Erdo‘g‘an Anqara va Istanbulni «boy berdi». Turkiyadagi mahalliy saylovlar natijalari nimani anglatadi?

Turkiyada 31 mart kuni o‘tkazilgan mahalliy saylovlardagi ovozlarni hisoblash jarayoni yakunlanmoqda. Asosiy syurprizlar: hukumatdagi prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘anning Adolat va taraqqiyot partiyasi (AKP) mamlakat poytaxti Anqarada va strategik ahamiyatga ega muhim shahar Istanbulda yutqazdi.
Bu saylovlarning ahamiyati nimada?
Munitsipial saylovlar besh yilda bir marta butun Turkiya bo‘ylab o‘tkaziladi - 81 munitsipalitetda, jumladan poytaxt Anqarada hamda mamlakatning barcha yirik shaharlaridagi jami 57 million saylovchi ovoz berish jarayonida qatnashdi.
Saylovlar zo‘ravonlik holatlari bilan birga kechdi, ikki saylovchi Malatya shahrida (Turkiya sharqida) otib ketildi.
Siyosiy nuqtai nazardan bu saylovlarning ahamiyati yuqori, bu saylov 2018 yilning iyunidagi navbatdan tashqari prezidentlik saylovlaridan keyingi eng yirik umummilliy referendum bo‘ldi.
O‘shanda prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘an 52,59 foiz ovoz olgan holda g‘alaba qozongan va yangi muddatga (avvalgi prezidentlik muddati nollashtirilib) saylangan, vakolatlari kengaygandi.
Erdo‘g‘an 31 mart kungi saylovlarni «mamlakat uchun hal qiluvchi» deb atadi. 2002 yildan buyon saylovlarda uzluksiz g‘alaba qozonib kelayotgan Adolat va taraqqiyot partiyasining asosiy raqibi muxolifatdagi so‘l markazchi partiya - Respublika xalq partiyasi (kamolchilarning Jumhuriyat xalq partiyasi) bo‘ldi.
Saylov natijalari qanday bo‘lmoqda?
Adolat va Taraqqiyot partiyasi 81 munitsipalitetdan 49tasini nazorat qiladi, saylovlarda esa faqat 41 munitsipalitetda g‘alabaga erishildi. Umuman, bu partiya nomzodlari 51 foiz atrofidagi ovoz bilan ustunlik qilishdi.
Erdo‘g‘an saylovda o‘z partiyasi g‘alaba qozonganini e'lon qildi, ammo uning tarafdorlari ikkita muhim shaharda - Anqara va Istanbulda yutqazishdi. Bu shaharlar 1990-yillardan buyon ATP nazoratidagi hudud hisoblanardi.
Bundan tashqari, partiya yana bir yirik shaharda - Izmirda g‘alaba qozonolmadi. Anqarada RXP vakili Mansur Yavash ATP nomzodi Mexmet Ozxasekini yengdi, Istanbulda esa muxolifatchilarning yana bir vakili Akrom Imomo‘g‘li sobiq bosh vazir Binoli Yildirimdan ustun kelib, mer etib saylandi.
«Odamlar demokratiya uchun ovoz berishdi. Ular demokratiyani tanlashdi», degan RXP rahbari Kemal Qilichdaro‘g‘li.
Anqarada chiqish qilgan Erdo‘g‘an mag‘lubiyatni tan oldi.
«Garchi partiyadan merlik kursisini olib qo‘yishgan bo‘lsada, tumanlardagi odamlar partiyamizga ishonishadi», degan u.
«Bu mutlaqo kutilmagan natija, Erdo‘g‘an va uning tarafdorlari uchun eng yomon ssenariylardan biri ro‘y berdi», deya izoh beradi Bi-bi-sining Turkiyadagi xizmati sharhlovchisi Irem Koker.
Saylovlarni «hayot-mamot masalasi» sifatida tasvirlab kelgan Erdo‘g‘an uchun ATPning chorak asrlik davr davomida Anqarani birinchi bor qo‘ldan boy berishi kutilmagan zarba bo‘ldi.
Nima uchun Erdo‘g‘anning partiyasi saylovda bunday ishonchsiz ishtirok etdi?
Irem Koker Turkiyadagi vaziyatni «e'lon qilinmagan iqtisodiy inqiroz» deya baholagan.
2019 yilda inflatsiya 20 foiz atrofida bo‘lmoqda, ishsizlik ko‘rsatkichlari ortgan, shu bilan birgalikda amaldagi hukumatga ishonchsizlik ham o‘sgan.
«Odamlar iqtisodiy muammolardan aziyat chekishmoqda. Men treyderman, pensiya yoshidaman, ammo hali hech qachon bunday qulashni ko‘rmagandim», deydi muxolifat vakillari uyushtirgan marshda ishtirok etgan saylovchilardan biri.
Bundan tashqari, RXP saylovlarga omilkorlik bilan tayyorlandi. Partiya o‘z pozitsiyalari nisbatan kuchsiz sanalgan munitsipalitetlarda va shaharlarda koalitsiyalar hamda ittifoqlar tuzdi, boshqa partiyalar bilan birlashuv amalga oshirildi (xususan, asosiy yetakchilari qamoqda bo‘lgan kurdlarning Xalq demokratik partiyasi bilan), yirik shaharlarga esa maksimal darajada e'tibor qaratdi.
Partiya ko‘ngillilar bilan yaxshi ishladi, buning evaziga tashviqot ishlarida yaqqol ustunlik kuzatildi.
Istanbuldagi g‘alaba muxolifat uchun qanchalar muhim?
17 million atrofidagi kishi yashaydigan aglomeratsiya - Turkiyaning iqtisodiy va moliyaviy markazidir. Erdo‘g‘an ham o‘z siyosiy faoliyatini aynan shu shaharda boshlagan va 1994 yilda shahar merligi uchun saylovlarda g‘olib bo‘lgan. Shundan buyon u quyidagicha iborani takrorlab kelardi: «Istanbulda g‘olib chiqish uchun, Turkiyada g‘olib chiqish kerak».
2019 yilgi saylovlarda Adolat va taraqqiyot partiyasi Erdo‘g‘anning yaqin safdoshi Binoli Yildirim nomzodini ilgari surdi. Erdo‘g‘anning o‘zi shu shaharda ko‘p ming kishilik miting qarshisida chiqish qildi va kurd ayirmachilari xavfi haqida nutq so‘zladi, shuningdek, maydonda Yangi Zelandiyaning Kraystcherch shahridagi masjidlarda bo‘lib o‘tgan qirg‘in lavhalari namoyish etildi.
Bundan tashqari, u Avliyo Sofiya ibodatxona-muzeyini masjidga aylantirishni taklif qildi, bu taklif mamlakatdagi provaslavlarning keskin noroziliklarini keltirib chiqardi.
Partiya tomonidan o‘tkazilgan agressiv kampaniyaga qaramasdan Istanbul merligini shahardagi Beylikduzu tumani rahbari egallaydigan bo‘ldi. Endi ATP natijalar ustidan shikoyat qilmoqchi.
Erdo‘g‘anning pozitsiyasi endi zaiflashadimi?
Irem Koker Erdo‘g‘anda vaziyatni o‘nglash uchun yana prezidentlikdagi 4 yil muddat borligiga e'tibor qaratgan.  «U bu vaqtdan kuchlarni qayta guruhlashda foydalanishi va pozitsiyalarini mustahkamlashi kerak bo‘ladi», deb hisoblamoqda u.
Bi-bi-sining Istanbuldagi korrespondenti Mark Louenning yozishicha, endi «shu vaqtga qadar ko‘p narsaga qodir emas deb hisoblangan muxolifat yengib bo‘lmas tasavvur uyg‘otgan Erdo‘g‘anni ham yengish mumkinligini his qildi».
Turkiyadagi vaziyatning keyingi rivoji iqtisodiy holatga bog‘liq bo‘ladi. Prezident Erdo‘g‘an partiya mavjud vaziyatni o‘nglashi va keyingi saylovlarda «yo‘qotilgan pozitsiyalarni qaytarib olishi» kerakligi haqida gapirdi.