QATTIQ YoQILG‘IDAN FOYDALANISh VA UNI HISOBGA OLISh QOIDALARINI TASDIQLASh TO‘G‘RISIDA

O‘zbekiston Respublikasining “Energiyadan oqilona foydalanish to‘g‘risida”gi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-yil, 4-5-son, 118-modda), “Yer osti boyliklari to‘g‘risida”gi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2003-yil, 1-son, 5-modda) qonunlariga va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 1-martdagi 96-sonli qarori (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2004-y., 9-son, 105-modda) bilan tasdiqlangan Elektr energetikada nazorat bo‘yicha davlat inspeksiyasi to‘g‘risidagi nizomga muvofiq buyuraman:
 1. Qattiq yoqilg‘idan foydalanish va uni hisobga olish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
 2. Mazkur buyruq O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan kundan boshlab o‘n kun o‘tgandan keyin kuchga kiradi.
 Mazkur Qoidalar O‘zbekiston Respublikasining “Energiyadan oqilona foydalanish to‘g‘risida”gi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-y., 4-5-son, 118-modda) va “Yer osti boyliklari to‘g‘risida”gi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2003-y., 1-son, 5-modda) qonunlariga muvofiq qattiq yoqilg‘idan foydalanish va uni hisobga olishning tartibini belgilaydi.
 1. Mazkur Qoidalar tog‘ jinslarida harorat va bosimning ortishi hamda diagenez natijasida shakllanadigan qattiq yoqilg‘ini qazib oluvchi tashkilotlar va qattiq yoqilg‘ining iste’molchilari uchun taalluqlidir.
 2. Mazkur Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llanilgan:
 tashkilot — qattiq yoqilg‘ini qazib olish bo‘yicha yer osti shaxtada, usti ochiq tog‘-konda yoki shtolnya (yer osti yo‘li)larda ish olib boruvchi tashkilot;
 iste’molchi — ishlab chiqarishda yoki ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lmagan jarayonlarda qattiq yoqilg‘ini ishlatuvchi tashkilot;
 marksheyder o‘lchovi — hisobot davridagi natijalari bo‘yicha qazib olingan qattiq yoqilg‘ining davriy va oldingi hajmlarini natura shaklidagi o‘lchovlari.
 3. Mazkur Qoidalar standartlashtirish bo‘yicha normativ hujjatlar, texnik qoida va normalar talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi.
 4. Qattiq yoqilg‘ining maqsadli iste’mol qilinishi ustidan nazorat bunga vakolatli davlat va xo‘jalik boshqaruv organlari tomonidan amalga oshiriladi.
 5. Qattiq yoqilg‘idan texnologik jarayonlarda qo‘llash va energiya hosil qilish uchun foydalaniladi.
 6. Qattiq yoqilg‘idan foydalanishga oid munosabatlar tashkilot bilan iste’molchi o‘rtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq tartibga solinadi.
 7. Tashkilot iste’molchiga yetkazib beriladigan, iste’molchi esa tashkilotdan qabul qilib olinadigan qattiq yoqilg‘ining miqdori va sifatini nazorat qilishi lozim.
 8. Qattiq yoqilg‘ining sarflari majburiy tartibda me’yorlanishi lozim. Uning me’yorlari shartli o‘lchov birligida ishlab chiqiladi.
 9. Qattiq yoqilg‘i sarfi me’yorlarining tarkibi foydali sarflar va yo‘qotishlardan iborat bo‘ladi hamda undan foydalanish samaradorligini baholash uchun xizmat qiladi.
 10. Qattiq yoqilg‘ining sarfi me’yorlari iste’molchi tomonidan foydalaniladigan asbob-uskunalarining xususiyatlarini hisobga olgan holda ularning tegishli tarmoq uslubiy qo‘llanmalari va yo‘riqnomalariga muvofiq belgilanadi.
 11. Har yili umumiy hajmi ikki ming tonnadan ortiq shartli yoqilg‘iga teng qattiq yoqilg‘ini sarflaydigan iste’molchi majburiy energetika tekshiruvidan o‘tkaziladi. Energetika tekshiruvini o‘tkazish O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2006-yil 7-avgustdagi 164-son “Yoqilg‘i-energetika resurslari iste’molchilarini energetika tekshiruvidan va ekspertizadan o‘tkazish qoidalarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qaroriga (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2006-y., 31-32-son, 320-modda) muvofiq amalga oshiriladi.
 12. Qattiq yoqilg‘ini shartli yoqilg‘iga o‘tkazish qattiq yoqilg‘ining yonish issiqligi 29,3 MJ/kg (7000 kcal/kg)ga teng bo‘lganda amalga oshiriladi.
 13. Qattiq yoqilg‘ini qazib olish, qayta ishlash, transportda tashish, saqlash hamda undan ishlab chiqarish va boshqa maqsadlarda ishlatish jarayonida qattiq yoqilg‘i miqdor va sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha hisobga olinishi lozim. Qattiq yoqilg‘ini hisobga olish quyidagilarga yo‘naltiriladi:
 tashkilot bilan iste’molchi o‘rtasida xo‘jalik hisob-kitob munosabatlarini amalga oshirish;
 qazib olingan qattiq yoqilg‘ining miqdori va sifatini nazorat qilish;
 iste’molchi tomonidan bajariladigan qattiq yoqilg‘ining sarflanish me’yori nazorat qilinishni tashkillashtirish;
 qattiq yoqilg‘idan foydalanish samaradorligini muntazam takomillashtirish.
 14. Qattiq yoqilg‘ini hisobga olish quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 qazib olingan qattiq yoqilg‘i miqdori va sifatini aniqlashni;
 omborda saqlangan va undan sarflangan qattiq yoqilg‘ining miqdorini aniqlashni;
 iste’molchiga yetkazib berilayotgan qattiq yoqilg‘i miqdorini aniqlashni;
 ishlab chiqarish uchun sarflangan qattiq yoqilg‘ini nazorat qilishni;
 qattiq yoqilg‘ini xatlovdan o‘tkazishni.
 15. Qattiq yoqilg‘i miqdori va sifatini aniqlash, uning sarfini nazorat qilish va xatlovdan o‘tkazish jarayoni tegishli hujjatlar bilan rasmiylashtirilishi lozim.
 16. Qattiq yoqilg‘ining miqdori uning miqdoriy ko‘rsatkichlari bilan aniqlanadi. Miqdoriy ko‘rsatkichlarni aniqlashda quyidagi o‘lchash usullaridan foydalaniladi:
 nazorat-o‘lchov uskunalari yordamida (tarozi, namlik o‘lchagich va boshqalar) yillik energiya iste’moli 800 tonnadan ortiq shartli yoqilg‘ini tashkil etganda;
 hisob-kitoblar usuli (yer ostidan ko‘mirni qazib olishda marksheyder o‘lchovlari, omborlarda saqlanayotgan qattiq yoqilg‘ini xatlovdan o‘tkazish);
 tajriba hisob-kitob usuli.
 17. Qattiq yoqilg‘ining sifat ko‘rsatkichlarini aniqlash sinov laboratoriyalarida o‘lchash yo‘li bilan amalga oshiriladi.
 18. Qattiq yoqilg‘ini hisobga olish turlari tezkor, texnikaviy va buxgalteriya hisoblaridan iborat. Qattiq yoqilg‘ini hisobga olishning ushbu turlari amalga oshirilganda, ularning hisobotlari yuritilishi lozim.
 19. Qattiq yoqilg‘ini tezkor hisobga olinishi uni har smenada, kunlik hamda oylik harakatini natural ko‘rinishdagi hisobini aks ettiradi va quyidagi hollarda amalga oshiriladi:
 qazib olish joylarida qabul qilishda;
 qattiq yoqilg‘ini ortib jo‘natishda;
 omborlarga qabul qilinishi va undan sarflanishida;
 qazib olish joylardagi ag‘darmalarda.
 20. Qattiq yoqilg‘ini qazib olishda tezkor hisobga olinishi tashkilotning ishlab chiqarish xizmati zimmasiga yuklanadi.
 21. Qattiq yoqilg‘ining texnik hisobga olinishi uni har dekadada va oylik marksheyder o‘lchovlari asosida amalga oshiriladi. Marksheyder o‘lchovi ma’lumotlari bilan qattiq yoqilg‘ining tezkor hisobi ma’lumotlari o‘rtasida tafovut yuzaga kelganda qattiq yoqilg‘ining tezkor hisobi ma’lumotlariga tuzatishlar kiritiladi.
 22. Qattiq yoqilg‘ining buxgalteriya hisobi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
 23. Iste’molchi tomonidan qattiq yoqilg‘ining hisobga olinishi uning ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan ixtisosidan kelib chiqib, hisobga olishning tezkor, texnikaviy va buxgalteriya hisoblariga muvofiq amalga oshiriladi.
 24. Qattiq yoqilg‘ining hisobga olinishini tashkil etish va hisobotini yuritish qattiq yoqilg‘ini qazib olish, qayta ishlash, transportda tashish, saqlash va foydalanish jarayonida tashkilot va iste’molchi zimmasiga yuklatiladi.
 25. Qattiq yoqilg‘ining nazorat-o‘lchov uskunalarini o‘rnatish yillik energiya iste’moli 800 tonna shartli yoqilg‘idan ko‘p bo‘lgan iste’molchilarda o‘rnatilishi lozim. Issiqlik elektr stansiyalarida esa qattiq yoqilg‘ini nazorat-o‘lchov uskunalari uning tarmoq uslubiy qo‘llanmalariga muvofiq o‘rnatiladi.
 26. Yillik energiya iste’moli 800 tonna shartli yoqilg‘idan kam bo‘lgan taqdirda, nazorat-o‘lchov uskunasi o‘rnatilmaydi va energiya resurslarining sarfini aniqlash uchun hisob-kitob yoki tajriba hisob-kitob usuli qo‘llaniladi, issiqlik elektr stansiyalarining tarmoq uslubiy qo‘llanmalarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.
 27. Qattiq yoqilg‘ining miqdori va sifatini nazorat qilish uzluksiz va davriy ravishda amalga oshirilishi uchun mo‘ljallangan nazorat-o‘lchov uskunalari (tarozi, namlik o‘lchagich va boshqalar) tasdiqlangan jadval asosida soz holatda bo‘lishi va ularga texnik xizmat ko‘rsatilishi kerak.
 28. Qattiq yoqilg‘ini hisobga olishda qo‘llaniladigan nazorat-o‘lchov uskunalari soz holatda ekanligini tekshirish natijalari buning uchun maxsus yuritilgan jurnalda qayd etilishi lozim.
 29. Nazorat-o‘lchov uskunalari belgilangan muddatlarda texnik talablarga muvofiqligini aniqlash maqsadida davlat metrologiya tekshiruvidan o‘tkazilishi lozim.
 30. Qattiq yoqilg‘i omborida ko‘mir zaxirasini hisobga olish kitobi yuritilishi kerak.
 31. Qazib olingan va turib qolgan qattiq yoqilg‘ining miqdorini aniqlash bir yilda kamida bir marta amalga oshiriladi.
 32. Har oyning birinchi kunida omborda saqlanayotgan qattiq yoqilg‘ining zaxirasini natural ko‘rinishida hisob-kitob o‘lchash usuli bilan tekshirish amalga oshiriladi.
 33. Har oyning birinchi kunida hisob-kitob ma’lumotlari bo‘yicha qattiq yoqilg‘i qoldiqlari marksheyder o‘lchovining dalolatnomasiga to‘liq muvofiqlashtirilishi kerak. Ag‘darmalardagi qattiq yoqilg‘i bo‘yicha tezkor hisobga olish va marksheyder o‘lchovi ma’lumotlari o‘rtasidagi tafovut ushbu Qoidalar ilovasining 1-jadvalidagi ayirmalar qiymatidan ortiq bo‘lganda qattiq yoqilg‘ining qoldiqdagi hisobotiga tuzatishlar kiritiladi.
 34. Qattiq yoqilg‘ining o‘lchov sig‘imlaridagi o‘rtacha massasi bir yilda ikki marta aniqlanishi lozim.
 35. Qattiq yoqilg‘ining o‘lchov sig‘imidagi o‘rtacha massasini aniqlash uchun qattiq yoqilg‘i sig‘im yon devorlarining sathigacha ortilgan va yuk ortish joyida uning usti tekislangan holdagi vazni bir tonnagacha bo‘lsa kamida 10 ta sig‘imda, agar bir tonnadan ziyod bo‘lsa kamida 5 ta sig‘imda o‘lchanadi.
 36. Qattiq yoqilg‘i sig‘imini o‘lchash nazorat-o‘lchov uskunalari yordamida amalga oshiriladi, agar nazorat-o‘lchov uskunalari bo‘lmasa, qattiq yoqilg‘ining sig‘imi tajriba hisob-kitob usuli bilan o‘lchanadi. O‘lchangan qattiq yoqilg‘ini tarkibidagi kul, namlik va mineral qo‘shimchalar darajasini aniqlash uchun belgilangan miqdorda namuna olinadi va o‘lchami 25 mm dan katta bo‘lgan mineral qo‘shimchalar tanlab olinib, qattiq yoqilg‘i va mineral qo‘shimchalar alohida tortiladi.
 37. O‘lchanayotgan sig‘imdagi qattiq yoqilg‘ining o‘rtacha massasi uning umumiy massasidagi mineral qo‘shimchalari belgilangan me’yorlardan ortiq bo‘lganda chegirmalarni chiqarib tashlash va olingan ayirmani qayta o‘lchash maqsadida o‘lchov sig‘imlari soniga bo‘lish yo‘li bilan aniqlanadi.
 38. O‘lchanayotgan qattiq yoqilg‘i tarkibidagi mineral qo‘shimchalar belgilangan me’yorlarga muvofiq bo‘lganda va navbatdagi o‘lchashgacha bo‘lgan davrda o‘rnatilgan o‘rtacha mineral qo‘shimchalar me’yoridan ikki foizdan ko‘p farq qilmagan hollarda haqiqiy deb hisoblanadi.
 39. Qattiq yoqilg‘i va mineral qo‘shimchalarning o‘lchash natijalari dalolatnomada aks ettiriladi, bunda o‘lchov sig‘imidagi qattiq yoqilg‘ining o‘rtacha massasi va mineral qo‘shimchalarning nuqsonsiz me’yori ko‘rsatiladi.
 40. Qattiq yoqilg‘i sarfini aniqlashda hisobga olish uchun belgilangan me’yorlardagi mineral qo‘shimchalarni qo‘shgan holda qattiq yoqilg‘ining o‘rtacha massasi aniqlanadi.
 41. Qattiq yoqilg‘ining sarfini aniqlash ushbu Qoidalar ilovasining 2-jadvalida ko‘rsatilgan misolga muvofiq amalga oshiriladi.
 42. Qattiq yoqilg‘i miqdorini hisobga olish usullari (nazorat-o‘lchov uskunalari yordamida, hisob-kitob, tajribaviy hisob-kitob usullari)ning o‘lchov natijalari hamda ularning me’yorlangan xatoliklari bir xil bo‘lishi lozim.
 43. Tashkilot va iste’molchi qattiq yoqilg‘ini qabul qilishda va sarflashda uning miqdor va sifati o‘lchanishi bir xil usulda amalga oshirilishi kerak.
 44. Tashkilot va iste’molchi o‘rtasida qattiq yoqilg‘ini qazib olish, qayta ishlash, transportda tashish, saqlash va foydalanish jarayonida qattiq yoqilg‘ining miqdori va sifati bo‘yicha yuzaga keladigan nizoli masalalarni hal etishda ustuvorlik mustaqil laboratoriya tomonidan o‘tkazilgan o‘lchash natijalariga berilishi lozim.
 45. Mazkur Qoidalar talablarining buzilishida aybdor bo‘lgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgar bo‘ladilar.
 46. Mazkur Qoidalarni qo‘llashda yuzaga keladigan nizolar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda hal etiladi.
 47. Mazkur Qoidalar “O‘zbekenergo” davlat-aksiyadorlik kompaniyasi, “O‘zbekko‘mir” ochiq aksiyadorlik jamiyati va “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan.