Armaniston Gruziyaga metallom sifatida sotib yuborgan, so`ng yashirin ravishda Bakuga keltirilgan byustlar kimning haykallari edi?

Armaniston Gruziyaga metallom sifatida sotib yuborgan, so`ng yashirin ravishda Bakuga keltirilgan byustlar kimning haykallari edi?
Go`zal va betakror Shusha. Qorabog`ning yuragi. Ozarboyjonning madaniyat poytaxti. Bir paytlar madaniyat o`chog`i bo`lgan, ne-ne buyuk yozuvchilar, shoirlar-u musiqashunoslar etishib chiqqan diyor. Toshkentdagi Gaydar Aliev nomli Ozarboyjon madaniyat markazi tomonidan Qorabog`ga tashkil qilingan press-turimizning navbatdagi manzili Shusha shahri bo`ldi. Qaerga qaramang, eski bozorlar, teatrlar, uy-muzeylar, karvonsaroylar, aholi punktlari, masjidlar (bu haqda keyinroq), cherkovlar va hatto, xon saroyining xarobalaridan iborat “ruh shahar”ga aylanib qolgan Shusha 1992-2020 yillarda tan olinmagan Tog`li-Qorabog` (Armaniston) tarkibida bo`lgan. 2020 yil 8 noyabrda "44 kunlik urush" yakuni bilan Ozarboyjon Respublikasi nazoratiga o`tgan.
Shaharda ayni paytda quruvchilar, tibbiy xizmat hodimlari va harbiylardan tashqari mehmonlar uchun 1-2 ta xizmat ko`rsatish ob`ektlari (kafe, mehmonxona va oziq-ovqat do`konlari) ishlamoqda. Shahar xarobalari oralab borar ekanmiz, Shusha markazida XVIIIasrga oid saroy vayronasi va yuning yonida 3 kishining chetlari “uchgan” byustiga ko`zimiz tushdi: Uzeyir Xajibeyov, Xurshidbanu Natavan va Bulbul.
Xo`sh, ular kimlar edi?
Shusha bejizga «madaniyat poytaxti» deyilmaydi. U xonandalar, ya`ni mug`om (maqom) ijrochilari shahri. Chunki ko`plab mug`omchilar aynan shu shahardan etishib chiqqan. Qolaversa, rassomlar, shoir-u yozuvchilar, bastakorlarning ham bu diyorda tug`ilib o`sganligidan ozarboyjonliklar Shushaga «nazar tushgan shahar» deya ta`rif beradilar. Yuqorida biz tilga olgan qahramonlar ham shular jumlasidandir.
"Arshin molchi" komediyasi va Ozarboyjon madhiyasi muallifi
Uzeyir Hajibeyov (1885-1948)— bastakor, dirijyor, musiqashunos, olim, publisist, dramaturg, pedagog va ijtimoiy xodim, zamonaviy Ozarboyjon professional musiqa san`ati va milliy operasi asoschisi.1908 yil 12 yanvarda (yangi taqvim bilan 25 da) Bokuda Hoji Zayalobiddin Tagiev teatrida qo`yilgan “Layli va Majnun” operasi bilan faqat Ozarboyjonda emas, barcha musulmon Sharqida opera san`atining asosi qo`yilgan. “Layli va Majnun” bilan musiqa tarixida operaning yangi turi – mug`om operasi yuzaga keldi. Uzeyir Hajibeyov ham Ozarboyjon SSR, Ozarboyjon Xalq Jumhuriyati madhiyalarining bastakori bo`lgan.
Uning eng mashhur asarlaridan biri va oxirgi musiqali komediyasi “Arshin molchi”dir. “Arshin molchi” musiqali komediyasida inqilobdan avvalgi Ozarbayjon maishati, xalq odat va an`analari o`z aksini topgan. Uning bu operettasi 70 ga yaqin chet tillariga tarjima qilinib, 100 dan ortiq teatr sahnasida qo`yilgan, besh marta ekranlashtirilgan.
1918yilda armanlarning Ozarbayjonda sodir etgan mart qirg`ini payti arman doshnoqlari Uzeyirbeyning uyini o`qqa tutishadi. Sharqning ilk operasini yozgan bastakorga hasad bilan qarovchi doshnoqlar uyning devorlarini, tomini o`q yomg`iriga tutdilar. 
Yuzlab mashhur asarlari qatorida 1937yilning 30aprelida Ozarboyjon Opera va balet teatrida ilk bora tomoshaga qo`yilgan “Ko`ro`g`li” operasi esaxalq qahramonlik dostonining motivlariga asoslangan ilk klassik opera hisoblanadi. Bu asar Uzeyir Hajibeyov ijodining cho`qqisi hisoblanadi. Uzeyir Hajibeyov hayotining so`nggi yillarida oxiriga etmay qolgan “Feruza” operasi ustida ishlagan.
So`nggi Qorabog` xonining qizi, shoira
Xurshidbonu Notavon (1832-1897) – shoira, so`nggi Qorabog` xoni Mextiquli Javanshirni qizi. Notavon Ozarboyjon xalqi uchun sevimli va hurmatli xonim bo`lgan.  Sababi uning tashabbusi bilan Shushada saroy, masjid, savdo uylari, teatr, qishgi va yozgi klub, “uchilishi” va ko`plab o`quv va madaniy dargohlar qurilgan. 1872 yili aynan Xurshidbonu 10 km uzoqlikda joylashgan Saribobo hududidagi Iso bulog`idan 10 ming rubl sarflab, Shusha aholisini ichimlik suvi bilan ta`minlagan. U buloq suvi xozirga qadar “Xon qizi suvi” nomi bilan mashhur. Xurshidbonu Notavon butun umri mobaynida xalqni baxtli qilish dardi bilan yashagan.
Xozirda malika Xurshidbonu yashagan Notavon (XVIII asr) saroydan faqat xarobalar qolgan. 
Bulbul
Murtuza Meshadi Rizo o`g`li Mamedov (1897-1961) – ozarboyjon opera xonandasi, pedagog va xalq artisti. Ozarboyjon milliy musiqali teatrining asoschilaridan biri. Uning yoshligidan ma`lum bo`lgan betakror ovozi Bulbul taxallusini olishiga sabab bo`lgan. U sobiq Ittifoq konkursining birinchi ozarboyjonlik laureati, o`ziga xos sharq xonandaligidan Evropa qo`shiqchilik maktabiga o`tgan birinchi vokalchi, ozarboyjon milliy qo`shiqchiligining eng yaxshi uslublarini rus va Evropa maktablari bilan sintez qilib, Ozarboyjonda yangi vokal maktabini yaratgan. Ko`plab mashhur asarlarning bosh rollarini ijro qilgan.
“Otilgan va shahid qilingan haykallar”
Bu shaxslar sharafiga bunyod etilgan byustlar 1992 yilga qadar Shushada, aynan shu joyda Ozarbayjonning milliy timsollari sifatida turgan. Armaniston armiyasi Shushani bosib olgandan keyin bu haykallar Erevanga olib ketiladi. Keyin ushbu bronza haykallar Gruziyaga metall sifatida sotib yuboriladi. Ozarbayjonning sobiq prezidenti Haydar Alievning aralashuvidan so`ng ular Gruziyadan poytaxt Bakuga olib kelingan. 2-Qorabog` muhorabasidan so`ng 2021 yilning 14 yanvar sanasida byustlar Shushaga, o`z joyiga qaytariladi. Ularni Ozarboyjonning amaldagi prezidenti Ilhom Aliev shaxsan o`zi ochib bergan. Hozirgi vaqtda mazkur uch byustlar “otilgan va shahid qilingan haykallar” deb nomlanadi.
Sardorbek Rahmonqulov
Ayrim suratlar ma`lumotlar internet manbalaridan olindi
Mavzuga oid:
Qorabog` urushidagi harbiy o`ljalar muzeyiga sayohat (fotoreportaj)
28 yil deganda Qorabog`iga qaytgan qorabog`lik hikoyasi (foto)
Ozarboyjon xalqaro tashkilotlarga Armanistonni javobgarlikka tortish talabi bilan chiqdi