O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN AHOLIGA ISTE’MOL KREDITI BERIShNI TAShKIL ETISh TO‘G‘RISIDA

1. Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi, O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”gi, “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi qonunlari hamda boshqa qonunchilik hujjatlariga muvofiq ravishda ishlab chiqilgan bo‘lib, tijorat banklari tomonidan aholiga iste’mol krediti berish va qaytarish jarayonlarini tartibga soladi.
 2. Iste’mol krediti –– bu aholining iste’mol talablarini qondirishga yordam beruvchi kreditdir va uy-ro‘zg‘or buyumlari:
 radio-elektron va boshqa maishiy asbob-uskunalar, mebellar, interyer buyumlari, turar joyni ta’mirlash bilan bog‘liq tovarlarni xarid qilish uchun 3 yilgacha bo‘lgan muddatga beriladi.
 3. Iste’mol krediti faqat balog‘at yoshiga yetgan va muomala layoqatiga ega, doimiy yashash joyida ro‘yxatdan o‘tgan, shuningdek doimiy ish, o‘z faoliyatidan olinadigan daromadga ega bo‘lgan yoki qarilik nafaqasi oladigan fuqarolargagina beriladi.
 Tijorat banklari tomonidan o‘zining xodimlariga iste’mol krediti berilishi taqiqlanadi.
 4. Iste’mol krediti tijorat asosida qaytarilish, to‘lovlilik, ta’minlanganlik va maqsadga muvofiq tarzda foydalanish tamoyillariga rioya qilingan tarzda shartnoma asosida beriladi.
 Tijorat banklari o‘z kredit siyosatiga mos ravishda mazkur Nizom asosida va unga zid bo‘lmagan tarzda iste’mol krediti berishni tartibga soluvchi ichki qoidalarini ishlab chiqishga haqlidirlar.
 5. Bank kreditni qimmatli qog‘ozlar yoki mijozga tegishli bo‘lgan mulk, shu jumladan, qimmatbaho buyumlarni garovga olgan holda beradi. Garovni baholash va rasmiylashtirish, shuningdek, notarial tasdiqlash va ro‘yxatga olish amaldagi qonunchilik asosida amalga oshiriladi.
 Bank mijoz tomonidan taqdim qilingan, kredit qaytarilishini ta’minlashning quyidagi shakllarini ham ta’minot sifatida qabul qilishi mumkin:
 qarz oluvchining depozitlari va qimmatli qog‘ozlari joylashgan boshqa bank kafolati;
 qonunchilikda belgilangan tartibda sug‘urta kompaniyasining qarz oluvchiga kelgusida to‘lanadigan sug‘urta summalari hisobiga kafolati;
 boshqa jismoniy yoki yuridik shaxsning kafilligi. Bu holda bank tomonidan lozim bo‘lgan taqdirda berilgan ssudani qaytara olish layoqatini aniqlash uchun kafillik beruvchining moliyaviy imkoniyatlari o‘rganib chiqiladi.
 6. Qarz oluvchi tomonidan kredit olish uchun bankka quyidagi ma’lumotlar ko‘rsatilishi shart bo‘lgan kredit buyurtmasi (1-ilova) topshiriladi:
 mijozning familiyasi, ismi, otasining ismi;
 yashash joyi manzili;
 so‘ralayotgan kreditning maqsadi va muddati;
 mijoz to‘g‘risida ma’lumot (faoliyat turi, daromadlar va shu kabilar);
 mo‘ljallanayotgan xarid to‘g‘risidagi ma’lumotlar;
 kredit qaytarilishining ta’minoti.
 Buyurtma mijoz tomonidan imzolanishi va sanasi qo‘yilgan bo‘lishi shart.
 7. Buyurtmani ko‘rib chiqish paytida quyidagilar tahlil qilinishi shart:
 kredit so‘ralayotgan maqsadning qonuniyligi;
 kredit so‘rovchi ish bilan bandligining va yashash joyining muntazamligi;
 ma’lumotlarning o‘zaro muvofiqligi, ya’ni kredit buyurtmasida ko‘rsatilgan barcha ma’lumotlar va boshqa axborot manbalaridan olingan ma’lumotlarning o‘zaro mos kelishi;
 kredit qaytarilish istiqbolining ishonchliligi.
 8. Bank, beriladigan kredit bo‘yicha asosiy qarz va foizlarning o‘z vaqtida va to‘la qaytarilishiga ishonch hosil qilishi kerak. Qarz oluvchi daromadlari va aktivlari (qimmatli qog‘ozlar yoki jamg‘arma depozitlar) hajmi, shuningdek, qarz oluvchining kredit qaytarilishini ta’minoti sifatida taqdim etgan kafolat yoki kafillik summalari kredit bo‘yicha asosiy qarz va unga hisoblangan foizlarining qaytarilishi uchun yetarli bo‘lishi kerak.
 9. Buyurtmachi ushbu bankda ssuda hisobvarag‘ini birinchi marta ochayotgan bo‘lsa, bank mijozning kredit tarixini o‘rganib chiqishi shart.
 10. Kredit buyurtmasi asosida bank tomonidan buyurtmachining to‘lovga layoqatliligi o‘rganib chiqiladi. Ushbu maqsadda buyurtmachi tomonidan bankka o‘z daromadlari to‘g‘risidagi ish joyidan yoki ijtimoiy ta’minot organidan olingan ma’lumotnomani topshirishi kerak. Bank tomonidan ularning miqdori va muntazamligi tahlil qilinadi.
 Bundan tashqari, buyurtmachi tomonidan bankka ushbu joyda muqim yashash muddati va oila a’zolarining soni, oila a’zolarining daromadi ko‘rsatilgan yashash joyidagi idora (mahalla qo‘mitasi, turar-joyni ekspluatatsiya qilish idorasi va hokazo)dan berilgan ma’lumotnoma topshiriladi.
 Ushbu ma’lumotlar asosida bank tomonidan qarz oluvchi oilasining jon boshiga hisoblangan daromadi hisobga olingan holda kreditni qaytarilish imkoniyatlari tahlil qilinadi.
 Buyurtmachi tomonidan uning qimmatli qog‘ozlar shaklidagi aktivlari hisobga olingan hollarda qimmatli qog‘ozlarni ularni ro‘yxatga olish yoki saqlash uchun qabul qilgan organ tomonidan tasdiqlangan ro‘yxati taqdim etiladi. Bank mijoz tasarrufidagi qimmatli qog‘ozlar likvidligi va ishonchliligini tahlil qiladi va ularning ushbu ssudaning ta’minoti sifatida qabul qilinishi mumkinligi to‘g‘risida qaror qabul qiladi.
 Bank tomonidan berilayotgan kreditning ta’minoti sifatida qabul qilingan qimmatli qog‘ozlar, qimmatbaho buyumlar va boshqa mulk 94501 –– “Garov ta’minoti sifatidagi qimmatli qog‘ozlar” va 94502 –– “Garov ta’minoti sifatidagi mulk va mulkiy huquqlar (talablar)” ko‘zda tutilmagan holatlar hisob raqamlariga kirim qilinadi.
 11. Mazkur qoidalarda ko‘zda tutilgan hujjatlarning barchasi taqdim etilgandan keyin bank ularni 3 ish kunida ko‘rib chiqishi shart. Ba’zi hollarda taqdim etilgan ma’lumotlarni qo‘shimcha tekshirish zarurati vujudga kelgan taqdirda bank tomonidan arizalarni ko‘rib chiqish muddatini 1 oygacha uzaytirishi mumkin.
 Taqdim etilgan hujjatlarni ko‘rib chiqib kredit bermaslikka qaror qilingan taqdirda, bank kredit so‘rab murojaat etgan buyurtmachiga bu haqda asoslangan rad javobini yozma ravishda berishi shart.
 Mijozning to‘lovga layoqatliligi ijobiy baholangan holda 3 ish kunidan kechiktirmasdan bank va mijoz o‘rtasida ikki nusxada mazkur Nizomning 2-ilovasida berilgan shaklda kredit shartnomasi tuziladi. Shartnomaning bir nusxasi qarz oluvchiga beriladi, ikkinchisi bankda qoladi. Shartnomaning har bir nusxasi teng yuridik kuchga ega bo‘ladi.
 12. Kredit shartnomasida quyidagilar ko‘rsatilishi kerak:
 mijozning ismi-sharifi, otasining ismi va bankning to‘liq nomi, ularning pochta manzillari;
 kredit berilishi maqsadi;
 kredit summasi, qaytarilish muddati va tartibi;
 qaytarilish manbaalari va ta’minot shakllari (garov, kafolat, kafillik va amaldagi qoidalarda ko‘zda tutilgan boshqa turlari);
 kredit uchun foizlar, hisoblash va to‘lash tartibi;
 o‘zaro majburiyatlar va tomonlarning shartnoma shartlariga rioya qilishdagi javobgarligi;
 shartnoma shartlari bajarilmagan hollarda qo‘llaniladigan ta’sir choralari;
 kreditdan maqsadli foydalanishni nazorat qilish usullari va maqsadga xilof ishlatilganligi aniqlangan hollarda qo‘llaniladigan jazo choralari;
 Shartnomaning amal qilish muddati va uni bekor qilish shartlari;
 Qonunchilikda ko‘zda tutilgan boshqa shartlar;
 tomonlar imzosi va bank muhri.
 13. Kredit shartnomasi imzolanib qarz oluvchiga shaxsiy ssuda hisobvarag‘i ochilgandan keyin mazkur hisobvarag‘i orqali o‘tayotgan mablag‘larni tezkor nazoratini ta’minlash maqsadida “Qarzdorning kredit kartochkasi” ochiladi (3-ilova).
 14. Kreditdan foydalanganlik uchun mijoz bankka haq to‘laydi. Kreditdan foydalanganlik uchun to‘lov miqdori –– foiz stavkasi bank va qarz oluvchi o‘rtasidagi shartnomada belgilanadi.
 15. Kredit shartnomasi tuzilgandan keyin bank qarz oluvchining qilgan xaridi uchun 3 ish kunida to‘lovni amalga oshirishi shart.
 Iste’mol kreditini berish qarzdorning shaxsiy ssuda hisobvarag‘idan uning topshirig‘iga ko‘ra schyotlar, mol yuk xatlari va boshqa hujjatlar asosida sotuvchining bank hisobvarag‘iga naqd pulsiz o‘tkazish asosida amalga oshiriladi.
 Bank tomonidan iste’mol krediti hisob-kitob cheklari orqali ham berilishi mumkin.
 Iste’mol kreditini naqd pul bilan berish taqiqlanadi.
 16. Qarz oluvchi jismoniy shaxsga iste’mol kreditini berish Adliya vazirligi tomonidan 1998-yil 18-noyabrda 539-raqam bilan Davlat ro‘yxatiga olingan Markaziy bankning 1998-yil 22-avgustdagi 1-sonli “O‘zbekiston Respublikasi banklarida ochiladigan bank hisobvaraqlari to‘g‘risida”gi yo‘riqnomada ko‘zda tutilgan tartibda unga shaxsiy ssuda hisobvarag‘i ochish yo‘li bilan amalga oshiriladi.
 17. Foizlar ssuda hisobvarag‘ining amaldagi (kamayib boruvchi) qoldig‘iga ko‘ra shartnomada kelishilgan stavka bilan hisoblanadi.
 18. Bank tomonidan kredit shartnomasida belgilangan shartlardan kelib chiqqan holda qarzdor tomonidan kreditni va unga hisoblangan foizlarni qaytarishning jadvali tuziladi va u kredit shartnomasining tarkibiy qismi sifatida unga ilova qilinadi.
 19. Qarzdor tomonidan olingan kredit muddatidan oldin qaytarilgan taqdirda u ayni paytda kreditdan foydalanganlik muddati uchun hisoblangan foizlarni ham qo‘shib to‘lashi kerak.
 20. Banklar berilgan kreditdan maqsadli tarzda foydalanilishni nazorat qilishlari kerak.
 Berilgan kreditlardan maqsadli foydalanishni nazorat qilish bank tomonidan qarz oluvchining savdo tashkilotlarining muhri, sotilish muddati qo‘yilgan tovar schyotlarini taqdim etish va joyiga chiqib tekshirish orqali amalga oshiriladi.
 Mijoz tomonidan kredit boshqa maqsadlarda foydalanilgani aniqlangan holda bank garovga olingan mulk yoki kredit qaytarilishi ta’minotining boshqa shakllariga o‘z huquqini qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshirish yo‘li bilan berilgan kreditning tegishli qismini muddatdan oldin qaytarib olish huquqiga ega.
 21. Iste’mol kreditining qaytarish manbai qarzdorning daromadi hisoblanadi. Kredit bo‘yicha qarz va unga hisoblangan foizlar kredit shartnomasida ko‘zda tutilgan shartlarga binoan bank kassasiga birdaniga to‘laligicha, bo‘lib-bo‘lib to‘lash yoki qarzdorning oylik maoshidan ssuda hisobvarag‘iga har oyda to‘lovlar o‘tkazish orqali amalga oshirilishi mumkin.
 22. Agar mijoz o‘z faoliyati turiga ko‘ra barqaror daromadga ega bo‘lsa kreditni qaytarish odatda har oyda muntazam ravishda teng miqdordagi mablag‘larni ssuda hisobvarag‘iga o‘tkazish turish orqali amalga oshiriladi. Har bir to‘lov asosiy qarz va foizlarning qoplanishidan iborat bo‘lib, asosiy qarzni qoplash qismi ssuda hisobvarag‘ining o‘ziga va foizlarni to‘lovi esa bank daromadiga yo‘naltiradi.