اخلاق مصلحتاندیشانههنگام مطالعۀ آثار سعدی شیرینسخن، به ویژه آنجا که روی سخن او با شاهان و حاکمان است، به روشنی میبینیم که سعدی به شدت مصلحتاندیشانه سخن میگوید؛ یعنی پیوسته بر این نکته تأکید میکند که اخلاقی زیستن در نهایت به سود خودِ ماست و منافع ما را تأمین میکند. منظور او این است که اگر با دیگران روابطِ درست و عاقلانه و دوستانهای داشته باشیم و منافع آنها را تأمین کنیم، درواقع به سودِ خود کار کردهایم و اگر با دیگران روابطِ ناسالم و خصمانهای داشته باشیم، نهایتاً خودمان زیان میبینیم؛ بنابراین توجه به منافع دیگران، منافع ما را تأمین میکند و بیاعتنایی به منافع دیگران، دیر یا زود منافع ما را به خطر میاندازد.سعدی همواره با شاهان از این منظر سخن میگوید و به آنها یادآوری میکند که دادگری و رعیتپروری باعث آبادانی کشور و رضایت مردم میشود و چنین مردمی در دشواریها پشتیبان حاکمان خود هستند، با رغبت مالیات میپردازند و در راه حکومت خود جانفشانی میکنند. توجه به جهانگردان نام نیک شهریار را به دوردستها میبرد و باعث جذب گردشگر میشود و قس علیهذا (برای نمونه نگاه کنید بهکلیات سعدی، بوستان، صص۲۸۱ – ۲۷۹).به نظر میرسد اخلاقی رفتار کردن، به قصد تأمین منافع خود، نوعی خودپرستی است. من هم سالیان زیادی، به همین سبب، نظام اخلاقی سعدی را نمیپسندیدم و بر او خرده میگرفتم که به پایینترین سطح زندگی اخلاقی رضایت داده است، اما امروز به نظرم میرسد که حق با سعدی است. درست است که اخلاقی رفتار کردن، به قصد تأمین منافع خود، پایینترین سطح اخلاقی زیستن است، اما قرار گرفتن در همین سطح از زندگی اخلاقی نیز به بلوغ شخصیتی فراوانی نیاز دارد.این مسأله زمانی خود را بهتر نشان میدهد که روی سخن با شاهان و حاکمان باشد. قدرت داشتن و پاسخگو نبودن البته آتش در بنیاد هر گونه رفتار اخلاقیی میزند؛ به همین سبب است که در طول تاریخ، عموم حاکمان حتی به آستانۀ پایینترین سطح زندگی اخلاقی، یعنی اخلاق مصلحتاندیشانه نزدیک نشدهاند. یک حاکم باید بسیار فرهیخته و عاقل باشد تا دریابد رفتار درست با شهروندان، در نهایت به سود خود اوست و این مسألهای است که امروز باید مورد توجه حاکمان و مدیران ما قرار گیرد.غرضم از این یادداشت آن است که با کمال دریغ باید بگویم که نظام حاکم ما فاقد فرهیختگی و عقلانیتی است که او را به اخلاقِ مصلحتاندیشانه رهنمون شود. عموم کارهایی که نظام ما انجام میدهد، در نهایت به زیان خود او تمام میشوند. انجام دادن کارهای نادرستی مانند «به کار گماشتنِ مدیران ناکارامد و نالایق، ویران کردن روابط خارجی، بیتوجهی به امور اقتصادی، گشت ارشاد، ایدئولوژیزدگی شدید، ظاهرپرستی افراطی، نشاندن فروع بر جای اصول، استفاده از سرکوب و خشونت در برابر مخالفان و معترضان، عرصه را بر نخبگان و فرهیختگان تنگ کردن، بها دادن به انسانهای چاپلوس و ریاکار، قدرتنمایی افراطی، عوامفریبی، دروغگوییِ سیستماتیک، خودکامگی شدید، استفاده ابزاری از دین، امنیتی کردن فضای جامعه، قرار دادن مردم در برابر هم، پاسخگو نبودن، پرهیز از فرهنگ گفتگو، فرافکنی، دشمنمحوری، سوء استفاده از کلمات» و نظایر اینها تماماً به زیان نظام هستند و زمینه را برای نابودی آن فراهم میکنند. به نظر میرسد نظام ما به هیچ دشمنی نیاز ندارد؛ زیراکه با سیاستهای نادرست و برنامههای غلط، بیش از هر دشمنی به خود آسیب میزند.اخلاق مصلحتاندیشانه به ما میآموزد که اگر میخواهیم بر ملتی حکومت کنیم و از مزایای حکومت کردن بر آنها بهرهمند شویم، درستترین راه این است که آن ملت را راضی کنیم. حکومت کردن بر یک ملتِ ناراضی و ناآرام و فقیر و سرکوبشده نه ممکن است و نه مطلوب. راز مسأله در اینجاست که رابطۀ برنده ـ بازنده به سرعت به رابطۀ بازنده ـ بازنده، یا رابطه بازنده ـ برنده تبدیل میشود و این همان چیزی است که نظام ما کاملاً به آن بیتوجه است و به همین سبب اینگونه بیرحمانه تیشه بر ریشههای خود میکوبد.ایرج شهبازی@irajshahbazi