Elektromobillarga imtiyozlar, benzin va gazda yuradiganlarga esa yangi soliqlarmi?

“Elektromobillar ishlab chiqarish va ulardan foydalanishni tashkil etishni qo‘llab-quvvatlash choralari to‘g‘risida”gi qaror loyihasida elektromobillarni ommalashtirishga qaratilgan bir qator yangiliklar aks etgan. Ammo ularning barchasi ham kishini birday quvontiravermaydi.
Masalan, sohani rivojlantirish chora-tadbirlarini moddiy qo‘llab-quvvatlash maqsadida Iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi huzurida “Yashil iqtisodiyotni rivojlantirish” jamg‘armasi tashkil etilishi ko‘zda tutilgan.
Loyihaga ko‘ra, jamg‘armani quyidagi manbalar hisobidan shakllantirish maqsad qilinmoqda:
Qaror loyihasida mas’ul vazirliklarga jamg‘arma mablag‘larini hisoblash va to‘lash tartibi to‘g‘risidagi nizomni ishlab chiqish va Vazirlar Mahkamasiga kiritish talabi ham qo‘yilgan.
Bir so‘z bilan aytganda, elektromobillarni rivojlantirish vaji bilan benzin va gazda yuradigan avtomobillar egalariga yangi soliqlar joriy etilishi mumkin.
Uzoq yillar davomida mantiqsiz ravishda otning kallasidek yig‘im to‘lab kelgan avtomobil xarid qiluvchilar 2022 yil 1 yanvardan yig‘imdan ozod bo‘ldi.
Ya’ni, shu vaqtgacha yangi (foydalanishda bo‘lmagan) avtotransport vositalari bo‘yicha xarid qilish narxining 3 foizi miqdorida yig‘im undirilar edi (masalan, 100 million so‘mlik mashina uchun 3 million so‘m, 300 million so‘mlik bo‘lsa, 9 million so‘m).
Ikkilamchi bozordan mashina xarid qilinganda esa ishlab chiqarilgan yiliga qarab, har bir ot kuchi uchun 29,7 ming so‘mgacha yig‘im undirilgan. Masalan, ishlab chiqarilganiga 3 yil to‘lmagan, 100 ot kuchiga teng mashinani sotib olganlik uchun deyarli 3 million so‘m yig‘im to‘lanardi.
Biroq oradan hech qancha muddat o‘tmay “yashil iqtisodiyotni rivojlantirish” bahonasida yana mohiyatan avvalgisiga o‘xshash bo‘lgan yig‘imlar undirish harakatiga tushib qolingan.
Endilikda ushbu yig‘imlar o‘rniga ichki yonuv dvigatelli yangi avtomobil sotib olganda avtomobil narxining 0,2 foizi, ikkilamchi bozordan sotib olinganda 0,5 foizlik yig‘im joriy qilinishi mumkin.
Tasavvur hosil bo‘lishi uchun hisob-kitob qilib ko‘ramiz: 125 mln so‘mlik yangi Cobalt avtomobili xarid qilinganida 0,2 foizlik yig‘im 250 ming so‘mga aylanmoqda. Cobalt ikkilamchi bozordan xarid qilinganida esa uni DYHXXda qayta ro‘yxatdan o‘tkazishda avtomobil qiymatining 0,5 foizi miqdorida yig‘im undiriladi. Aytaylik, Cobalt ikkilamchi bozordan 110 mln so‘mga xarid qilinsa, uni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun 550 ming so‘m to‘lanishi kerak bo‘ladi.
Taklif etilayotgan yig‘im miqdori garchi avvalgisiga nisbatan kamroq bo‘lsa-da, baribir uni joriy etish ortga qadam tashlash va uzoq yillar o‘tib erishilgan yengillikni qaytarib olish deyish mumkin. Yig‘imlar joriy etilgan taqdirda, ularning keyinchalik oshirilmasligiga ham hech kim kafolat bermaydi.
Qolaversa, loyihada O‘zbekistondagi avtomobillarning aksariyat qismini tashkil etuvchi ichki yonuv dvigatelli avtomobildan foydalanuvchilarni jazolashning boshqa ko‘rinishlari ham bor. Jumladan, ichki yonuv dvigatelining hajmi 2 litr va undan ortiq bo‘lgan avtotransport vositasiga egalik qilish uchun avtotransport vositasini texnik ko‘rikdan o‘tkazishda undiriladigan BHMning 2 baravari (540 ming so‘m) miqdoridagi to‘lov hamda chakana savdo tarmog‘ida avtomobil benzini, dizel yoqilg‘isi sotishda har bir litr uchun 15 so‘m hamda suyultirilgan va siqilgan gazning chakana savdo shaxobchalarida har bir kub m uchun 100 so‘m miqdorida maxsus ustama haq undirish bandlari ham mavjud.
Ma’lumot uchun, portalda loyiha yuzasidan jamoatchilik muhokamasi 9 aprelga qadar davom etadi.
Abbos Salaydinov