Aks-sado: «Munosabat»da mavzuga munosabat to‘liq bildirilmadi...

Quddus A'zam muallifligidagi «Munosabat» ko‘rsatuvining so‘nggi sonlaridan biri hozirgi davrda jamiyatimizni qiynayotgan eng og‘riqli masalalardan biri — oiladagi ajrashuvlar, shuningdek, prezidentimiz ham diniy soha vakillari bilan uchrashuvda tilga olib o‘tgan masala — qo‘shxotinlikka bag‘ishlandi.
Studiyaga taklif etilgan diniy ulamolar, adliya xodimlari, oliygoh o‘qituvchi-professorlari, nazarimda, mavzuga umumiy tarzda baho berib, oilalardagi ajralishlar va qo‘shxotinlik kabi turli ikki mavzuni aralashtirib yuborishdi. To‘g‘ri, biri ikkinchisiga sabab bo‘lishini, huquqiy oqibatlari o‘xshash ekanligini inkor etmaslik kerak. Lekin prezidentimiz tilga olgan qo‘shxotinlik masalasi faqat diniy tomondan, sunnatga muvofiq bo‘lish uchun uylanayotganlarni nazarda tutgan edi. Bekorga bu gap imom-xatiblar va diniy ulamolar qatnashgan majlisda yangramadi.
Diniy ulamolarimiz ko‘rsatuv mobaynida nikoh o‘qish uchun muftiyat ularga FHDYo guvohnomasini ko‘rgachgina amalga oshirishni buyurganini ro‘kach qilishdi. Ikkinchi oila qurayotgan erkaklarimiz ko‘rsatuv davomida «chalamulla» deb atalgan kaslarning xizmatlaridan xufyona foydalanishayotganini aytib, mas'uliyatni o‘z zimmalaridan soqit qilishdi. «Biz unday oilalarga nikoh o‘qimayapmiz, tamom, muammoga bizning aloqamiz yo‘q», qabilida yangradi bu. 
Adliya tizimida ishlab kelayotgan vakillar esa qo‘shxotinlikning huquqiy oqibatlariga to‘xtalishdi. Ayniqsa, opalarimizdan biri tomonidan studiyada «ikki erlik» deyilgan holat ham tilga olindiki, bunaqasi TVda alohida olib chiqib, muhokama qilishga yaramaydi, deb hisoblayman. Ko‘rsatuvning ham umumiy mavzusiga biroz putur yetkazib qo‘ydi. Chunki o‘zbekchilikka yot holat-ku bu?! Poligamiyaning bunday turi bizda mavjudligiga bu holat misol bo‘la olmaydi, aksariyatga tanish birorta dinda ham yo‘q.
Nikohidan rasman sud orqali yoki sud orqali ajralmasdan musulmonchasiga «talog‘ini bergan holda» ajralib, ikkinchi turmush qurish holati va birinchi nikohini saqlab turib, ikkinchi xotinga uylanib olish tamoman boshqa-boshqa holat va masalalardir, garchi huquqiy oqibatlari o‘xshash bo‘lsa-da. Yuqorida ham ta'kidlaganimdek, ko‘rsatuvda ana shu ikki narsa aralashtirilib yuborildi, nazarimda.
«Munosabat» ko‘rsatuvi ajralishlarning sabablari va qo‘shxotinlikni alohida-alohida mavzu sifatida olib chiqqanida har ikki mavzu kengroq qamrab olingan, turli fikrlar eshitilgan bo‘lardi.
Keling, ushbu maqolada o‘zimiz dastlab keyingi paytda ko‘paygani e'tirof etilayotgan ajralish mavzusini ochishga harakat qilaylik-da, turmush qurgan yoshlarning oilasining barbod bo‘lishiga sabab bo‘layotgan bosh masalalarni o‘rganib chiqaylik. 
1. Qaynona-kelin kelishmovchiligi. Albatta, yosh, hali hayotda ko‘p narsani ko‘rmagan qiz boshqa oilaga kelin bo‘lib tushganidan so‘ng o‘zi ko‘nikmagan muhitga duch keladi. Uning qaysi bir odati kuyovning uyidagilarga yoqmaydi va aksariyat hollarda kelinning qaynonasi va qaynsingillari tomonidan tazyiq ostiga olinadi. Oqibatda, ruhiy zo‘riqishlarga bardosh bera olmagan kelin va uning qarindoshlari xo‘rlashlarga ortiq chiday olmaydi. Nikoh barbod bo‘ladi, oila buziladi.
2. To‘yga oid mojarolar. Xususan, poytaxtimiz Toshkentda kelin tomonning zimmasiga sarpo-suruq, mebel, idish-tovog‘u ro‘zg‘or buyumlari kabi masalalarda haddan ziyod majburiyatlar yuklangan. Eng qizig‘i, viloyatlarning ko‘pchiligida bu narsa azaldan bo‘lmagan. Endi esa TV va kinolarimiz vositasida viloyatlarga ham ana shu salbiy odatlar kirib borayotgani achinarli hol. Islom uylanishni eng faqir kimsalarga ham lozim darajaga keltirdi, urf-odatlarimiz esa unga faqat boylar yeta olishi mumkin bo‘lgan darajaga chiqarishdi, degan gap bor. Urf-odatlarimizning islomdan, qadimiy an'analarimizdan yiroq ekanligi haqida domlalarimiz, mahalliy-ko‘y faol targ‘ibot olib borishlari kerak, deb ko‘p va xo‘p gapirilgani bilan foydasi bo‘lmayapti.
3. Ayrim ayollarimizning bemalol ro‘zg‘or tebrata olishlari. Ayni paytda ayollarimiz turli sohalarda (ayniqsa, shahar joylarda), turli vazifalarda erkaklardan kam mehnat qilmayapti. Ular o‘zlari topayotgan puli bilan bemalol, erdan mustaqil ravishda oila boqishlari mumkin. Ana shunday oilalarda noshud erning boridan yo‘g‘i yaxshi, kerak bo‘lsa, «bolalarimni ham o‘zim bemalol boqib olaman», deya rasmiy nikohdan bemalol kechib yuborishlari kuzatilmoqda. Mana shunday vaziyatlarda ham mahalla-ko‘yning, imomlarimizning vaziyatga chuqurroq aralashishlari talab etiladi. Ko‘pincha bunday ajralishlar ertani ko‘ra olmaslik, ma'rifatsizlik, shoshma-shosharlik oqibatida kelib chiqmoqda. 

 

4. Befarzandlik masalasi. Nisbatan kamdan-kam holatlarda bo‘lsa-da, bu ham ajralishlarga sabab bo‘layotgan masalalardan biri. Farzandsiz ham nikoh, turmush qurish mumkin, umrguzaronlik qilish mumkin, albatta. Farzand asrab, er-xotin bir-biriga bo‘lgan mehr-muhabbatini avaylab yurgan minglab oilalar bor. Lekin mahalla-ko‘y, qarindosh-urug‘larning qutqusiga uchrab, oilalarning ajralib ketayotgan mavjud hol, bunga hammamiz guvoh bo‘layapmiz. Ayniqsa, keyingi paytlarda, meditsina er yoki xotinning qay biri bepusht ekanligini ro‘y-rost aniqlab bera oladigan darajaga yetgach, bu holatlar ajrashish holatlarini tezlashtirib yubordi. 
Yuqorida sanab o‘tilgan ajralishlarning sabablaridan har biri jamoatchilik o‘rtasida alohida o‘rganiladigan, muhokama etiladigan mavzu, aslida. 
Ajralishlarning oqibatiga ham to‘xtalib, shu o‘rinda ba'zi bir fikrlarni bildirib o‘tishni joiz deb topdim.
Sudlarimiz bir oilani ajratishda aksariyat hollarda farzand(lar)ni ona bilan qoldirishga ajrim chiqaradi. Mana shu amaliyotni qonun doirasida o‘zgartirish kerak. Chunki bir yoki ikki nafar farzand bilan ajrashgan yosh juvon qayta oila qurishda juda-juda qiynaladi, chunki bolali juvonga talabgor har doim ham chiqavermaydi, birovning bolasini boqishni hamma ham istayvermaydi. Aksariyat holatda ularning sobiq erining mulki, o‘z nomida turar joyi bo‘lmaydi. Ajralishdan so‘ng kelinchak hech vaqosiz qolib ketadi.
Bolalariyu, «yomon» xotinidan qutulgan bo‘ydoq yigitlar endi onasi topgan boshqa bokira qizga uylanaveradi. Aksariyat hollarda bu kuyovning onasi tomonidan «yomon» kelinini jazolash uchun ham amalga oshirilayotgani tashvishlanarli hol — «o‘g‘limni kerak bo‘lsa onasi o‘pmaganiga uylantiraman», degan ibora «og‘zi katta» qaynonalarning eng sevimli gapi ekani ma'lum-ku!
Eng achinarlisi, keyingi paytda yaratilayotgan istalgan kinolarimizni, milliy seriallarimizni olib qarang, ularda ham mana shunday targ‘ibot bor: kelin — qaynonaga qul, uning izmi chiqqan soniyasidan, mustaqil fikr bildirgan onidan boshlab, albatta, bu dargohdan badarg‘a qilinishi kerak.
Ba'zi diniy ulamolarimiz mana shu ko‘rsatuvda ham «to‘ylarimiz, ma'rakalarimiz chiroyli o‘tayapti», demasdan, nechog‘liq islomiy qoidalarga, odatlarga mos o‘tayotgani haqida gapirishganda, isrofgarchilik, ortiqcha dabdaba uvol ekanini ham tilga olib o‘tishganida yaxshi bo‘lardi. 
Domlalarimiz qaynonaning (qaynsingillarning ham) kelinda zig‘ircha haqi yo‘qligi, unga tayziq o‘tkazishi musulmonchilikka mutlaqo to‘g‘ri kelmasligi haqida ko‘proq gapirish zarur. Kelinga nisbatan faqat kuyov haqdor ekanligini bot-bot takrorlab xalqimizga o‘rgatish kerak emasmi? 
Ikkinchidan, huquqiy tarafiga kelsak, yuqorida ta'kidlab o‘tganimdek, oila ajraladigan bo‘lsa, farzandlar sud tomonidan onaga qoldiriladi. Shuni majburiy tarzda, har qanday holatda farzandlar ota bilan qoladigan qilish kerak. Ana shunda kelinni “paypoqdek almashtirish”ga ishtiyoqmand qaynonalar farzandining oilasini buzishdan oldin bir karra o‘ylab ko‘rgan, bo‘lardi. Bu chora ajralishlar sonining keskin kamayishiga olib kelishi ham aniq.
Yana bir jihat: farzand(lar) otada qolsa, o‘rtada aliment to‘lash kabi masala ham bartaraf etiladi. Bola(lar) otada qolsa yoki u(lar)ni ona boqib olishini bo‘yniga olsa, aliment muammosiyam kamayadi. Faqatgina ota sudda o‘z farzandlarini boqishdan voz kechgan taqdirda farzandlari voyaga yetgunga qadar u har oyda eng kam ish haqiga bog‘langan ma'lum bir summani (aytaylik, har bir farzand uchun 2–3 minimal ish haqi) aliment tarzida to‘lashga majbur qilib qo‘yilishi lozim.
Shunda «pattasi qo‘lga tutqazilgan» kelin tomonning ham kuyovni aliment undirish bilan qo‘rqitishi kabi illatga ham barham beriladi.
Ta'lim darohlarida oila masalasi
Qatnashganlar ichida Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti prorektori Muzaffar Komilov juda jo‘yali taklif bildirdi — o‘quv dargohlarda «Oila ma'rifati», «Islom ma'rifati» kabi darslarni tashkil etish borasida. Ha, oliygoh, litsey va kollejlarda, maktablarning 11-sinfida oila darslari o‘tkazilishi kerak. Nufuzli insonlar, adliya va FHDYo tashkilotlari vakillari oilaviy hayotning huquqiy tomonlari, imomlar ham ishtirok etib, yoshlarga nikoh va oilaning muqaddasligi haqida tushuncha berishlari lozim. Albatta, bu yoshlarimizning hayotga yengil-yelpi qarashning oldini oladi. 
Xususan, oliygohlarda ma'naviy-ma'rifiy ishlar bo‘yicha prorektorning o‘zi ana shunday darslarni katta zallarda o‘tishi kerak bo‘ladi. Kerak bo‘lsa diniy ulamolar ham ana shunday darslarga chaqirilishi lozim. Umuman, o‘quv dargohlari uchun ana shunday dars rejalari ishlab chiqilishi kerak. Kerak bo‘lsa — yigitlar uchun alohida, qizlar uchun alohida. Chunki yoshlar baribir oila qurishadi, ularni o‘z holiga tashlab qo‘yish kerak emas, saboq berish kerak. 
Ma'lumki, milliy mentalitetimizda oila, jinsiy hayot o‘ta uyatli mavzu hisoblanib, bu borada hech kim mas'uliyatni o‘z zimmasiga olgisi kelmaydi, tashabbus ko‘rsatmaydi va o‘z holiga tashlab qo‘yiladi. Ko‘rsatuv davomida hamkasbim Bahodir Halimov ham ana shunday fikr bildirdi. Xalqimiz beparvo bo‘lib qolgani, mavjud holatlarga ko‘nikib qolganini tilga olib o‘tdi va u haq.
Yoshlarga to‘ylarning ortiqcha xarajatlarsiz, keraksiz dabdabalarsiz o‘tkazish kerak ekanligini miyasiga singdirib borish kerak. O‘sha yoshlar orqali ularning «orzu-havasim» deydigan, eskicha fikrlaydigan ota-onalariga ta'sir o‘tkazish kerak. Bu targ‘ibot kitoblarda ham, matbuotda ham, TVda ham, kinolarimizda ham yangrab turishi lozim. Propaganda vositasida shunday qilish kerakki, «orzu-havas», «sarpo-suruq» «tog‘ora somsa, hayitlik salom» deydigan kimsalar juda zamondan orqada qolgan, qoloq, o‘z foydasini bilmaydigan, bir kunlik obro‘-e'tibor uchun behudaga sarf-xarajat qilib, o‘z oilasi byudjyetiga zarar yetkazadigan notavon etib tasvirlanishi kerak.
Ikkinchi xotinga uylanish masalasi
Yuqorida sanab o‘tilgan sabablar bilan sodir bo‘lgan ajralishlardan so‘ng ayrim yoshlar birinchi xotini bilan yo qonuniy ajrashmaydi, qonuniy ajralgan taqdirda ham onasiga yoqmay haydalgan xotini bilan sha'riy nikohini saqlab qoladi. O‘zi esa onasi aytgan topgan ikkinchi xotinga yo qonunan, yo sha'ran uylanib oladi. Bu ham mamlakatimizda qo‘shxotinlikning urchishi, targ‘ib bo‘lishiga sabab bo‘layotgani chin. 
Lekin, guldek oilasi, farzandlari bo‘la turib, ko‘rsatuvda parda ortida gapirib o‘tgan juvonning hayotida bo‘lgani singari, o‘z oilasini aro yo‘lda tashlab, farzandlariga beparvo bo‘lib, erkaklarimizning ikkinchi xotinga sha'riy nikoh bilan uylanayotganligi alohida mavzu. Ko‘rsatuv avvalida shu mavzu muhokama etilishi va'da qilingan esa-da, amalda bunday bo‘lib chiqmadi.
Albatta, yaqinda prezidentimiz tilga olib o‘tgan ushbu mavzu, uning sabablari, oqibatlari ham imomlarimiz tomonidan alohida, mavzuga chuqurroq yondashilgan holda muhokama etiladi, deb ishonamiz.

Shuhrat Shokirjonov,

jurnalist.