Markaziy bank asosiy stavkani o‘zgarishsiz qoldirdi

Markaziy bank Boshqaruvining 5 martdagi qarori bilan asosiy stavka yillik 16 foiz darajasida o‘zgarishsiz qoldirildi. Bu haqda MB matbuot xizmati press-relizida so‘z boradi.
Qayd etilishicha, ushbu qaror tartibga solinadigan narxlarning kutilayotgan erkinlashtirilishi hamda koronavirus bilan bog‘liq bo‘lgan tashqi iqtisodiy noaniqliklarning kuchayishi bilan izohlanadi.
Markaziy bank hisob-kitoblariga ko‘ra, inflyatsiyaning eng yuqori darajasi joriy yilning ikkinchi choragida kuzatilishi mumkin. Ayni vaqtda, 2020 yilning ikkinchi yarmida tariflar o‘sishining inflyatsiyaga ta’siri pasayib boradi va yil oxirida inflyatsiya darajasi prognoz koridorining yuqori chegarasiga yaqinlashadi.

O‘tgan yillardagi inflyatsiya xususiyatining tahlili shuni ko‘rsatadiki, davlat tomonidan tartibga solinadigan tovarlar va xizmatlar narxlarining muntazam tizimli ravishda oshirib kelinishi inflyatsiyaning asosiy omillaridan bo‘lgan. Ta’kidlash joizki, ushbu sohalarda narxlar shakllanishining bozor tamoyillarini joriy qilishni kechiktirish keyinchalik ham narxlarni har yil oshirib borishni talab qiladi. Bu, o‘z navbatida, qo‘shimcha inflyatsion bosimni yaratishda davom etadi va 2023 yilga kelib inflyatsiya bo‘yicha maqsadli ko‘rsatkichga — targetga erishishni qiyinlashtiradi.
Narxlarning o‘zgartirishni bir bosqichda amaga oshirish orqali bozor tamoyillarini joriy etilishi inflyatsiyaga ma’lum darajada qisqa muddatli ta’sir ko‘rsatishi mumkin, biroq bu, o‘z navbatida, ishlab chiqarish jarayonlarini rivojlantirish yo‘lidagi muammolarni bartaraf etishga, respublika hududlarida energiya resurslaridan foydalanish imkoniyatlarining kengayishiga hamda tovarlar va xizmatlar taklifi hajmining ko‘payishiga xizmat qiladi.
2020 yilning fevral oyida yillik inflyatsiya yanvar oyiga (14,3 foiz) nisbatan 0,8 foiz bandga va 2019 yilning dekabr (15,2 foiz) oyiga nisbatan 1,7 foiz bandga pasayib, 13,5 foizni tashkil qildi.
2020 yil fevralda bazaviy inflyatsiya 2019 yil dekabrga nisbatan solishtirganda 1,4 foiz bandga pasayib, 12,5 foizlik darajagacha tushdi.
Inflyatsiya darajasining pasayishiga, birinchi navbatda, fundamental omillar, jumladan, iqtisodiyotni kreditlash hajmi va byudjet xarajatlarining o‘sish sur’atlarining sekinlashuvi, shuningdek, 2019 yilda yuzaga kelgan bir martalik omillar (o‘tgan yil yanvar oyida QQSga tortiladigan bazaning kengayishi, avgust oyida milliy valyuta kursining devalvatsiyasi hamda energiya resurslari narxining oshishi, oktyabr oyida un va non narxining erkinlashtirilishi) ta’sirining qisqarishi sabab bo‘ldi.
Mavsumiy tebranishlarning ta’sirining kamayishi joriy yilning yanvar-fevral oylarida oziq-ovqat mahsulotlari narxlarining barqaror bo‘lishiga xizmat qildi va ushbu guruh narxlarining o‘sishi 2,4 foizni tashkil qildi (2019 yilning yanvar-fevral oylarida 4,9 foiz).
Saqlash infratuzulmasining kengayishi va issiqxonalar tarmog‘ining rivojlanishi hisobiga qish oylarida meva va sabzavotlar narxining keskin oshishi kuzatilmadi. Xususan, 2019 yilning yanvar-fevral oylarida mevalar 15,6 foizga, sabzavotlar 13,8 foizga oshgan bo‘lsa, joriy yilda narxlar o‘sishi qariyb ikki barobarga pasayib, mos ravishda 7,7 foiz va 6,3 foizni tashkil qildi.
Shuningdek, bug‘doy uni va non mahsulotlari narxlarining bozor sharoitlariga moslashib borishi natijasida ularning INIga ta’siri sezilarli darajada pasaydi va non mahsulotlarining ulushi 0,08 foiz bandni tashkil qildi (2019 yil yanvar-fevral oylarida 0,2 foiz band).
Mazkur davrda go‘sht va go‘sht mahsulotlari narxlarining o‘sishi 2019 yilning yanvar-fevral oylaridagi kabi (2,3 foiz) bo‘lib, inflyatsiyaga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi.
2020 yil yanvar-fevral oylarida nooziq-ovqat tovarlari narxining o‘sishi 0,8 foizni (2019 yilning mos davrida — 2 foiz), xizmatlar tariflarining oshishi 0,6 foizni tashkil qilib, 2019 yilning mos davriga nisbatan (1,3 foiz) ikki barobarga sekinlashdi.
Aholining va tadbirkorlik sub’ektlarining inflyatsion kutilmalari, 2019 yil IV choragidagi o‘sishdan so‘ng, 2020 yil yanvar-fevralda sezilarli darajada pasaydi. Xususan, aholi va tadbirkorlik sub’ektlarining o‘rta muddatli kutilmalari 2019 yil dekabr oyidagi 18 foiz va 18,1 foizdan 2020 yil fevral oyida mos ravishda 15,5 foiz va 16,3 foizgacha pasaydi.
Pul-kredit sharoitlari mo‘’tadil fiskal siyosat sharoitlari, iqtisodiyotga kredit quyilmalari qoldig‘ining yuqori bo‘lmagan darajada o‘sishi va pul-kredit siyosati bozor instrumentlarining faol qo‘llanilishi ta’sirida shakllandi.
Pul-kredit siyosati instrumentlari yangi qatorining joriy etilishi banklararo pul bozori o‘rtacha tortilgan foiz stavkasining Markaziy bankning asosiy stavkasiga yaqinlashishiga sharoit yaratdi (yanvar oyida 15,8 foiz va fevral oyida 15,2 foiz).
Joriy yil boshidan Markaziy bank tomonidan 1,75 trln. so‘mlik qisqa muddatli obligatsiyalar muomalaga chiqarildi, 2 trln. so‘mlik byudjet mablag‘lari Markaziy bank depozitiga jalb etildi va bu bank tizimi likvidligida mavjud tarkibiy profitsitni qisqartirishga yordam berdi.
Fevral oyida Markaziy bank tijorat banklariga REPO operatsiyalari orqali 53 mlrd. so‘mlik va SVOP operatsiyalari orqali 261 mlrd. so‘mlik likvidlikni taqdim etdi. Ortiqcha likvidlikni jalb etish maqsadida 110 mlrd. so‘mlik ikki haftalik depozit auksionlari va 310 mlrd. so‘mlik overnayt depozitlari jalb etildi.
2020 yilning yanvar-fevral oylarida iqtisodiyotga ajratilgan kreditlarning o‘sish sur’ati 2019 yilning mos davriga (6,0 foiz) nisbatan 3,5 foiz bandga pasayib 2,5 foizni tashkil etdi.
Kredit portfeli umumiy o‘sish sur’atining pasayishiga qaramasdan bozorning turli segmentlarida kreditlarning o‘sish dinamikasi turlicha bo‘ldi.
Jismoniy shaxslarning milliy valyutadagi iste’mol va ipoteka kreditlari segmentida yuqori o‘sish sur’ati (5,2 foiz) kuzatildi (umumiy kredit portfeli o‘sishining 38 foizini tashkil qildi). Ushbu kreditlar bo‘yicha foiz stavkalarning nisbatan yuqori bo‘lishiga qaramasdan, ularga bo‘lgan talabning yuqoriligi quyidagilar bilan izohlanadi:
Xorijiy valyutadagi kreditlar foiz stavkalarining nisbatan past ekanligi ushbu kreditlar hajmining 3,4 foizga oshishiga sabab bo‘ldi.
Ushbu tendensiyaning davom etishi aholini kreditlash va xorijiy valyutadagi kreditlar bo‘yicha yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xatarlarni oldini olish hamda qarz yukining muvofiq darajasini saqlab turish maqsadida makroprudensial choralari qo‘llab boriladi.
Umuman, joriy yilning yanvar-fevral oylarida fuqarolarning milliy valyutaga bo‘lgan ishonchi ortib borishi davom etdi.
Yanvar-fevral oylarida jismoniy shaxslarning milliy valyutadagi muddatli omonatlari 9,4 foizga oshdi, xorijiy valyutadagi omonatlar esa deyarli o‘zgarmadi.
Iqtisodiyotga qo‘shimcha pul yo‘naltirish (byudjet xarajatlari, kreditlar) sur’atining mo‘’tadillashishi ichki valyuta bozorida talabning muvozanatlashuviga imkon yaratdi.
Agar 2019 yilning IV choragida so‘mning almashuv kursi 0,7 foizga qadrsizlangan bo‘lsa, 2020 yilning yanvar-fevral oylarida nisbatan barqaror dinamikani namoyon qildi. Mazkur tendensiya inflyatsiyaga pasaytiruvchi ta’sir ko‘rsatdi.
Byudjet xarajatlari va iqtisodiyotni kreditlash hajmini qisqartirish bo‘yicha amalga oshirilgan choralar muayyan darajada importga bo‘lgan talabning muvozanatlashuviga olib keldi. Xususan, 2020 yilning yanvar oyida importning yillik o‘sish sur’ati 23 foizgacha (2019 yilning yanvar oyida 43 foiz, fevral oyida 40 foiz) sekishlandi.
Jahon iqtisodiyotida koronavirus tarqalishi bilan bog‘liq bo‘lgan iqtisodiy muammolar O‘zbekiston iqtisodiyotiga ham muayyan darajada ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Bunda ta’sir ko‘lami jahon iqtisodiyotidagi xatarlarning davomiyligi bilan baholanadi.
Iste’mol savatchasida sezilarli ulushga ega bo‘lgan Xitoydan import qilinadigan ayrim tovarlar hajmining qisqarishi ichki bozorda narxlarga ma’lum bosimni yuzaga keltirishi mumkin.
Ichki narxlar darajasiga «koronavirus» ta’sirining bir martalik qisqa muddatli bo‘lishi kutilmoqda. Shu bilan birga, Xitoydan import qilinadigan tovarlar bo‘yicha qoplanmagan talab ichki ishlab chiqarishning kengayishi va boshqa davlatlardan yangi import yo‘nalishlarining yo‘lga qo‘yilishi orqali qoplanadi va natijada o‘rta muddatli istiqbolda narxlar barqarorlashadi. 
Ichki bozorda go‘sht va go‘sht mahsulotlariga bo‘lgan talabning sezilarli oshishiga nisbatan taklif hajmining nomuvofiq o‘sishi narxlarga ma’lum darajada bosim yaratadi.
Chorvachilik sohasini tubdan rivojlantirish va bu uchun zarur bo‘lgan ozuqa bazasini shakllantirish orqali ichki bozorni uzluksiz go‘sht mahsulotlari bilan ta’minlash, ma’lum bir vaqtni talab qiladi. Shu bilan birga, boshqa davlatlardan (Belarus, Ukraina, Qozog‘iston, Qirg‘izston) go‘sht importining yetarli darajada emasligi, shuningdek, go‘sht importi narxining oshishi o‘rta muddatli istiqbolda go‘sht narxiga ta’sir ko‘rsatadi.
Yana bir bor ta’kidlash lozimki, transport infratuzilmasini, bozorlarda raqobatni rivojlantirish, iqtisodiyot tarmoqlarini uzluksiz gaz va elektr energiya bilan ta’minlash sohalarida zaruriy tarkibiy islohotlarni amalga oshirish inflyatsiya darajasi barqaror pasayishining asosiy omillaridan hisoblanadi.
Inflyatsiya prognozi. 2020 yilning yanvar-fevral oylarida inflyatsiyaning pasayib boruvchi tendensiyasi kreditlarning yuqori o‘sishni oldini olish va fiskal intizomning kuchaytirilishi orqali iqtisodiyotda inflyatsiya bosimini va inflyatsiyaga nomonetar omillar ta’sirini pasaytirish, xususan tartibga solinadigan energiya resurslari narxlarini erkinlashtirish jarayonini kelgusi yillarga qoldirmasdan amalga oshirish mumkinligini ko‘rsatdi.
Bunda, inflyatsiya darajasini prognoz doirasida ushlab turish quyidagilar omillar hisobiga ta’minlanadi:
Bunda, Markaziy bank tashqi va ichki sharoitlar ta’sirida inflyatsiyaning omillari va xatarlari xususiyatini chuqur o‘rganishda davom etadi hamda inflyatsiya prognoz dinamikasining shakllanishidan kelib chiqib asosiy stavka darajasi bo‘yicha tegishli qarorlarni qabul qiladi.
Markaziy bank Boshqaruvining asosiy stavkani ko‘rib chiqish bo‘yicha asosiy majlisi 23 apreliga rejalashtirilgan.