Birinchi guruhga choyni yetkazib berish, qabul qilish, saqlash va berib yuborish tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnomani tasdiqlash haqida

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 9-martdagi 113-son qarori (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2004-yil, 10-son, 118-modda) bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qo‘mitasi to‘g‘risida nizomga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qo‘mitasi qaror qiladi:
 1. Birinchi guruhga choyni yetkazib berish, qabul qilish, saqlash va berib yuborish tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
 2. Mazkur qaror O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi lozim hamda u rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.
 1. Mazkur Yo‘riqnoma birinchi guruhga choy yetkazib berish, qabul qilish, saqlash va berib yuborish tartibini belgilaydi.
 2. Mazkur Yo‘riqnoma talablari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qo‘mitasi (bundan buyon matnda Qo‘mita deb yuritiladi) tizimidagi tashkilotlar hamda birinchi guruh moddiy boyliklarni mas’ul saqlovchi tashkilotlar uchun majburiydir.
 3. Choy yumshoq yoki yarim qattiq idishlarga netto og‘irligi 25, 50, 75, 100, 125, 150, 200 va 250 gr bilan qadoqlanadi. 
 Shartnoma asosida chakana savdo uchun mo‘ljallangan 200, 300, 500, 1000, 2000 gr li paketli choy ham ishlab chiqarilishi mumkin. 
 4. Yumshoq idishning ichki yuzasi normativ hujjatlarga muvofiq alyuminiy folgali, pergament yoki polivinilidenxlorid qog‘oz bilan qoplangan bo‘lishi, pachkaga normativ hujjatlarda belgilangan ma’lumotlar trafaret usulida bosilishi lozim. 
 5. Yarim qattiq idishning ichki qismi normativ hujjatlarga muvofiq yuzasi alyuminiy folgali, pergament yoki polivinilidenxlorid qog‘oz bilan qoplangan yoki og‘irligi 1 m² da 230 — 240 gr bo‘lgan “xrom-erzats” kartonidan bo‘lishi lozim. 
 6. Choyning har bir o‘ramdagi netto og‘irligidagi tafovut 25 gr dan 2000 gr gacha qadoqlanganda 1 foiz ko‘rsatkichdan oshmasligi lozim.
 7. Choy pachkalari normativ hujjatlarga muvofiq fanerali yoki gofrirovka qilingan karton qutilarga joylashtiriladi. 
 Qo‘shimcha o‘rash idishi sifatida polietilen-tereftal plyonkadan qilingan qistirma varaqchali qopchalardan foydalanishga ruxsat etiladi. 
 8. Ko‘p marta ishlatiladigan transport idishlari o‘zining himoya xususiyatlarini butun foydalanish davri mobaynida saqlab qoluvchi va ko‘p martali tozalashlarga chidamli materialdan tayyorlanishi lozim. 
 9. Uzoq muddatli saqlashga mo‘ljallangan choy normativ hujjat talablariga javob beradigan polietilen suqmali polipropilen qoplarga solinadi. 
 10. Choy pachka va qutilari toza bo‘lishi, yaxshilab yelimlangan va to‘g‘ri shaklga ega bo‘lishi lozim. Mayda choy qadoqlangan qutilarda “mayda” degan yozuvi bo‘lishi kerak. 
 11. Choyning har bir o‘ram birligiga quyidagi ma’lumotlar trafaret qilib bosiladi: 
 mahsulot nomi;
 ishlab chiqaruvchi nomi, uning manzili;
 mahsulot navi va choy bargi o‘sgan joy;
 netto og‘irligi;
 tovar belgisi (belgiga ega tashkilotlar uchun);
 normativ hujjat nomi.
 12. Choy idishining transport markirovkasida quyidagi ma’lumotlar ko‘rsatiladi:
 mahsulot nomi, tovar belgisi;
 ishlab chiqaruvchi nomi, uning manzili; 
 qadoqlangan sana; 
 brutto va netto og‘irlik; 
 saqlash harorati va muddati; 
 o‘ram birliklari soni va uning netto og‘irligi;
 “Namlikdan asrang!” ogohlantiruvchi belgisi;
 normativ hujjat nomi.
 13. Markirovkada mahsulotni identifikatsiyalovchi va tavsiflovchi yoki uning xususiyatini ta’riflovchi boshqa ma’lumotlarni yozishga ham ruxsat etiladi. 
 14. Choy tashishni amalga oshiruvchi transport tashkilotlari ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilangan mahsulotni tashish shartlariga rioya etishlari lozim. 
 15. Choy barcha turdagi transportlarda yuklarni tashish qoidalariga muvofiq tashiladi. 
 16. Har bir yuklab yuborilayotgan choy partiyasiga muvofiqlik sertifikati va sanitariya-epidemiologik xulosasi yoki ularning tasdiqlangan nusxalari ilova qilinadi. 
 17. Choyni yetkazib berish va qabul qilish shartnoma asosida, qonunchilik hujjatlari hamda mazkur Yo‘riqnomaga muvofiq amalga oshiriladi.
 18. Choy yuklangan vagon kelganda u temir yo‘l vakili ishtirokida sinchiklab o‘rganiladi. Tashqi kuzatuvni amalga oshirishda vagonning texnik holati va uning sozligi, plombalarning saqlanganligi, ulardagi izning aniqligi, choy qutilarining butunligi, plombaning yukka ilova qilingan hujjatlarga muvofiqligi tekshiriladi. Qutilar namlanmagan, ochilmagan bo‘lishi kerak. 
 Tekshirish davomida aniqlangan kamchiliklar, shu jumladan, vagonning texnik nosozligi, plombalarning mavjud emasligi yoki ularning buzilganligi, ulardagi izlarning noaniqligi, oraliq bekatlar plombasining mavjudligi umumiy shakldagi dalolatnoma bilan rasmiylashtirilishi lozim. 
 19. Shikastlanmagan idishlarda o‘rami buzilmagan va yuk o‘rinlari saqlangan holda yetkazib berilgan choy o‘rinlar soni va netto og‘irligiga qarab qabul qilinadi. 
 20. Shikastlangan idishdagi choy qutining amaldagi netto og‘irligi bo‘yicha qabul qilinadi. 
 21. Choyni qabul qilib olishda mahsulot yoki idish buzilishi (shikastlanish, namlanish, ifloslanish), mahsulotning nomi va miqdori yoki o‘rinlari transport hujjatlarida belgilanganidan farq qilgan taqdirda, tijorat dalolatnomasi tuziladi. Tijorat dalolatnomasida plombalar va ulardagi nazorat belgilarining holati qayd etiladi.
 22. Choyni sifati bo‘yicha qabul qilish quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
 yetkazib beruvchining ma’lumotlarini tekshirish (muvofiqlik sertifikati, sanitariya-epidemiologik xulosasi);
 idish, o‘ram va tamg‘ani ko‘zdan kechirish; 
 organoleptik baholash (hid, ta’m, damlama, rang, choy bargi qaynashi darajasi);
 normativ hujjatlarga muvofiq namlik va suvda eruvchan ekstraktiv moddalar mavjudligi bo‘yicha laboratoriya tahlili o‘tkazish. 
 23. Organoleptik baholash va namlikni aniqlash uchun namuna har bir vagon va avtotransport partiyasidan normativ hujjatlar talablariga muvofiq olinadi.
 24. Tekshirish natijasida aniqlangan haqiqiy ko‘rsatkichlar va yetkazib beruvchi hujjatlarida ko‘rsatilgan choy sifati o‘rtasida tafovutlar mavjud bo‘lgan taqdirda, mustaqil ekspertlar ishtirokida dalolatnoma tuziladi.
 25. Normativ hujjatlardagi sifat ko‘rsatkichlariga mos kelmaydigan, shuningdek namlangan, namlanib mog‘orlagan, hidlangan va boshqa yot moddalarning hidi urgan hamda ta’mirlab bo‘lmaydigan darajada shikastlangan idishlarda olib kelingan, noto‘g‘ri tamg‘alangan va boshqa standartlardan og‘ishgan choy saqlash uchun qabul qilinmaydi. Bunday choy umumiy partiyadan ajratilib, alohida omborga joylashtirilishi kerak. 
 26. Yaroqsizga chiqarilgan choyni qabul qilish, saqlash va berib yuborish bilan bog‘liq barcha xarajatlar shartnomaga muvofiq yetkazib beruvchi tomonidan qoplanadi. 
 27. Choy isitiladigan yoki isitilmaydigan, texnik soz, quruq, toza va yaxshi shamollatiladigan, mog‘or bosmagan va yot moddalar hidi bo‘lmagan omborlarda saqlanadi. Choy bilan birga tez buziladigan, hidli mahsulotlarni bir xonada saqlash taqiqlanadi. 
 28. Omborxonalar to‘ldirilishdan oldin ta’mirlanishi, choyni qabul qilish va saqlashga tayyor qilinishi lozim. Bunda asosiy e’tibor tom, pol, isitish tizimlari, yoriq va tirqishlarni o‘z vaqtida yamash, shuningdek eshiklarni yaxshi yopilishga moslash, avtomatik qo‘riqlash signalizatsiyasi uskunalari bilan jihozlash, yog‘och konstruksiyalarni yonish xususiyatini pasaytiruvchi kimyoviy suyuqlik bilan qayta ishlashga qaratilishi lozim.
 29. Omborlarning choy qabul qilishga tayyorligi tashkilotning bosh muhandisi, bosh energetik, saqlash maydoni boshlig‘i (yoki uning o‘rinbosari) va yong‘in xavfsizligi bo‘yicha javobgar shaxslardan iborat komissiya tomonidan tekshiriladi va dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 
 30. Omborlarni shamollatish vaqtida choy saqlanishining butligini ta’minlash maqsadida qo‘shimcha panjarali eshiklar o‘rnatiladi, ventilatsiya tuynuklari panjara bilan jihozlanadi. Isitilmaydigan omborlardagi ventilatsiya tuynuklari qish vaqtida choy saqlashga tayyorlash vaqtida issiqlashtiriladi va zich qilib berkitiladi. 
 31. Omborlar quyidagilar bilan ta’minlanishi lozim:
 jihozlash tabelida nazarda tutilgan kerakli asbob-uskuna va jihozlar;
 saqlashning harorat-namligi darajasini nazorat qilish uskunalari (issiqlik o‘lchagich, termograf, gigrograf, psixometrlar);
 mahsulot tagligi, prokladka materiallari, narvon va traplar;
 zamonaviy himoya vositalari va qo‘riqlash signalizatsiyalari, birlamchi yong‘in o‘chirish vositalari, shuningdek avtomatik ravishda yong‘indan darak beruvchi uskunalar;
 birinchi tez tibbiy yordam ko‘rsatish vositalari.
 32. Omborlar atrofidagi hudud puxta tekislangan bo‘lishi lozim. Tashqi suvlar ombordan chetlatib o‘tilishi kerak. Oqovalar va ariqlar doimiy ravishda chiqindilardan tozalab turilishi lozim. 
 33. Choy har qanday darajadagi yong‘inga chidamli omborlarda saqlanadi.
 34. Fanera qutilari, gofrirovka qilingan kartonga o‘ralgan choy yonuvchi material hisoblanadi. 
 35. Choyni saqlash jarayonida uni har qanday kuchlanishdagi va yonish davomiyligidagi alanga olish manbalaridan asrash lozim.
 36. Birlamchi yong‘in o‘chirish vositalari doim soz va tayyor holda saqlanadi.
 37. Omborxonalar xavfdan ogohlantiruvchi tegishli asbob-uskunalar, plakat, yozuv, ko‘rsatkich, chiroqli va ovoz signallari bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim. 
 38. Yuk tashishga mo‘ljallangan barcha moslamalarda ish xavfsizligi va qulayligini ta’minlovchi uskunalar, shuningdek uning yuk ko‘tarish qobiliyati, butligi tekshirilgan sana va yuklanadigan yuk chegaralari ko‘rsatilgan trafaret bo‘lishi lozim.
 39. Choy to‘g‘ri burchakli shaklga ega bo‘lgan shtabellarda uning mustahkamligini inobatga olgan holda taxlanadi. Choyni omborga joylashtirish mahsulot va idishlar sifati va miqdorini saqlagan holda, omborxonalardan imkon darajada samarali foydalanish, yuklash-tushirish ishlarini va saqlash jarayonida sifat nazoratini amalga oshirishda eng yaxshi qulaylik yaratishni inobatga olgan holda amalga oshiriladi. Choy assortiment, nav va qadoqlanishiga qarab shtabellarga alohida joylashtirilishi lozim.
 40. Choy shtabellari bir xil ishlab chiqarish sanasi bo‘lgan (bir chorak davomida), bir xil yaroqlilik muddati bo‘lgan bir yoki bir necha partiyadan shakllantiriladi va bir xil o‘lcham va balandlikdagi tagliklarda joylashtiriladi. 
 41. Choy qutilari quruq va toza, poli asfaltlangan omborlarga balandligi poldan 15 sm dan 30 sm gacha bo‘lgan hamda o‘lchamlari 1200 x 800 yoki 1200 x 1500 mm li tagliklar ustiga joylashtiriladi. 
 42. To‘siq konstruksiyalari va devorlar bilan shtabellar orasidagi kenglik kamida 0,5 m bo‘lishi lozim. 
 43. Yong‘in xavfsizligini ta’minlash maqsadida shtabelning yuqori qatorlari va elektr simlari va chiroqlar orasidagi masofa kamida 0,5 m bo‘lishi lozim.
 44. Choyning sifatli saqlanishi ustidan nazoratni amalga oshirish, havoning eng maqbul aylanishini ta’minlash va choyni joylashtirishda mexanizmlardan foydalanish uchun qulaylik yaratish maqsadida omborlarda yong‘in xavfsizligi qoidalari talablariga muvofiq devorlar oldida bo‘ylama va ko‘ndalang yo‘laklar qoldiriladi. 
 45. Yomg‘irli va qorli kunlarda yuklash va tushirish ishlari choy qutilarini namlik tushishidan saqlash uchun pana joyda (soyabon ostida) amalga oshiriladi. Salqin kunlarda yuklash-tushirish ishlari amalga oshirilayotganda eshik oldida turgan shtabellar brezent bilan yopiladi. 
 46. Har bir choy shtabeliga choy joylashtirilgandan so‘ng shtabel yorlig‘i biriktiriladi. Shtabel yorlig‘iga choyning assortimenti, navi va qadoqlanishiga qarab amaldagi joylashishi chizmasi biriktiriladi. Shtabel yorlig‘i qabul qilish dalolatnomasi, kuzatuv hujjatlari, sifat va miqdorning laboratoriya tekshiruvi natijalari asosida to‘ldiriladi. 
 47. Choy sifatining yomonlashishi va buzilishining asosiy sababi uning mog‘orlashi, ta’m va hid yo‘qolishiga olib keluvchi namlanishi hisoblanadi, shuning uchun choyni saqlashda namlikning oshishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
 48. Choyni saqlash vaqtida havoning nisbiy namligi 70 foizdan oshmasligi lozim. 
 49. Saqlash jarayonida choyning sifati va saqlanishini ta’minlash maqsadida saqlash sharoitlari tekshiriladi, choyning organoleptik ko‘rsatkichlari, namligi tizimli ravishda nazorat qilinadi, shuningdek mahsulotning va idishning tashqi holati kuzatiladi. 
 50. Choy sifati nazoratining davriyligi omborxonaning turi, shuningdek tayyor mahsulotning o‘rami turiga qarab belgilanadi:
 isitiladigan omborlarda saqlashda sifat nazorati faqat tashqi kuzatuv va berib yuborish vaqtida sifat yomonlashishi alomatlari aniqlanganda;
 isitilmaydigan omborlarda saqlashda sifat nazorati yozgi mavsumga o‘tish vaqtida va berib yuborishda;
 fanera qutilariga, polietilentereftalatdan qilingan laminatsiyalangan plyonkalarda joylashtirilgan, import (oliy, birinchi, ikkinchi navlar), raqamlangan va oliy nav choyni saqlashda, shuningdek metallizatsiyalangan plyonka asosidagi termoqizdirilgan polimer paketlarga o‘ralgan choy sifatining nazorati 12 va 18 oydan so‘ng, shuningdek berib yuborishda tekshiriladi. 
 51. Choy namligi oshganligi aniqlanganda, ombor intensiv ravishda shamollatiladi. Zarur hollarda, choy qutilaridagi namlik me’yorga keltirilgunga qadar shaxmat tarzida joylashtiriladi. 
 52. Choy saqlanayotgan omborxonalar har oyda bir marta puxta tozalab chiqiladi. Doimiy ravishda devor, shift, eshik, zinapoya, to‘sin va ustunlar supuriladi. Choy saqlanayotgan omborlar polini yuvish qat’iyan man etiladi. 
 53. Import qilingan qadoqlangan choyni saqlash muddati — qadoqlangan kundan boshlab 18 oy, polietilentereftalan qop-g‘ilofli qutilarga qadoqlangan choyni saqlash muddati — 2 yil. 
 54. Omborlarda tizimli ravishda kemiruvchilarga qarshi mexanik va kimyoviy vositalar orqali mahsulot sifati va miqdorini himoyalash ishlari olib borilishi kerak.
 55. Choy miqdori butun saqlanishini ta’minlash maqsadida yil davomida uning nazorat tekshiruvlari o‘tkaziladi (qayta hisoblash, o‘zaro solishtirish va boshqalar). 
 56. Choyni saqlash muddati va shartlari ishlab chiqaruvchi tomonidan mustaqil ravishda belgilanadi. Ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilangan mahsulotni saqlash shartlari choy sifatini butun saqlash muddati davomida ta’minlanishi lozim. 
 57. Choyni berib yuborish Qo‘mita tomonidan beriladigan naryadlar asosida birinchi navbatda sifat holatidan kelib chiqqan holda ishlab chiqarish muddatini inobatga olgan holda amalga oshiriladi.
 58. Choyni berib yuborish uning o‘rinlari va netto og‘irligiga (trafaret bo‘yicha) qarab amalga oshiriladi. O‘rami buzilgan choyni berib yuborish qutining amaldagi netto og‘irligini aniqlash yo‘li bilan qutidagi pachkalar soni bo‘yicha amalga oshiriladi. 
 59. Choy texnik soz, toza, quruq, yot moddalarning hidlaridan holi bo‘lgan vagon va avtotransportlarga yuklanadi. Bunda vagonning kuzovi va tomiga alohida e’tibor qaratilishi lozim. Vagonlarning yuk ortishga tayyorligi laboratoriya xodimi, moddiy javobgar shaxslar va muhandis-texnik xodimlardan iborat komissiya tomonidan belgilanadi. Temir yo‘l hujjatlarida vagonni choy tashishga tayyorlash bo‘yicha qilingan ishlar qayd qilinadi. Avtotransportda tashilganda choy tashqi atmosfera yog‘inlaridan himoyalanishi lozim. 
 60. Mazkur Yo‘riqnoma O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi, O‘zbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi, “O‘zbekiston temir yo‘llari” davlat-aksiyadorlik kompaniyasi hamda O‘zbekiston avtomobil va daryo transporti agentligi bilan kelishilgan.