Qon va uning tarkibiy qismlarini topshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida

O‘zbekiston Respublikasining “Qon va uning tarkibiy qismlari donorligi to‘g‘risida”gi Qonuni (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2002-y., 9-son, 162-modda) va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2013-yil 15-iyuldagi PQ-2003-sonli “Qonunlarning havolaki normalarini amalga oshirishga qaratilgan normativ-huquqiy va boshqa hujjatlarni ishlab chiqish rejalarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qaroriga (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2013-y., 29-son, 373-modda) muvofiq buyuraman:
 1. Qon va uning tarkibiy qismlarini topshirish tartibi to‘g‘risidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
 2. Mazkur buyruq rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.
 Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasining “Qon va uning tarkibiy qismlari donorligi to‘g‘risida”gi Qonuniga (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2002-y., 9-son, 162-modda) va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2013-yil 15-iyuldagi PQ-2003-sonli “Qonunlarning havolaki normalarini amalga oshirishga qaratilgan normativ-huquqiy va boshqa hujjatlarni ishlab chiqish rejalarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qaroriga (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2013-y., 29-son, 373-modda) muvofiq, qon va uning tarkibiy qismlarini topshirish tartibini belgilaydi.
 1. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:
 aferez — donordan olingan qon va uning tarkibiy qismlarini topshirish usuli;
 gemotransmissiv infeksiyalar — qon va uning tarkibiy qismlarini quyishda yuqishi mumkin bo‘lgan infeksiyalar;
 donor — o‘z qoni va uning tarkibiy qismlaridan bir qismini tibbiyot ehtiyojlari uchun ixtiyoriy ravishda beruvchi jismoniy shaxs;
 donor qoni banki — qon bilan ishlash xizmati tomonidan vujudga keltiriladigan va yangilab boriladigan, uzoq muddat saqlashga mo‘ljallangan donor qoni tarkibiy qismlarining zaxiralari;
 donorlik — bemorga yordam tariqasidagi o‘z qoni va uning tarkibiy qismlarini tibbiyot ehtiyojlari uchun berishdan iborat bo‘lgan erkin ifodalangan ixtiyoriy harakat;
 donatsiya — donordan olingan qon va uning tarkibiy qismlarini retsipiyentga (tibbiy ko‘rsatmalarga asosan qon yoki uning tarkibiy qismlarining quyilishiga muhtoj bo‘lgan shaxsga) quyish uchun mo‘ljallangan yoki boshqa tibbiyot ehtiyojlarida (dori vositalarini tayyorlash va h.k.) foydalanish uchun tayyorlash muolajasi;
 pullik (faol) donor — qon yoki uning tarkibiy qismlarini haq evaziga topshiruvchi jismoniy shaxs;
 plazmaferez — donor qonidan plazma ajratib olish va donorga o‘zining qon hujayralarini tezkor ravishda qaytarib quyish;
 plazma — qonning suyuq qismi.
 2. Qon va uning tarkibiy qismlarini topshirishning asosiy maqsadi ixtiyoriy, beg‘araz va muntazam donatsiyalar asosida aholini xavfsiz hamda sifatli qon va uning tarkibiy qismlari bilan ta’minlash hisoblanadi.
 3. Qon va uning tarkibiy qismlari donorligining asosiy prinsiplari:
 qon va uning tarkibiy qismlarini topshirishning ixtiyoriyligi;
 qon va uning tarkibiy qismlarini topshirishning inson uchun bezararligi;
 donor qoni va uning tarkibiy qismlarini ishlatish xavfsizligi.
 4. Qon bilan ishlash xizmati davlat sog‘liqni saqlash tizimining donor qoni va uning tarkibiy qismlarini to‘plash, tayyorlash, qayta ishlash, saqlash bo‘yicha ixtisoslashtirilgan tibbiyot muassasalari majmuidan iborat. 
 5. Qon bilan ishlash xizmati:
 donor qoni va uning tarkibiy qismlarini, shuningdek donor qoni preparatlarini ishlatish xavfsizligi sharoitlarini ta’minlash;
 donor qoni va uning tarkibiy qismlari, shuningdek donor qoni preparatlarining tashilishini tashkil etish;
 donor qoni bankini vujudga keltirish va yangilab borish uchun mas’ul hisoblanadi.
 6. Har bir o‘n sakkiz yoshga to‘lgan va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilgan shaxs donor bo‘lishi mumkin.
 7. Donorlar dastlab so‘rovnomani to‘ldirish va suhbat o‘tkazish yo‘li bilan tanlab olinadi.
 8. Qon bilan ishlash xizmati mas’ul xodimlari donorlarga donatsiya muolajasi, qonning o‘ziga xos xususiyatlari, aferez usullari, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, uning qonini tekshirish talab etilishining sabablari haqida zarur ma’lumot berishga majbur. Qon bilan ishlash xizmati donorning sog‘lig‘idagi o‘zgarishlar haqida donorga, donor esa, tibbiy ko‘rikdan o‘tish vaqtida o‘zi boshidan kechirgan kasalliklari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni ma’lum qilishi shart.
 9. Qon bilan ishlash xizmati donorning sog‘lig‘i holati va amalga oshirilgan tahlillar natijalari haqidagi ma’lumotlarning sir saqlanishini kafolatlaydi. 
 10. Donor uning qonida OIV/OITS, “V” va “S” gepatitlari yoki boshqa gemotransmissiv infeksiyalar elementlari aniqlanganda, qoni yo‘q qilinishi hamda donorlikdan chetlashtirilishi haqida ogohlantirilishi lozim. 
 11. Donatsiya turiga ko‘ra donorlar quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
 yaxlit qon donorlari;
 plazma (immun, izoimmun) donorlari;
 qon hujayralari donorlari.
 12. Donorlar qon bilan ishlash xizmati tomonidan:
 O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari — pasport, harbiy xizmatchilar esa, harbiy hisobga olish hujjatlari (harbiy guvohnoma yoki ofitserning shaxsiy guvohnomasi);
 chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar — O‘zbekiston Respublikasida doimiy yashashga ruxsatnoma bilan qabul qilinadi.
 13. Qon bilan ishlash xizmatiga tashrif buyurgan har bir donor mas’ul xodim tomonidan u haqdagi ma’lumotlarning Yagona donorlik markazining axborot bazasida (bundan buyon matnda axborot bazasi deb yuritiladi) mavjudligi tekshirib ko‘riladi. Axborot bazasida donor haqida tegishli ma’lumot mavjud bo‘lmasa, donor identifikatsiya raqami ko‘rsatilgan hisobvaraqada ro‘yxatga olinadi va u haqdagi ma’lumotlar axborot bazasiga kiritiladi. 
 14. Axborot bazasida shaxsning donor bo‘lishiga qarshilik qiluvchi ma’lumotlar bo‘lmasa, unga mazkur Nizomning 1-ilovasiga muvofiq shakldagi tibbiy savolnoma beriladi. Mazkur tibbiy savolnoma har bir qon donatsiyasidan oldin donor tomonidan mustaqil ravishda yoki donorning iltimosiga ko‘ra shifokor-terapevt tomonidan to‘ldiriladi.
 15. Donorlar tegishlicha quyidagi birlamchi tibbiy hujjatlar asosida hisobga olinadi:
 Zaxm, gepatit va OIV/OITS bo‘yicha natijalari musbat bo‘lgan donorlarni qayd qilish jurnali (403/U — shakl); 
 Donorning hisobvaraqasi (405/U — shakl);
 Pullik (faol) donorning tibbiy kartasi (406/U — shakl);
 Bepul (beg‘araz) donorning kartasi (407/U — shakl);
 Stafilokokka qarshi anatoksin bilan immunizatsiya va reimmunizatsiya qilish jurnali (408/U — shakl);
 Donorlarni hisobga olish kundaligi (410/U — shakl);
 Pullik (faol) donorlarni hisobga olish kundaligi;
 Bepul (beg‘araz) donorlarni hisobga olish kundaligi. 
 16. Qon boshqa tashkilotlarda olinganda, donorlarning hisobga olish hujjatlari tibbiyot xodimi yoki mazkur tashkilotning kadrlar xizmati tomonidan donorning shaxsini tasdiqlovchi hujjatlari asosida tuzilgan ro‘yxatga muvofiq to‘ldirilishi mumkin.
 17. Donorning hisobvaraqasi (405/U — shakl) 50 yil, qolgan hisobga olish hujjatlari esa, 5 yil saqlanadi. 
 18. Donor hisobdan chiqarilganda, qon bilan ishlash xizmatining mas’ul xodimi tomonidan Donorning hisobvaraqasi (405/U — shakl) va Pullik (faol) donorning tibbiy kartasiga (406/U — shakl) uning donorlikdan chiqarilishi sabablari to‘g‘risida tegishli yozuv kiritiladi. Mazkur hisobga olish hujjatlarida donor tomonidan topshirilgan barcha qon va uning tarkibiy qismlari miqdori ko‘rsatilishi shart.
 19. Donatsiyaga qabul qilingan donordan virusli gepatit, brutsellyoz, zaxm, sil, malyariya va OIV-infeksiya bilan kasallanmaganligi haqida so‘raladi hamda qonini mazkur gemotransmissiv infeksiyalar bo‘yicha tekshirishga yozma roziligi olinadi.
 20. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish donordan zarur ma’lumotlarni olish, uni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish va qonni laborator tekshiruvidan (skriningdan) o‘tkazishni o‘z ichiga oladi. 
 21. Donorlarni qon bilan ishlash xizmatining donor kadrlarni hisobga olish va jamlash bo‘limining shifokor-terapevti tibbiy ko‘rikdan o‘tkazadi. Bunda shifokor-terapevt hisob hujjatlarini to‘ldiradi, donorning donorlikka yaroqliligini hamda olinadigan qon, plazma, qon hujayralari miqdorini aniqlaydi. Donor, zarur hollarda, qo‘shimcha tekshiruv va maslahatlashuvga yuborilishi mumkin.
 22. Donatsiyadan oldin donorga chanqovbosdi (yaxna) ichimlik yoki shirin choy, donatsiyadan keyin ovqat beriladi yoxud ovqat uchun pullik kompensatsiya to‘lanadi.
 23. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish vaqtida: 
 donor umumiy ko‘rikdan o‘tkaziladi. Bunda donorning tashqi ko‘rinishi, teri va ko‘zning shilliq qavatlari, limfatik tugunlar va qorin bo‘shlig‘i organlari palpatsiyasi hamda ko‘krak qafasi organlari auskultatsiyasi amalga oshiriladi;
 tomir urishi (puls) tezligi va uning bir maromda urishi, arterial bosim aniqlanadi. Bunda tomir urishi (puls) bir maromda va bir daqiqada 60 dan 80 gacha, arterial bosim — sistolik bosim 90 — 170 mm simob ustuni oralig‘ida, diastolik bosim 60 — 90 mm simob ustuni oralig‘ida bo‘lishi kerak;
 gemoglobin miqdori aniqlanadi. Bunda erkaklarda kamida 128 g/l, gematokrit 40 %, ayollarda esa, kamida 120 g/l, gematokrit 38 %, bo‘lishi zarur;
 donorning tana harorati o‘lchanadi. Bunda tana harorati 36° S dan past va 37° S dan yuqori bo‘lmasligi lozim.
 24. Tana vazni 50 kg va undan kam bo‘lgan, bo‘yi 150 sm va undan past bo‘lgan shaxslar ularning sog‘lig‘iga jiddiy ziyon yetkazilishining oldini olish maqsadida shifokor-terapevtning yozma xulosasiga asosan donorlikka qo‘yiladi.
 25. Donorning qoni quyidagi ikki bosqichda tekshiriladi:
 a) donatsiyadan oldin — donordagi gemoglobin miqdori va qon guruhi aniqlanadi;
 b) donatsiyadan keyin — donor qonining quyidagi ko‘rsatkichlar bo‘yicha laborator tekshiruvi (skriningi) olib boriladi:
 AVO tizimi bo‘yicha qon guruhi va Rh — Nr tizimi bo‘yicha rezus-mansubligi;
 to‘liqsiz shakldagi immun antitelolar (antitanachalar) hamda AVO tizimining tabiiy antitelolari titri;
 zardob alaninaminotransferazasi (ALT) faolligi;
 V gepatiti virusining yuzaki antigeni (NBsAg);
 S gepatiti virusiga qarshi antitelolar (anti VGS);
 OIV — 1 va OIV — 2 viruslariga qarshi antitelolar va antigenlar;
 xira treponemaga qarshi antitelolar;
 brutsellyoz bo‘yicha serologik ko‘rsatkichlar;
 malyariya (iqlimi mazkur kasallikni keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan hududlarda).
 26. Qonni bilirubinga laborator tekshirish donorni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazgan shifokor-terapevt tavsiyasi hisobga olingan holda zaruratga ko‘ra amalga oshiriladi.
 27. Gemotransmissiv infeksiyalar bo‘yicha laborator tekshiruv (skrining) natijalari qon tekshiruvga olingan vaqtdan boshlab yetti kun davomida haqiqiy hisoblanadi.
 28. Qon va uning tarkibiy qismlarini topshirish istagida bo‘lgan shaxslar mazkur Nizomning 2-ilovasida ko‘rsatilgan ro‘yxatda nazarda tutilgan hollarda butunlay yoki vaqtincha donorlikdan chetlashtirilishi mumkin.
 29. Donorning sog‘lig‘iga ziyon yetkazuvchi holatlar yuzaga kelgan taqdirda, unga mazkur Nizomning 3-ilovasida nazarda tutilgan tegishli shoshilinch tibbiy yordam ko‘rsatiladi.
 30. Plazma donorlarini dastlabki tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda qo‘shimcha ravishda quyidagilar tekshiriladi:
 qon zardobida oqsilning umumiy miqdori;
 trombotsitlar va retikulotsitlar miqdori;
 qon zardobining oqsil fraksiyalari.
 31. Donor takroriy plazma topshirganda:
 gemoglobin miqdori yoki gematokrit;
 timol sinamasi (probasi);
 eritrotsitlarning cho‘kish tezligi;
 qon zardobidagi oqsilning umumiy miqdori;
 leykotsitlar miqdori aniqlanadi.
 32. Plazma donorlarida:
 plazmaferezning beshta muolajasi o‘tkazilgandan keyin qon zardobining oqsil fraksiyalari tekshiriladi;
 bir yilda bir marta qoni va peshobining klinik tahlili o‘tkaziladi.
 33. Plazma donorlari tegishli qon bilan ishlash xizmatiga:
 uch oyda bir marta tegishli Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati markazining hududiy bo‘limidan A gepatitiga aloqadorligi yo‘qligi haqida ma’lumotnoma;
 olti oyda bir marta tegishli davolash-profilaktika muassasasidan boshidan kechirgan kasalliklari ko‘rsatilgan tibbiy ma’lumotnoma va Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati markazining hududiy bo‘limidan esa, V va S gepatitlariga aloqadorligi yo‘qligi haqida ma’lumotnoma;
 bir yilda bir marta tegishli davolash-profilaktika muassasasidan ko‘krak qafasining rentgenologik tekshiruvi va elektrokardiografiya ma’lumotlari;
 plazma donor-ayollar bir yilda bir marta boshidan kechirgan xastaliklar to‘g‘risidagi ginekologdan ma’lumotnoma taqdim etadi. 
 34. Immun donorlarini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish hamda ular qonining laborator tekshiruvi (skriningi) qon va plazmaferez donorlari singari amalga oshiriladi. Immun plazmasi donorlarida qo‘shimcha ravishda spetsifik immun antitanachalari titri aniqlanadi.
 35. Qon hujayralari donorlarini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish hamda ular qonining laborator tekshiruvi (skriningi) qon donorlari singari amalga oshiriladi. Birlamchi laborator tekshiruvda (skriningda) tsitaferezdan oldin qonning quyuqlashish vaqti aniqlanadi va bir yilda bir marta elektrokardiografik tekshiruv o‘tkaziladi. Donatsiyadan oldin uch kun ichida aspirin yoki tarkibida aspirin bo‘lgan va trombotsitlar funksiyasini buzadigan boshqa dori vositalarini qabul qilgan donor trombotsitlar donatsiyasiga qo‘yilmaydi.
 36. Trombotsitoferez muolajalari orasidagi vaqt o‘n to‘rt kunni tashkil etadi.
 37. Yaxlit qon donatsiyasi va tsitoferez muolajasi orasidagi vaqt bir oyni tashkil etadi.
 38. Rezus tizimi antigenlari bilan immunnizatsiyalashga o‘n sakkiz yoshdan ellik yoshgacha bo‘lgan erkaklar hamda homiladorlik natijasida sensibilizatsiyalangan yoki menopauza davridagi ayollar qo‘yiladi.
 39. Stafilokokk anatoksini bilan immunizatsiyalashga faqat yigirma yoshdan ellik yoshgacha bo‘lgan erkaklar qo‘yiladi. Ayollarni immunizatsiyalashga qo‘yish taqiqlanadi.
 40. Takroriy donatsiyadan so‘ng, har bir donorga qon bilan ishlash xizmati rahbari tomonidan tasdiqlangan “Donor guvohnomasi” beriladi.
 41. Donorning sog‘lig‘ida donor bo‘lishga qarshi ko‘rsatmalar bo‘lgan taqdirda, tibbiy hujjatlarga (Donorning hisobvaraqasi (405/U — shakl) va Pullik (faol) donorning tibbiy kartasi (406/U — shakl) yoki Bepul (beg‘araz) donorning kartasi (407/U — shakl) uni donorlikdan chetlashtirish sabablari va hisobdan chiqarilgan sanasi yozib qo‘yiladi va o‘z navbatida, ushbu donor haqidagi axborot Yagona donorlik markaziga yuboriladi. 
 42. Donor tibbiy ko‘rik natijalariga ko‘ra donorlikdan chetlashtirilgan yoki texnik sabablar bo‘yicha muolajani olib borish mumkin bo‘lmaganda, donorga sarflangan vaqtni ko‘rsatgan holda uning tekshirilganligi haqida ma’lumotnoma beriladi.
 43. Yaxlit qon donatsiyasining hajmi donorni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazgan shifokor-terapevt tomonidan aniqlanadi. Yaxlit qon donatsiyasi hajmi, antikoagulyantni hisobga olmaganda, 500 ml dan, shuningdek laboratoriya tekshiruvlari uchun 40 ml dan oshmasligi kerak.
 44. Qon donatsiyasining standart hajmini, qoida tariqasida, vazni 50 kg dan kam va bo‘yi 150 sm dan past bo‘lgan shaxslarga nisbatan qo‘llashga yo‘l qo‘yilmaydi. 
 45. Yaxlit qon donatsiyasining davriyligi bir yilda 5 marotabadan oshmagan holda — erkaklar uchun 5-martani, ayollar uchun 4-martani tashkil qiladi. Organizmda zardobdagi temir zaxirasini to‘ldirish uchun donatsiyalar o‘rtasidagi vaqt oralig‘i erkaklar uchun — 2 oydan, ayollar uchun — 3 oydan kam bo‘lmasligi kerak.
 46. Bitta donordan olinadigan plazmaning eng yuqori hajmi bir yilda 12 l dan, plazmaning eng yuqori bir martalik dozasi esa, 600 ml dan oshmasligi kerak. 
 47. Bir donor uchun plazmaferez muolajalarining eng ko‘p soni — bir yilda 20 ta muolajani tashkil qilishi lozim. Bunda plazmaferez muolajalari o‘rtasidagi oraliq 7 — 14 kunni tashkil qiladi. 
 48. Har xil donatsiya turlari o‘tkazilganda, plazmaferez muolajasi uchun vaqt oralig‘i bir oyni tashkil qilishi zarur. Har 10 ta plazmaferez muolajasidan so‘ng, donorga bir oy muddatga tanaffus beriladi.
 49. Mehnat sharoiti og‘ir va zararli ishlarda ishlovchi donorlar uchun donatsiya bilan ish qobiliyatini tiklash orasidagi oraliq vaqt 12 soatdan kam bo‘lmasligi kerak.
 50. Mazkur Nizom talablari buzilishida aybdor bo‘lgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgarlikka tortiladi.
 I. Jamlanma tarkibi va shoshilinch tibbiy yordam ko‘rsatish ketma-ketligi
 1. Xushidan ketish.
 Jamlanma tarkibi — nashatir spirti, kislorod, 2,0 ml kofein.
 Tadbirlar — tanani Trendelenburg holatiga o‘tkazish (donorning boshi oyoqlaridan pastda): 
 nashatir spirti shimdirilgan momiqli tampon donorning burun yo‘llariga tekkiziladi; 
 kislorod ingalatsiyasi;
 2,0 ml kofeinni mushaklar orasiga yuborish.
 2. Kollaps.
 Jamlanma tarkibi — kofein 2,0 ml, mezaton 1,0 ml, natriy xloridning izotonik eritmasi 200,0 ml, prednizolon.
 Tadbirlar — tanani Trendelenburg holatiga o‘tkazish (donorning boshi oyoqlaridan pastda):
 kislorod ingalatsiyasi;
 prednizolon 90 mg mushaklar orasiga;
 kofein 1-2 ml tomir ichiga.
 Samara bo‘lmasa, 0,5 ml mezaton 10,0 ml fiziologik eritmada tomir ichiga.
 3. Zo‘riqish stenokardiyasi.
 Jamlanma tarkibi — analgin 50%, droperidol 30,0 ml, dimedrol 1%, platifillin 2,5%, prednizolon 90 mg, reopoliglyukin 400,0 ml, nitrosorbid.
 Tadbirlar — nitrosorbid til ostiga:
 kislorod ingalatsiyasi.
 Samara bo‘lmasa, 2,0 ml analgin, 2,0 ml droperidol, 1,0 dimedrol va 2,0 ml platifillin.
 Kardiogen shok paydo bo‘lsa — tomir ichiga 90 ml prednizolon, 0,5 ml mezaton, reopoliglyukin.
 4. Anafilaktik shok. 
 Jamlanma tarkibi — mezaton 1,0 ml, dimedrol 1%, prednizolon 90 mg, poliglyukin 400,0 ml, natriy xloridning izotonik eritmasi 200,0 ml.
 Tadbirlar — kislorod ingalatsiyasi:
 mezaton 0,5 ml tomir ichiga;
 prednizolon 90 mg tomir ichiga;
 dimedrol 2,0 ml natriy xloridning 10% li izotonik eritmada tomir ichiga;
 Samara bo‘lmasa, poliglyukin quyiladi.
 5. Klinik o‘lim.
 Jamlanma tarkibi — adrenalin 0,1%, atropin 0,1%, natriy xloridning izotonik eritmasi 200,0 ml.
 Tadbirlar — “yurakning to‘xtab qolishi” tashxisi qo‘yilganda donorni tekis qattiq yuzaga yotqizish, yurakning mexanik defibrilatsiyasini olib borish (ko‘krak qafasiga kaft cheti bilan qisqa zarb bilan urish), samara bo‘lmasa, tilni til tutgich bilan ushlab turib, og‘izga havo o‘tkazgichni kiritish, “og‘izdan og‘izga” usulida sun’iy nafas oldirishga kirishish zarur.
 Bir vaqtning o‘zida yurakni yopiq usulda uqalash, tomirga 5,0-10,0 ml natriy xloridning izotonik eritmasida 1,0 ml adrenalin, 1,0 ml atropin yuborish zarur. Donorning boshiga muz yoki sovuq suvda ho‘llangan sochiq qo‘yiladi.
 Barcha asoratlarda shoshilinch tibbiy yordam ko‘rsatish bilan bir vaqtda tez yordamning ixtisoslashtirilgan brigadasini chaqirish lozim.
 II. Shoshilinch tibbiy yordam ko‘rsatish uchun qon bilan ishlash xizmatida asbob-uskunalar ro‘yxati
 1. Til tutgich — 2 dona.
 2. Og‘izni kengaytirgich — 2 dona.
 3. Havo o‘tkazgich — 2 dona.
 4. Bir martalik shpritslar 5, 10 va 20 ml — 6 donadan.
 5. Infuzion eritmalarni tomirga yuborish uchun bir martalik sistemalar — 2 dona.
 6. Momiqli tamponlar — 10 dona.
 7. 70° S li etil spirti — 50ml.
 8. Ichki yurak inyeksiyalari uchun ignalar — 2 dona.