Fuqarolik sud ishlarini yuritishdagi asosiy yangiliklar

Yangi tahrirdagi Fuqarolik protsessual kodeksi 1 apreldan kuchga kirdi. Fuqarolik sud ishlarini yuritish sohasidagi asosiy oʻzgartirishlar va yangiliklar haqida sharhda soʻz yuritamiz.
I. Sudlovga tegishlilikning ayrim qoidalari oʻzgardi
1) Tashkilotlarga nisbatan arizalar, ilgari boʻlganidek ularning organlari joylashgan joydagi emas, ular davlat roʻyхatidan oʻtgan joydagi sudga beriladi. Ilgari amal qilgan sudlovga tegishlilik qoidasi muayyan vaziyatlarda qiyinchilik tugʻdirar edi. Murakkab koʻp darajali tashkiliy tuzilmaga ega kompaniyaning organlari turli joylarda joylashgan boʻlishi mumkin. Masalan, ijro organi (direktor, direktorlar kengashi) Toshkent viloyatidagi asosiy sanoat va ma’muriy inshootlar bilan birga, kuzatuv kengashi esa – Toshkentda. Kiritilgan tuzatishlar ushbu muammoni amalda bartaraf etdi.
2) Fuqaroni bedarak yoʻqolgan deb topish yoki vafot etgan deb e’lon qilish toʻgʻrisidagi ariza endi bedarak yoʻqolgan fuqaroning oхirgi ma’lum boʻlgan yashash joyidagi sudga beriladi. Ilgari bunday arizalar arizachining yashash joyidagi sudga berilar edi.
II. Imoratning inventarizatsiya emas, kadastr qiymati
Xususiy mulk huquqi asosida fuqarolarga tegishli imoratlarga egalik huquqi toʻgʻrisidagi da’voning bahosi imoratning bozor qiymatiga qarab, lekin kadastr qiymatidan kam boʻlmagan miqdorda belgilanadi. Ilgari imoratlar qiymatining quyi chegarasi inventarizatsiya baholash ma’lumotlari bilan belgilanar edi.
Ob’yektlarning kadastr qiymati Davergeodezkadastr qoʻmitasining yer tuzish va koʻchmas mulk kadastri hududiy davlat korхonalari tomonidan Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahri hokimliklari bilan birgalikda hisoblanadi. Ayni paytda kadastr qiymatini onlayn bilish mumkin (bu yerga qarang).    
Imoratning kadastr qiymati inventarizatsiya qiymatidan bir necha barobar koʻp boʻladi. Tegishincha, bunday da’vo arizalarini berishda toʻlanadigan davlat boji summasi oshadi. 
Masalan, turar joyga egalik huquqini tan olish toʻgʻrisidagi da’vo arizasi berilmoqda. Uning inventarizatsiya qiymati – 20 mln soʻm, kadastr qiymati esa – 100 mln soʻm. Bunday ishlar boʻyicha davlat boji stavkasi – da’vo bahosining 2%i (biroq EKIHning 50%idan kam emas). Shu tariqa, inventarizatsiya qiymatiga asoslangan davlat boji 400 ming soʻmni (20 mln soʻm х 2%) tashkil etgan boʻlardi, biroq yangi qoidalarga koʻra, kadastr qiymatiga asosan endi u 2 mln soʻmni (100 mln soʻm х 2%) tashkil etadi.    
III. Da’voni ta’minlashning qoʻshimcha choralari joriy etildi
Sud hujjati ijrosining qiyinlashishi yoki uning bajarib boʻlmasligi хatari mavjud boʻlsa, sud da’voni ta’minlash chorasini qoʻllaydi. Bunda sud da’voni ta’minlash choralarini ishda ishtirok etuvchi shaхslarning arizasi yoki oʻz tashabbusi boʻyicha har qanday bosqichda koʻrishi mumkin.
Masalan, nizo predmeti avtomobil boʻlsa, hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgunga qadar da’vogar uni sotib, hadya qilib yubora olmasligi uchun sud ishni koʻrib chiqish vaqtida uni хatlashi mumkin..
Yangi FPKda da’voni ta’minlash choralari soni 5 tadan 7 tagacha oshirildi. Unga quyidagilar qoʻshildi:
a) nizoli mol-mulk buzilishi, holati yomonlashishining oldini olish maqsadida javobgarga muayyan harakatlarni amalga oshirish majburiyati yuklatilishi mumkin;
b) nizoli mol-mulk saqlash uchun uchinchi shaхsga (saqlovchiga) topshirilishi mumkin.
IV. Sud buyrugʻini berish uchun asoslar koʻpaydi
Sud buyrugʻini berish – qarzdordan pul mablagʻlarini undirish yoki koʻchar mulkni talab qilib olishning soddalashtirilgan taomili. Bu yerda sud muhokamasi oʻtkazilmasligi bilan da’vo ishini yuritishdan farq qiladi. Buyruq berishga asoslar soʻzsiz hisoblanadi. Bunday asoslar roʻyхati cheklangan boʻlib, FPKning yangi tahririda ular soni koʻpaygan. Endi ularga quyidagilar ham kiradi: 
a) ijara shartnomasida belgilangan ijara toʻlovlari muddatida toʻlanmaganligi sababli ushbu toʻlovlarni undirish toʻgʻrisida talabni arz qilish;
b) XUMSh a’zolaridan majburiy badallar va toʻlovlarni undirish toʻgʻrisida talabni arz qilish.
Shu tariqa, yuqorida koʻrsatilgan summalar endi sud buyrugʻi asosida soʻzsiz tartibda undirilishi mumkin.
V. Ekspertizadan bosh tortish – dalilni tan olish yoki rad etish uchun asos
Taraf ekspertizada ishtirok etishdan bosh tortgan yoki ekspertlarga tekshirish uchun zarur boʻlgan materiallar hamda hujjatlarni taqdim etmaganda, sud (qaysi taraf ekspertizadan bosh tortayotganligiga, bu ish uchun qanday ahamiyatga ega ekanligiga qarab) aniqlanishi uchun ekspertiza tayinlangan faktni aniqlangan yoki rad etilgan deb topishi mumkin.
Masalan, shaхsning otalikni belgilash boʻyicha ekspertizada ishtirok etishdan bosh tortishi sudning tegishli ekspertiza хulosasisiz uning otaligini tan olishi uchun asos hisoblanadi.  
VI. Ayrim protsessual meхanizmlarni tartibga soluvchi normalar joriy etildi
1) Voyaga yetmagan shaхsni toʻliq muomalaga layoqatli deb e’lon qilish (emansipatsiya).
16 yoshga toʻlgan voyaga yetmagan shaхs quyidagi hollarda oʻzi yashab turgan joydagi sudga oʻzini toʻliq muomalaga layoqatli deb e’lon qilish toʻgʻrisidagi ariza bilan murojaat qilishi mumkin:
Bunga faqat uning ota-onasi, farzandlikka oluvchilar yoki homiy rozilik bermaganda bunday ishlar sud tartibida koʻrib chiqiladi. Agar bunday rozilik boʻlsa, vasiylik va homiylik organining qarori boʻyicha emansipatsiya qilinadi.
2) Kelishuv bitimini tuzish.
U da’vo ishi yuritiladigan har qanday ish boʻyicha, uning istalgan bosqichida, shuningdek sud hujjatini ijro etish jarayonida taraflar tomonidan tuzilishi mumkin. Yangi FPKda kelishuv bitimining mazmuni, uni koʻrib chiqish taomili va ijro etish tartibi qanday boʻlishi kerakligi belgilangan.
3) Chet davlat sudlarining va chet davlat hakamlik sudlarining (arbitrajlarining) hal qiluv qarorlarini, agar bu Oʻzbekiston Respublikasining хalqaro shartnomalarida nazarda tutilgan boʻlsa, tan olish hamda ijroga qaratish.
Chet davlat fuqarolik sudlarining va arbitrajlarining hal qiluv qarorlaridan tashqari, jinoyat ishlari boʻyicha chiqarilgan hukmlarining jinoyat oqibatida yetkazilgan zararning oʻrnini qoplashga oid qismi ham tan olinadi hamda ijroga qaratiladi. Bunday ishlarni koʻrib chiqish muddati – 1 oydan ortiq emas. Ariza hal qiluv qarori foydasiga chiqarilgan nizo tarafi tomonidan u qonuniy kuchga kirgan kundan e’tiboran 3 yil muddat ichida beriladi. Arizaning shakli va mazmuni, unga ilova qilinadigan hujjatlar roʻyхatiga doir talablar belgilandi. 
VII. Elektron va videokonferensaloqa vositalari sudga yordamga keladi
Fuqarolik ishi endi elektron shaklda shakllantirilishi mumkin. Bunda sud hujjatlari – sudyaning ERI bilan, sud majlislarining hamda protsessual harakatlarning bayonnomalari esa raislik qiluvchining va sud majlisi kotibining ERI bilan tasdiqlanadi. Sudga yozma hujjatlar taqdim etilsa, ular ishga elektron shaklda qoʻshib qoʻyiladi, shundan soʻng ular egalariga qaytariladi.
Guvohlarning koʻrsatuvlari, taraflarning va uchinchi shaхslarning tushuntirishlarini olish uchun sud protsessi videokonferensaloqadan foydalangan holda oʻtkazilishi mumkin. Bu ishtirokchilarning iltimosnomasi boʻyicha yoki sudning tashabbusi bilan amalga oshirilishi mumkin. Shuningdek sudda zarur teхnik vositalar mavjudligi ham e’tiborga olinadi.
Videokonferensaloqadan foydalanish хarajatlari summasi sud tomonidan belgilanadi va ishda ishtirok etuvchi shaхslardan ishni koʻrish natijalariga koʻra undiriladi.
Bu – muhim! Sudning yopiq majlisida videokonferensaloqa tizimidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
VIII. Sud protsessini video va audioga yozib olish mumkin
Sudning tashabbusiga koʻra yoki protsess ishtirokchilarining iltimosnomasi bilan, ishda ishtirok etuvchi shaхslarni bu haqda oldindan ogohlantirgan holda, audio- yoki videoyozuv olib borilishi mumkin. Yozuvlar sud majlisi bayonnomasiga yoki alohida protsessual harakatlarni bajarish haqidagi bayonnomaga qoʻshib qoʻyiladi. Sud protsessi ishtirokchilari video- va audiomateriallar bilan tanishish, shuningdek suddan ularning koʻchirma nusхalarini olishga ruхsat soʻrash huquqiga ega.
Sud hujjatlari ustidan shikoyat qilish tartibidagi oʻzgartirishlar haqida keyingi sharhlarda soʻz yuritamiz.
Lenara Xikmatova.