Không thể nhìn thấy bằng mắt thường, không có mùi và cũng chẳng có vị, những lượng nhỏ chì (lead) hiện diện trong các vật dụng mà chúng ta sử dụng hàng ngày, trong nhà chúng ta ở, và cả trong nước chúng ta uống. Thậm chí, chì còn xuất hiện trong các bình nước tái sử dụng, như việc phát hiện ra chì trong đáy ly Stanley. Vụ việc đã làm dấy lên nhiều tranh cãi và khơi dậy sự chú ý của người tiêu dùng đối với một vấn đề đã tồn tại từ rất lâu.
Các nguồn tự nhiên như những trận phun trào núi lửa chỉ góp một phần không đáng kể vào lượng chì có trong môi trường, còn thủ phạm chính gây ra tình trạng ô nhiễm chì toàn cầu – khiến khoảng 5.5 triệu người chết mỗi năm – là các hoạt động của con người.
Alexander More, khoa học gia về khí hậu và sức khỏe tại Đại học Massachusetts và Đại học Harvard, người dẫn đầu các nghiên cứu về chủ đề này, cho biết: "Trên thực tế, lượng chì trong không khí xuất phát từ các nguồn tự nhiên thường rất là ít, trừ khi quý vị đang ở ngay sát một ngọn núi lửa. Chì mà quý vị hít vào thở ra hàng ngày chủ yếu đến từ các hoạt động của con người."
Nguồn ô nhiễm chì phổ biến nhất là các hoạt động khai thác mỏ và các quy trình công nghiệp như lò chế biến chì và lò đốt chất thải, tiếp theo là việc thêm chất phụ gia (có chứa chì) trong quá trình sản xuất xăng và sơn. Ngoài ra, quá trình sản xuất pin và một số dịch vụ công cộng khác cũng góp phần gây ra ô nhiễm chì.
Chì được dùng để làm gì?
Chì là một trong những kim loại đầu tiên con người khai thác từ quặng hàng ngàn năm trước, và kể từ đó kim loại này đã được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau. Tiền xu cổ, mỹ phẩm, đồ gốm và đạn dược… đều là những thứ từng được làm từ chì. Thậm chí, chì còn được người La Mã cổ đại sử dụng trong hệ thống cung cấp nước, trong quá trình sản xuất và lên men rượu, và dùng để thêm vị ngọt cho thức ăn.
Con người có thể đã biết được những nguy hại cho sức khỏe từ việc tiếp xúc với nhiễm chì từ thời Đế chế La Mã. Tuy nhiên, thế giới vẫn tiếp tục sử dụng kim loại này cho nhiều mục đích khác nhau, từ việc nghiên cứu giả kim thuật (alchemy) ở thời Trung cổ cho đến chất phụ gia xăng dầu trong thế kỷ XX. Từ đó cho đến gần cuối thế kỷ 20, Hoa Kỳ đã trở thành quốc gia hàng đầu trong sản xuất và tiêu thụ chì tinh luyện, thải ra hàng triệu tấn chì vào môi trường thông qua các loại nhiên liệu dùng để vận hành các phương tiện giao thông.
Phải đến cuối thế kỷ 20, ngay sau khi Quốc Hội ban hành Đạo Luật Không Khí Sạch, Hoa Kỳ mới bắt đầu hạn chế sử dụng chì. Năm 1973, Sở Bảo Vệ Môi Sinh Hoa Kỳ thực thi các quy định đầu tiên nhằm giảm dần lượng chì trong xăng, nhưng phải mất gần nửa thế kỷ trước khi xăng dầu có chì bị cấm bán trên toàn thế giới, theo Tổ Chức Y Tế Thế Giới (WHO). Việc loại bỏ chì khỏi xăng đã làm giảm đáng kể nồng độ chì trong máu của người dân trên toàn thế giới, bao gồm cả Hoa Kỳ.
Dù vậy, vẫn chưa có quy định cấm chì trong nhiên liệu dành cho máy bay, vậy nên đây là nguồn phát thải chì lớn nhất còn sót lại trên toàn quốc. Tháng 10 năm ngoái, EPA đã xem xét và xác định rằng việc tiếp tục sử dụng xăng máy bay có chứa chì là mối nguy hiểm cho sức khỏe cộng đồng.
Theo giáo sư Tomás Guilarte, nhà nghiên cứu chất độc thần kinh tại Đại học Quốc tế Florida, không giống như nhiều hóa chất khác, chì không phân hủy sinh học theo thời gian – đây phần nào là lý do tại sao tiếp xúc với chì là một vấn đề nghiêm trọng về công bằng môi trường.
Các cộng đồng thu nhập thấp và người gốc da màu ở Hoa Kỳ đang phải đối mặt với mức độ tiếp xúc với chì cao nhất, chủ yếu là do môi trường và nơi sinh sống của họ là những nơi nằm gần đường cao tốc hoặc các khu vực có đất bị ô nhiễm chì nặng nề.
Trẻ em có bị ảnh hưởng gì không?
Olivia Halabicky, khoa học gia về sức khỏe môi trường tại Đại học Michigan, cho biết: "Với chì thì chẳng có mức độ nào là an toàn cả."
Bà khuyến khích mọi người nên thực hiện kiểm tra nồng độ chì không chỉ trong máu mà còn trong nguồn nước, nhà ở và thậm chí là trong đất đai xung quanh. Các sản phẩm tiêu dùng chứa chì như thực phẩm, đồ trang sức và đồ chơi trẻ em cũng là một vấn đề đáng lo ngại. Halabicky cho biết thêm: "Chúng ta cần phải ngăn chặn mọi người khỏi nguy cơ tiếp xúc với chì hoặc hết thảy những thứ liên quan đến chì."
Theo Guilarte, trẻ em đặc biệt dễ bị tổn thương nhất bởi chì, vì bộ não của trẻ còn đang trong giai đoạn phát triển, và chì có thể gây ảnh hưởng tiêu cực và nghiêm trọng đến sự phát triển này.
Tiếp xúc với chì ở mức cao có thể gây tổn thương nghiêm trọng cho bộ não và hệ thần kinh trung ương của trẻ, khiến trẻ lâm vào tình trạng hôn mê, co giật và thậm chí là tử vong. Dù may mắn sống sót sau khi bị nhiễm độc chì nghiêm trọng, trẻ vẫn có thể bị suy giảm trí tuệ và rối loạn hành vi suốt đời. Ngay cả việc tiếp xúc với chì ở mức thấp cũng có thể làm giảm chỉ số IQ, khiến trẻ bị sa sút khả năng học tập cùng kết quả yếu kém.
Guilarte giải thích: "Thử tưởng tượng một cửa hàng gốm sứ đang bày bán rất nhiều món quý hiếm và dễ vỡ. Rồi bất ngờ, một con bò ở đâu lao vào khiến cho mọi thứ tan hoang. Đó chính xác là những gì xảy ra khi bộ não tiếp xúc với chì."
Chì còn gây hại cho cơ thể như thế nào?
Chì không chỉ gây hại cho bộ não, nhiều nghiên cứu phát hiện ra rằng tiếp xúc với chì ở mức cao có thể gây ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác, chẳng hạn như tim.
Và không chỉ nồng độ cao mới có tác hại.
Một nghiên cứu năm 2018 cho thấy khoảng 400,000 trường hợp tử vong mỗi năm ở Hoa Kỳ có thể liên quan đến việc tiếp xúc với chì 'mức độ nhẹ' – hơn một nửa là do bệnh tim mạch. Theo một tuyên bố khoa học năm 2023 của Hiệp Hội Tim Mạch Hoa Kỳ, việc tiếp xúc lâu dài với chì chỉ cần ở mức nhẹ hoặc trung bình cũng đã có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch.
Trong khi đó, một nghiên cứu khác năm 2022 phát hiện rằng hơn 170 triệu người ở Hoa Kỳ hiện nay, tương đương với hơn một nửa dân số Hoa Kỳ, đã từng tiếp xúc với chì ở mức cao khi còn nhỏ. Khoảng 10 triệu người có thể đã từng tiếp xúc với chì ở mức cao gấp 7 lần ngưỡng mà các chuyên gia y tế lo ngại.
Theo Guilarte, để giải quyết một vấn đề 'không chỉ của riêng ai' như thế, chúng ta cần phải xem xét lại về cách kiểm tra độ an toàn của sản phẩm, cũng như cách sàng lọc và đánh giá mức độ chì trong cơ thể.
Ông nói: "Ở Hoa Kỳ có quy định là mọi trẻ em dưới hai tuổi đều phải được xét nghiệm kiểm tra xem có bị nhiễm chì hay không. Và rất nhiều tiểu bang không làm đúng theo quy định đó. Chúng ta còn nhiều việc phải làm lắm."
Nguyên Hòa biên dịch
Nguồn: "This is what you need to know about lead and your health" được đăng trên trang Nationalgeographic.com.