Golland tajribasi: O'zbekistonda yo'llar xavfsizligini qanday ta'minlash mumkin?

Dunyoning ko'plab mamlakatlari kabi O'zbekiston uchun ham yo'l harakati havfsizligi aktual mavzu hisoblanadi. So'nggi vaqtlarda bu mavzu haqida ko'p yozildi va muhokama qilindi. O'zbekiston yo'llarida hozirgi vaziyat aslida qanday?
Statistik ma'lumotlarga qaraganda, 2021 yilning dastlabki 10 oyida O'zbekistonda 7681 ta yo'l-transport hodisasi sodir bo'lgan va unda 1964 kishi halok bo'lgan. Solishtirish uchun, baxtsiz hodisalar qurbonlari 2020 yilda 1962 nafar bo'lgan. 2019 yilda esa bu ko'rsatkich 2094 nafarni tashkil etgan.
Yuqorida keltirilgan statistikada YTHlari oqibatida ko'proq kimlar halok bo'layotgani bo'yicha ma'lumot yo'q. Shu sababli, O'zbekistonda piyoda yurish havfsizroqmi yoki mashinada, degan savolga javob berib bo'lmaydi.
Dunyoda yo'llarning havfsizlik darajasi, asosan, million kishiga to'g'ri keladigan YTH qurbonlari soni bilan baholanadi. Agar O'zbekiston aholisi 2020 yilda deyarli 34 million nafar bo'lgani inobatga olinsa, mamlakatda bu ko'rsatkich 57 kishidan ko'proqqa to'g'ri kelganini ko'rish mumkin.
Solishtirish uchun, yo'llari eng xavfsiz deya e'tirof etiladigan Gollandiyada bu ko'rsatkich 34 nafarga teng. E'tiborli jihati, mazkur mamlakatda ming kishidan 499 nafarining o'z mashinasi mavjud. O'zbekistonda esa bu ko'rsatkich 2021 yilning 1 yanvar holatiga tahminan 84 tani tashkil etadi. Ya'ni Gollandiyada jon boshiga to'g'ri keladigan avtomobillar soni O'zbekistondagidan karrasiga ko'proq bo'lishiga qaramay, mazkur mamlakat yo'llari O'zbekistonnikidan havfsizroq.
Eng havfsiz ko'chalarga ega mamlakat
1970 yillarda Gollandiyada piyodalar va haydovchilarning yo'l transport hodisasidan aziyat chekishi ehtimoli dunyodagi ko'plab mamlakatlar bilan bir hil darajada bo'lgan. Bir necha o'n yillikdan keyin esa bu mamlakat ko'chalari dunyoda eng xavfsiz, deya e'tirof etila boshlandi. Bunga sabab nima?
Bu sohada boshqalarga namuna sifatida ko'rsatiladigan mamlakatlarning deyarli barchasida bir-biriga o'xshash yondashuv mavjud. xavfsizlik darajasini oshirish uchun mamlakatda yo'l harakati ishtirokchilarining hulq-atvorini o'zgartirish, “prava” olish jarayonini qiyinlashtirish yoki yaxshiroq texnologiyalarni joriy etishning o'zi kifoya qilmaydi.
Aniq va batafsil raqamlar
Avtohalokatlar soni kamayishi uchun birinchi navbatda ularning sabablari keng tahlil qilinishi kerak. Buning uchun esa yo'llarda qancha odam halok bo'layotganidan tashqari yana ba'zi bir raqamlar ochiqlanishi lozim. Masalan, ko'plab mamlakatlarda YTH bo'yicha ochiq statistikada nafaqat qurbonlar soni, balki ularning yoshi, irqi, jinsi, va, eng asosiysi, yo'l harakatida kim sifatida ishtirok etgani (haydovchi, piyoda, velosipedchi) bo'yicha ma'lumot beriladi. Bu esa, o'z navbatida, jamoatchilikning to'g'ri xulosa qilishi va aniq takliflar ishlab chiqishi uchun daslabki va eng muhim qadam bo'ladi. Chunki yo'llarda kim o'layotganini bilmay turib, jo'yali taklif berish deyarli imkonsiz.
Muammo faqat YTH sonida emas
1975 yilda Gollandiyada million kishiga to'g'ri keladigan yo'l-transport hodisalari qurbonlari soni 245 nafar bo'lgan. 2019 yilga kelib esa Gollandiyada million kishiga to'g'ri keladigan YTH qurbonlari soni 34 nafargacha kamaydi.
E'tiborli jihati, yo'llardagi baxtsiz hodisalardan aziyat chekish holatlari soni yo'l harakati ishtirokchilarining turli guruhlarida turlicha. 1970 yilda Gollandiyada piyodalar o'rtasida avariya qurbonlari soni million kishiga nisbatan 430 tani tashkil etgan. Haydovchilar o'rtasida esa bu ko'rsatkich 200 nafar bo'lgan. Ya'ni piyoda sifatida ko'chaga chiqish haydovchi sifatida ko'chaga chiqishdan 2 baravar havfli bo'lgan.
Yillar o'tib, Gollandiyada nafaqat YTH qurbonlari soni kamaydi, balki yo'llar piyoda, velosipedchi va haydovchi uchun deyarli bir xil darajada xavfsizlashdi.
O'zbekiston bilan solishtirish uchun ma'lumotlar yetarli bo'lmagani bois bu statistikani AQShniki bilan solishtiramiz: 2019 yilda AQShda piyodalar o'rtasida million kishiga to'g'ri keladigan YTH qurbonlari soni 686 tani tashkil etgan. Bu ko'rsatkich haydovchilar orasidagi qurbonlar soni bo'yicha ko'rsatkichdan 8 baravar ko'p degani. Ya'ni yo'llarni xavfsiz qilish faqat YTH qurbonlari soni kamayishi bilan yakun topmaydi. Ular yo'l harakatining barcha qatnashuvchilari uchun bir xil darajada xavfsiz bo'lishi lozim.
E'tiborli jihati shundaki, Gollandiyada piyoda sifatida ko'chaga chiqish shartli AQShda haydovchi sifatida ko'chaga chiqishdan ham havfsizroq.
Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, hatto tonnalab metall bilan himoyalangan bo'lsa ham, amerikaliklar bunday zirhga ega bo'lmagan gollandiyalik odamlarga qaraganda ko'proq o'lim xavfi bilan yashaydi.
Gollandiyada vaziyat qachon o'zgardi?
Gollandiyada yo'l harakati xavfsizligi bo'yicha o'zgarishlar 1970 yillarda o'tkazilgan “Stop de Kindermoord” (“Bolalar qotilligini to'xtating”) shiori ostida o'tkazilgan namoyishlardan keyin boshlangan.
Mazkur hodisalar amaldorlarni yo'l-transport hodisalariga jiddiy yondashishga majbur qilgan. Namoyish o'tkazgan faollar shuningdek, ko'chalarning tuzulishini qanday o'zgartirish bo'yicha jamoatchilik fikrini o'rganib, takliflar ishlab chiqqan.
Natijada bu voqelardan keyin ko'chalarni qanday loyihalash, moliyalashtirish va boshqarish bo'yicha yangi qoidalar ishlab chiqildi. xususan, Gollandiya ko'chalarida velosipedchilar va piyodalarga ustunlik berish uchun alohida velosiped yo'laklari (piyodalar yo'lagining sariqqa bo'yalgan qismi emas) qurish hamda avtomobillar tezligini boshqarish bo'yicha yangi qoidalar o'rnatildi.
Amsterdamning velosipedlar poytaxtiga aylanishi
Hozirda velosipedchilar uchun dunyoning eng qulay shahri Amsterdam hisoblanadi. Shahar tom ma'noda ularniki bo'lib, hukumat bu natijaga erishish uchun uzoq va mashaqqatli yo'lni bosib o'tgan.
Amsterdam shahri velosiped yo'laklarining rivojlangan tarmog'i bilan jihozlangan. Shahar shu darajada xavfsiz va qulayki, hatto yosh bolalar va keksalar uchun ham velosipeddan foydalana oladi. E'tiborli jihati, bu xolat faqat Amsterdamga tegishli emas. Velosiped yo'llari tarmog'ini Gollandiyaning barcha shaharlarida uchratish mumkin.
Gollandiyaliklar buni oddiy hol sifatida qabul qiladi. Ular hatto bu velosiped yo'llari qadim zamonlardan beri mavjud bo'lganiga ishonadi. Lekin, albatta, bunday emas. O'tgan asrning 50-60 yillarida avtomobillar sonining ko'payishi tufayli Gollandiya shaharlarida velosipeddan hech kim foydalanmay qo'yishi mumkin edi. Amsterdam faqat katta faollik va bir qator hal qiluvchi voqealar tufayli hozirgi holatga keldi. Shahar dunyoning velosiped poytaxtiga aylandi.
Yuqoridagi grafikda bir nechta shahardagi velosipedda qilingan sayohatlar ulushini ko'rish mumkin.
xususan, Amsterdamda velosipedda qilingan sayohatlar ulushi dunyodagi trendga mos ravishda 1950 yillarda 80 foizdan deyarli 20 foizgacha pasaygan. Lekin shaharda yuqorida ta'kidlangan o'zgarishlar boshlangandan so'ng bu holat o'zgargan va shaharda velosipedda sayohat qiluvchilar soni yana osha boshladi.
Yuqorida qayd etilganidek, bu voqeaga ham 1971 yilda yo'l-transport qurbonlari soni eng yuqori cho'qqiga ko'tarilgani va uning ortidan namoyishlar bo'lib o'tgani sabab bo'lgan. O'sha yili mamlakatda sodir bo'lgan YTHlarida 3 ming 300 kishi, shu jumladan, 400 nafardan ortiq bola halok bo'lgan.
“Stop de Kindermoord” tashkil etilganidan ikki yil o'tgach yana bir guruh faollar jamoat joylarida velosipedlar uchun ko'proq joy talab qilish yuzasidan birinchi Gollandiya velosipedchilar uyushmasini tuzgan. Hozirda mamlakatda 22 ming mil (35 ming kilometr) uzunlikdagi velosiped yo'laklari mavjud. Mamlakatdagi jami sayohatlarning to'rtdan biri velosipedda amalga oshiriladi. Solishtirish uchun, Buyuk Britaniyada bu ko'rsatkich 2 foizga teng. Velosipedlar bilan bog'liq statistika Gollandiyaning ba'zi shaharlarida bundan ham yaxshiroq: Amsterdamda bu ko'rsatkich 38 foizga va Groningenda esa 59 foizga teng. Mamlakatdagi velosipedchilar uyushmasi hozirda 34 ming nafar pul to'lovchi a'zolarga ega bo'lgan nufuzli tashkilot hisoblanadi. Elektr tokida harakatlanuvchi velosipedlar tufayli yo'lovchilarning bu transportdan foydalanish ko'rsatkichi oshib bormoqda.
Velosipedni haqiqiy transport vositasi sifatida bilmagan odamlar Amsterdamni avtomobillarga juda kam aloqasi bo'lgan hayoliy mamlakat sifatida ko'radi. Ko'plab shaharlar Amsterdamdan o'rnak olishi mumkin. Chunki bu shaharda dunyodagi eng muvaffaqiyatli transport tizimini yaratishga muvaffaq bo'lindi. Amsterdamdagi transport barqarorlikning timsoli hisoblanadi: u qulay, arzon, toza, jim, samarali va xavfsiz.
Ko'p sayohatlar velosipedda amalga oshiriladigan shaharni yaratish transport haqida an'anaviy avtomobilga asoslangan fikrlash usullaridan butunlay voz kechishni talab qiladi. So'nggi 60 yil ichida Amsterdam rahbarlari, rejalashtiruvchilari va dizaynerlari sinovlar va xatoliklar bilan velosipedlar transportini rejalashtirish xamda loyihalashda namuna bo'la oladigan shaharni yarata oldi.
Ko'pgina shaharlarda velosiped yo'llari uzunligi avtomobil yo'llari uzunligiga qaraganda ancha kam. Amsterdamda esa shahar umumiy haritasini velosiped yo'laklari tarmog'i xaritasi bilan adashtirib qo'yish xech gap emas. Ya'ni Amsterdamda mashinada yurish uchun sizga oddiy haritadan ko'ra ko'proq haydovchilarga mo'ljallangan xarita kerak bo'ladi. Chunki ko'plab ko'chalarga mashinada kirib bo'lmaydi.
Shunchaki velosiped “chiziqlari” emas, alohida veloyo'laklar
Amsterdamda yuqori tezlikda harakatlanish mumkin bo'lgan ko'chalarda yo'ldan aloxida ajratilgan veloyo'laklar bo'lib, ular xavfsiz. Shu sababli bu yerda qo'rqmay velosiped minish mumkin. Toshkentda alohida ajratilgan, faqat velosipedchi harakatlanishi mumkin bo'lgan yo'laklarni topish qiyin (balki imkonsiz). Shaharda piyodalar yo'lagining bir qismi velosipedlar harakatlanishi uchun bo'yab qo'yilganini ko'rish mumkin.
To'g'ri, bo'yalgan yo'laklarni qurish moliyaviy tomondan bir muncha arzonga tushadi. Lekin ular ko'proq velosiped minishga unday oladimi? Asosiy muammo shunda.
Golland tajribasidagi yana bir muhim element “Woonerf”lar hisoblanadi.
“Woonerf”lar mashinalar uchun tezlik chegarasi pasaytirilgan va harakat davomida piyodalarga to'liq ustuvorlik berilgan ko'cha hisoblanadi. Gollandiyaning ko'plab shaharlarida bunday ko'chalarni uchratish mumkin.
Yana bir muhim jihat: Amsterdam ko'chalarida ikkita tezlik zonasi mavjud: soatiga 30 mil (tahminan soatiga 49 kilometr) va soatiga 18 mil (tahminan soatiga 29 kilometr) zonalari.
Hozirda Toshkentning aksariyat ko'chalarida soatiga 70 kilometr tezlikda harakatlanish mumkin (Ushbu maqola yozilayotgan vaqtda Prezident Shavkat Mirziyoev shahar ko'chalarida ruxsat etilgan tezlik soatiga 60 kilometrgacha pasaytirilishini ma'lum qildi).
Yuqoridagi sharoit tufayli hozirda Amsterdamda YTH qurbonlari soni dunyoning aksariyat shaharlaridagidan past bo'lib, million kishiga to'g'ri keladigan o'limlar soni 20 tani tashkil etadi. Bu raqam so'nggi 20 yil ichida 2 baravarga kamaygan.
Kichik xulosa:
Amsterdam har doim ham bugungidek xavfsiz va qulay shahar bo'lmagan. 1990 yilda bu shaharda barcha sayohatlarning 38 foizi avtomobillarda amalga oshirilgan. Bugungi kunga kelib esa bu ko'rsatkich 24 foizga kamaygan. Mamlakat hukumati bir nechta muvaffaqiyatli islohot orqali aholining yo'llarda kamroq o'lishiga, kamroq avtoulovlardan foydalanib, ko'proq velosipedda yoki piyoda sayohat qilishiga erishgan.
Amsterdamdagi transport tizimining qiziq jihatlaridan yana biri shundaki, shahar muhandislari va rejalashtiruvchilari doimo yangi yondashuvlar bilan tajriba o'tkazishga tayyor. Ular hech narsa mukammal emasligini va bu tizim doimiy islohotga muhtojligini yaxshi tushunadi.