“AUDITOR IShI SIFATINI NAZORAT QILISh”

1. Mazkur standart O‘zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 10-iyundagi 296-son “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis XIV sessiyasida qilgan ma’ruzasida bayon etilgan asosiy qoidalarni amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori asosida ishlab chiqilgan va O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini normativ tartibga solish elementi hisoblanadi.
 2. Mazkur standartning maqsadi auditorlar ishi sifatini nazorat qilish me’yorlarini aniqlash va belgilash hisoblanadi.
 3. Mazkur standartning talablari rasmiy auditorlik xulosasini tayyorlashni nazarda tutadigan auditni amalga oshirish paytida barcha auditorlik tashkilotlari uchun majburiy hisoblanadi, tavsiyaviy tusda ekanligi bevosita ko‘rsatilgan qoidalar bundan mustasno.
 4. Mazkur standart talablari, tekshiruv natijalari asosida rasmiy auditorlik xulosasi tayyorlashni ko‘zda tutmaydigan auditning amalga oshirilishida, shuningdek, auditga turdosh xizmatlar (konsalting xizmatlari) ko‘rsatilishida tavsiyaviy tusga ega bo‘ladi. Aniq topshiriqni bajarish chog‘ida mazkur standartning majburiy talablaridan chetga chiqilgan hollarda auditorlik tashkiloti buni o‘zining ish hujjatlarida hamda audit va (yoki) unga turdosh xizmatlarga buyurtma bergan xo‘jalik yurituvchi subyekt rahbariyatiga beriladigan yozma hisobotda majburiy tartibda ko‘rsatib o‘tishi lozim. 
 5. Auditor ishi sifatini nazorat qilish auditning o‘tkazilishida va auditga turdosh xizmatlarning ko‘rsatilishida audit standartlarining va O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini tartibga solib turuvchi boshqa normativ hujjatlar talablariga rioya etilishini tekshirish uchun qo‘llaniladigan tashkiliy chora-tadbirlar, uslublar va tartib-taomillar tizimini ifodalaydi.
 6. Har bir auditorlik tashkiloti ish sifatini nazorat qilish prinsiplari va qoidalarini, shuningdek ularni qo‘llash tartib-taomillarini ishlab chiqishi va qabul qilishi lozim. Bu esa audit jarayonida tekshirishning umumqabul qilingan standartlari bilan qarama-qarshiliklar yuzaga kelmasligi uchun zarurdir.
 7. Auditor ishi sifatini nazorat qilish bir necha shakllarda amalga oshiriladi:
 7.1. Asosiy auditor tomonidan o‘z assistentlari ishini nazorat qilish;
 7.2. Auditorlik tashkiloti tomonidan auditor ishini nazorat qilish;
 7.3. Tashqi nazorat.
 8. Asosiy auditor audit o‘tkazilishi jarayonida assistentlar tomonidan bajarilayotgan ishlarni doimiy ravishda nazorat qilishi va yo‘naltirib turishi kerak.
 9. Assistent deganda asosiy auditordan professional darajasi jihatidan farq qiluvchi xodim tushuniladi.
 10. Assistentdan farqli o‘laroq, asosiy auditor auditning bajarilishi uchun to‘liq javobgar hisoblanadi.
 11. Ishlarni bajarish topshiriladigan assistentlar o‘zlarining javobgarligi va bajarishlari lozim bo‘lgan tartib-taomillarning maqsadi haqida, xo‘jalik yurituvchi subyektning faoliyati va mohiyati, o‘tkazilish vaqti va ko‘lamiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan hisobga oid auditorlik muammolari to‘g‘risida tegishli ravishda xabardor qilingan bo‘lishlari lozim.
 12. Auditorlik tashkiloti tomonidan auditor ishining nazorat qilinishi quyidagilar orqali amalga oshiriladi:
 12.1. Mijoz oldida auditorlik rejasining va audit o‘tkazish dasturining asoslanganligini muhokama qilish va tekshirish;
 12.2. Tashkiliy-etika auditorlik prinsiplariga qat’iyan rioya etish (xususan, mijozga maslahatlar beruvchi yoki uning buxgalteriya hisobini tiklab berayotgan auditor, uning o‘zini tekshirish uchun yuborilmaydi va h.k.z.);
 12.3. Asosiy auditor tomonidan auditorlik xulosasi berilganidan keyin auditorlik tashkilotining boshqa auditori tomonidan hisobotlarning ishonchliligini tasdiqlash maqsadida mijoz uchun bepul takroriy qayta tekshirishlarni o‘tkazish.
 13. Tashqi nazorat amaldagi qonun hujjatlarida va normativ hujjatlarda nazarda tutilgan davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi.
 14. Auditor ishi sifatini nazorat qilish ikki asosiy yo‘nalishga ega:
 14.1. Alohida auditorlik tekshiruvlarini nazorat qilish;
 14.2. Sifatni umumiy nazorat qilish.
 15. Alohida auditorlik tekshiruvlarini nazorat qilish quyidagi tushunchalarni o‘z ichiga oladi:
 15.1. Vakolatlarni berish:
 auditorlarning mustaqilligini, professionalligini va layoqatliligini ta’minlash;
 auditorlar uchun yetarli darajadagi harakatlar erkinligini ta’minlash;
 auditning yozma dasturidan foydalanish.
 15.2. Nazorat:
 auditorlar ishining kundalik nazoratini ta’minlash;
 monand harakatlarni amalga oshirish uchun xo‘jalik yurituvchi subyekt buxgalteriya hisobining eng muammoli masalalarini bilish.
 15.3. Tekshirish:
 auditorlar tomonidan hujjatlarning yetarliligi, auditorlik tekshiruvi maqsadlariga erishish uchun bajarilgan barcha ishlarning standartlarga muvofiqligini tekshirish.
 16. Audit sifatini umumiy nazorat qilish quyidagi elementlar mavjudligiga asoslanadi:
 16.1. Mustaqillik.
 Qoida va tartib-taomillar barcha darajadagi xodimlarning mustaqilligiga ishonchni ta’minlashi kerak. Ushbu talabning bajarilishi uchun auditorlik tashkiloti bir yilda bir marta o‘z mijozlari ro‘yxatini tarqatishi va o‘z xodimlaridan mustaqillik to‘g‘risidagi arizani imzolashlarini talab qilishi mumkin.
 16.2. Xodimlarga topshiriqlar.
 Qoida va tartib-taomillar ish maxsus tayyorgarlik va tajribaga ega bo‘lgan shaxslar tomonidan amalga oshirilishiga asosli ishonchni ta’minlashi kerak. Mazkur talabning bajarilishi uchun auditorlik tashkiloti o‘z xodimlarining tegishli vazifalarini aniqlash imkonini beradigan tarzda oldindan rejalashtirishi kerak.
 16.3. Maslahatlar.
 Qoida va tartib-taomillari auditorlik tashkilotining xodimlari texnik masalalar bo‘yicha yaxshi xabardor bo‘lgan va obro‘li shaxslardan yordam olishga intilishlari mumkinligiga asosli ishonchni ta’minlab berishi lozim. Ushbu talabni bajarish uchun auditorlik tashkiloti audit, buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlarni yuritish, soliqqa tortish, maslahat xizmatlari kabi sohalar bo‘yicha auditorlik tashkilotining ekspertlari sifatida ma’lum bir shaxslarni tayinlashi mumkin.
 16.4. Nazorat.
 Qoida va tartib-taomillari auditorlik tashkilotining joriy faoliyati unda belgilangan sifat standartlariga javob berishiga asoslangan ishonchni ta’minlab berishi lozim. Auditorlik tashkilotining nazorat tartib-taomillarini belgilash uchun javobgarligi, audit o‘tkazayotgan, rejalashtirish va shartnoma asosida aniq bir vazifani bajarayotgan xodimlarning javobgarligidan farq qiladi. Nazoratning ushbu talablarini bajarish uchun auditorlik tashkiloti barcha ish hujjatlarini, hisobotlarni talab qilishi va ularni tegishli nazorat qiluvchi va texnik xodimlarga tekshirish uchun taqdim etishi mumkin.
 16.5. Ishga qabul qilish.
 Qoida va tartib-taomillar ishga qabul qilinayotgan xodimlarning malakali mutaxassislar ekanligiga asosli ravishda ishonch hosil bo‘lishini ta’minlashi kerak. Ushbu talabni bajarish uchun auditorlik tashkiloti eng minimal malaka talablarini belgilashi mumkin (masalan, buxgalteriya yozuvlarini yuritishni kollejda buxgalteriya hisobi bo‘yicha tahsil olgan va bilim jihatdan o‘rtacha ikkinchi yoki eng yaxshi bo‘lgan kollej bitiruvchisi bajarishi mumkin).
 16.6. Professional darajaning oshirilishi.
 Qoida va tartib-taomillar auditorlik tashkiloti xodimlarining o‘z vazifalarining bajarishlari uchun zarur bilimlarga ega ekanliklari to‘g‘risida asosli ishonchni ta’minlab berishi kerak. Ushbu talabning bajarilishi uchun auditorlik tashkiloti o‘z malakasini oshirish istagidagi xodimlarga professional o‘qishni davom ettirishlari uchun shart-sharoitlarni yaratib berishi va yordam ko‘rsatishi mumkin.
 16.7. Xizmatdagi ko‘tarilish.
 Qoida va tartib-taomillar xizmatda ko‘tarilayotgan xodimlarning yangi lavozimlarni egallashlari mumkin ekanligiga asosli ishonchni ta’minlashi kerak. Ushbu talabning bajarilishi uchun xodimlar tomonidan bajarilgan har bir vazifalarni baholash va ularning ko‘tarilishiga oid, yiliga kamida bir marotaba maslahatlar berish kerak.
 16.8. Mijozlarning maqbulligi va ular bilan munosabatlarning davomiyligi.
 Qoida va tartib-taomillar auditorlik tashkiloti halolsizlikdan aziyat chekayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektning rahbariyati bilan bog‘lanib qolmasligiga asosli ishonchni ta’minlashi kerak. Ushbu talabning bajarilishi uchun auditorlik tashkiloti bo‘lajak yangi mijozi bilan ish yuzasidan to‘qnash kelgan taftishchidan, bank xodimlaridan, yuristlar va boshqa shaxslardan ma’lumotlar olishni tashkillashtirishi kerak bo‘ladi.
 16.9. Inspeksiya qilish.
 Qoida va tartib-taomillar auditor ishi sifatini nazorat qilish samarali olib borilayotganligi to‘g‘risidagi asosli ishonchni ta’minlab berishi kerak. Mazkur talabning bajarilishi uchun har bir xodimning vazifalarini ajratib to‘plash, ushbu vazifalarning bajarilishi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan boshqa partner yoki xodim tomonidan amalga oshirilishi kerak bo‘ladi. Ma’muriy ishlar va xizmatchilar tomonidan yuritiladigan ishlar ham nazorat asosida tekshirib chiqilishi zarur.
 Auditorlik tashkiloti tomonidan inspeksiya qilish natijalarini hujjatlar asosida tasdiqlash zarurligiga tavsiya beriladi. Hujjatlar shakli va hajmi auditorlik tashkiloti hajmiga, funksional bo‘limlar soniga, faoliyat tusiga va boshqa omillarga bog‘liq.
 16.10. Partner yoki partnyerlar, xo‘jalik yurituvchi subyekt hajmidan kelib chiqqan holda, mazkur auditorlik tashkilotida amal qilib kelayotgan sifat ustidan nazorat qilish tizimi samaradorligi uchun javobgar bo‘lishlari kerak. Bundan maqsad shuki, nazorat qilishning shunday qoida va tartib-taomillari, vazifalarning taqsimlanishi va belgilangan qoida va tartib-taomillar to‘g‘risida xizmatchilarga xabar berish, xuddi avvalgidek o‘z maqsadiga javob berayotganini vaqtida aniqlashdir.
 17. Auditor ishi sifatini nazorat qilishning qoida va tartib-taomillari xususiyati va ko‘lami quyidagi shartlarga bog‘liq:
 17.1. Auditorlik tashkilotining hajmiga;
 17.2. Auditorlik tashkiloti va funksional bo‘linmalari xodimlarining mustaqillik darajasiga;
 17.3 Aksiyadorlik jamiyatlari auditi, buxgalteriya hisobi va xo‘jalik faoliyatini tahlil qilish sohasidagi xizmatlar; foyda solig‘i hajmlarini aniqlash bo‘yicha xizmatlar; o‘zaro auditni o‘tkazish bo‘yicha majburiyatlar kabi tarkibiy qismlarni e’tiborga olgan holda amaliy faoliyat mohiyatiga;
 17.4. Olingan foydaga nisbatan auditor ishi sifatini nazorat qilish qoida va tartib-taomillarini ishlab chiqish va qo‘llash bilan bog‘liq xarajatlar darajasiga.
 18. Auditorlik tashkiloti tomonidan auditor ishi sifatini nazorat qilish qoida va tartib-taomillarini belgilashda u quyidagi choralarni ko‘rishi lozim:
 18.1. Auditor ishi sifatini nazorat qilish qoida va tartib-taomillarini amalga oshirish bo‘yicha malakali xodimlar o‘rtasida majburiyatlarni taqsimlash;
 18.2. Auditor ishi sifatini nazorat qilish qoida va tartib-taomillarini xodimlarga yetkazish;
 18.3. Auditor ishi sifatini nazorat qilish tizimi samaradorligini, shuningdek qoida va tartib-taomillar avvalgidek ularning qo‘llanish usullari va xizmatchilarga yetkazilishi amaliyotiga to‘g‘ri kelishini tekshirish.
 19. Auditor ishi sifatini nazorat qilish qoida va tartib-taomillari yozma shaklda bayon qilinishi shart emas. Ular xizmatchilarni ishga qabul qilish chog‘ida og‘zaki ravishda ma’lum qilinishi va auditorlik tashkilotining umumiy yig‘ilishida, bir yilda bir marotaba takrorlanishi mumkin.
 20. Shu bilan birgalikda, auditorlik tashkilotlari o‘z qoida va tartib-taomillarini hujjatlar bilan mustahkamlab borishi tavsiya etiladi. Hujjatlarning turi va hajmi eng avvalo auditorlik tashkilotining hajmiga va uning faoliyat tavsifiga bevosita bog‘liq.
 21. Mazkur Auditning milliy standarti 2000-yilning 1-yanvaridan kuchga kiradi.