Umid HAMDAMOV: “O`zbek kinosida kinotanqidchilik o`lib bo`lgan”

XXVIII “Kinoshok” festivalida uchta yo`nalishda g`olib bo`lgan rejissyor Umid Hamdamovning “Issiq non”i “Oskar” mukofotining “Eng yaxshi xorijiy film” toifasiga da`vogar filmlar ro`yxatiga kiritildi. Bu “O`zbekkino” tarixidagi ilk voqea...
— Umid aka, galdagi yutug`ingiz bilan tabriklayman, oxirigacha xursand qilsin! O`zbek kinosiga umid berdingiz, lekin o`zingizni esankiratib qo`ymadimi?
— Doim ishning sifatini o`ylaganman. Hargal yaxshi natijalarga erishganimda yutuqdan ruhlanib, to`xtab qolgan emasman. O`zimni yo`qotib qo`yadigan vaqtdan ham o`tganman (kuladi). O`y-xayolimda faqat ijod va ijobiy natija.
— Filmingizni “Oskar”ning qaysi nominasiyasiga loyiq ko`rasiz?
— Ming afsuski, Gollivud tarkibida bo`lmagan chet davlatlar faqat bitta nominasiyada qatnashish huquqiga ega. Shubois boshqa nominasiyalar haqida to`xtalib bo`lmaydi.
— Sizningcha, bunday nufuzli kinotaqdimotlarda o`zbek filmlarining yo`qligi sababi nimada? Nahot, shu vaqtgacha munosib o`zbek filmlari bo`lmagan?
Ochig`i, eng katta xatomiz — festivallarda ishtirok etish uchun amaliyotimiz kamroq. Bu doim pand beradi. Shuningdek, ishtirok moddiy ta`minotni ham talab qiladi. Avvallari festivallarda ishtirok etish uchun “O`zbekkino” tomonidan mod diy ta`minot ajratilishi ko`zda tutilmagandi. Bugungikunda Vazirlar Mahkamasining qarori bilan festivallarda qatnashishni davlat o`z zimmasiga olgan. O`zimizda “Oskar” qo`mitasi ochilgani ham ayni muddao bo`ldi.
— Filmingizning yutug`i nimada: mablag`, ssenariy yoki aktyorlar ijrosi?
— Dolzarb muammo ko`tarilgani va bir-birining ishini to`ldiradigan ijodiy jamoa yig`ilganida. Ijodiy jamoaning har bir a`zosi filmda o`z dastxatini ko`rsata olgan. Filmning “Oltin Humo” milliy tanlovi va “Kinoshok” festivalida 3 tadan mukofotga ega bo`lgani so`zimning isboti.
— “Issiq non”da nega aynan kemtik oila, bolaligi barbod bo`lgan o`smir muammolarini ko`tarishga qaror qilgansiz?
— Ko`nglimni “to`kib”, qog`oz qoralab ssenariyni yozishgasabab bo`lgan bu qahramonlar— hayotiy prototip. Bolaga etti yoshgacha podshohdek, 14 yoshgacha quldek munosabatda, keyin esa do`st bo`lish kerak, deyishadi. Negadir bolaga bolaligidan quldek munosabatda bo`lishadi. Ota-onasi tashlab ketgan bolalarda bu ikki karra ko`proq seziladi. Natijada bir umr mehr qo`msab o`tadi. Ko`p hollarda topolmaganini begonalardan izlaydi . Bu holat atrofga bo`lgan qiziqishini yo`qotib, odamni pessimist, ya`ni ruhiy tushkun qilib qo`yishi mumkin. Chunki bolalikdagi yarim ko`ngilni ulg`ayganda to`ldirib bo`lmaydi, kemtikligicha qoladi. Xulqdagi salbiy o`zgarishlar, ko`ngildagi “kambag`allik” shundan kelib chiqadi. Bu nafaqat o`zi, balki jamiyatga ham o`z ta`sirini ko`rsatadi. Shu bois davlatimiz ajrimlarga qarshi kurashib keladi. Yo`qsa, bu holatning jarohati salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bunday filmlar muntazam ishlanishi kerak. Shundagina odamlarimiz ajrim ostonasiga etib bormay, bu xatoning oqibatlarini ko`ra oladi. 
— O`sha prototip bilan suhbatlashganmisiz?
—2008yilbolaligikemtik qizcha bilan suhbatlashgandim. Umrining oxirgi damlarini hassaga tayangancha o`tkazayotgan buvi oldida yashayotgan qizcha ota-onasi haqida shunday jo`shib gapirgan. Fikrlariga shu qadar mahliyo qilgan. Lekin bari qizchaning yolg`oni bo`lib chiqqan. Qo`ni-qo`shnilari bilan gaplashganimdagina yolg`onlari qizchaning ko`nglidagi orzulari ekanini anglab etganman. Bilsam, otasi oilasidan voz kechgan, dom-daraksiz, onasi esa chet davlatga ishlashga ketib, qaytmagan ekan. Bechora buvi “menga biror gap bo`lsa, nabiramni sizlarga ishondim, kelin qiling”, deya qo`ni-qo`shnilarga vasiyat qilgan ekan. Bu ma`lumotlarni eshitib, ko`zimga yosh kelgan. Hatto ssenariyni yozish davomida ham o`zimni tutib turolmadim. Ota-ona qanday o`z farzandini tashlab ketishi mumkin, bu dahshatning o`zginasi. Bunday holatga fikrimda kurash bor. Filmim shu kurashning in`ikosi. “Issiq non”dagi kelin roli ham alohida hayotiy voqea. Buvi-qiz va kelinning fojiasini birlashtirganman.
XXVIII “Kinoshok” festivalidan  xulosa qilsak,nima uchun o`zbek tomoshabinidan ko`ra xorij tomoshabinlariga qiziq bo`ldi?
— Filmda o`zbekning sharqona go`zalligi ko`rsatilgani uchun xorijlik tomoshabinlar e`tiborini tortdi. Film xorijlik kinotanqidchilar sinovidan ham o`tib bo`ldi.
— Nega xorij tomoshabinlarini hayratga solgan “Issiq non”ingiz o`zimiznikilarni lol qoldirolmadi?
— Chunki film ommaga ko`rsatilmadi. Yangi yil arafasi bo`lgani bois archa bayramitadbirlari tufayli fil- mimiz namoyishi to`xtatildi. Qolaversa, qahraton sovuq ki- nozalda film tomosha qilibbo`ladimi? Ustiga - ustak o`nta taqdimotni ketma-kethar kuni o`tkazishdi, bu— xato. Yana bir og`riqli nuqtamiz — filmlarimizning reklamasi to`g`riyo`lga qo`yilmagan. Televidenieda filmlarni namoyish qilishadi, lekin reklamasiga kelganda maxsus vaqt ajratilmaydi. Bari mablag` asosiga qurilgan. Bu muammoni echish kerak. Balki film kinoteatrlarda yana namoyish qilinsa, savolingizga aniq javob toparmiz.
— “Kinoshok”da kinotanqidchilar bilan o`tgan davrada o`zingizga ko`p narsalar olganingizga urg`u berdingiz. O`zbek kinotanqidchilari faoliyati sizni qoniqtirmaydimi?
— Kinoni tushunadigan mutaxassislar bilan kechgan suhbat, albatta, ishga ijobiy ta`sirini o`tkazadi. Izlanuvchan bo`lganim uchun kinoni tushunadiganlar bilan keskin fikr almashishga harakat qilaman. Rosti, o`zbek kinosida kinotanqidchilik o`ta og`irahvolda, o`lib bo`lgan, desamham mubolag`a bo`lmaydi.
Kinotanqidchilik maktabi tarqalib ketgan. “Kinoshok”da esa ko`rilgan filmlar tahlilini o`tkazish an`anasi bor ekan. Filmni ko`rganda ijodkor o`zicha xulosaga keladi. Tahlil jarayonida esa butunlay boshqa haqiqatlar ochiladi. Shunda solishtirish, o`ylagan fikrimizning to`g`ri yo noto`g`riligini bilib olish imkoni bo`ladi. Mana bu — maktab! Shundagina ijodkorda o`sish bo`ladi.
— Sohaga kirib kelgach, o`zbek kinosining oqsayotgan jihatlarini ichidan ko`roldingizmi?
— Kamchiliklar ortig`i bilan bor. Ularni ishlab va albatta talab qilish orqali echish mumkin. Kino bu — g`oyaviy qurol. Shu bois xorij film va seriallaridagi yot g`oyalarni singdirgandan ko`ra, o`zimizda bu soha kamchiliklarini bartaraf qilib, rivojlantirish kerak. O`zbek kinosida avvalo, kadrlar etishmaydi. Borlarini xorijda tajriba oshirib kelishga yuborish lozim .
Hamma “jahon miqyosidagifilmlar bilan teng lasha oladigan filmlar suratga olinglar”, deb talab qiladi. Kechirasiz, 2000 so`mlik filmlar yozilgan disk- ni ko`rib o`tirib, gapirish oson-da. O`ylaymanki, yangi rahbarimiz bu kamchiliklarni inobatga olib, birgalikda echim topsak, o`zbek kinosi gullab-yashnashiga ishonaman. 
— Sizningcha, o`zbek seriallarining mantiqsizligiga nima sabab?
— Rostini aytsam, o`zbek seriallarini umuman tomosha qilmayman. Seriallar mantiqsizligiga kam mablag` ajratilishi va kadrlar yo`qligi sabab. Televidenie har bir serialni 4 mln. so`mga sotib olar ekan. Bu mablag`ga serial ishlab, nechta xodimga maosh to`lab bo`ladi? Shu bois “aktyorlar”ning o`zidan pul olib, rol o`ynatishyapti. Seriallarimiz shu darajaga etib keldi, bu — fojia. Yaxshi mablag` evazigagina o`z sohasining ustalarini yig`ib, saviyali serial ish- lash mumkin. Jaloliddin Manguberdi haqidagi tarixiy serialga qo`l urilgani so`zim isboti. Turkiya bilan hamkorlikda ishlanayotgan bu serialga juda katta mablag` ajratilgan.
O`zbekiston xalq artisti Ozodbek Nazarbekovning “artistlarimizga 500 so`m pulberib, 5000 so`mlik mahsulotni talab qilar ekanmiz”, degan ma`nodagi gapini eshitib qoldim. Bu u kishi tomonidan qo`yilgan aniq tashxis! Ochig`i, bunday munosabat ijodkorni xo`rlashdan boshqa narsa emas.
— O`zbek kinosi oldi­da turgan muammolarni bartaraf etish uchun aniq echimlar bera olasizmi?
— Avvalo xususiy va davlat filmlari orasidagi tafovutni yo`qotib, ularni omuxtalashtirish kerak.
Kino sohasining ustalarini bir erga jamlash va ish berib, natijasini talab qilish kerak. Kamchiliklarni bartaraf qilishda faqat soha vakillarini emas, tomoshabinlarni ham jalb qilish lozim. Xuddi choyxonaga borish singari kino ko`rish madaniyatini ham rivojlantirish kerak. Nega odamlarimiz oilaviy kinoteatr, teatrga borishmaydi? Nazarimda, ko`pchilikda “Yaqinda diski chiqsa ko`ramiz”, degan fikrshakllanib qolgan. Hindiston bilan solishtirsak, eng og`ir ahvolda yashaydiganlar ham hech bo`lmasa oyda bir film ko`rishga borishar ekan. Shu bois filmlar o`z hududida sarflagan mablag`ini oqlaydi. Xorij kinoprokatida ham etarlicha mablag` to`playdi. Nati jada soha o`z-o`zidan rivojlanadi, mutaxassislarning o`zi sohaga kela boshlaydi. O`zbek kinosidagi mutaxassis xorijga ketib qolgan. Tomoshabinlarimiz esa nafsini qondirishga pulini ayamaydi, lekin ma`naviy ozuqa uchun xarajat qilgisi kelmaydi. Yodimda, uyimdagilar bolaligimda multfilm ko`rish uchun kinoteatrga olib borardi. Kinoteatrga bo`lgan mehr o`sha vaqtda uyg`ongan va saqlanib qolgan. Manzilimiz faqat uy va ishdan iborat bo`lib qolishi kerak emas. Shundagina hayotning rango-rang jilolarini ko`ra olamiz. Shu ma`noda, “pirat” disklar sotadiganlarga jiddiy jazo qo`llash kerak. Bu ham kino oyog`iga bolta uradigan omillardan biri. Bu kabi kamchiliklarni bartaraf qilsak, o`ylaymanki, bari izga tushadi.
 
Sadoqat ALLABERGANOVA suhbatlashdi