General Do`stum Afg`oniston tarixidagi ilk o`zbek marshaliga aylandi

Shu kunlarda dunyo axborot agentliklari e`tibori yana bir karra Afg`onistonning o`zbek millatiga mansub harbiy va siyosiy arboblaridan biri – Abdul-Rashid Do`stumga qaratildi. Abdul-Rashid Do`stumning tarjimai xoli – murakkab va yorqin, mushkul voqealarga boy. Bu mavzu haqda tarjumon batafsil to`xtalib o`tdi. 
Abdul -Rashid Do`stum Afg`oniston shimolidagi Juzjon viloyatining Xo`jadukka tumanida tug`ilib o`sgan. Uning otasi o`zbek, onasi esa turkman bo`lgan. Qirq yildan ortiq Afg`onistonda harbiy-siyosiy sohada faoliyat olib boradi.
Afg`on urushi
1979-1989 yillarda Afg`oniston urushi davrida Do`stum 53-sonli hukumat qo`shinlari diviziyasi qo`mondoni etib tayinlangan, unda o`zbek millatiga mansub ko`plab askarlar bo`lgan. U prezident Muhammad Najibulloh boshchiligidagi sovet tuzumi tarafdori bo`lgan afg`on hukumatini har tomonlama qo`llab-quvvatlagan, davlatni federalizasiya qilish chaqirig`i bilan chiqqan “Afg`oniston milliy islomiy harakati”ga rahbarlik qilgan. 1989 yil 10 iyulda Do`stum general-mayor unvonini olgan.
1992 yil, sovet hukumati tarafdori bo`lgan rejim qulagach, u poytaxti Mozori-Sharif bo`lgan va to`rt viloyatni o`z ichiga olgan Afg`onistonning mustaqil shimoliy mintaqasiga rahbar bo`ldi. Birozdan so`ng u hududga “Do`stumiston” nomi berildi, bu hududning o`z hukumati va 65 ming kishilik qurollangan armiyasi bor edi.
1996 yilda mintaqa toliblarning afg`on hukumatiga qarshi chiqqan ikkinchi Shimoliy Ittifoqning tarkibiga kirdi, ammo 1997 yil mayda Do`stumistan to`xtatildi va toliblar hukmronligiga o`tdi, ushbu mintaqadagi ikkinchi shaxs Malikning xiyonati tufayli Do`stum Turkiyaga emigrasiya qilishga majbur bo`ldi.
Abdul-Rashid 1997 yil sentyabrda Malik yana Shimoliy Ittifoq tomoniga o`tib, Do`stumistonni ozod qilganidan keyin o`z vataniga qaytdi. Toliblarning Do`stumistonga ikkinchi hujumi 1998 yil avgustida yuz berdi. Do`stum yana mamlakatni tark etishga majbur bo`ldi – u O`zbekistonga yo`l oldi. U 2001 yilda, toliblar mag`lubiyatidan keyin qaytib keldi va yangi hukumat tarkibiga kirdi, shu yilning dekabr oyida esa Hamid Karzay boshqaruvi paytida Afg`oniston mudofaa vazirining o`rinbosari etib tayinlandi.
Prezidentlikka nomzod
2004 yilda Do`stum prezidentlikka o`z nomzodini qo`ydi, ammo atigi 10 foiz ovoz yig`ib, to`rtinchi o`rinni egalladi. Undan keyin u Afg`oniston Qurolli kuchlari oliy qo`mondonligi shtab boshlig`i lavozimiga tayinlandi. Biroq, 2008 yilda Abdul-Rashid sobiq ittifoqchisi Akbar Boyga hujum qilganlikda ayblanib, lavozimidan chetlatilib, surgun qilindi.
Bir yil o`tgach, Do`stum Afg`onistonga qaytib keldi va uning siyosiy hayotida faol ishtirok etdi. 2009 yil oxirida u avvalgi lavozimiga qayta tiklandi, 2014 yilda esa birinchi vise-prezident etib saylandi.
General Abdul Rashid Do`stumning Afg`onistonning katta siyosatiga qaytishi Markaziy Osiyo mamlakatlarida katta qiziqish uyg`otmoqda. Do`stum rus tilini juda yaxshi biladi, shuningdek, ona tili – o`zbek, pushtu va dariy tillarida ham so`zlashadi.
Birinchi o`zbek marshali
Afg`onistonda yashovchi turkiy xalqlar sardori sifatida tanilgan o`zbek lider Abdul- Rashid Do`stumga marshallik harbiy unvoni berilishi o`zbek jamoasi tomonidan qizg`in kutib olindi. Ba`zilar Do`stum siyosiy bir kelishuv asosida marshal bo`ldi desa, boshqalar marshal bo`lish Do`stumning haqqi edi, u shunga loyiq, deya urg`u bermoqda.
Rossiyalik sharqshunos, siyosatshunos, tarix fanlari doktori Aleksey Malashenko Do`stumning marshallik unvoni Kobul va Toshkent uchun juda ko`p ijobiy tomonlari borligiga ishonadi.
“Do`stumga marshal unvoni berilgani G`ani va Abdulloh kelishib olganining daraklaridan biridir. Buni tan olinmagan prezident uchun o`ziga xos g`alaba deb atash mumkin, chunki u hokimiyatga Ashraf G`anining o`zi singari pushtunni olib kelmadi. Shu bilan birga Do`stumning ulkan harbiy tajribasi va uning o`zbeklar, tojiklar va Markaziy Osiyo xalqlarining boshqa vakillari yashaydigan Afg`onistonning katta qismiga ta`sirini unutmaslik kerak”, – deya ta`kidladi ekspert.
Afg`oniston tarixida Do`stumdan avval ikki marshal bo`lgan. Do`stum mamlakat tarixidagi uchinchi va o`zbeklardan birinchisidir.