Sharof Boshbekov: “Bizning bolaligimizda ikkita muqaddas narsa bo`lardi: biri – kitob, ikkinchisi — xat”

Xabaringiz bor, kecha 26 yanvar kuni O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan madaniyat xodimi, “Mehnat shuhrati”ordeni sohibi, taniqli dramaturg, O`zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a`zosi Sharof Boshbekov 71 yoshida vafot etdi. Biz bir necha kun avval dramaturg bilan suhbat uyushtirgan edik. Mazkur suhbat Sharof Boshbekovning ommaga bergan so`nggi intervyusi va gaplari bo`lgan bo`lsa, ajabmas.
Taniqli dramaturg, yozuvchi Sharof Boshbekov 1951 yil Samarqand viloyatida tavallud topgan. Aslida aktyorlik yo`nalishida tahsil olgan ijodkor bir muddat Muqimiy teatrida faoliyat yuritgan. Asarlari sahna yuzini ko`rgach, ijod ham sahna ortiga ko`chadi. Sharof Boshbekovning “Taqdir eshigi”, “Zo`rdan zo`r chiqsa”, “Er baribir aylanaveradi” kabi dramalari asosida sahnalashtirilgan spektakllar, “Temir xotin”, “Masxaraboz”, “Sharif va Ma`ruf” filmlari va “Charxpalak” seriali san`at ­ixlosmandlari uchun qadrdonga aylangan. 
Yaqinda Yozuvchilar uyushmasi tomonidan 2021 yil yakunlariga ko`ra“Yilning eng yaxshi asari” respublika ko`rik tanlovi o`tkazildi. Sharof Boshbekovning yangi nashr qilingan “Tanlangan asarlar” to`plami “Eng yaxshi dramatik asar” deya e`tirof etildi. 2022 yilni ana shunday bayramona kayfiyatda kutib olgan va 4 yanvar kuni yana bir muborak yoshni qarshilagan ijodkor bilan suhbatlashdik.   
— Inson yana bir yoshni qarshilar ekan, ortga nazar tashlaydi. Bolalikni eslaydi... Sizning xotirangizda birinchi qaysi voqea gavdalanadi? 
— Bolaligim haqida gap ketganda birinchi galda yarq etib, poezdning tagida qolib ketganim yodimga tushadi. Otamning otasi insult dardiga chalinganidan keyin biznikida, Bulung`ur tumani markazida yashardi. Harqalay, markaz — markaz-da. U paytlar “insult” degan so`zni bilmasdik, qishloqda “Normat bova shol bo`p qopti” degan gap tarqaldi. Katta otamga, asosan, onam qarardi: biz kichkinamiz, otam kun bo`yi ishda. 
Bir kuni katta otamga ko`ylak­ishton tiktirishga tikuvchinikiga boradigan bo`ldik. Uyda nimayam qilardim zerikib, qorda sirpana-sirpana borib kelaman. Tikuvchining uyi temir yo`lning narigi betida edi. Bir yo`la bozordan mato olib yo`lga tushdik. Temir yo`l bozordan 300-400 metr uzoqlikdan o`tgan. Qarasak, ikkita yuk poezdi turibdi. Ishimizni bitirib qaytib kelsak, ikkita eshalon hali ham o`rnidan jilmay turgan ekan. Birinchisidan eson-omon o`tib oldik, ikkinchisining tagiga shundoq engashganimni bilaman, qayoqdandir qasur-qusir, gum-qars degan qattiq shovqin eshitilib qoldi. Bolalik tasavvurimda ustimga vagon ag`darilib tushayotganday tuyulib ketdi. Beixtiyor erga qapishdim. Keyinchalik bildimki, vagon g`ildiraklarining tormozdan ajralishi shunday shovqinga sabab bo`lar ekan. G`ildiraklarning o`tib ketishini poylab turdim, o`shandan ke­yin ancha ochiq joy keladi — “lip” etib relsdan o`tib olaman, deb o`yladim. Bir payt qarasam, vagonlar ulangan joyda allaqanday shlang va temir to`ppa-to`g`ri men tomonga kelayotir. Zudlik bilan o`zimni chetga olib, rels bilan o`rtaliqning orasiga surilib oldim. ­Poezd tezlasha bosh­ladi. ­Birpasda odamlar to`plandi. Bozor yaqin emasmi, “Bitta bolani poezd bosib ketibdi” degan vahimali xabar tarqaladi. Odamlar savdosini ham tashlab, temir yo`l tomon yugurishgan. Hammaning ko`ng­lida bir xavotir: “Bola narsa, qo`rqib o`rnidan turib ketmasin-da ishqilib” degan o`y charx urardi. Lekin poezdning tagida yotgan “bola narsa” yoshiga nisbatan o`lgudek pishiq va ehtiyotkor edi...
Bu orada sostav ancha ildamlab, “relsdan “lip” etib oshib o`tish” umidi puchga chiqdi. Kalta palto kiyib olganim sabab tizzalarim muzlay boshladi. “Tamom bo`lay dedimi?!” deb baqiraman, qani endi g`ildiraklar shovqinidan eshitilsa! Hamma qo`li bilan “yot, yot” deganday ishora qiladi. Odamlar ham qiziq, men nima qilyapman, yotmay?..
Bundan-da yomoni, ­poezd tezlashgan sari g`ildiraklarning shamolida oyoqlarim ko`tarilib-ko`tarilib ketardi. Tirnoqlarim bilan shpalga yopishaman. Keyinchalik ham hayotda mushkul ahvolga tushib qolsam, “tirnoqlarim bilan yopishib”, ko`p murakkab vaziyatlardan chiqib ketganman. Masalan, 48 yoshimda insult bo`lib qoldim. Ko`pchilik bunday darddan oyoqqa turib ketishi mushkul, men bo`lsam, mashina minib yurdim. Avvalo — Xudo, keyin mening “tirnoqlarim bilan hayot­ga yopishib olishim”, deb o`ylayman.
Poezd o`tib bo`lishi bilan odamlar meni ko`tarib olishdi. Qo`lma-qo`l bo`lib ketdim. Yaqin jigarlarim — o`z yo`liga, lekin etti yot begonalardan bunchalik mehr, bunchalik iliqlik tuyaman, deb sira o`ylamagandim. Kimdir botinkamni, paypog`imni echib nafasi bilan “uh”lab isitgan, yoshgina bir kelinchak qorni kaftida eritib, hushidan ketib yotgan onam­ning yuziga suv qilib sepgan. Zo`r berib oyog`imni nafasi bilan isitayotgan yigitning mo`ylovi tovonimni qitiq­lagani esimda. Bir mo`ysafid tinmay kalima o`girardi.
“Xalq” degan so`z nihoyatda ­abstrakt, mavhum tushuncha. Bu so`z men uchun hech ham mavhum emas. Men uchun bor, real odamlar. Hozir bu odamlar hayot emasdirlar, lekin millionlab mo`ylovi oyog`imni qitiqlayotgan yigitlar, onamning tepasida jon kuydirayotgan millionlab yosh kelinchaklar, million­lab kalima o`girayotgan mo`ysafidlar, qaynonalar, yoshu qari, ayolu erkaklar... “Xalq” deganda shular keladi ko`z oldimga. Olti yoshli bolakayning murg`ak qalbiga singdirilgan bu mehr to hayot ekanman so`nmaydi!
— “Vijdon – ko`richakday gap: hech ish qilmaydi-yu, og`rig`i olamni buzadi” degan fikringizni o`qidim. Vijdoningiz bilan qachon ilk bor yuzma-yuz kelgansiz? 
— Yo oltinchi, yo ettinchi sinfda o`qir edim. Aytsam ishonmassiz, odam bo`lib biror marta dars qoldirmaganman yoki darsga o`qituvchidan keyin kirmaganman. Bir kuni nimayam bo`lib uxlab qolibman-da! Obbo, Xudo urdi! Mana, maktab hovlisiga ko`zimda yosh bilan yugurib kirdim. Koridordaman. Yig`lab boryapman. Shunda to`satdan qarshi tomondan yig`lab kelayotgan sinf­doshim Gulsaraga ko`zim tushdi. U ham biror marta dars qoldirmagan, a`lochi, mening “konkurentim”. Uni ko`rdim-u, o`z-o`zidan ko`zimdan yosh, ko`nglimdan g`am aridi. “Ana, Gulsara ham kechikibdi-ku” degan yupanch shuurimni egallab oldi. Sinf­ga kirdik. Mual­lim ko`zoynagi ustidan qarab, “Boshbekov bilan Nosirova kechikdimi — oxir zamon bo`pti” dedi-yu, uh tortgancha o`tirishga ruxsat berdi. Gulsara o`tirgandan keyin ham yig`lashda davom etaverdi. Biz ham o`tirdik, bez bo`lib.
Uyga borib bo`lgan voqeani onamga gapirib berdim. Onam aqlli ayol edi. Birpas sukut saqlab turdi-da, “O`g`lim, sinfdoshingning tishi og`rigani bilan sening tishing­ning og`rig`i kamaymaydi-da”, dedi. Bir ishni qoyil qilib qo`ygandek, g`o`ddayib turishimdan asar ham qolmadi.
Bu voqea men uchun maktab bo`lib qoldi...
— Etmish bir yoshni qarshilashingiz arafasida yangi kitobingiz, ya`ni “Tanlangan asarlar” to`p­lamingiz nashr qilindi. Tabriklaymiz! Odatda kitobingizni birinchi kimga sovg`a qilasiz? Kimlardandir qizg`anasizmi?
— Birinchi kitobimni, albatta, qizlarimga tuhfa qilaman. Kitob o`qimaydiganlardan qizg`anaman. Ular “Falonchi menga o`z qo`li bilan dastxat yozib bergan” deb maqtanish uchungina olib, qimmatbaho idishlar saqlanadigan servantga dastxatingiz yozilgan betini ochib qo`yishadi. Nafsilambirni aytganda, ulardan ham qizg`anish kerak emas, o`zi o`qimasa bolalari o`qir, nevaralari o`qir va qachonlardir servantdan kitob javoniga ko`chishiga ishonib qolaman...
— Adabiyotning yangi vakillarini kuzatib borasizmi? Oxirgi marta qaysi asarni o`qib, “Bo`larkanu” dedingiz? 
— San`at institutining dramaturgiya bo`limini yaqinda bitirgan Husnora Ro`zmatova qalamiga mansub “Tushlar” nomli film ssenariysini o`qidim. Umuman, bugun to`rtta qizdan uchtasi she`r yozayotgan zamonda nihoyatda murakkab bo`lgan dramaturgiyada qalam tebratayotgan qizni uchratish quvonchli holdir.
— Sizga yozuvchi sifatida qay biri yaqin: kinomi yoki teatr? 
— Albatta, teatr. Men kino bilan teatrning farqi haqida yarim hazil, yarim chin qilib yozgan edim. Teatr, bu — ota-ona, aka-uka, opa-singil, xullas, oila. Kino esa jazman — har zamonda bir borib qo`yasiz. Lekin jazman qurmag`ur nihoyatda jozibali-da, sizni tezda mashhur qiladi-qo`yadi. Ammo u o`zi xohlagan paytda qabul qiladi, siz o`z holingizcha kirib o`tirib ololmaysiz. Siz “o`zi xohlagan payt qachon kelar ekan” deb kutib yashayverasiz. Oylar o`tadi, yillar o`tadi — telefoningiz jim. Jazmaningiz allaqachon sizdan yoshroq, sizdan chiroyliroq boshqa bittasi bilan ishini bitkazib yurgan bo`ladi. Sizsiz ham kino to`xtab qolmaydi, axir. Teatrga bo`lsa doim keraksiz: sochingizga qirov tushib, yuzingizni ajin qoplaganda ham tashlab qo`ymaydi. Chunki yuqorida ayt­ganimdek, u – oila. Shu sababdan ham “sof kinoaktyorlar”ga rahmim keladi.
— Yozganlaringiz ekranga ko`chgach, kino olami vakillarining topilmalaridan quvonganmisiz? Umuman topilmalar ko`proq bo`lganmi yoki “yo`qotish”lar? 
— Albatta, yaxshi olingan kadr, epizoddan quvonadi kishi. Bilasizmi, rejissyor boshqa odam, u sizdan ko`ra sal boshqacha fikr­laydi, sal bosh­qacha ko`radi, sal boshqacha tasavvur qiladi. Ana o`sha “sal-sal”lar ko`payib, katta narsaga aylanib ketishi mumkin. Bu yoqimsiz narsa...
— Feysbukdagi sahifangizda “o`zimdan o`tadigan dushmanim yo`q ekan...” deya yozgansiz. “O`zingizdan o`tadigan do`stingiz-chi”, bormi? 
— Bor. Rustam Julbekov degan do`stim. Rahmatli. Guliston shahridan. Umrining so`nggi yillarida tez-tez Toshkentga kelib, kasalxonayu sanatoriy qilib ketardi. Uyim bilan shifoxona o`rtasi yaqin, piyo­da borsa bo`ladi. Lekin u bo`lib-bu bo`lib, do`stimni ko`rib kelishni orqaga suraverardim. “Bugun kech bo`lib qoldi, ertaga borarman”, “Bugun juda charchaganman, keyin borib ko`rib kelarman” degan bahonalar bisyor edi. Shu taxlit kunlar o`tardi, haftalar o`tib ketaverardi. Kunlardan bir kun meni xijolatdan qora terga botirib qo`lida tugun bilan uyimga Rustamning o`zi kirib kelardi.
— Manavi “tandir”, qashqadaryolik kursdoshlar bervoribdi. Bir o`zimning tomog`imdan o`tmadi, senga ilindim...
E, voh! Qaerda ko`rgansiz bunday do`stni?
— Uch qizning otasisiz. Bir qizingiz ijodkor. Qator nevaralarning bobosisiz. Bolalarga kichikligidan nimani uqtirib borish shart, deb bilasiz? 
— Bizning bolaligimizda ikkita muqaddas narsa bo`lardi: biri – kitob, ikkinchisi — xat. Biz hayotimizni kitobsiz tasavvur qilolmasdik. Yostig`imizning tagida kitob, sumkamiz to`la kitob, maktab va tuman kutubxonasidagi kitoblar bizga muntazir. Do`kondagi yangi chiqqan kitoblarni-ku, qo`yaverasiz. Bizdan “jon saqlashi” mushkul edi.
Xatning jozibasi nimada? Men Ukraina poytaxti Kievda harbiy xizmatni o`taganman. Har safar uyimdan xat olganimda konvertning ichida 0,2 gramm O`zbekiston havosi bilan 0,2 gramm qishlog`imning hidi kirib keladi. Buni musofirlikda yashab turib, ona yurtidan xat olganlargina biladi va his qiladi.
— Nima deb o`ylaysiz: odamlardagi qaysi illat yo`qolsa, baxtliroq, tinchroq yashaydi?
— Nafs balosi yo`qolsa, hamma illatdan qutulamiz.
— Vaqtingizni nimalarga sarflashdan qo`rqasiz?
— Behuda bahslashishdan. Bu, ko`pincha, ijtimoiy tarmoqlardagi tortishuvlarda ko`rinadi. Qarasam, foydasi yo`q — indamay qo`yaqolaman. Buni ko`pchilik bahsda o`zicha men engib chiqdim, deb tushunadi... 
— Tug`ilgan kuningiz munosabati bilan ko`plab tabrik, tilaklar olganingiz aniq. Yana yaxshi asarlar yozishingizni tilaganlar ham talaygina bo`lsa kerak. Yana yaxshi qanday asar ustida ishlayapsiz? Yana bir savolim, o`zingiz odamlarga birinchi nimani tilaysiz? 
— Shu kunlarda “Tanlangan asarlar”imga sig`may qolgan hikoyalar, suhbatlar, maqolalar, tarjimalarimni to`plab, alohida-alohida chop ettirmoqchiman. Men juda o`zini yaxshi ko`radigan, xudbin odamman. O`zini yaxshi ko`radigan odam o`ziga nimani tilasa, boshqalarga ham shuni tilayman.
Ma`lumot uchun: Dramaturgning vafoti oldidan bergan so`nggi intervyusi "Darakchi" gazetasining bugun nashrdan chiqqan 4-sonida chop etilgan. 
Shoira ShAGIAHMEDOVA suhbatlashdi