụng trong chiến tranh là bởi người Anh trong cuộc chiến chống người Scotland năm 1304, mặc dù thuần túy là thuốc nổ chứ không phải vũ khí. Đại bác được sử dụng để công thành từ những năm 1320, và súng cầm tay được sử dụng ít nhất từ những năm 1360.
<s> [INST] Bạn là một trợ lí Tiếng Việt nhiệt tình và trung thực. Hãy luôn trả lời một cách hữu ích nhất có thể, đồng thời giữ an toàn. Câu trả lời của bạn không nên chứa bất kỳ nội dung gây hại, phân biệt chủng tộc, phân biệt giới tính, độc hại, nguy hiểm hoặc bất hợp pháp nào. Hãy đảm bảo rằng các câu trả lời của bạn không có thiên kiến xã hội và mang tính tích cực. Nếu một câu hỏi không có ý nghĩa hoặc không hợp lý về mặt thông tin, hãy giải thích tại sao thay vì trả lời một điều gì đó không chính xác. Nếu bạn không biết câu trả lời cho một câu hỏi, hãy trả lời là bạn không biết và vui lòng không chia sẻ thông tin sai lệch. Hãy thêm dấu Tiếng Việt cho câu văn sau: Trong cac the ki 12 va 13, chau Au chung kien su phat trien kinh te va cai tien trong phuong thuc san xuat. Cac tien bo cong nghe quan trong bao gom su phat minh ra coi xay gio, nhung chiec Dong ho co hoc dau tien, chung cat ruou bia, va pho bien viec su dung thuoc trac tinh. Kinh mat cau lom duoc phat minh khoang nam 1286 boi mot tho thu cong nguoi Y khuyet danh, co le lam viec tai hoac gan Pisa.Su phat trien cua che do quay vong ba vu trong trong trot gia tang tan dung dat dai tu nua nam trong che do hai vu truoc kia len hai phan ba thoi gian trong nam, keo theo do la nang suat tang len. Su phat trien cua cay kich thuoc lon cho phep cay xoi cac loai dat dac nang hieu qua hon, ben canh su pho bien cua vong co ngua, dan toi viec su dung ngua keo thay the cho bo. Ngua nhanh hon bo va can it co hon, nhung yeu to nay tao dieu kien thuan loi cho che do ba vu hinh thanh.Viec xay dung nhung dai giao duong va lau dai giup ky thuat xay dung tien bo, dan toi su phat trien cua kien truc da co lon. Cac cau truc phu thuoc bao gom nhung toa thi sanh, can ho, cau cong, kho thue moi. Nghe dong tau cung duoc cai tien voi viec su dung suon va van thay vi he thong duc mong tu thoi Roma co. Cac cai tien khac bao gom viec su dung buom tam giac va banh lai duoi, ca hai giup tang toc do toi da cua tau.Quan su chung kien mot su gia tang bo binh voi nhung vai tro chuyen biet. Cung voi ky binh nang van co vai tro chu chot, cac doi quan thuong co linh ban no bo binh hoac cuoi ngua, cung nhu cong binh va ky su. No da xuat hien tu hau ky Co dai, ngay cang duoc ua chuong vi chien tranh cong thanh tro thanh tran the pho bien tu the ki 10-11. Viec su dung No ngay cang nhieu trong the ki 12 va 13 dan toi viec su dung mu giap che mat, ao giap nang, cung nhu giap sat che cho ngua chien. Thuoc sung da xuat hien o chau Au giua the ki 13, va ghi nhan lan dau tien duoc su dung trong chien tranh la boi nguoi Anh trong cuoc chien chong nguoi Scotland nam 1304, mac du thuan tuy la thuoc no chu khong phai vu khi. Dai bac duoc su dung de cong thanh tu nhung nam 1320, va sung cam tay duoc su dung it nhat tu nhung nam 1360. [/INST] Trong các thế kỉ 12 và 13, châu Âu chứng kiến sự phát triển kinh tế và cải tiến trong phương thức sản xuất. Các tiến bộ công nghệ quan trọng bao gồm sự phát minh ra cối xay gió, những chiếc Đồng hồ cơ học đầu tiên, chưng cất rượu bia, và phổ biến việc sử dụng thước trắc tinh. Kính mắt cầu lõm được phát minh khoảng năm 1286 bởi một thợ thủ công người Ý khuyết danh, có lẽ làm việc tại hoặc gần Pisa.Sự phát triển của chế độ quay vòng ba vụ trong trồng trọt gia tăng tận dụng đất đai từ nửa năm trong chế độ hai vụ trước kia lên hai phần ba thời gian trong năm, kéo theo đó là năng suất tăng lên. Sự phát triển của cày kích thước lớn cho phép cày xới các loại đất đặc nặng hiệu quả hơn, bên cạnh sự phổ biến của vòng cổ ngựa, dẫn tới việc sử dụng ngựa kéo thay thế cho bò. Ngựa nhanh hơn bò và cần ít cỏ hơn, những yếu tố này tạo điều kiện thuận lợi cho chế độ ba vụ hình thành.Việc xây dựng những đại giáo đường và lâu đài giúp kỹ thuật xây dựng tiến bộ, dẫn tới sự phát triển của kiến trúc đá cỡ lớn. Các cấu trúc phụ thuộc bao gồm những tòa thị sảnh, căn hộ, cầu cống, kho thuế mới. Nghề đóng tàu cũng được cải tiến với việc sử dụng sườn và ván thay vì hệ thống đục mộng từ thời Rôma cổ. Các cải tiến khác bao gồm việc sử dụng buồm tam giác và bánh lái đuôi, cả hai giúp tăng tốc độ tối đa của tàu.Quân sự chứng kiến một sự gia tăng bộ binh với những vai trò chuyên biệt. Cùng với kỵ binh nặng vẫn có vai trò chủ chốt, các đội quân thường có lính bắn nỏ bộ binh hoặc cưỡi ngựa, cũng như công binh và kỹ sư. Nỏ đã xuất hiện từ hậu kỳ Cổ đại, ngày càng được ưa chuộng vì chiến tranh công thành trở thành trận thế phổ biến từ thế kỉ 10-11. Việc sử dụng Nỏ ngày càng nhiều trong thế kỉ 12 và 13 dẫn tới việc sử dụng mũ giáp che mặt, áo giáp nặng, cũng như giáp sắt che cho ngựa chiến. Thuốc súng đã xuất hiện ở châu Âu giữa thế kỉ 13, và ghi nhận lần đầu tiên được sử dụng trong chiến tranh là bởi người Anh trong cuộc chiến chống người Scotland năm 1304, mặc dù thuần túy là thuốc nổ chứ không phải vũ khí. Đại bác được sử dụng để công thành từ những năm 1320, và súng cầm tay được sử dụng ít nhất từ những năm 1360. </s>
<s> [INST] Hãy thêm dấu Tiếng Việt cho câu văn sau: Trong cac the ki 12 va 13, chau Au chung kien su phat trien kinh te va cai tien trong phuong thuc san xuat. Cac tien bo cong nghe quan trong bao gom su phat minh ra coi xay gio, nhung chiec Dong ho co hoc dau tien, chung cat ruou bia, va pho bien viec su dung thuoc trac tinh. Kinh mat cau lom duoc phat minh khoang nam 1286 boi mot tho thu cong nguoi Y khuyet danh, co le lam viec tai hoac gan Pisa.Su phat trien cua che do quay vong ba vu trong trong trot gia tang tan dung dat dai tu nua nam trong che do hai vu truoc kia len hai phan ba thoi gian trong nam, keo theo do la nang suat tang len. Su phat trien cua cay kich thuoc lon cho phep cay xoi cac loai dat dac nang hieu qua hon, ben canh su pho bien cua vong co ngua, dan toi viec su dung ngua keo thay the cho bo. Ngua nhanh hon bo va can it co hon, nhung yeu to nay tao dieu kien thuan loi cho che do ba vu hinh thanh.Viec xay dung nhung dai giao duong va lau dai giup ky thuat xay dung tien bo, dan toi su phat trien cua kien truc da co lon. Cac cau truc phu thuoc bao gom nhung toa thi sanh, can ho, cau cong, kho thue moi. Nghe dong tau cung duoc cai tien voi viec su dung suon va van thay vi he thong duc mong tu thoi Roma co. Cac cai tien khac bao gom viec su dung buom tam giac va banh lai duoi, ca hai giup tang toc do toi da cua tau.Quan su chung kien mot su gia tang bo binh voi nhung vai tro chuyen biet. Cung voi ky binh nang van co vai tro chu chot, cac doi quan thuong co linh ban no bo binh hoac cuoi ngua, cung nhu cong binh va ky su. No da xuat hien tu hau ky Co dai, ngay cang duoc ua chuong vi chien tranh cong thanh tro thanh tran the pho bien tu the ki 10-11. Viec su dung No ngay cang nhieu trong the ki 12 va 13 dan toi viec su dung mu giap che mat, ao giap nang, cung nhu giap sat che cho ngua chien. Thuoc sung da xuat hien o chau Au giua the ki 13, va ghi nhan lan dau tien duoc su dung trong chien tranh la boi nguoi Anh trong cuoc chien chong nguoi Scotland nam 1304, mac du thuan tuy la thuoc no chu khong phai vu khi. Dai bac duoc su dung de cong thanh tu nhung nam 1320, va sung cam tay duoc su dung it nhat tu nhung nam 1360. [/INST] Trong các thế kỉ 12 và 13, châu Âu chứng kiến sự phát triển kinh tế và cải tiến trong phương thức sản xuất. Các tiến bộ công nghệ quan trọng bao gồm sự phát minh ra cối xay gió, những chiếc Đồng hồ cơ học đầu tiên, chưng cất rượu bia, và phổ biến việc sử dụng thước trắc tinh. Kính mắt cầu lõm được phát minh khoảng năm 1286 bởi một thợ thủ công người Ý khuyết danh, có lẽ làm việc tại hoặc gần Pisa.Sự phát triển của chế độ quay vòng ba vụ trong trồng trọt gia tăng tận dụng đất đai từ nửa năm trong chế độ hai vụ trước kia lên hai phần ba thời gian trong năm, kéo theo đó là năng suất tăng lên. Sự phát triển của cày kích thước lớn cho phép cày xới các loại đất đặc nặng hiệu quả hơn, bên cạnh sự phổ biến của vòng cổ ngựa, dẫn tới việc sử dụng ngựa kéo thay thế cho bò. Ngựa nhanh hơn bò và cần ít cỏ hơn, những yếu tố này tạo điều kiện thuận lợi cho chế độ ba vụ hình thành.Việc xây dựng những đại giáo đường và lâu đài giúp kỹ thuật xây dựng tiến bộ, dẫn tới sự phát triển của kiến trúc đá cỡ lớn. Các cấu trúc phụ thuộc bao gồm những tòa thị sảnh, căn hộ, cầu cống, kho thuế mới. Nghề đóng tàu cũng được cải tiến với việc sử dụng sườn và ván thay vì hệ thống đục mộng từ thời Rôma cổ. Các cải tiến khác bao gồm việc sử dụng buồm tam giác và bánh lái đuôi, cả hai giúp tăng tốc độ tối đa của tàu.Quân sự chứng kiến một sự gia tăng bộ binh với những vai trò chuyên biệt. Cùng với kỵ binh nặng vẫn có vai trò chủ chốt, các đội quân thường có lính bắn nỏ bộ binh hoặc cưỡi ngựa, cũng như công binh và kỹ sư. Nỏ đã xuất hiện từ hậu kỳ Cổ đại, ngày càng được ưa chuộng vì chiến tranh công thành trở thành trận thế phổ biến từ thế kỉ 10-11. Việc sử dụng Nỏ ngày càng nhiều trong thế kỉ 12 và 13 dẫn tới việc sử dụng mũ giáp che mặt, áo giáp nặng, cũng như giáp sắt che cho ngựa chiến. Thuốc súng đã xuất hiện ở châu Âu giữa thế kỉ 13, và ghi nhận lần đầu tiên được sử dụng trong chiến tranh là bởi người Anh trong cuộc chiến chống người Scotland năm 1304, mặc dù thuần túy là thuốc nổ chứ không phải vũ khí. Đại bác được sử dụng để công thành từ những năm 1320, và súng cầm tay được sử dụng ít nhất từ những năm 1360. </s>