Den the ky I TCN, De quoc La Ma noi len thanh the luc chi phoi tai bon dia Dia Trung Hai, tro thanh trung tam lanh dao ve van hoa, chinh tri va ton giao cua van minh phuong Tay trong thoi ky co dai. Di san cua de quoc nay duoc pho bien va co the nhan thay trong luat dan su, chinh phu cong hoa, Co Doc giao va chu cai Latinh tren toan cau. Den so ky Trung co, xa hoi - chinh tri Y sup do trong qua trinh nguoi man di xam lang, song den the ky XI, nhieu thanh bang va nuoc cong hoa hang hai, chu yeu tai mien bac va mien trung Y, tro nen rat thinh vuong nho chuyen cho duong bien, thuong mai va ngan hang, dat nen tang cho tu ban chu nghia hien dai. Tuy nhien, mot phan lon mien Trung Y duy tri duoi quyen kiem soat cua Lanh tho Giao hoang, con mien Nam Y lien tuc bi cac the luc ben ngoai chinh phuc. Phuc hung bat dau tai Y va duoc truyen ba den phan con lai cua chau Au. Van hoa Y hung thinh trong thoi ky nay, san sinh cac hoc gia, nghe si va nha bac hoc noi tieng. Cac nha tham hiem nguoi Y nhu Marco Polo va Cristoforo Colombo kham pha cac tuyen duong moi den Vien Dong va Tan The gioi. Tuy vay, suc manh thuong mai va chinh tri cua Y suy yeu dang ke khi cac tuyen hang hai xuyen Dai Tay Duong va sang An Do Duong khong di qua Dia Trung Hai.Cac cuoc chien tranh Y trong the ky XV va the ky XVI khien cac thanh bang Y kiet suc. Cac quoc gia Y da suy yeu nay nhanh chong bi cac cuong quoc chau Au chinh phuc va thuoc dia hoa, nhu Phap, Tay Ban Nha va Ao. Den giua the ky XIX, noi len phong trao ung ho chu nghia dan toc Y va doc lap khoi quyen cai tri ngoai bang. Y cuoi cung thong nhat vao nam 1861, tro thanh mot dai cuong quoc sau nhieu the ky. Tu cuoi the ky XIX den dau the ky XX, Vuong quoc Y nhanh chong tien hanh cong nghiep hoa va tro thanh mot de quoc thuc dan, song chu yeu la tai mien Bac, trong khi mien Nam phan lon bi loai tru khoi qua trinh nay. Y la nuoc chien thang chinh trong Chien tranh the gioi thu nhat, song vuong quoc lam vao mot giai doan khung hoang kinh te va roi loan xa hoi, mo duong cho chu nghia doc tai phat xit noi len vao nam 1922. Y tham gia Chien tranh the gioi thu hai ben phe Truc va ket qua la that bai ve quan su, kinh te bi tan pha va noi chien. Sau chien tranh, Y bai bo che do quan chu, khoi phuc nen dan chu, dat duoc toc do phat trien kinh te nhanh chong suot mot thoi gian dai, va tro thanh mot nen kinh te tien tien voi quy mo lon du co cac giai doan nao dong ve xa hoi-chinh tri.Ngay nay, Y la mot cuong quoc co nen kinh te cong nghiep phat trien voi ky nghe tien tien, co GDP danh nghia thuc te lon thu 3 trong khu vuc dong Euro va dung hang 8 tren the gioi, thu nhap binh quan dau nguoi dung thu 25 the gioi. Quoc gia nay luon duoc xep o muc rat cao ve chi so phat trien con nguoi (HDI) va cung xep hang rat cao ve binh quan tuoi tho. Y giu vai tro noi bat trong cac van de kinh te, quan su, van hoa, nghe thuat, the thao, chinh tri va ngoai giao trong khu vuc EU va tren toan cau. Quoc gia nay la mot cuong quoc khu vuc cung nhu Dai cuong quoc tren the gioi. Y la mot thanh vien tham gia sang lap va chu dao cua Lien minh chau Au, nguoi Y la dan toc co nhieu phat minh, dong gop va thanh tich quan trong trai dai tren moi linh vuc trong suot chieu dai lich su nhan loai. Y la thanh vien cua hau het cac to chuc quoc te lon, noi bat nhu Lien Hop Quoc, NATO, OECD, Uy hoi chau Au, Hoi dong chau Au, Khu vuc Schengen, Cau lac bo Paris, OSCE, WTO, G7, G8, G20, Lien minh Dia Trung Hai,... Y so huu 55 di san the gioi UNESCO, dung dau the gioi, va la nuoc dung thu 5 toan cau ve so luong du khach nuoc ngoai ghe tham moi nam. 
Đến thế kỷ I TCN, Đế quốc La Mã nổi lên thành thế lực chi phối tại bồn địa Địa Trung Hải, trở thành trung tâm lãnh đạo về văn hoá, chính trị và tôn giáo của văn minh phương Tây trong thời kỳ cổ đại. Di sản của đế quốc này được phổ biến và có thể nhận thấy trong luật dân sự, chính phủ cộng hoà, Cơ Đốc giáo và chữ cái Latinh trên toàn cầu. Đến sơ kỳ Trung cổ, xã hội - chính trị Ý sụp đổ trong quá trình người man di xâm lăng, song đến thế kỷ XI, nhiều thành bang và nước cộng hoà hàng hải, chủ yếu tại miền bắc và miền trung Ý, trở nên rất thịnh vượng nhờ chuyên chở đường biển, thương mại và ngân hàng, đặt nền tảng cho tư bản chủ nghĩa hiện đại. Tuy nhiên, một phần lớn miền Trung Ý duy trì dưới quyền kiểm soát của Lãnh thổ Giáo hoàng, còn miền Nam Ý liên tục bị các thế lực bên ngoài chinh phục. Phục hưng bắt đầu tại Ý và được truyền bá đến phần còn lại của châu Âu. Văn hoá Ý hưng thịnh trong thời kỳ này, sản sinh các học giả, nghệ sĩ và nhà bác học nổi tiếng. Các nhà thám hiểm người Ý như Marco Polo và Cristoforo Colombo khám phá các tuyến đường mới đến Viễn Đông và Tân Thế giới. Tuy vậy, sức mạnh thương mại và chính trị của Ý suy yếu đáng kể khi các tuyến hàng hải xuyên Đại Tây Dương và sang Ấn Độ Dương không đi qua Địa Trung Hải.Các cuộc chiến tranh Ý trong thế kỷ XV và thế kỷ XVI khiến các thành bang Ý kiệt sức. Các quốc gia Ý đã suy yếu này nhanh chóng bị các cường quốc châu Âu chinh phục và thuộc địa hoá, như Pháp, Tây Ban Nha và Áo. Đến giữa thế kỷ XIX, nổi lên phong trào ủng hộ chủ nghĩa dân tộc Ý và độc lập khỏi quyền cai trị ngoại bang. Ý cuối cùng thống nhất vào năm 1861, trở thành một đại cường quốc sau nhiều thế kỷ. Từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Vương quốc Ý nhanh chóng tiến hành công nghiệp hoá và trở thành một đế quốc thực dân, song chủ yếu là tại miền Bắc, trong khi miền Nam phần lớn bị loại trừ khỏi quá trình này. Ý là nước chiến thắng chính trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, song vương quốc lâm vào một giai đoạn khủng hoảng kinh tế và rối loạn xã hội, mở đường cho chủ nghĩa độc tài phát xít nổi lên vào năm 1922. Ý tham gia Chiến tranh thế giới thứ hai bên phe Trục và kết quả là thất bại về quân sự, kinh tế bị tàn phá và nội chiến. Sau chiến tranh, Ý bãi bỏ chế độ quân chủ, khôi phục nền dân chủ, đạt được tốc độ phát triển kinh tế nhanh chóng suốt một thời gian dài, và trở thành một nền kinh tế tiên tiến với quy mô lớn dù có các giai đoạn náo động về xã hội-chính trị.Ngày nay, Ý là một cường quốc có nền kinh tế công nghiệp phát triển với kỹ nghệ tiên tiến, có GDP danh nghĩa thực tế lớn thứ 3 trong khu vực đồng Euro và đứng hạng 8 trên thế giới, thu nhập bình quân đầu người đứng thứ 25 thế giới. Quốc gia này luôn được xếp ở mức rất cao về chỉ số phát triển con người (HDI) và cũng xếp hạng rất cao về bình quân tuổi thọ. Ý giữ vai trò nổi bật trong các vấn đề kinh tế, quân sự, văn hoá, nghệ thuật, thể thao, chính trị và ngoại giao trong khu vực EU và trên toàn cầu. Quốc gia này là một cường quốc khu vực cũng như Đại cường quốc trên thế giới. Ý là một thành viên tham gia sáng lập và chủ đạo của Liên minh châu Âu, người Ý là dân tộc có nhiều phát minh, đóng góp và thành tích quan trọng trải dài trên mọi lĩnh vực trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại. Ý là thành viên của hầu hết các tổ chức quốc tế lớn, nổi bật như Liên Hợp Quốc, NATO, OECD, Ủy hội châu Âu, Hội đồng châu Âu, Khu vực Schengen, Câu lạc bộ Paris, OSCE, WTO, G7, G8, G20, Liên minh Địa Trung Hải,... Ý sở hữu 55 di sản thế giới UNESCO, đứng đầu thế giới, và là nước đứng thứ 5 toàn cầu về số lượng du khách nước ngoài ghé thăm mỗi năm. 
<s> [INST] Bạn là một trợ lí Tiếng Việt nhiệt tình và trung thực. Hãy luôn trả lời một cách hữu ích nhất có thể, đồng thời giữ an toàn. Câu trả lời của bạn không nên chứa bất kỳ nội dung gây hại, phân biệt chủng tộc, phân biệt giới tính, độc hại, nguy hiểm hoặc bất hợp pháp nào. Hãy đảm bảo rằng các câu trả lời của bạn không có thiên kiến xã hội và mang tính tích cực. Nếu một câu hỏi không có ý nghĩa hoặc không hợp lý về mặt thông tin, hãy giải thích tại sao thay vì trả lời một điều gì đó không chính xác. Nếu bạn không biết câu trả lời cho một câu hỏi, hãy trả lời là bạn không biết và vui lòng không chia sẻ thông tin sai lệch. Hãy thêm dấu Tiếng Việt cho câu văn sau: Den the ky I TCN, De quoc La Ma noi len thanh the luc chi phoi tai bon dia Dia Trung Hai, tro thanh trung tam lanh dao ve van hoa, chinh tri va ton giao cua van minh phuong Tay trong thoi ky co dai. Di san cua de quoc nay duoc pho bien va co the nhan thay trong luat dan su, chinh phu cong hoa, Co Doc giao va chu cai Latinh tren toan cau. Den so ky Trung co, xa hoi - chinh tri Y sup do trong qua trinh nguoi man di xam lang, song den the ky XI, nhieu thanh bang va nuoc cong hoa hang hai, chu yeu tai mien bac va mien trung Y, tro nen rat thinh vuong nho chuyen cho duong bien, thuong mai va ngan hang, dat nen tang cho tu ban chu nghia hien dai. Tuy nhien, mot phan lon mien Trung Y duy tri duoi quyen kiem soat cua Lanh tho Giao hoang, con mien Nam Y lien tuc bi cac the luc ben ngoai chinh phuc. Phuc hung bat dau tai Y va duoc truyen ba den phan con lai cua chau Au. Van hoa Y hung thinh trong thoi ky nay, san sinh cac hoc gia, nghe si va nha bac hoc noi tieng. Cac nha tham hiem nguoi Y nhu Marco Polo va Cristoforo Colombo kham pha cac tuyen duong moi den Vien Dong va Tan The gioi. Tuy vay, suc manh thuong mai va chinh tri cua Y suy yeu dang ke khi cac tuyen hang hai xuyen Dai Tay Duong va sang An Do Duong khong di qua Dia Trung Hai.Cac cuoc chien tranh Y trong the ky XV va the ky XVI khien cac thanh bang Y kiet suc. Cac quoc gia Y da suy yeu nay nhanh chong bi cac cuong quoc chau Au chinh phuc va thuoc dia hoa, nhu Phap, Tay Ban Nha va Ao. Den giua the ky XIX, noi len phong trao ung ho chu nghia dan toc Y va doc lap khoi quyen cai tri ngoai bang. Y cuoi cung thong nhat vao nam 1861, tro thanh mot dai cuong quoc sau nhieu the ky. Tu cuoi the ky XIX den dau the ky XX, Vuong quoc Y nhanh chong tien hanh cong nghiep hoa va tro thanh mot de quoc thuc dan, song chu yeu la tai mien Bac, trong khi mien Nam phan lon bi loai tru khoi qua trinh nay. Y la nuoc chien thang chinh trong Chien tranh the gioi thu nhat, song vuong quoc lam vao mot giai doan khung hoang kinh te va roi loan xa hoi, mo duong cho chu nghia doc tai phat xit noi len vao nam 1922. Y tham gia Chien tranh the gioi thu hai ben phe Truc va ket qua la that bai ve quan su, kinh te bi tan pha va noi chien. Sau chien tranh, Y bai bo che do quan chu, khoi phuc nen dan chu, dat duoc toc do phat trien kinh te nhanh chong suot mot thoi gian dai, va tro thanh mot nen kinh te tien tien voi quy mo lon du co cac giai doan nao dong ve xa hoi-chinh tri.Ngay nay, Y la mot cuong quoc co nen kinh te cong nghiep phat trien voi ky nghe tien tien, co GDP danh nghia thuc te lon thu 3 trong khu vuc dong Euro va dung hang 8 tren the gioi, thu nhap binh quan dau nguoi dung thu 25 the gioi. Quoc gia nay luon duoc xep o muc rat cao ve chi so phat trien con nguoi (HDI) va cung xep hang rat cao ve binh quan tuoi tho. Y giu vai tro noi bat trong cac van de kinh te, quan su, van hoa, nghe thuat, the thao, chinh tri va ngoai giao trong khu vuc EU va tren toan cau. Quoc gia nay la mot cuong quoc khu vuc cung nhu Dai cuong quoc tren the gioi. Y la mot thanh vien tham gia sang lap va chu dao cua Lien minh chau Au, nguoi Y la dan toc co nhieu phat minh, dong gop va thanh tich quan trong trai dai tren moi linh vuc trong suot chieu dai lich su nhan loai. Y la thanh vien cua hau het cac to chuc quoc te lon, noi bat nhu Lien Hop Quoc, NATO, OECD, Uy hoi chau Au, Hoi dong chau Au, Khu vuc Schengen, Cau lac bo Paris, OSCE, WTO, G7, G8, G20, Lien minh Dia Trung Hai,... Y so huu 55 di san the gioi UNESCO, dung dau the gioi, va la nuoc dung thu 5 toan cau ve so luong du khach nuoc ngoai ghe tham moi nam.  [/INST] Đến thế kỷ I TCN, Đế quốc La Mã nổi lên thành thế lực chi phối tại bồn địa Địa Trung Hải, trở thành trung tâm lãnh đạo về văn hoá, chính trị và tôn giáo của văn minh phương Tây trong thời kỳ cổ đại. Di sản của đế quốc này được phổ biến và có thể nhận thấy trong luật dân sự, chính phủ cộng hoà, Cơ Đốc giáo và chữ cái Latinh trên toàn cầu. Đến sơ kỳ Trung cổ, xã hội - chính trị Ý sụp đổ trong quá trình người man di xâm lăng, song đến thế kỷ XI, nhiều thành bang và nước cộng hoà hàng hải, chủ yếu tại miền bắc và miền trung Ý, trở nên rất thịnh vượng nhờ chuyên chở đường biển, thương mại và ngân hàng, đặt nền tảng cho tư bản chủ nghĩa hiện đại. Tuy nhiên, một phần lớn miền Trung Ý duy trì dưới quyền kiểm soát của Lãnh thổ Giáo hoàng, còn miền Nam Ý liên tục bị các thế lực bên ngoài chinh phục. Phục hưng bắt đầu tại Ý và được truyền bá đến phần còn lại của châu Âu. Văn hoá Ý hưng thịnh trong thời kỳ này, sản sinh các học giả, nghệ sĩ và nhà bác học nổi tiếng. Các nhà thám hiểm người Ý như Marco Polo và Cristoforo Colombo khám phá các tuyến đường mới đến Viễn Đông và Tân Thế giới. Tuy vậy, sức mạnh thương mại và chính trị của Ý suy yếu đáng kể khi các tuyến hàng hải xuyên Đại Tây Dương và sang Ấn Độ Dương không đi qua Địa Trung Hải.Các cuộc chiến tranh Ý trong thế kỷ XV và thế kỷ XVI khiến các thành bang Ý kiệt sức. Các quốc gia Ý đã suy yếu này nhanh chóng bị các cường quốc châu Âu chinh phục và thuộc địa hoá, như Pháp, Tây Ban Nha và Áo. Đến giữa thế kỷ XIX, nổi lên phong trào ủng hộ chủ nghĩa dân tộc Ý và độc lập khỏi quyền cai trị ngoại bang. Ý cuối cùng thống nhất vào năm 1861, trở thành một đại cường quốc sau nhiều thế kỷ. Từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Vương quốc Ý nhanh chóng tiến hành công nghiệp hoá và trở thành một đế quốc thực dân, song chủ yếu là tại miền Bắc, trong khi miền Nam phần lớn bị loại trừ khỏi quá trình này. Ý là nước chiến thắng chính trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, song vương quốc lâm vào một giai đoạn khủng hoảng kinh tế và rối loạn xã hội, mở đường cho chủ nghĩa độc tài phát xít nổi lên vào năm 1922. Ý tham gia Chiến tranh thế giới thứ hai bên phe Trục và kết quả là thất bại về quân sự, kinh tế bị tàn phá và nội chiến. Sau chiến tranh, Ý bãi bỏ chế độ quân chủ, khôi phục nền dân chủ, đạt được tốc độ phát triển kinh tế nhanh chóng suốt một thời gian dài, và trở thành một nền kinh tế tiên tiến với quy mô lớn dù có các giai đoạn náo động về xã hội-chính trị.Ngày nay, Ý là một cường quốc có nền kinh tế công nghiệp phát triển với kỹ nghệ tiên tiến, có GDP danh nghĩa thực tế lớn thứ 3 trong khu vực đồng Euro và đứng hạng 8 trên thế giới, thu nhập bình quân đầu người đứng thứ 25 thế giới. Quốc gia này luôn được xếp ở mức rất cao về chỉ số phát triển con người (HDI) và cũng xếp hạng rất cao về bình quân tuổi thọ. Ý giữ vai trò nổi bật trong các vấn đề kinh tế, quân sự, văn hoá, nghệ thuật, thể thao, chính trị và ngoại giao trong khu vực EU và trên toàn cầu. Quốc gia này là một cường quốc khu vực cũng như Đại cường quốc trên thế giới. Ý là một thành viên tham gia sáng lập và chủ đạo của Liên minh châu Âu, người Ý là dân tộc có nhiều phát minh, đóng góp và thành tích quan trọng trải dài trên mọi lĩnh vực trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại. Ý là thành viên của hầu hết các tổ chức quốc tế lớn, nổi bật như Liên Hợp Quốc, NATO, OECD, Ủy hội châu Âu, Hội đồng châu Âu, Khu vực Schengen, Câu lạc bộ Paris, OSCE, WTO, G7, G8, G20, Liên minh Địa Trung Hải,... Ý sở hữu 55 di sản thế giới UNESCO, đứng đầu thế giới, và là nước đứng thứ 5 toàn cầu về số lượng du khách nước ngoài ghé thăm mỗi năm.  </s>
<s> [INST] Hãy thêm dấu Tiếng Việt cho câu văn sau: Den the ky I TCN, De quoc La Ma noi len thanh the luc chi phoi tai bon dia Dia Trung Hai, tro thanh trung tam lanh dao ve van hoa, chinh tri va ton giao cua van minh phuong Tay trong thoi ky co dai. Di san cua de quoc nay duoc pho bien va co the nhan thay trong luat dan su, chinh phu cong hoa, Co Doc giao va chu cai Latinh tren toan cau. Den so ky Trung co, xa hoi - chinh tri Y sup do trong qua trinh nguoi man di xam lang, song den the ky XI, nhieu thanh bang va nuoc cong hoa hang hai, chu yeu tai mien bac va mien trung Y, tro nen rat thinh vuong nho chuyen cho duong bien, thuong mai va ngan hang, dat nen tang cho tu ban chu nghia hien dai. Tuy nhien, mot phan lon mien Trung Y duy tri duoi quyen kiem soat cua Lanh tho Giao hoang, con mien Nam Y lien tuc bi cac the luc ben ngoai chinh phuc. Phuc hung bat dau tai Y va duoc truyen ba den phan con lai cua chau Au. Van hoa Y hung thinh trong thoi ky nay, san sinh cac hoc gia, nghe si va nha bac hoc noi tieng. Cac nha tham hiem nguoi Y nhu Marco Polo va Cristoforo Colombo kham pha cac tuyen duong moi den Vien Dong va Tan The gioi. Tuy vay, suc manh thuong mai va chinh tri cua Y suy yeu dang ke khi cac tuyen hang hai xuyen Dai Tay Duong va sang An Do Duong khong di qua Dia Trung Hai.Cac cuoc chien tranh Y trong the ky XV va the ky XVI khien cac thanh bang Y kiet suc. Cac quoc gia Y da suy yeu nay nhanh chong bi cac cuong quoc chau Au chinh phuc va thuoc dia hoa, nhu Phap, Tay Ban Nha va Ao. Den giua the ky XIX, noi len phong trao ung ho chu nghia dan toc Y va doc lap khoi quyen cai tri ngoai bang. Y cuoi cung thong nhat vao nam 1861, tro thanh mot dai cuong quoc sau nhieu the ky. Tu cuoi the ky XIX den dau the ky XX, Vuong quoc Y nhanh chong tien hanh cong nghiep hoa va tro thanh mot de quoc thuc dan, song chu yeu la tai mien Bac, trong khi mien Nam phan lon bi loai tru khoi qua trinh nay. Y la nuoc chien thang chinh trong Chien tranh the gioi thu nhat, song vuong quoc lam vao mot giai doan khung hoang kinh te va roi loan xa hoi, mo duong cho chu nghia doc tai phat xit noi len vao nam 1922. Y tham gia Chien tranh the gioi thu hai ben phe Truc va ket qua la that bai ve quan su, kinh te bi tan pha va noi chien. Sau chien tranh, Y bai bo che do quan chu, khoi phuc nen dan chu, dat duoc toc do phat trien kinh te nhanh chong suot mot thoi gian dai, va tro thanh mot nen kinh te tien tien voi quy mo lon du co cac giai doan nao dong ve xa hoi-chinh tri.Ngay nay, Y la mot cuong quoc co nen kinh te cong nghiep phat trien voi ky nghe tien tien, co GDP danh nghia thuc te lon thu 3 trong khu vuc dong Euro va dung hang 8 tren the gioi, thu nhap binh quan dau nguoi dung thu 25 the gioi. Quoc gia nay luon duoc xep o muc rat cao ve chi so phat trien con nguoi (HDI) va cung xep hang rat cao ve binh quan tuoi tho. Y giu vai tro noi bat trong cac van de kinh te, quan su, van hoa, nghe thuat, the thao, chinh tri va ngoai giao trong khu vuc EU va tren toan cau. Quoc gia nay la mot cuong quoc khu vuc cung nhu Dai cuong quoc tren the gioi. Y la mot thanh vien tham gia sang lap va chu dao cua Lien minh chau Au, nguoi Y la dan toc co nhieu phat minh, dong gop va thanh tich quan trong trai dai tren moi linh vuc trong suot chieu dai lich su nhan loai. Y la thanh vien cua hau het cac to chuc quoc te lon, noi bat nhu Lien Hop Quoc, NATO, OECD, Uy hoi chau Au, Hoi dong chau Au, Khu vuc Schengen, Cau lac bo Paris, OSCE, WTO, G7, G8, G20, Lien minh Dia Trung Hai,... Y so huu 55 di san the gioi UNESCO, dung dau the gioi, va la nuoc dung thu 5 toan cau ve so luong du khach nuoc ngoai ghe tham moi nam.  [/INST] Đến thế kỷ I TCN, Đế quốc La Mã nổi lên thành thế lực chi phối tại bồn địa Địa Trung Hải, trở thành trung tâm lãnh đạo về văn hoá, chính trị và tôn giáo của văn minh phương Tây trong thời kỳ cổ đại. Di sản của đế quốc này được phổ biến và có thể nhận thấy trong luật dân sự, chính phủ cộng hoà, Cơ Đốc giáo và chữ cái Latinh trên toàn cầu. Đến sơ kỳ Trung cổ, xã hội - chính trị Ý sụp đổ trong quá trình người man di xâm lăng, song đến thế kỷ XI, nhiều thành bang và nước cộng hoà hàng hải, chủ yếu tại miền bắc và miền trung Ý, trở nên rất thịnh vượng nhờ chuyên chở đường biển, thương mại và ngân hàng, đặt nền tảng cho tư bản chủ nghĩa hiện đại. Tuy nhiên, một phần lớn miền Trung Ý duy trì dưới quyền kiểm soát của Lãnh thổ Giáo hoàng, còn miền Nam Ý liên tục bị các thế lực bên ngoài chinh phục. Phục hưng bắt đầu tại Ý và được truyền bá đến phần còn lại của châu Âu. Văn hoá Ý hưng thịnh trong thời kỳ này, sản sinh các học giả, nghệ sĩ và nhà bác học nổi tiếng. Các nhà thám hiểm người Ý như Marco Polo và Cristoforo Colombo khám phá các tuyến đường mới đến Viễn Đông và Tân Thế giới. Tuy vậy, sức mạnh thương mại và chính trị của Ý suy yếu đáng kể khi các tuyến hàng hải xuyên Đại Tây Dương và sang Ấn Độ Dương không đi qua Địa Trung Hải.Các cuộc chiến tranh Ý trong thế kỷ XV và thế kỷ XVI khiến các thành bang Ý kiệt sức. Các quốc gia Ý đã suy yếu này nhanh chóng bị các cường quốc châu Âu chinh phục và thuộc địa hoá, như Pháp, Tây Ban Nha và Áo. Đến giữa thế kỷ XIX, nổi lên phong trào ủng hộ chủ nghĩa dân tộc Ý và độc lập khỏi quyền cai trị ngoại bang. Ý cuối cùng thống nhất vào năm 1861, trở thành một đại cường quốc sau nhiều thế kỷ. Từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Vương quốc Ý nhanh chóng tiến hành công nghiệp hoá và trở thành một đế quốc thực dân, song chủ yếu là tại miền Bắc, trong khi miền Nam phần lớn bị loại trừ khỏi quá trình này. Ý là nước chiến thắng chính trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, song vương quốc lâm vào một giai đoạn khủng hoảng kinh tế và rối loạn xã hội, mở đường cho chủ nghĩa độc tài phát xít nổi lên vào năm 1922. Ý tham gia Chiến tranh thế giới thứ hai bên phe Trục và kết quả là thất bại về quân sự, kinh tế bị tàn phá và nội chiến. Sau chiến tranh, Ý bãi bỏ chế độ quân chủ, khôi phục nền dân chủ, đạt được tốc độ phát triển kinh tế nhanh chóng suốt một thời gian dài, và trở thành một nền kinh tế tiên tiến với quy mô lớn dù có các giai đoạn náo động về xã hội-chính trị.Ngày nay, Ý là một cường quốc có nền kinh tế công nghiệp phát triển với kỹ nghệ tiên tiến, có GDP danh nghĩa thực tế lớn thứ 3 trong khu vực đồng Euro và đứng hạng 8 trên thế giới, thu nhập bình quân đầu người đứng thứ 25 thế giới. Quốc gia này luôn được xếp ở mức rất cao về chỉ số phát triển con người (HDI) và cũng xếp hạng rất cao về bình quân tuổi thọ. Ý giữ vai trò nổi bật trong các vấn đề kinh tế, quân sự, văn hoá, nghệ thuật, thể thao, chính trị và ngoại giao trong khu vực EU và trên toàn cầu. Quốc gia này là một cường quốc khu vực cũng như Đại cường quốc trên thế giới. Ý là một thành viên tham gia sáng lập và chủ đạo của Liên minh châu Âu, người Ý là dân tộc có nhiều phát minh, đóng góp và thành tích quan trọng trải dài trên mọi lĩnh vực trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại. Ý là thành viên của hầu hết các tổ chức quốc tế lớn, nổi bật như Liên Hợp Quốc, NATO, OECD, Ủy hội châu Âu, Hội đồng châu Âu, Khu vực Schengen, Câu lạc bộ Paris, OSCE, WTO, G7, G8, G20, Liên minh Địa Trung Hải,... Ý sở hữu 55 di sản thế giới UNESCO, đứng đầu thế giới, và là nước đứng thứ 5 toàn cầu về số lượng du khách nước ngoài ghé thăm mỗi năm.  </s>