Ikkilamchi avtomobil bozorida narxlar qanday va ularga nima ta’sir qiladi — ITIM sharhi

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi (ITIM) ekspertlari Baxtiyor Ismoilov va Baxtishod Hamidov O‘zbekiston ikkilamchi avtomobil bozoridagi holat va avtomobil narxiga ta’sir qiluvchi omillarni o‘rganib chiqishdi.
ITIM ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda 3 milliondan ortiqroq yengil avtomobillar ruyxatdan o‘tgan. Ikkilamchi bozorning hajmi yiliga taxminan 2 milliard dollarni tashkil etgan holda, har yili 400−500 mingga yaqin oldi-sotdi shartnomalari amalga oshiriladi.
O‘zbekistonda (qayta) ro‘yxatdan o‘tgan transport vositalari soni
(yanvar 2018=100%)
Ekspertlarning ta’kidlashicha, uzoq yillar davomida avtomobillarning narxi ularning ishlab chiqarilgan yiliga bog‘liq bo‘lmagan, ammo so‘nggi yillarda vaziyat o‘zgara boshladi. Bu, asosan, yangi mashina sotib olishdagi to‘siqlarning kamayishi bilan bog‘lanmoqda.

Dastlabki tahlillarning ko‘rsatishicha, hozirgi kunda o‘rta hisobda avtoulovning bir yilga eskirishi uning narxini 600 dollarga pasaytiradi. Biroq bu hisoblash usuli avtomobilning turli xil xususiyatlarining narxga ta’sir qilish ehtimolini inobatga olmaydi. Shu sababli, ushbu kamchiliklarni hisobga olgan holda ikkilamchi avtomobil bozorini tahlil qilish uchun internet ma’lumotlarini yig‘ish va qayta ishlashga moslashgan maxsus veb-skreyping usuli ishlatildi.
Rusumi va yillar bo‘yicha o‘rtacha avtomobil narxlari (AQSH dollarida)
(veb-skraping usuli orqali yig‘ilgan)
Marka
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
Chevrolet Captiva, 2 pozitsiya
16593
19000
-
24000
-
-
-
Chevrolet Captiva, 3 pozitsiya
19271
20122
20740
19500
-
-
-
Chevrolet Captiva, 4 pozitsiya
20071
21143
24728
25364
28492
35000
36500
Chevrolet Cobalt, 1 pozitsiya
7338
7721
8516
8472
8610
8850
-
Chevrolet Cobalt, 2 yevro
8107
8025
8306
8043
9471
9742
10467
Chevrolet Cobalt, 2 pozitsiya
7971
8150
8459
8768
9141
9647
10041
Chevrolet Cobalt, 3 pozitsiya
8292
8379
9231
9236
8225
10273
9982
Chevrolet Cobalt, 4 pozitsiya
8184
9029
9350
9967
9813
10595
11349
Chevrolet Damas
6181
6372
6666
7150
7282
7779
8046
Chevrolet Labo
-
7450
8063
8280
8748
9186
9007
Chevrolet Lacetti
9213
9262
10000
10900
12233
11235
12413
Chevrolet Lacetti, 1 pozitsiya
8695
9072
9387
9728
10255
11258
11883
Chevrolet Lacetti, 1 pozitsiya
9176
8936
9618
10383
10765
11271
11965
Chevrolet Lacetti, 2 pozitsiya
9009
9215
10000
10100
10889
11105
11833
Chevrolet Lacetti, 3 pozitsiya
9545
10063
9680
11554
11853
12757
13881
Chevrolet Malibu 2
-
-
-
23978
26212
27457
28051
Chevrolet Malibu, 2 pozitsiya
14977
15466
16493
22700
27438
23934
28857
Chevrolet Malibu, 3 pozitsiya
16033
16900
17750
28000
26350
26789
28352
Chevrolet Matiz
4688
4470
4283
5554
5042
-
-
Chevrolet Matiz Best, 2 pozitsiya
5100
4813
6000
5433
5189
-
-
Chevrolet Matiz Best, 3 pozitsiya
4543
5063
5404
5513
5108
-
-
Chevrolet Matiz, 1 pozitsiya
4394
4493
4055
4862
5216
-
-
Chevrolet Matiz, 2 pozitsiya
4435
4504
4765
5180
4875
6000
-
Chevrolet Matiz, 3 pozitsiya
4812
4746
4580
5367
5667
5792
-
Chevrolet Matiz, 4 pozitsiya
4639
4942
5275
5271
5950
-
-
Chevrolet Nexia 2
6551
7259
6643
7300
8203
-
-
Chevrolet Nexia 3, 2 pozitsiya
-
-
7816
7985
8037
8375
8819
Chevrolet Nexia 3, 4 pozitsiya
9000
8478
8498
8907
9461
10182
Chevrolet Spark, 1 pozitsiya
5302
6205
5931
6000
7000
-
8165
Chevrolet Spark, 2 yevro pozitsiya
5989
6127
6859
6955
6968
7321
7776
Chevrolet Spark, 2 pozitsiya
5932
6027
6311
6515
6843
7124
7500
Chevrolet Spark, 3 pozitsiya
6022
6235
6336
7140
7528
7714
8714
Chevrolet Spark, 4 pozitsiya
6050
6672
8167
7413
7863
8565
8846
Chevrolet Tracker, 2 pozitsiya
-
-
-
-
17000
18948
19814
Daewoo Damas
5000
-
-
-
-
-
7782
Daewoo Lacetti
9500
8217
9487
9094
-
-
-
Daewoo Matiz (Standart)
4363
4441
4583
5050
-
-
-
Daewoo Matiz Best
4550
5000
5500
-
-
Daewoo Nexia
5936
5761
6200
-
-
-
8429
Daewoo Nexia II
6364
6529
6543
-
-
-
-
Kia Carnival
-
22915
27199
26500
32833
35000
37500
Ravon Nexia R3
-
-
8205
8028
8487
8098
10079
Ravon R4
7908
8200
9500
9094
9570
10014
10534
VAZ (Lada) Largus
9061
10455
11214
12249
12825
13918
13624
VAZ (Lada) Vesta
-
8200
10500
10669
11429
12507
13382
VAZ (Lada) Niva
8000
7129
-
11584
10200
10800
12140
Tadqiqotlar natijasiga ko‘ra, marka, rang, sotilish joyi va boshqa jihatlari bir xil bo‘lgan va faqat yoshida farq qiladigan avtomobillar solishtirib ko‘rilganda, bir yilga eskirish narxni o‘rtacha 300−400 dollargacha pasayishiga olib kelishi aniqlandi.
Shu bilan birga, natijalarga ko‘ra, avtomobilning yurib o‘tgan masofasi uning narxiga sezilarli ta’sir qilmaydi. Buni ishlab chiqarilgan yili yurib o‘tilgan masofani allaqachon o‘zida aks ettirishi, shuningdek, odometrdagi raqamlarni orqaga aylantirish amaliyoti keng tarqalganligi bilan izohlasa bo‘ladi. Shunga o‘xshash fikrlar bu sohadagi boshqa mutaxassislar tomonidan ham keltirib o‘tilgan.
Avtomobilning ishlab chiqarilgan yili o‘rtacha yurib o‘tgan masofasi orasida bog‘liqlik mavjud
Manba: Internet ma’lumotlaridan foydalangan holda mualliflarning hisob-kitoblari.
Бир xil marka, pozitsiya, ishlab chiqarilgan yil, aksessuarlar bilan jihozlangan avtomobillar uchun oynalarning qoraytirilganligi narxni o‘rtacha 350 dollarga oshiradi. Bugungi kunga qadar oynani qoraytirishning eng keng tarqalgan turiga ruxsat olish uchun qariyb 220 dollar to‘lash kerak bo‘lgan, qo‘shimcha o‘rnatish xarajatlarini ham inobatga olganda bu natijalarning ishonchliligi tasdiqlanadi. Bundan tashqari, konditsioner sovutish tizimi mavjudligi avtomobil narxini 170−200 dollarga oshiradi, shuningdek, audio tizimi o‘rnatilganligi narxni qo‘shimcha 100−120 dollarga, Bluetooth imkoniyati mavjudligi 240 dollarga, premium rusumdagi avtomobillarda linzali optika o‘rnatilganligi 420 dollarga qimmatlashtiradi.
Shu bilan birga, signalizatsiyali va signalizatsiya o‘rnatilmagan bir xil xarakteristikali avtoulovlar narxlari o‘rtasida sezilarli farq topilmadi. Shunga o‘xshash parda, tuman chiroqlari, ksenon, sezgichlar, gidravlikali boshqaruv tizimi, lyuk mavjudligining narxga sezilarli ta’siri aniqlanmadi.
Bir xil parametrlarga ega bo‘lgan avtomobillar taqqoslaganda Captiva 4 va 1-pozitsiyalari narxlardagi farq 9500 dollarni, Cobalt 4 va 1-pozitsiyalari narxlardagi farq 1400 dollarni, Cobalt yevro va milliy versiya narxlardagi farq 300 dollarni, Lacetti 3 va 1-pozitsiya narxlardagi farq 700 dollarni, gazli va gazsiz Lacetti narxlardagi farq 400 dollarni tashkil etdi.
Malibu-2 va Malibu markalari o‘rtasidagi farq taxminan 9000 dollarni tashkil etdi. Matiz va Nexia-2 markalari uchun avtomobilning pozitsiyasi amalda narxga ta’sir qilmasligi aniqlandi, maksimal farq faqat 100−150 dollargacha yetishi mumkin.
Shuningdek, natijalar Nexia-2 ning DOHC va SOHC seriyasiga tegishliligi uning narxiga ta’sir etmasligini ko‘rsatadi. Spark uchun ikkilamchi bozorda 4- va 1-pozitsiyalar qiymatining farqi 1200 dollarni tashkil qildi va yevro versiya narxi 300 dollarga qimmatroqligi aniqlandi.
Har xil rusumdagi va pozitsiyadagi avtomobillarning o‘rtacha narxi
Bir xil sharoitlarda rang ham avtomobillarning narxiga ta’sir qilishi mumkin. Jigarrang, qora, nam asfalt va qizil rang narxning oshishiga olib kelishi aniqlandi.
Narxga ijobiy ta’sir qiluvchi ranglar qatorida oq rangning yo‘qligini bu rang mashinaning narxiga emas, balki likvidligini (sotib olish va sotish intensivligi) oshishiga hissa qo‘shishi bilan izohlanishi mumkin.
Ma’lumot uchun: veb-skraping (web-scraping) — internetdan ma’lumotlarni avtomatik ravishda olish va yig‘ish uchun zarur bo‘lgan dasturiy ta’minot tizimi. Veb-skraping ishlatishning eng keng tarqalgan yo‘nalishlariga veb-indekslash, elektron tijoratda narxlarni kuzatish va taqqoslash, bozor tadqiqotlari, mahsulotlarni tahlil qilish, savdo ma’lumotlarini to‘plash, shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarni o‘rganish kiradi.
Olingan ma’lumotlarning manbai Uznet tarmog‘idagi elektron tijorat saytlari va savdo maydonchalari hisoblanib, taxminan 20 mingta avtomobil haqida ma’lumotlar to‘plandi. Har bir transport vositasi o‘z narxi, rusumi, pozitsiyasi, ishlab chiqarilgan yili, dvigatel turi, yurgan masofasi, rangi va boshqa parametrlariga ega.
Dastlabki ma’lumotlar avtomobillarning haqiqiy tasnifiga zid bo‘lgan ma’lumotlardan tozalangandan so‘ng tadqiq qilinadigan avtomobillar soni 10 ming darajasida saqlanib qoldi.