O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY MAJLISI SENATI KENGAShINING 2006 YIL 8 IYuNDAGI 173–I-SONLI QARORI BILAN TASDIQLANGAN XALQ DEPUTATLARI MAHALLIY KENGAShLARINING NAMUNAVIY REGLAMENTIGA, XALQ DEPUTATLARI MAHALLIY KENGAShLARINING DOIMIY KOMISSIYALARI TO‘G‘

Xalq deputatlari mahalliy Kengashlari hamda ularning tuzilmalari faoliyatini tartibga soladigan normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish, xalq deputatlari mahalliy Kengashlarining reglamentlarini va doimiy komissiyalari to‘g‘risidagi nizomlarni yangilash, shuningdek xalq deputatlari mahalliy Kengashlarining faoliyatini yanada yaxshilash maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Kengashi qaror qiladi:
 3. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Kengashining 2006-yil 8-iyundagi 173-I-sonli Qarori bilan ma’qullangan Xalq deputatlari mahalliy Kengashlarining faoliyatini tashkil etishga oid ayrim tavsiyalarga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritilib, uning yangi tahriri ma’qullansin (3-ilova).
 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 99-moddasida belgilanganidek, viloyatlar, tumanlar va shaharlarda (tumanga bo‘ysunadigan shaharlardan, shuningdek shahar tarkibiga kiruvchi tumanlardan tashqari) hokimlar boshchilik qiladigan xalq deputatlari Kengashlari hokimiyatning vakillik organlari bo‘lib, ular davlat va fuqarolarning manfaatlarini ko‘zlab o‘z vakolatlariga taalluqli masalalarni hal etadilar.
 Xalq deputatlari viloyatlar, tumanlar va shaharlar Kengashlarini (bundan buyon matnda mahalliy Kengash deb yuritiladi) shakllantirish saylov yo‘li bilan amalga oshiriladi, bu esa ularning vakillik xususiyatini yaqqol ko‘rsatadi. Bu shundan dalolat beradiki, fuqarolar o‘z xohish-irodalarini erkin bildirish huquqini amalga oshirib, mazkur organlarga o‘z vakillarini saylashda bevosita ishtirok etadilar. Mahalliy Kengashlarga saylangan deputatlar saylovchilaridan vakolat olib, ularning nomidan faoliyat yuritadilar. Boshqacha qilib aytganda, deputat xalqning davlat hokimiyati organlaridagi muxtor vakilidir. 
 Mahalliy davlat hokimiyati organlari o‘z faoliyatlarini davlat hamda fuqarolar manfaatlarini ko‘zlab olib boradilar, natijada davlat manfaati bilan fuqarolar manfaati o‘rtasida mushtaraklik vujudga keladi.
 Mahalliy Kengashlar o‘z faoliyatlari davomida fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlash, atrof muhitni muhofaza qilish masalalariga, tashkiliy masalalarga, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining, Vazirlar Mahkamasining hujjatlari hamda mahalliy Kengash sessiyalarida qabul qilingan qarorlar ijro etilishi ustidan tegishli nazoratni amalga oshirish masalalariga alohida e’tibor qaratishlari lozim bo‘ladi. 
 “Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining 17-moddasiga muvofiq, mahalliy Kengashlarning asosiy ish shakli sessiyadir. Mahalliy Kengash cessiyalari tegishli hokim, hokim yo‘qligida esa uning o‘rinbosarlaridan biri tomonidan zaruratga qarab, biroq yiliga kamida ikki marta chaqiriladi. Tegishli viloyat, tuman yoki shaharni iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlarini amalga oshirishga oid masalalarni yanada tezroq hal etish maqsadida mahalliy Kengashlar navbatdan tashqari sessiyalarni ham o‘tkazishlari mumkin. Bu ham hokimiyat vakillik organlari ishining samaradorligini oshirishga yordam beradi. 
 Hozirgi vaqtda mahalliy Kengashlar uchun belgilangan deputatlar soni ham (xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlariga 60 nafargacha, xalq deputatlari tuman va shahar Kengashlariga 30 nafargacha deputat saylanadi) mahalliy Kengash sessiyalarini tezkorlik bilan tashkil etish va o‘tkazish imkonini beradi. 
 Mahalliy Kengashning har yili kelgusi yilga mo‘ljallab tuziladigan ish rejasiga kiritiladigan masalalar, qoida tariqasida, mahalliy Kengash sessiyalarida ko‘rib chiqilishi lozim. 
 Mahalliy Kengashning sessiyalariga tayyorgarlik ko‘rish va ularni o‘tkazish bo‘yicha tashkiliy faoliyati quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 sessiya muhokamasiga kiritiladigan masalalarni aniqlash;
 ishchi guruhlar tuzish;
 sessiya belgilangan kun va uning kun tartibiga kiritilayotgan masalalarni ommaviy axborot vositalarida e’lon qilish;
 qonunga muvofiq deputatlarga sessiya belgilangan kundan kamida yetti kun oldin bo‘lajak sessiya to‘g‘risida xabarnoma va ko‘riladigan masalalar yuzasidan tayyorlangan hujjatlar loyihalarini yuborish;
 deputatlarni va sessiyaga taklif etilganlarni ro‘yxatga olish;
 tahrir guruhlarini tuzish.
 Tashkiliy masalalarni hal qilishdan tashqari, mahalliy Kengash sessiyasi qatnashchilarining samarali ishlashlari uchun zarur bo‘lgan boshqa shart-sharoitlarni yaratib berish ham muhim ahamiyatga ega. Mahalliy Kengash sessiyasi muhokamasiga kiritishga mo‘ljallangan masalalarni oldindan tayyorlash va muhokama jarayonida ishtirok etish uchun imkon qadar ko‘proq deputatlarni jalb qilish, ko‘rilayotgan masalaga daxldor korxona, muassasa va tashkilotlarning rahbarlari, mutaxassislar fikrini o‘rganish hamda ular bilan munozaralar o‘tkazish zarur. Mahalliy Kengash sessiyasi muhokamasiga kiritilgan masalalarni oldindan ommaviy axborot vositalarida e’lon qilish, ushbu masalalar yuzasidan aholining fikrini o‘rganishda fuqarolarning taklif va mulohazalarini tegishli doimiy komissiyalar majlislarida ko‘rib chiqish ham maqsadga muvofiqdir. Ayni bir vaqtda mahalliy Kengash sessiyasida qabul qilingan qarorlarni viloyat, tuman, shahar gazetalarida e’lon qilish, ularning ijrosini nazoratga olish, mahalliy Kengash qarorlarining ijro etilishi haqidagi axborotlarni muntazam tahlil qilib borish tavsiya etiladi.
 Deputatning Kengash sessiyasiga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazish ishlarida ishtirok etishining shakllari har xil. “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashi deputatining maqomi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq, deputat:
 mahalliy Kengashning doimiy hamda muvaqqat komissiyalariga saylash va saylanishga;
 mahalliy Kengashning majlisida ko‘rib chiqilishi uchun masalalar taklif etishga;
 mahalliy Kengash majlisining kun tartibi, muhokama qilinayotgan masalalarni ko‘rib chiqish tartibi hamda bu masalalarning mohiyati yuzasidan takliflar kiritish va mulohazalar bildirishga;
 mahalliy Kengash tomonidan saylanadigan, tayinlanadigan yoki tasdiqlanadigan mansabdor shaxslarning nomzodlari bo‘yicha fikr bildirishga;
 mahalliy Kengashning majlisida munozaralarda ishtirok etishga, ma’ruzachi va raislik qiluvchiga savollar berishga;
 deputat so‘rovi bilan murojaat etishga;
 o‘z takliflarini asoslab berish uchun so‘zga chiqishga va ovoz berish sabablari yuzasidan izoh berishga;
 mahalliy Kengashning majlisida raislik qiluvchiga majlisda muhokama qilinayotgan masala yuzasidan o‘z nutqi, taklifi yoki mulohazasi matnini topshirishga;
 mahalliy Kengashning qaysi organi tarkibiga kiritilgan bo‘lsa, shu organning qaroriga qo‘shilmagan taqdirda o‘z nuqtai nazarini mahalliy Kengashning majlisida bayon etishga yoki bu haqda mahalliy Kengashning rahbariga yozma ravishda ma’lum qilishga;
 mahalliy Kengashga hisobdor yoki uning nazorati ostidagi har qanday organ yoxud mansabdor shaxsning hisoboti yoki axborotini mazkur Kengashning majlislarida eshitish to‘g‘risida taklif kiritishga;
 O‘zbekiston Respublikasi qonunlarining ijro etilishini, shuningdek mahalliy Kengash qarorlarining bajarilishini tekshirish to‘g‘risida ko‘rib chiqilishi uchun masalalar taklif etishga;
 mahalliy Kengash majlislarining stenogrammalari bilan tanishishga haqli.
 Mahalliy Kengash sessiyasi muhokamasiga qo‘yiladigan masalalar to‘g‘risida xabar olgach, deputatlar ushbu xabarni o‘z okrugi saylovchilari bilan, uni deputatlikka nomzod qilib ko‘rsatgan siyosiy partiya yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari bilan muhokama qilishlari mumkin.
 Deputatlar ishchi guruhlari yoki doimiy komissiyalar majlislarida fikr almashuv deputatga muhokama qilinayotgan masalalarni har tomonlama tahlil qilishga va o‘z nuqtai nazarini to‘g‘ri belgilab olishga imkon beradi. Agar muhokama qilinayotgan masala o‘zi ishlab turgan tashkilotning manfaatlariga daxldor bo‘lsa, deputat o‘z jamoasidagi hamkasblari va mutaxassislar bilan ham fikr almashishi mumkin. Bunday muhokama deputatga sessiya kun tartibiga kiritilgan masalalarni chuqur tahlil qilishga, ma’ruza vaqtida o‘z fikrini aniq va lo‘nda bayon qilishga, asoslantirilgan taklif va e’tirozlar bildirishga imkon beradi.
 Deputatlarning sessiyaga tayyorgarlik ko‘rish jarayonidagi ishtiroki qanday shaklda bo‘lishidan qat’i nazar, biron-bir kamchilik aniqlangudek bo‘lsa, sessiya ochilishidan avval ularni bartaraf etishning amaliy choralarini ko‘rish va takrorlanishi ehtimolining oldini olishi maqsadga muvofiqdir. Sessiyaga tayyorgarlik ishlarining to‘g‘ri tashkil qilinishi, unda deputatlarning faol ishtirok etishi tayyorgarlikning ilk bosqichidayoq iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivojlantirishning turli yo‘nalishlarida ishni yaxshilash imkonini beradi. Bu sessiyaga tayyorgarlik ishlari davrida deputat faoliyatining muhim jihatidir, chunki tekshirish shunchaki rasmiyatchilik emas, balki kamchiliklarni bartaraf qilishning, ishni yaxshilash uchun yangi imkoniyatlarni aniqlash va ulardan foydalanishning ta’sirchan vositasidir.
 Deputatlar sessiyada ko‘rib chiqish uchun kiritilgan masalalar bo‘yicha qarorlar loyihalarini tayyorlashda faol ishtirok etishlari lozim. Shu munosabat bilan deputatlarga doimiy komissiyalar, hokimlik boshqarma yoki bo‘limlari tomonidan ishlab chiqilgan qarorlarning loyihalarini sessiya ochilishidan bir necha kun oldin yuborish tavsiya etiladi. Bunday hollarda loyihalarni olgan deputatlar ularni ishchi-xizmatchilar, mutaxassislar o‘rtasida hamda fuqarolarning yig‘inlarida muhokama qilishlari mumkin bo‘ladi. Muhokamalar vaqtida bildirilgan takliflar va tanqidiy mulohazalar qaror loyihasini ishlab maromiga yetkazishda inobatga olinishi mumkin.
 Deputatning mahalliy Kengash sessiyasida masalalarni muhokama qilish jarayonidagi faolligi va amaliy ishtiroki darajasi deputat ma’ruzasining sifati va mazmuniga bog‘liq. Puxta o‘ylab tuzilgan, deputatlar muhokamasiga qo‘yilgan masalani mohiyat-e’tibori bilan qarab chiqishga yordam beradigan ma’ruza hamisha diqqatni jalb etadi, deputatlarni o‘z fikr va mulohazalarini bayon etishga, tajribalarini o‘rtoqlashishga undaydi.
 Deputat so‘rovi bilan murojaat qilish — deputatning eng muhim huquqlaridan biri. “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashi deputatining maqomi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga binoan, deputat tegishli hududda joylashgan davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining mansabdor shaxslariga ularning vakolatlariga kiradigan masalalar yuzasidan asoslantirilgan tushuntirish berish yoki o‘z nuqtai nazarini bayon qilish talabi bilan deputat so‘rovi yuborishga haqli. Deputat so‘rovining maqsadi hokimliklar, ularning boshqarmalari va bo‘limlari faoliyatidagi, mahalliy Kengash hududida joylashgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar rahbarlari faoliyatidagi kamchiliklarni bartaraf qilish yoki bo‘shliqlarni to‘ldirishdir. Deputat so‘rovi ayrim deputat tomonidan ham, deputatlar guruhi tomonidan ham berilishi mumkin. 
 Deputat so‘rovini mahalliy Kengash sessiyasida so‘zlayotgan shaxsga beriladigan savol yoki deputat tomonidan fuqarolarning murojaatlari xususida yuboriladigan xatlar bilan almashtirmaslik kerak. Ma’ruzachiga savol berilganda uning ma’ruzasidagi yoki qo‘shimcha ma’ruzasidagi biron-bir fikr aniqlab olinadi. Deputat so‘rovi mahalliy Kengash sessiyasida masalalarni muhokama qilish vaqtida bildirilgan tanqidiy mulohazalar va takliflardan farq qilishi kerak. 
 Deputatga deputat so‘roviga javobni davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining mansabdor shaxslari mazkur so‘rov olingan kundan e’tiboran o‘n kundan kechiktirmay yuborishlari shart. Bunda shuni ta’kidlash kerakki, sudlarning raislariga, prokurorlarga, surishtiruv va tergov organlarining rahbarlariga yo‘llangan deputat so‘rovi ularning ish yurituvidagi muayyan ishlar va materiallarga taalluqli bo‘lmasligi kerak.
 Deputat so‘rovlari bo‘yicha axborot mahalliy Kengashning majlisida muhokama qilinishi mumkin, muhokama natijasi bo‘yicha mazkur Kengash tegishli qaror qabul qiladi. 
 Deputatning sessiyadagi faoliyati uning mahalliy Kengash organiga saylash va saylanish huquqini amalga oshirishi, masalalarni muhokama qilish hamda qarorlar qabul qilishda ishtirok etishi, so‘rovlar berishi va shu singarilar bilan cheklanib qolmaydi. Sessiyalarda deputatlarning o‘z deputatlik vazifalarini, mahalliy Kengash va uning organlari qarorlari hamda topshiriqlarini qanday bajarayotganliklari to‘g‘risidagi axborotini eshitish ularning mas’uliyatini oshirishga, deputatlarning mahalliy Kengashlar va ularning organlari bilan o‘zaro munosabatlari shakllarini takomillashtirishga yordam beradi, mahalliy Kengashlarning ishini yanada xilma-xillashtiradi, deputatlik faoliyatining ijobiy tajribasini keng ommalashtirishga xizmat qiladi.
 Deputatlar sessiyalarda hisobot berar ekanlar, faqatgina qilgan ishlari haqida gapirish bilan cheklanib qolmay, hududni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish, aholining turmush darajasini tubdan yaxshilash masalalarini ko‘tarishlari, bu boradagi vazifalarni bajarish, muammolarni hal etish yo‘llarini ko‘rsatishlari, hokimlik, uning boshqarma va bo‘limlarining xalq xo‘jaligining turli sohasi ishlaridagi kamchiliklarga xolislik bilan baho berib o‘tishlari kerak.
 Sessiyaning muhokama etilayotgan masalalar sohasidagi ishlarning ahvoliga ta’siri ko‘p jihatdan mahalliy Kengash qabul qilgan qarorlarning aniqligiga va muayyan maqsadlarga qat’iy qaratilganligiga bog‘liq.
 Har tomonlama puxta qaror faqat deputatlarning birgalikdagi sa’y-harakatlari bilan ishlab chiqilishi mumkin. Tushgan takliflarni o‘rganish va ularni qaror loyihasiga kiritish uchun deputatlar orasidan tahrir guruhi tuzilishi maqsadga muvofiqdir. 
 Hokimlikning tegishli ishlarni masalalar muhokama qilinayotgan vaqtda deputatlar bildirgan tanqidiy mulohazalar va takliflarni hisobga olgan holda bajarishi mahalliy Kengash sessiyalarida deputatlar faolligini rag‘batlantirishning muhim omilidir. Tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, hokimlikda deputatning har bir taklifi va mulohazasiga e’tibor bilan qaralgan, bu takliflar va mulohazalar amalga oshirilgan joylarda deputatlar ishi yana ham faollashmoqda, ularning taklif va mulohazalari esa ko‘lamdor mazmun va salmoq kasb etmoqda.
 Ma’lumki, so‘zlashni istagan hamma deputatlarning ham sessiyada so‘zga chiqishiga ba’zan imkon bo‘lmaydi. Shu munosabat bilan deputatning “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashi deputatining maqomi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunida nazarda tutilgan huquqi — muhokama qilinayotgan masala yuzasidan o‘z takliflari va mulohazalarini sessiyada raislik qiluvchiga yozma ravishda topshirish huquqi muhim ahamiyatga ega. Deputatlarning yozma takliflari va mulohazalari sessiya bayonnomasiga qo‘shib qo‘yilishi, hokimlik esa ularni amalga oshirish chorasini ko‘rishi kerak. Buning natijasida deputatlarning sessiya ishlarida yanada faol ishtirok etishlariga erishiladi.
 Mahalliy Kengash qarorlarini bajarish — hokimliklar, ularning boshqarmalari va bo‘limlarining, tegishli hududdagi korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning vazifasidir. Hozirgi vaqtda Kengash qarorlarining amalga oshirilishi uchun deputatlarning faol ishtiroki zarur. Bu o‘rinda deputatlar tashkiliy ishlarning turli shakllaridan foydalanishlari mumkin. Masalan, sessiyadan keyin deputatlar darhol o‘z saylov okruglarida, mehnat jamoalarida keng tushuntirish ishlarini olib borishlari, saylovchilarni mahalliy Kengash qabul qilgan qarorlarni bajarishda ishtirok etishga safarbar qilishlari mumkin. 
 Sessiya muhokamasiga kiritiladigan masalalarni dastlabki tarzda qarab chiqish va tayyorlash, O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlarini va mahalliy Kengash qarorlarini ro‘yobga chiqarish uchun o‘z vakolatlari doirasida ko‘maklashish, ularning ijrosini nazorat qilish maqsadida “Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining 19-moddasiga muvofiq deputatlar orasidan doimiy va muvaqqat komissiyalar tuziladi. Tuzilishi lozim bo‘lgan doimiy komissiyalarning taxminiy ro‘yxati O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Kengashining 2007-yil 9-martdagi 305-I-sonli qarori bilan yangi tahrirda tasdiqlangan Xalq deputatlari mahalliy Kengashlarining doimiy komissiyalari to‘g‘risidagi namunaviy nizomda ko‘rsatib o‘tilgan. Ushbu Nizomda doimiy komissiyalarning ishini qanday tashkil etish kerakligi, komissiyalarning maqomi hamda faolligini oshirish yo‘llari ko‘rsatib o‘tilgan. Eng avvalo doimiy komissiyalar nima uchun tuzilganligi va vakolatlari nimalardan iboratligini aniqlab olish lozim. Doimiy komissiyalarning faoliyati asosan ikki yo‘nalishdan: birinchidan, tegishli sessiyalar muhokamasiga kiritiladigan masalalarni tayyorlash; ikkinchidan, O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va mahalliy Kengash qarorlari bajarilishini nazorat qilishdan iborat. 
 Doimiy komissiyalar mahalliy Kengash faoliyatining tashkiliy-huquqiy shakli bo‘lish bilan bir vaqtda deputatlar va fuqarolarni davlatni boshqarishda ishtirok etishga jalb qilishning muhim vositasi hamdir.
 Yuqorida ko‘rsatilganidek, doimiy komissiyalar mahalliy Kengashning samarali faoliyat ko‘rsatishiga ko‘maklashuvchi organ bo‘lib, mahalliy Kengashning butun vakolat muddatiga saylanadi. Shu bilan birga doimiy komissiyalar mahalliy Kengashlarga va hokimliklarga yordam berish bilan bog‘liq ishlar bilan cheklanib qolmasdan, mustaqil ravishda bir qator tadbirlar o‘tkazishlari ham kerak.
 Doimiy komissiyalar mahalliy Kengashlarning birinchi sessiyalarida, mahalliy sharoitlar va xususiyatlar hisobga olingan holda, xo‘jalik, madaniy, iqtisodiy va boshqa yo‘nalishlar bo‘yicha tuziladi.
 Doimiy komissiyalarning tashkiliy ishlari darajasi, samaradorligi, eng avvalo, komissiyalar tarkibiga saylangan deputatlarning faolligiga, ularning o‘zlariga berilgan huquqlardan foydalana olishlariga bog‘liq. Doimiy komissiyalar tarkibi ko‘rilayotganda ularga eng tashabbuskor, tajribali kishilar boshchilik qilishi nazarda tutilmog‘i, komissiyalarning a’zolari saylanayotganda deputatlarning bilimi, tashkilotchilik qobiliyati, tajribasi, mashg‘ulot turi va hokazolar hisobga olinmog‘i kerak. 
 Mahalliy Kengashlarning doimiy komissiyalarida deputatlar bajaradigan ishlarning asosiy shakl va usullari quyidagilardan iborat.
 Deputat doimiy komissiyaga saylanganidan keyin, birinchi navbatda qanday masalalar bilan shug‘ullanishini aniqlab olishi kerak. Hokimliklar deputatlarga yordam berish maqsadida birinchi sessiyadan keyinoq darhol doimiy komissiyalarning a’zolari bilan seminarlar va boshqa tadbirlar o‘tkazishlari, ularda tegishli hokimlikning, uning boshqarmalari va bo‘limlarining rahbarlari, komissiyalarning a’zosi bo‘lmish deputatlar tajriba almashishlari, xo‘jalik va madaniy qurilishning muayyan sohasida mahalliy Kengash oldida turgan vazifalarni bajarish uchun komissiyaning qaysi ish shakllari va usullari maqsadga muvofiqligini asoslab berishlari joiz deb qaraladi.
 Doimiy komissiyalarning rahbarlari o‘z huquq va majburiyatlarini puxta bilishlari juda muhimdir. Doimiy komissiyalarning ish tajribasida shunday qat’iy bir tartib qaror topganki, unga muvofiq komissiya raisi komissiyaning barcha ishiga rahbarlik qiladi, majlislar chaqiradi va ularda raislik qiladi, materiallarni umumlashtiradi va qaror loyihalarini tayyorlaydi, komissiya ish rejasining bajarilishini nazorat qilib turadi, topshiriqlar beradi, komissiya nomidan hokimlik, uning boshqarmalari va bo‘limlari bilan, mahalliy Kengash hududida joylashgan korxonalar, tashkilotlar, muassasalar bilan hamkorlikda ish olib boradi. Komissiya kotibi unga har tomonlama yordam beradi va komissiya ish hujjatlarini yuritadi.
 Doimiy komissiya shug‘ullanadigan masalalar uning ish rejasida belgilab qo‘yiladi. Rejalar joriy davrga (yil choragi) hamda istiqbolga (yillik va Kengashning vakolat muddatiga) mo‘ljallab tuziladi. Aniq harakat rejasi komissiyalar ishini tashkil qilishning asosidir. Shuning uchun har bir reja, har bir masala komissiya a’zolarining faol ishtirokida ishlab chiqiladi. Faqat shundagina masalalar doirasini to‘g‘ri belgilash, e’tiborni ko‘proq ijtimoiy ahamiyatga molik dolzarb muammolarga qaratish mumkin bo‘ladi.
 Keyingi vaqtlarda doimiy komissiyalar amaliyotiga yillik ish rejasi tuzish tajribasi mustahkam kirib bormoqda. Bunday rejalar odatda uch qismdan iborat bo‘ladi. Birinchi qismda komissiyalar mahalliy Kengash muhokamasiga kiritilishi lozim bo‘lgan yirik muammolarni o‘rganishni rejalashtiradilar. Ikkinchi qismda hokimlikda muhokama etish uchun tayyorlanadigan masalalar nazarda tutiladi. Uchinchi qismda doimiy komissiyalarning o‘z majlislarida muhokama qilish mo‘ljallanayotgan, nazorat-tahlil faoliyati bilan bog‘liq masalalar aks ettiriladi. Odatda doimiy komissiyalar o‘z yillik rejalarini hokimlikning, uning boshqarmalari va bo‘limlarining yillik rejalarini hisobga olgan holda tuzadilar. 
 Deputatning ish rejalarini tuzish asosiy va hal qiluvchi o‘rin tutadi. Doimiy komissiyaning har bir a’zosi “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashi deputatining maqomi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga binoan komissiya muhokamasiga masalalar kiritish va masalalarni muhokamaga tayyorlashda faol ishtirok etish huquqiga ega.
 Doimiy komissiyaning to‘g‘ri tuzilgan ish rejasi doimiy komissiyalar oldida turgan vazifalarning muvaffaqiyatli bajarilishini ko‘p jihatdan ta’minlaydi.
 Belgilangan tadbirlarni amalga oshirish, odatda, faoliyati muhokamaga qo‘yiladigan korxonalar, muassasalar yoki tashkilotlardagi haqiqiy ahvolni o‘rganishdan boshlanadi. Doimiy komissiyalarda ko‘rib chiqish uchun masalalarni, mahalliy Kengash sessiyasida qilinadigan ma’ruza yoki qo‘shimcha ma’ruzani tayyorlash ham odatda, nazorat va tahlildan boshlanadi. Shuning uchun doimiy komissiyalar tarkibiga kirgan deputatlarning nazorat-tahlil ishlaridagi ishtiroki ularning faoliyatidagi muhim jihatlardan biridir.
 “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashi deputatining maqomi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunida doimiy komissiya tarkibiga kirgan deputatning, mazkur organ ko‘rib chiqishi uchun har qanday masala va taklif kiritish, bu masalalarni ko‘rib chiqish uchun tayyorlashda, ularni muhokama qilish va ular yuzasidan qarorlar qabul qilishda, shuningdek qabul qilingan qarorlar ro‘yobga chiqarilishini tashkil etish va ularning bajarilishini nazorat qilishda ishtirok etish huquqi o‘z aksini topgan.
 Doimiy komissiya raisi tekshirish boshlanishi oldidan har bir deputatning tayyorgarlik darajasini hisobga olib, komissiya a’zolari o‘rtasida vazifalarni taqsimlaydi. Bunda muhimi, doimiy komissiyaning har bir a’zosiga topshiriq berilgan bo‘lishi kerak. 
 Doimiy komissiyalar ichida kichik komissiyalar yoki seksiyalar tuzilishi, ularning muayyan masalalar bilan shug‘ullanishi esa ijobiy samara berishi mumkin.
 Tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, vazifalarni doimiy komissiya a’zolari o‘rtasida taqsimlashni har bir konkret holda o‘rganilayotgan masalaning xususiyatiga qarab o‘tkazish maqsadga muvofiqdir. Ammo vazifalarni qayta-qayta taqsimlayverish ham deputatlar tashabbuskorligini pasaytirib yuboradi, masalalarni hal etishga ijodiy yondashish imkoniyatini cheklab qo‘yadi.
 Deputatlarga nazorat-tahlil ishlarini o‘tkazishda ko‘maklashish maqsadida doimiy komissiyalarning rahbarlari hokimliklar yordamida savol varaqalari va xatlar tayyorlab, nimalarga e’tibor berish zarurligini, tekshiruvni qay yo‘sinda to‘g‘ri tashkil etish kerakligini ko‘rsatishlari, ayniqsa doimiy komissiyalar tarkibiga birinchi marta saylangan deputatlarga katta yordam beradi.
 Nazorat-tahlilga oid hujjatlar doimiy komissiyaning raisi yoki kotibida saqlanadi. Doimiy komissiyalarning raislari yoki shu ish topshirilgan a’zolari ma’lumotlarni umumlashtiradilar, ma’ruzalar, qo‘shimcha ma’ruzalar va qaror loyihalari matnlarini tayyorlaydilar.
 Amaldagi qonunlarga binoan doimiy komissiyalarning a’zolari zarur hollarda hokimlikning boshqarmalari va bo‘limlari rahbarlaridan, mahalliy Kengash hududida joylashgan korxona, muassasa va boshqa tashkilotlarning rahbarlaridan tegishli hujjatlarni so‘rab olish huquqiga ega. 
 Ma’lumki, har qanday tekshirishdan maqsad faqat kamchilik va nuqsonlarni topish emas, balki aniqlangan kamchiliklarni bartaraf qilishda tashkilotlarga va muassasalarga har tomonlama yordam ko‘rsatishdan iborat bo‘lib, bu har bir deputatning burchidir. Doimiy komissiyalar faoliyatida to‘plangan tajriba shundan dalolat beradi.
 Doimiy komissiya kollegial organdir. Shuning uchun komissiyaning raisi va kotibi o‘z xohishi bilan komissiya nomidan biron-bir qaror qabul qila olmaydi. Ular faqat komissiya a’zolari faoliyatini uyushtiradi va yo‘naltirib turadi. Masalani hal qilishda uzil-kesil so‘zni deputatlar aytadilar.
 Doimiy komissiyalar faoliyatining asosiy shakli majlislar bo‘lib, ular komissiya a’zolarining ko‘pchiligi ishtirok etgan taqdirdagina vakolatli hisoblanadi. “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashi deputatining maqomi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunida deputat o‘zi saylangan doimiy komissiyaning ishida faol ishtirok etishi shart, deb ko‘rsatilgan. Shuning uchun komissiya a’zosining komissiya majlislarida muntazam ishtirok etishi uning asosiy burchidir.
 Doimiy komissiyaning har bir a’zosi komissiya majlislarida hal qiluvchi ovoz huquqi bilan qatnashadi. Masalalarni muhokama qilish vaqtida doimiy komissiya a’zolari o‘zlarining taklif va mulohazalarini bildiradilar. Doimiy komissiya majlislarida shu komissiya a’zosi bo‘lmagan boshqa deputatlar maslahat ovozi bilan qatnashishlari mumkin.
 Doimiy komissiya majlislariga faoliyati muhokamaga qo‘yilayotgan muassasa va tashkilotlarning rahbarlarigina emas, balki turli tarmoqlar mutaxassislari ham taklif qilinadi, bu esa muhokama qilinayotgan masalaning mohiyatini chuqur o‘rganishga yordam beradi.
 Shuni ta’kidlash joizki, ayrim masalalar bir nechta komissiyalarning kuchi bilan tayyorlanishi ham mumkin. Bu deputatlarga bir vaqtning o‘zida bir qancha masalalarni o‘rganishga, tekshirilayotgan yo‘nalishdagi ahvolni chuqur va har tomonlama tahlil etishga, amaliy takliflar ishlab chiqishga, joyning o‘zida yordam ko‘rsatishga imkon beradi.
 Doimiy komissiyaning majlislarida hamma qarorlar ochiq ovoz berish asosida ko‘pchilik ovoz bilan qabul qilinadi. Doimiy komissiyaning har qanday a’zosi shu kollegial organning qaroriga rozi bo‘lmagan taqdirda, bu haqda mahalliy Kengash sessiyasida chiqib so‘zlash huquqiga ega.
 Doimiy komissiyaning qarorlari tavsiya tusiga ega bo‘ladi. Lekin ularning tavsiyalari tegishli davlat va jamoat idoralari, korxonalar, muassasalar va tashkilotlar tomonidan ko‘rib chiqilishi shart. Ko‘rib chiqish natijalari bo‘yicha amalga oshirilgan ishlar, ko‘rilgan chora-tadbirlar haqida komissiyalarga belgilangan muddatda xabar qilinishi kerak.
 Masalalarni mahalliy Kengashning majlislari muhokamasiga tayyorlash, ularni o‘z majlislarida muhokama qilish doimiy komissiyalarning muhim vazifasidir. Ishlab chiqilgan tadbirlarni amalga oshirishni tashkil etish doimiy komissiyalarga birlashgan deputatlarning muhim burchidir.
 Doimiy komissiyalar mahalliy Kengashning organlari sifatida o‘zlarini tashkil qilgan mahalliy Kengashning nazorati ostida ishlaydilar va o‘z faoliyatlari haqida unga hisobot beradilar. Mahalliy Kengash komissiyalarning ishlarini yo‘lga solib, faoliyatlarini nazorat qilib turadi, ularning hisobotlari va ma’ruzalarini eshitadi.
 Deputatlarning doimiy komissiyalardagi ko‘p qirrali faoliyati xalq vakillarining ishini tashkil etishning samarali shakli ekanligidan dalolat beradi.
 Mahalliy Kengash deputatining o‘z saylov okrugidagi ishi uning asosiy majburiyati hisoblanadi. Mahalliy Kengash deputatining saylov okrugidagi ishi quyidagi asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha amalga oshiriladi.
 Birinchidan, okrug saylovchilari bilan yig‘ilishlar, mehnat jamoalari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari bilan, siyosiy partiyalar vakillari bilan uchrashuvlar o‘tkazish; aholini mahalliy Kengashning ishi to‘g‘risida muntazam xabardor qilib turish; qonunlarning va hokimiyat vakillik organlari qarorlarining ijrosini tashkil etish hamda nazorat qilishda ishtirok etish; jamoatchilik fikrini, aholining talab va ehtiyojlarini o‘rganish, bular haqida tegishli davlat hokimiyati organlariga xabar berish, mahalliy Kengash qarorlarini tayyorlashda o‘z takliflarini kiritish.
 Ikkinchidan, saylovchilardan o‘ziga tushgan taklif, ariza va shikoyatlarni qonun hujjatlarida belgilangan tartibda ko‘rib chiqish, ularni o‘z vaqtida va to‘g‘ri hal etish choralarini ko‘rish, o‘z saylov okrugida fuqarolarni muntazam ravishda qabul qilish. Saylovchilar bilan uchrashuvlar o‘tkazish uchun deputat zarur sharoitlar bilan ta’minlanadi. Uning iltimosiga ko‘ra hokimliklar, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari joy ajratib, deputatning saylovchilar bilan uchrashuvlar o‘tkazadigan, fuqarolarni qabul qiladigan vaqti va joyini fuqarolarga ma’lum qiladilar, qabul va uchrashuvlarda ishtirok etish uchun deputatning taklifiga binoan o‘zlarining mas’ul vakillarini yuboradilar, shuningdek deputatning joylardagi ishiga ko‘maklashish yuzasidan boshqa chora-tadbirlar ko‘radilar. Bunda deputatlarning qabul vaqti va joyi haqidagi axborotni saylovchilar e’tiboriga fuqarolar qabul qilinadigan joylarda yetkazishdan tashqari ommaviy axborot vositalarida ham e’lon qilish tavsiya etiladi. Bu yo‘nalishdagi ishlarni faollashtirishda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Demokratik institutlar, nodavlat tashkilotlar va fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari qo‘mitasi hamda Reglament, odob va deputatlar faoliyatining ta’minoti komissiyasi tomonidan “Fuqarolarning murojaatlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining Xorazm viloyatida bajarilishi haqidagi qo‘shma qarori va ma’lumotnomasi qo‘l kelishi mumkin (ushbu qaror va ma’lumotnoma mamlakatimizning barcha viloyat, tuman va shahar hokimliklariga 2006-yilning aprel oyida ishda foydalanish uchun yuborilgan). “Fuqarolarning murojaatlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining ijro etilishini o‘rganish natijalari yuzasidan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Qonunchilik va sud-huquq masalalari qo‘mitasi bilan xalq deputatlari Xorazm viloyati Kengashi 2007-yil 23-fevralda Urganch shahrida o‘tkazilgan qo‘shma majlisda qabul qilgan qaror ham shu yo‘nalishdagi muhim hujjat bo‘lib qoldi va u parlament yuqori palatasi bilan hokimiyat vakillik organlarining hamkorligidan dalolat beruvchi yorqin misoldir.
 Ijobiy natijalarga erishish, deputatlarning nufuzini va ularning faolligini oshirish maqsadida fuqarolarni qabul qilish uchun deputatlarga ajratilayotgan joylarda O‘zbekiston Respublikasi qonunlari, Oliy Majlis palatalarining qarorlari, Prezidentimiz farmonlari va qarorlari hamda Vazirlar Mahkamasining qaror va farmoyishlarini, umuman deputat ishi uchun zarur yuridik va boshqa maxsus adabiyotlarni jamlash ham tavsiya etiladi.
 Uchinchidan, mahalliy Kengash deputati vaqti-vaqti bilan, ammo yiliga kamida ikki marta o‘z ishi to‘g‘risida saylovchilar oldida hisobot berishi va o‘zi saylangan mahalliy Kengash ishi haqida saylovchilarni xabardor etib turishi zarur. Deputatning hisobot berishi shu maqsadda tegishli hokimlik, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari tomonidan chaqiriladigan saylovchilar yig‘ilishlarida yoki mazkur saylov okrugi vakillarining yig‘ilishlarida o‘tkaziladi. Hisobot berishi va saylovchilar bilan uchrashuvlar o‘tkazishi uchun deputatga zarur sharoitlar yaratib beriladi. Deputatning iltimosiga ko‘ra, hokimlik bino ajratishni tashkil etadi, uning saylovchilar bilan uchrashuvlari o‘tkaziladigan vaqt va joyni fuqarolarga ma’lum qiladi.
 To‘rtinchidan, yuqori turuvchi mahalliy Kengash deputati quyi turuvchi mahalliy Kengashlar va ularning organlari majlislarida maslahat ovozi huquqi bilan ishtirok etishga haqli. Deputatlarning quyi turuvchi mahalliy Kengashlar sessiyalarida keng ishtirok etishi deputatlarning obro‘-e’tiborini yanada mustahkamlaydi, quyi turuvchi mahalliy Kengashlar deputatlarining ish shakllarini yaxshilashga hissa qo‘shadi. 
 Beshinchidan, fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlari buzilgan taqdirda yoki qonuniylik boshqa tarzda buzilganda davlat hokimiyatining vakili sifatida deputat o‘sha joyning o‘zida bunday qoidabuzarlik to‘xtatilishini talab qilishga, zarurat bo‘lganda esa, fuqarolarning huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini buzish yoki qonun hujjatlarini boshqa tarzda buzish aniqlangan hollarda ularga darhol chek qo‘yish choralarini ko‘rish talabi bilan tegishli organlar hamda mansabdor shaxslarga murojaat etishga haqli.
 Deputat saylovchilar bilan uchrashuv o‘tkazayotganda hisobot ma’ruzasida o‘zining saylov okrugida amalga oshirgan ishi, mahalliy Kengashga bergan takliflari, ular mahalliy Kengashning qarorlarida, doimiy komissiyalarning tavsiyalarida qanday aks etganligi, o‘z saylovchilaridan tushgan xatlar, takliflar va shikoyatlar, fuqarolarni qabul qilish yuzasidan, doimiy komissiyada, deputatlar guruhida va saylov okrugining o‘zida olib borayotgan ishlari to‘g‘risida saylovchilarni xabardor qiladi. 
 Deputatning saylovchilar yig‘ilishidagi ma’ruzasi tinglovchilar bu ma’ruza haqida o‘z fikr-mulohazalarini bildiradigan, kamchiliklarni ochiq ko‘rsatadigan, o‘z takliflarini o‘rtoqlashadigan darajada mazmundor va qiziqarli bo‘lishi kerak.
 Deputatning ma’ruzasi, qoida tariqasida, ikki asosiy qismdan iborat bo‘ladi. Birinchi qismda Kengashning va uning organlarining faoliyati to‘g‘risida, xo‘jalik va ijtimoiy-madaniy qurilishdagi yutuqlar hamda kamchiliklar to‘g‘risida so‘z boradi. Hisobotlar, ma’ruzalar, qarorlar loyihalari va boshqa materiallarni tayyorlash uchun hokimliklar deputatlarni tegishli hokimiyat vakillik organlari qabul qilgan hujjatlar bilan ta’minlaydilar, axborot yo‘sinidagi va yordamchi materiallar bilan ta’minlashga ko‘maklashadilar, deputatlik faoliyati bilan bog‘liq masalalar yuzasidan mutaxassislarning maslahatlarini uyushtiradilar. 
 Hisobot ma’ruzasining ikkinchi qismi bevosita deputatning o‘z faoliyatiga, ya’ni uning mahalliy Kengash va doimiy komissiyalar ishidagi ishtirokiga, fuqarolarni qabul qilishi, fuqarolardan tushgan xatlar va shikoyatlarni qarab chiqishi, saylovchilarning takliflarini bajarishdagi ishtirokiga bag‘ishlanadi. Ma’ruzaning bu qismini tayyorlashda deputat o‘z kundalik daftaridan foydalanadi. Deputat hisobot davri mobaynida bu daftarga turli qaydlar qilib, o‘z deputatlik faoliyatining turli tomonlarini aks ettirib boradi.
 Deputat o‘z ma’ruzasining yakunida mahalliy Kengash va uning organlari oldida turgan vazifalar to‘g‘risida gapiradi, ularning mazmun-mohiyatini tushuntirib beradi va saylovchilarni bu vazifalarni bajarishda faol ishtirok etishga chaqiradi. Deputatning ma’ruzasi to‘liq, o‘z-o‘zini tanqid ruhida yozilgan bo‘lsa, unda mahalliy Kengash va hokimlikning faoliyati tahlil qilinib kamchiliklar ham aytib o‘tilgan bo‘lsa, foydali bo‘ladi.
 Amalda ko‘pincha deputat qaysi davr uchun hisobot berishi kerak, degan savol tug‘iladi. Deputatning birinchi hisoboti u saylangan paytdan belgilangan tartibda hisobot berishi kerak bo‘lgan kungacha o‘tgan davrni o‘z ichiga oladi. Keyingi hisobotlar mahalliy Kengashning va deputatning oldingi hisobotdan navbatdagi hisobotgacha o‘tgan davrni qamrab oladigan tarzda tuzilishi kerak. Ammo bu, zarur bo‘lgan hollarda, ilgariroq qilingan ishlar haqida ham so‘zlash imkonini istisno qilmaydi. Keyingi vaqtlarda deputatlarning butun chaqiriq mobaynida qilingan ishlar yuzasidan hisobot berishi keng yoyila boshladi.
 Hisobot yig‘ilishi o‘tkazilganidan keyin deputat kechi bilan uch kun ichida hisobot o‘tkazilgan joy va vaqt, yig‘ilishda hozir bo‘lgan va so‘zga chiqqan saylovchilar soni, o‘zining faoliyatiga qanday baho berilganligi va saylovchilardan tushgan takliflar to‘g‘risida tegishli mahalliy Kengash rahbarini yozma ravishda xabardor qilishi maqsadga muvofiqdir.
 Saylovchilarni qabul qilish, ularning xat va takliflarini qarab chiqish deputatning saylov okrugidagi faoliyatining eng muhim shakllaridan biridir. Fuqarolar deputatlarga xat va shikoyatlar bilan murojaat qilar ekanlar, ularni hokimlikdagi o‘z vakillari deb biladilar, o‘zlariga yordam berishlariga, o‘zlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishlariga ishonadilar. Kelib tushgan har bir xat yoki shikoyatni o‘z vaqtida va atroflicha o‘rganib chiqish hamda ularga o‘z vaqtida javob berish deputatning birinchi navbatdagi vazifasidir. Agar taklif, iltimos yoki shikoyatlarni qarab chiqish uzoqroq vaqt talab qiladigan bo‘lsa, xat muallifi bu haqda o‘z vaqtida xabardor qilinishi lozim.
 Odatda saylovchilar deputatga murojaat qilib, uning oldiga keng doiradagi va ko‘p qirrali masalalarni qo‘yadilar. Shu sababli xatlarga to‘g‘ri javob va izohlar berish uchun deputat yer to‘g‘risidagi, mehnatga, pensiyaga oid, uy-joy to‘g‘risidagi va boshqa qonun hujjatlarini qunt bilan o‘rganib chiqishi kerak.
 Kunduz kuni ishlab chiqarishda band bo‘lgan fuqarolarga qulaylik bo‘lishi uchun deputat ularni, odatda, kechqurunlari yoki dam olish kunlari qabul qiladi. Qabulni qaysi vaqtda va qayerda tashkil qilish masalasini deputat hokimlik bilan birgalikda hal etadi. Qabul vaqti va joyi to‘g‘risida e’lon osib qo‘yiladi yoki bu ma’lumotlar boshqacha usullar bilan saylovchilar e’tiboriga yetkaziladi. Deputat o‘z kundalik daftarida qabul qilishini so‘rab o‘ziga murojaat qilgan fuqarolarni hisobga olib boradi, o‘zi qanday choralar ko‘rganligini, fuqarolarning iltimoslari qanoatlantirilganligini yoki qanoatlantirilmaganligi sabablarini yozib boradi.
 Deputat asossiz iltimoslarni quvvatlay olmaydi. Bunday hollarda deputat murojaat etgan kishiga uning nohaqligi boisini, iltimosini nima sababdan qondirish mumkin emasligini to‘g‘ri tushuntira bilishi kerak.