O‘zini o‘zi band qilganlar kim va ushbu maqom nima beradi?

Toshkentlik Nigora yaqinda tug‘ish ta’tiliga chiqib, uyida ingliz tilidan xususiy darslar berishni boshladi. U yomon foyda ko‘rayotgani yo‘q, biroq barcha daromadlari norasmiy. Shu bois uning bankdan kredit olishi va naqd pulsiz hisob-kitob bo‘yicha korporativ mijozlar bilan ishlashi qiyin. Shuningdek, Nigora mehnat staji hisobga olinmayotgani bois keksalik yoshida yaxshiroq pensiya ololmaydi.
Biroq yaqinda Nigora o‘zini o‘zi band qilish maqomini olish va bir miqdor soliq to‘lash orqali daromadlari to‘g‘risidagi ma’lumotnoma va mehnat staji yozilishi muammosidan xalos bo‘lishi mumkinligini bildi. Bunga qo‘shimcha ravishda, noqonuniy faoliyati uchun soliq inspeksiyasining jarimaga tortishidan ham qo‘rqmasa bo‘ladi endi.
2021 yil 1 iyul holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda 852 mingdan ortiq o‘zini o‘zi band qilganlar ro‘yxatga olingan bo‘lib, ularning 310 ming nafardan ziyodrog‘i — yoshlardir.
Mazkur maqolada o‘zini o‘zi band qilganlar kim, ushbu maqomni qanday olish mumkin va buni nima uchun aynan 2021 yilda amalga oshirish lozimligi haqida hikoya qilamiz.
O‘zini o‘zi band qilgan shaxslar — o‘z ishini o‘zi topib, uni o‘zi bajarish orqali daromad ko‘radigan jismoniy shaxslardir. Repetitorlar, enagalar, santexniklar, elektrchilar, sartaroshlar, kurerlar, avtomobil yuvuvchilari, hunarmandlar, farroshlar, tikuvchilar, dasturchilar va yana ko‘plab kasb egalari o‘zini o‘zi band qiluvchilar bo‘lishlari mumkin.

Ularning faoliyati «O‘zini o‘zi band qilgan shaxs sifatida faoliyatni amalga oshirish tartibi to‘g‘risida nizom» bilan tartibga solinadi. 2021 yil 1 avgust holati bo‘yicha 68 turdagi faoliyat bilan o‘zini o‘zi band qilish mumkin. Xohishga ko‘ra, ularning bir nechtasini birvarakayiga tanlash mumkin.
Mehnatga layoqatli yoshdagi har bir jismoniy shaxs, yakka tartibdagi tadbirkorlardan tashqari, o‘zini o‘zi band qilishi mumkin. O‘zini o‘zi band qiluvchilar yakka tartibdagi tadbirkor sifatida ro‘yxatdan o‘tishlari shart emas.
Asosiy ish joyida mehnat shartnomasi bo‘yicha ishlab, bir vaqtning o‘zida o‘zini o‘zi band qilish ham mumkin. Asosiysi, asosiy ishdagi faoliyat turi o‘zini o‘zi band qilish uchun ruxsat berilgan faoliyat turlari ro‘yxatiga kirmagan bo‘lishi kerak. Masalan, kun bo‘yi mehnat shartnomasi asosida kotibalik bilan shug‘ullanish, kechasi o‘zini o‘zi band qilgan shaxs sifatida matn yozish bo‘yicha xizmatlarni (kopirayting) ko‘rsatish mumkin.
Buning foydali ekanligiga bir qancha sabablar bor.
O‘zini o‘zi band qilish faoliyatidan olingan barcha daromadlar jismoniy shaxslar daromad solig‘iga (JSHDS) tortilmaydi: qancha topsa ham o‘zida qoladi. Bir yilda bir marta BHMning 1 baravari — 2021 yilning 1 avgust holatida 245 ming so‘m — miqdorida ijtimoiy soliq to‘lashning o‘zi kifoya qiladi. To‘lovni har qanday to‘lov tizimi orqali amalga oshirish mumkin.
O‘zini o‘zi band qiluvchilar hech qanday sug‘urta va boshqa yig‘imlarni to‘lamaydilar.
Muhim: o‘zini o‘zi band qilganlarning ruxsat berilgan faoliyat turlari ro‘yxatidagi faoliyatdan olingan daromadlarigina JSHDS to‘lashdan ozod qilinadi. Agarda daromad boshqa faoliyat turidan olingan bo‘lsa, ulardan JSHDS to‘lash kerak bo‘ladi.
O‘zini o‘zi band qilganlar boshqa jismoniy shaxslarga og‘zaki kelishuv asosida ish yoki xizmatlarni taqdim etishlari mumkin. Yuridik shaxslar bilan esa ular faqatgina bir martalik ish yoki xizmatni ko‘rsatish uchun yozma shartnoma tuzgan holda ishlashlari mumkin. Bitta katta hajmli ishni bajarish kerak bo‘lsa, uni bir necha qismlarga bo‘lib bajarishga to‘g‘ri keladi. Shartnomaning muayyan tasdiqlangan shakli yo‘q: uni yuristlar bajariladigan ish yoki xizmatning o‘ziga xosligidan kelib chiqqan holda tuzadilar.
Bunda o‘zini o‘zi band qilganlar barcha ishlarni mustaqil ravishda bajarishlari kerak: yollanma ishchilar mehnatidan foydalanish mumkin emas.
O‘zini o‘zi band qilganlar to‘lovlarni har qanday ko‘rinishda: naqd, terminal yoki bank o‘tkazmalari orqali qabul qilishlari mumkin. Terminalni bankdan ijaraga olish mumkin. Bankda hisob raqami ochish va yuridik shaxslar bilan pul o‘tkazish yo‘li bilan ishlash mumkin.
O‘zini o‘zi band qilganlarda oylik yoki yillik daromad bo‘yicha hech qanday cheklovlar mavjud emas. O‘zini o‘zi band qiluvchi sifatida oyiga 10 mln so‘m ishlab topsangiz ham, hech kim faoliyatingizni to‘xtatib, YATT yoki MCHJ ochishga majburlamaydi.
O‘zini o‘zi band qilish uchun to‘lov yo‘q. Buning uchun ikki yo‘l bilan ro‘yxatdan mumkin:
Cheklanmagan muddatga ro‘yxatdan o‘tiladi. Anketalar to‘ldirilganidan keyin o‘zini o‘zi band qilgan shaxs sifatida ro‘yxatdan o‘tganlik to‘g‘risida QR-kodli ma’lumotnoma beriladi. Shu yerning o‘zidan ijtimoiy soliqni ham to‘lash mumkin, buning uchun plastik kartochkasi hisob raqami va amal qilish muddatini kiritish kifoya.
Soliq organlari xodimi o‘zini o‘zi band qilgan shaxsni ro‘yxatga olayotganda u haqdagi ma’lumotlarni DSQning o‘zini o‘zi band qilgan shaxslar ma’lumotlar bazasiga kiritadi. Keyinroq uni Yagona milliy mehnat tizimiga (YAMMT) integratsiya qiladi, shuning uchun ish staji rasman hisoblanadi. Biroq ish staji hisobga olinishi uchun ijtimoiy soliq to‘lanishi lozim. Tizim oddiy: yil uchun soliq to‘lansa, bir yillik ish staji hisobga olinadi.
O‘zini o‘zi band qilganlar uchun pensiya miqdori yakka tartibdagi tadbirkorlarniki kabi hisoblanadi. Pensiya yoshiga yetgan vaqtda zarur ish staji mavjud bo‘lsa, pensiya minimal miqdorda — 565 ming so‘m (2021 yil 1 iyul holatiga ko‘ra) bo‘ladi. Agarda ish staji yetarli bo‘lmasa, davlat har oyda 400 ming so‘m (2021 yil 1 iyul) miqdorida nafaqa to‘laydi.
O‘zini o‘zi band qilganlar uchun davolanish va mehnat ta’tillari yo‘q: kasal bo‘lib qolsa va ma’lum bir muddat ishlay olmasa, hech kim yo‘qotilgan pullarni to‘lab bermaydi.
Mehnat faoliyatini uzoq muddatga to‘xtatish kerak bo‘lib qolsa, bu haqda soliq organini ogohlantirish kerak bo‘ladi. Shundan keyin ishlamagan vaqtlari uchun ijtimoiy soliqni to‘lamasa ham bo‘ladi. Bu vaqt davomida ish staji ham hisobga olinmaydi.
O‘zini o‘zi band qilganlar quyidagilarni qilishlari mumkin:
Quyidagilar o‘zini o‘zi band qilganlarga mumkin emas:
ruxsat berilgan faoliyat turlari ro‘yxatida ko‘rsatilmagan faoliyat bilan shug‘ullanish;
yakka tartibdagi tadbirkor bo‘lish;
o‘z faoliyat turi bo‘yicha kimningdir qo‘lida ishlash;
xodimlar yollash;
jismoniy va yuridik shaxslarga katta hajmli ish yoki xizmatni uzoq muddat davomida ko‘rsatish.
O‘zini o‘zi band qilganlar chet ellik jismoniy shaxslar va yuridik shaxslar bilan shartnoma tuzmasdan ishlashlari mumkin. Ommaviy ofertani qabul qilish, elektron xabar almashish yoki, jumladan, elektron shakldagi hisob-fakturalar (invoyslar) ishlash uchun asos bo‘lishi mumkin.
Bajarilgan ishlar uchun xorijdagi norezidentlardan to‘lovlarni O‘zbekiston banklaridagi hisob raqamiga xorijiy valyutada qabul qilish mumkin. Bunda yakka tartibdagi tadbirkorlar yoki yuridik shaxslar singari Tashqi savdo operatsiyalarining yagona elektron axborot tizimiga bu haqdagi ma’lumotlarni kiritishga hojat yo‘q. Olingan mablag‘larni o‘z bankida xorijiy valyutada naqd qilib olish va undan o‘z ehtiyojlari uchun foydalanish mumkin.
O‘zini o‘zi band qilganlar bajarilgan har qanday ish to‘g‘risidagi ma’lumotlarni mustaqil ravishda Soliq mobil ilovasiga kiritishlari mumkin. Jismoniy shaxslar bilan ishlashda shunchaki bajarilgan ish turi va qiymatini ko‘rsatish mumkin. Yuridik shaxslar bilan ishlashda esa bajarilgan ishlar, qiymatini ko‘rsatib, elektron hisob-fakturani jo‘natish mumkin.
Kiritilgan ma’lumotlar asosida olingan daromadlar haqidagi rasmiy ma’lumotnomani shakllantirish va chop etish mumkin. Uning asosida banklarda iste’mol kreditlari yoki imtiyozli qarzlar olish mumkin.
O‘zini o‘zi band qilish maqomidan istalgan vaqtda voz kechish va faoliyatni to‘xtatish mumkin. Buning uchun Soliq mobil ilovasi orqali soliq organini xabardor qilish kerak bo‘ladi. Buni faoliyatni to‘xtatgunga qadar amalga oshirish lozim. Keyinroq soliq organlari xodimlari o‘zini o‘zi band qilish maqomini DSQ bazasidan o‘chirishadi.