Thường trực Ủy ban Xã hội vừa có báo cáo một số vấn đề lớn trong tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) sửa đổi sẽ được cho ý kiến tại hội nghị đại biểu Quốc hội chuyên trách trước khi trình Quốc hội xem xét thông qua tại kỳ họp thứ 7 tới.
Phương án rút BHXH một lần vẫn là một trong những vấn đề lớn còn ý kiến khác nhau trong dự thảo Luật.
Hai phương án rút BHXH một lần
Báo cáo một số vấn đề lớn trong tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo Luật BHXH (sửa đổi), Ủy ban Xã hội của Quốc hội cho biết, ngoài các trường hợp giải quyết hưởng BHXH một lần tương tự quy định tại Điều 60 của Luật BHXH hiện hành (đủ tuổi hưởng lương hưu mà chưa đủ năm đóng để hưởng lương hưu; ra nước ngoài để định cư hoặc bị mắc một trong những bệnh nguy hiểm đến tính mạng như ung thư, bại liệt, xơ gan cổ chướng, lao nặng, AIDS), đối với người chưa đủ tuổi hưởng lương hưu, không tiếp tục đóng BHXH mà chưa đủ hai mươi năm đóng BHXH và có yêu cầu nhận BHXH một lần, dự thảo Luật do Chính phủ trình Quốc hội hai Phương án.
Phương án 1, người lao động được chia làm hai nhóm.
Nhóm 1 tiếp tục được áp dụng hưởng BHXH một lần với người lao động tham gia BHXH trước khi luật có hiệu lực (dự kiến 1/7/2025), sau 12 tháng không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, không tham gia BHXH tự nguyện.
So với luật hiện hành, quy định này có sự khác biệt là nếu người lao động lựa chọn bảo lưu, không nhận BHXH một lần, khi đến tuổi nghỉ hưu mà không đủ điều kiện hưởng lương hưu (có tích lũy thời gian đóng không đủ 15 năm) và chưa đủ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội, người lao động có thể được lựa chọn hưởng các quyền lợi bổ sung.
Ví dụ, hưởng trợ cấp hàng tháng từ chính phần bảo lưu của mình trong thời gian từ khi đủ tuổi nghỉ hưu đến trước tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội (75 tuổi); trong thời gian này được ngân sách Nhà nước đóng bảo hiểm y tế và nếu chết, thân nhân được hưởng trợ cấp mai táng....
Dự thảo Luật vẫn quy định nếu người lao động không nhận trợ cấp hàng tháng thì nhận BHXH một lần, nhưng sẽ mất đi cơ hội được nhận các quyền lợi bổ sung nêu trên.
Nhóm 2 là người lao động tham gia BHXH từ ngày luật có hiệu lực trở đi thì không được áp dụng quy định hưởng BHXH một lần.
Phương án 2, dự thảo luật quy định người lao động được giải quyết một phần nhưng tối đa không quá 50% tổng thời gian đã đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất. Thời gian đóng BHXH còn lại được bảo lưu để người lao động tiếp tục tham gia và hưởng các chế độ BHXH.
Thường trực Ủy ban Xã hội cho biết đa số ý kiến ủng hộ phương án 1 do Chính phủ trình, do phương án này có nhiều ưu điểm, bảo đảm kế thừa quy định hiện hành, không gây sự xáo trộn trong xã hội (không làm ảnh hưởng nhiều đến khoảng 18 triệu người đang tham gia BHXH).
Phương án này cũng hướng tới tiếp cận theo tiêu chuẩn, thông lệ quốc tế về BHXH, hạn chế tình trạng một người tham gia BHXH có nhiều lần hưởng BHXH một lần như thời gian qua.
Thống kê trong giai đoạn 2016-2022 cho thấy có gần 25% số lượt người rút BHXH một lần đã rút từ 2 lần trở lên.
Cơ quan thẩm tra nhận định về lâu dài, quy định theo phương án 1 sẽ góp phần giúp tăng số người được thụ hưởng các chế độ của BHXH từ chính quá trình tích lũy thông qua tham gia BHXH của mình; giảm gánh nặng cho cả xã hội, ngân sách Nhà nước để thực hiện các chính sách, chế độ mang tính chất bảo trợ xã hội.
Cần có giải pháp để giữ người lao động ở lại thị trường lao động
Cơ quan thẩm tra chỉ rõ qua thảo luận và ý kiến của các cơ quan tham gia, thì đa số cho rằng, phương án 1 do Chính phủ trình có nhiều ưu điểm.
Cơ quan thẩm tra nhận định về lâu dài, quy định theo phương án 1 sẽ góp phần giúp tăng số người được thụ hưởng các chế độ của BHXH từ chính quá trình tích lũy thông qua tham gia BHXH của mình; giảm gánh nặng cho cả xã hội, ngân sách Nhà nước để thực hiện các chính sách, chế độ mang tính chất bảo trợ xã hội.
Với phương án 1, cơ quan thẩm tra cho rằng cần xác định rõ hơn về điều kiện hưởng BHXH một lần gắn với nỗ lực tìm kiếm việc làm của người lao động; nghiên cứu quy định chặt chẽ hơn theo hướng có thể giảm quyền lợi nếu hưởng BHXH một lần.
Bên cạnh đó, có ý kiến đồng tình với phương án 2 với lý do không tạo "lát cắt" giữa các đối tượng tham gia trước và sau khi luật này có hiệu lực.
Ngoài ra, có ý kiến đề nghị tích hợp phương án 2 vào nhóm 2 của phương án 1, theo đó, đối với người lao động bắt đầu tham gia BHXH trong khoảng từ sau ngày 1/7/2025 đến 30/6/2030 thì vẫn được hưởng BHXH một lần theo lộ trình giảm dần.
Thường trực Ủy ban Xã hội thấy rằng, mỗi phương án đều có ưu điểm và nhược điểm, dù lựa chọn phương án nào thì đều phải có giải pháp để giữ người lao động ở lại hoặc nhanh chóng trở lại thị trường lao động, tiếp tục tham gia bảo hiểm, đó mới là giải pháp căn cơ, lâu dài.
Cơ quan thẩm tra đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo cần tiếp tục giải trình ưu điểm, nhược điểm của 2 phương án Chính phủ trình, nhất là dự báo tác động tới một bộ phận người lao động và dự liệu khả năng phát sinh vấn đề về xã hội, kinh tế, phòng ngừa khả năng xảy ra các phản ứng tập thể từ phía người lao động.
Thường trực Ủy ban Xã hội cũng đề nghị lấy ý kiến đại biểu Quốc hội bằng phiếu về quy định này nhằm bảo đảm dân chủ, phát huy trí tuệ tập thể của đại biểu Quốc hội và bảo đảm thận trọng, trách nhiệm trong xử lý vấn đề hưởng BHXH một lần vì đây là vấn đề liên quan đến quyền lợi và đang "trở thành thói quen" mặc nhiên của khá nhiều người lao động, người tham gia BHXH ở nước ta.