Taqiqlar bekor bo‘lsa, koronavirus qaytadi: buyog‘iga umid ijtimoiy masofalanishdanmi?

Xitoy hukumati «noma'lum turdagi zotiljam»ni e'lon qilganidan 100 kun o‘tib, koronavirusning sayyoramiz bo‘ylab tarqalish dinamikasi klaster effektiga bog‘liqligi ma'lum bo‘ldi. Pandemiyadan yetarli darajada talafot ko‘rgan har bir davlatda yirik ijtimoiy, madaniy yoki diniy yig‘ilishlar bo‘lib o‘tgan, unda juda ko‘p sonli insonlar bir-birlari bilan yaqindan kontaktda bo‘lgan. Bu – pandemiyaning tarqalish tezligiga jiddiy ta'sir o‘tkazgan.
Bu borada mahalliy media tomonidan «nemis Uhani» deb nomlangan Gangelt kommunasi misol bo‘la oladi. Uning aholisi har yili fevral-mart oylarida Germaniyada o‘tadigan karnaval haftasida faol ishtirok etgan. Keyinroq karnaval ishtirokchilaridan 7 kishida koronavirus aniqlangan. Ulardan biri — 47 yoshli erkak Germaniyada birinchi bo‘lib shu tashxis bilan intensiv terapiya bo‘limiga yotqizilgan.
Bu kommuna 42 ming aholi istiqomat qiladigan Haynsberg tumani tarkibiga kiradi. U yerda tezlik bilan karantin e'lon qilindi, biroq 15 aprelgacha kasallik 1500 kishini qamrab olib, ulardan 49 nafarini hayotdan olib ketdi.
To‘planish va tarqalish
«Butun sayyorada bir tendensiya ko‘zga tashlanmoqda — qayerda qo‘shiq va raqslardan iborat ommaviy yig‘inlar o‘tgan bo‘lsa, o‘sha joyda virus yanada tezroq tarqalgan», — deb hisoblaydi tadqiqotchilar jamoasi bilan aprel oyi boshlarida Haysbergda «COVID-19 klaster tadqiqoti»ni o‘tkazgan Bonn universiteti virusologi Hendrik Shtrik.
Shtrikning so‘zlariga ko‘ra, dastlabki natijalar yuqtirishlarning katta qismi aslo supermarketlar va restoranlarda ro‘y bermaganini ko‘rsatmoqda.
Haynsbergning o‘zida virus eshik tutqichlari, smartfonlar va boshqa obektlar orqali yuqishiga doir juda zaif dalillar yig‘ilgan.
Shuningdek, Gangeltda virus idishlar orqali yuqqan bo‘lishi haqidagi nazariya ham noto‘g‘ri bo‘lib chiqqan: mehmonlarning ko‘pchiligi pivoni shishasi bilan ko‘tarib ichishgan.
Virusologning hisoblashicha, aslida virusning tarqalishi «insonlar ko‘proq vaqt zich kompaniyada bo‘lgan joylarda» ro‘y bergan. Bu — Avstriyadagi Ishgl tog‘-chang‘i kurorti, Berlindagi Trompete tungi klubi yoki Milandagi futbol o‘yini...
«Ommaviy tadbirlar — virus tarqalishi uchun ideal maydon, chunki odamlar bu yerda o‘zlariga mutlaqo notanish kimsalarga duch kelishadi», — deydi Vena texnologiya universiteti matematigi Nikolas Popper. U olimlar jamoasi bilan pandemiyalar tarqalishini yanada aniqroq aytib bera oladigan simulyatsiyani ishlab chiqqan.
U «lokal epidemiyalar tarmog‘i»ning boshlang‘ich nuqtasi deb ataluvchi omilni hisobga olishga harakat qilmoqda. Masalan, bir necha yuz kishi bir xonada virus tashuvchisi bilan uzoq vaqt birga bo‘lishsa, ulardan kamida 20 kishi virusni yuqtirib oladi va bir necha kundan keyin oila a'zolari va hamkasblariga tarqatadi. Popper taxminiga ko‘ra, yuqtirganlarning har biri virusni yanada kamida 10 kishiga uzatadi. Bir necha kundan so‘ng bitta holatni deb virus tashuvchilar soni 200 nafarga yetadi.
Dafn marosimlari va ibodatlarda
«Bugun ko‘plab mamlakatlarda sodir bo‘layotgan voqealar — aynan mana shunday hodisalarning oqibatlari», — deydi Harvard universiteti epidemiologi Uilyam Henej. U AQShda virusning tarqalishiga bosh sabab odamlarning ommaviy to‘planishi ekanligini tasdiqlaydi.
Masalan, Yangi Orleanda Mardi Graning nishonlanishi (u karantindan avvalroq bo‘lib o‘tgan) — shaharni eng yirik epidemiya o‘choqlaridan biriga aylantirgan.
Nima bo‘lganda ham, insonlarning qay sababga ko‘ra to‘plangani virusni qiziqtirmaydi. Bu diniy marosimlar o‘tkazish bilan (Fransiya sharqidagi kabi) yoki dafn marosimi bilan (Italiya janubi-sharqidagi kabi) bog‘liq bo‘lishi mumkin. Sport musobaqalarini-ku, asti qo‘yavering — 19 fevral kuni Milanda «Atalanta» va «Valensiya» o‘rtasida o‘tkazilgan UYeFA Chempionlar ligasi o‘yini chinakam «biologik bomba»ga aylandi.
O‘sha bosqichda invidual virus tashuvchilarni topib, izolyatsiyalashga harakat qilgan sog‘liqni saqlash tizimi vakillari uchun turli ko‘ngilochar tadbirlar chinakam boshog‘riq bo‘lgan. Chunki unda qatnashganlar ichida boshqa hududlar, mamlakatlar, hattoki qit'alardan ham kelganlar bo‘lgan.
Masalan, Avstraliyada 15 mart kuni Bondi Beach plyajida Bucket List xamjamiyati tomonidan o‘tkazilgan raqs kechasida turistlarni ham qo‘shib hisoblaganda 30 kishi virus yuqtirgan. U mamlakatda 500dan ortiq kishi to‘planmasligi borasida taqiq joriy etilishidan biroz oldin o‘tkazilgan. Dam oluvchilar ijtimoiy masofalanishga chaqiruvlarga e'tiborsizlik qilaverishganidan so‘ng Bondi Beach plyaji yopib qo‘yildi.
Individual harakatlar ham jiddiy oqibatlar keltirib chiqarishi mumkin ekan. Reuters agentligining hikoya qilishicha, Janubiy Koreyada koronavirus yuqtirgan №31-patsiyent 1000dan ortiq inson bilan kontaktga kirgan va infeksiyaning yangidan yangi klasterlarini yaratgan.
Ijtimoiy masofalanish afzalliklari
AQShdagi ommaviy to‘planishlarga bag‘ishlangan 2016 yilgi tadqiqotlardan birining ko‘rsatishicha, yuqumli kasalliklarning avj olishi 70dan ziyod ommaviy hodisalardan so‘ng ro‘y bergan. 2010 yilgi kompyuter modellashtirishiga ko‘ra, odamlarning bir joyga to‘planishi yuqtirish holatlarning 10 foizga oshirishiga xizmat qiladi.
Boshqa tomondan, o‘z-o‘zini izolyatsiya qilish va masofani saqlash virusning tarqalishini sekinlashtirishi va domino effektini to‘xtatishi isbotlab bo‘lingan. The Lancet jurnalida e'lon qilingan COVID-19ning Uhan shahrida tarqalish dinamikasi tadqiqoti keng miqyosli nazorat choralari virusning bazaviy reproduktiv soni (reproduksiya indeksi R0)ni 2,35 dan 1,05 gacha tushirishga yordam berganini ko‘rsatgan.
Bunday ko‘rsatkich bilan yuqtirish holatlari oshmay qo‘yadi, chunki virus tashuvchisi faqat bir kishiga yuqtiradi. Xitoylik tadqiqotchilar tomonidan o‘tkazilgan modellashtirish bunday xulosalarni tasdiqlagan.
BBC’ning yozishicha, biz hali uzoq vaqt masofani saqlashga majbur bo‘lishimiz mumkin. Harvard universiteti tomonidan o‘tkazilgan kompyuter modellashtirishi AQShda ijtimoiy masofalanish bo‘yicha choralarni 2022 yilgacha qo‘llash zaruriyati yuzaga kelishidan ogohlantirmoqda.
Masofalanishning yakka davri epidemiya avj nuqtasini keyingi surishi mumkinligiga qaramasdan, agar virusda mavsumiylik xususiyati bo‘lsa, yil oxiriga kelib yuqtirishning ikkinchi to‘lqini yuz berish ehtimoli bor.
Egri chiziq emas, sirtmoq
Agar koronavirus pandemiyasi haqida «inson klasterlari» yordamida tezlashuvchi jarayon sifatida o‘ylanadigan bo‘lsa, turli davlatlar hukumatlari karantindan chiqishning oqilona yo‘llari ustida bosh qotirishlari kerak bo‘ladi. Cheklov choralari yumshatilishi bilan ijtimoiy, madaniy, diniy tadbirlarda ko‘plab insonlarning to‘planishiga ruxsat berish o‘rinlimi?
Yevropa allaqachon cheklovlarni yumshata boshladi. Ispaniya ayrim biznes turlariga ishga qaytishga izn berdi, Daniya maktablarni ochmoqda, Polsha esa iqtisodiy cheklovlarni bosqichma-bosqich olishini bayon qildi. Hattoki 20 mingdan ziyod qurbon bergan Italiyada ham ayrim do‘konlar va xususiy korxonalar ish boshlagan. Germaniyada esa ijtimoiy masofalanish va sayohatlarga taqiqlar 3 maygacha kuchida qolmoqda, Fransiya esa karantinni 11 maygacha cho‘zishga qaror qildi.
Yevrokomissiya YeI davlatlarini birgalikdagi harakatlarni muvofiqlashtirishga chaqirdi. U e'lon qilgan hujjat karatinni bosqichma-bosqich yumshatish choralari «yangi holatlar sonining muqarrar oshishiga olib kelishi»dan ogohlantiradi. Harakatlar rejasiga ko‘ra, virusning tarqalishi uzoqroq muddat mobaynida pasaya boshlaganidan so‘ng, jonlantirish bo‘limlarining quvvatlari kasallikning ikkinchi to‘lqiniga kuchi yetishiga amin bo‘lgach cheklovlar olib tashlanishi kerak.
Yevropa komissiyasi raisi Ursula fon der Lyayyen yangi holatlarning o‘sishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun YeI davlatlari hisobga olishi lozim bo‘lgan uch asosiy jihatni tilga olib o‘tdi: bu – sog‘liqni saqlash tizimi imkoniyatlari, infeksiyaning tarqalish darajasi, shuningdek testdan o‘tkazish darajasi arzonligi.
Olimlar uning xavotirlariga qo‘shilmoqda. «Koronavirus epidemiyasi obrazi egri chiziq sifatida jamoaviy ongni egallab bo‘ldi, lekin qo‘rqamanki, aslida biz sirtmoqqa duch kelib turibmiz», — deydi Nikolas Popper. Uning fikricha, taqiqlov choralari bekor qilinishi hamono virus tarqalishini tezlashtiruvchi yangi klasterlar paydo bo‘lishi mumkin.
Bunga misol qilib pandemiyaning Vetnamda tarqalish tarixini keltirish mumkin. Bu yerda ilk yuqtirish hollari 23 yanvarda qayd etilgan. Hukumat darhol ishga kirishib, yangi yil ta'tilidan so‘ng maktablarni ochmadi, Xitoy bilan aviaaloqa 1 fevralda to‘xtatildi. Vetnam Xitoydan so‘ng ommaviy karantin qo‘llagan ikkinchi davlat bo‘ldi.
Shifoxonaga 13 fevralda yotqizilgan №16-bemor 25 fevral kuni sog‘ayib chiqdi. Bir hafta mobaynida Vyutnamda koronavirus aniqlanmadi. Biroq 6 martga kelib, yangi holat ma'lum bo‘ldi: Yevropadan eksklyuziv moda haftalik ko‘rgazmalarida ishtirok etgan qiz qaytib kelgan ekan. Vataniga kelgach, unda yo‘tal boshlangan. Test ham musbat chiqqan va u №17-bemorga aylangan. Virusni kuzatish va to‘xtatish choralari boshqatdan boshlangan. 22 aprelga kelib, Vetnamda 268 ta tasdiqlangan kasallik hollari qayd etilgan.
«Iqtisodiyotni qayta ishga tushirish bosqichma-bosqich amalga oshirilishi kerak: avvalo xodimlari ijtimoiy masofalanishga rioya qila oladigan korxonalar va ofislar ochilishi kerak. Yirikroq tadbirlar — turli konferensiyalar, sport musobaqalari, konsertlar tashkilotchilari ularning shu yilning kuziga ko‘chirishayotganini ko‘rsam, men nega ular shunday qilish mumkin, deb o‘ylashayotganini tushunmayman. Bu hodisalar eng oxirida, hammasi tugaganidan so‘ng qaytishi lozim. Agar ishga real ko‘z bilan qaralsa, ularni 2021 yilning kuzidan avval kutmaslik kerak», — deya xulosa chiqaradi amerikalik onkolog Iyezekil Emanuel.