Asr muammosiga aylangan Oroldagi «Kemalar qabristoni» — suratlarda

Dunyodagi eng yirik ekologik fojialardan biri sifatida nafaqat Oʻzbekiston, balki mintaqadagi barcha davlatlar uchun qator ekologik va boshqa muammolarni keltirib chiqarayotgan Orol dengizida sayyohlar oqimi arimaydi. «Bugun.uz» fotomuxbiri Qoraqalpogʻistonning Moʻynoq tumanida joylashgan ushbu dengiz va undagi «Kemalar qabristoni»dan maxsus reportaj tayyorladi.
Orol dengizi — Oʻrta Osiyodagi eng katta berk shoʻr koʻl hisoblanib, ma'muriy jihatdan dengizning yarmidan koʻproq qismi Oʻzbekiston (Qoraqalpogʻiston) hududida joylashgan. Oʻtgan asrning 60 yillarigacha Orol dengizi maydoni orollari bilan oʻrtacha 68 ming kilometr kvadratni tashkil etgan.
Kattaligi jihatdan dunyoda toʻrtinchi (Kaspiy dengizi, Amerikadagi Yuqori koʻl va Afrikadagi Viktoriya koʻlidan keyin), Yevroosiyo materigida (Kaspiydan keyin) ikkinchi oʻrinda boʻlgan dengiz havzasining maydoni 690 ming kilometr kvadrat, suvining hajmi 1000 kilometr kub boʻlgan. Shuning uchun ham u dengiz deb atalgan.
Dengiz choʻl zonasida joylashganidan uning yuzasidan har yili 1 metr qalinlikdagi suv bugʻlanadi. Bu esa keyingi davrda dengizga daryolar olib kelgan suv, yogʻin va yerosti suvlaridan ortikdir. Shuning uchun iklimiy oʻzgarishlar natijasida Orol dengizi suvining sathi yillar davomida oʻzgarib turgan. Keyingi bir yarim asr mobaynida dengiz suvi sathi ancha oʻzgargan.
Oʻtmishda uning portlari, baliqlari, oʻsimliklari va kemalari boʻlgan. Xususan, XX asrning 80 yillariga qadar u yerda baliqning 34 turi boʻlgan. Oʻz tarixi davomida Orol dengizi bir necha bor qisqarib ketgan. Uni oʻrganish boʻyicha turli ekspedisiyalar oʻtkazilgan. Olimlarning fikriga koʻra, Senozoy erasi oʻrtalarida (21 million yil oldin) Orol dengizi Kaspiy dengizi bilan tutashgan, ammo keyinchalik daryolar qurib, ikkita dengizga ajralib qolgan.
Dengizdagi mutlaq suv sathi 2000 yillarning boshlarida 31 metrga tushgan, bu esa 1950 yillarning oxirlarida qayd etilgan dastlabki darajadan 22 metr past edi. 2001 yilda Janubiy (Katta) Orol dengizi gʻarbiy va sharqiy qismlarga boʻlingan hamda 2003 yilda Orol dengizining yuzasi asl nusxaning toʻrtdan bir qismini, dengiz suvining hajmi esa taxminan 10 foizini tashkil etgan. Bugungi kunda avvalgi chuqur dengiz oʻrnida umumiy maydoni 38 000 kilometr kvadrat boʻlgan yangi qum va shoʻrlangan Orolqum choʻllari mavjud.
Orol dengizining qurib borishi natijasida bir qator salbiy holatlar yuzaga kelgan. Orol hududida paydo boʻlgan zaharli tuz uyumlarining zarralari Pomir togʻlari, Antarktida sohillari, Grenlandiya muzliklari, Norvegiya oʻrmonlarigacha yetib bormoqda.
Yovvoyi oʻsimliklar va hayvonot dunyosi qirilib ketmoqda. Orolboʻyi hududida lokal iqlim keskin oʻzgarishlarga uchragan. Ichimlik suvi tanqisligi, xavfli kasalliklar tarqalishi, yashash sharoitlari ogʻirlashuvi natijasida Orolboʻyi hududidan aholi migrasiyasi koʻpaygan.
Orol dengizi oʻrnida Qizilqum va Qoraqum sahrolari oʻrtasida yuzaga kelgan, maydoni 5,5 million gektarga teng boʻlgan yangi Orolqum sahrosi Orol dengizi fojiasi hisoblanib, dunyodagi eng yirik ekologik fojialardan biri sifatida nafaqat Oʻzbekiston, balki mintaqadagi barcha davlatlar uchun qator ekologik, ijtimoiy-iqtisodiy, tibbiy va gumanitar muammolarni keltirib chiqargan.
Ma'lumot oʻrnida, Shavkat Mirziyoyev 2020 yil 23 sentyabrda BMT Bosh Assambleyasining 75-sessiyasidagi nutqida Orol dengizi qurishining halokatli oqibatlariga haqida soʻz yuritgan. Xususan, mavjud ahvolni yaxshilash uchun bu yerda ikki million gektar yangi oʻsimlik maydonlari va daraxtzorlar yaratish, tuproq qatlamini shakllantirish boʻyicha ishlar amalga oshiralyotganligi qayd etib oʻtgan.
«Biz Orolboʻyi mintaqasini ekologik innovasiya va texnologiyalar hududi, deb e'lon qilish haqida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh assambleyasining maxsus rezolyusiyasini qabul qilishni taklif etamiz. Ushbu muhim hujjat tasdiqlangan sanani esa Xalqaro ekologik tizimlarni himoya qilish va tiklash kuni sifatida nishonlash maqsadga muvofiq boʻlardi», — degan edi davlat rahbari.