Qon va uning tarkibiy qismlari donorligi sohasini rivojlantirish uchun ko‘rilayotgan choralar yuzasidan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga parlament so‘rovi yuborish haqida

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga qon va uning tarkibiy qismlari donorligi sohasidagi qonun hujjatlarining ijro etilishi yuzasidan parlament so‘rovi yuborish haqidagi masalani ko‘rib chiqib, “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy Qonunining 12-moddasiga hamda “Parlament nazorati to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining 14-moddasiga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati qaror qiladi:
 1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga qon va uning tarkibiy qismlari donorligi sohasini rivojlantirish uchun ko‘rilayotgan choralar yuzasidan parlament so‘rovi ilovaga muvofiq yuborilsin.
 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi parlament so‘rovini ko‘rib chiqish yakunlari bo‘yicha 2021-yilning 15-sentabriga qadar O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senatiga yozma javob taqdim etsin. 
 3. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Fan, ta’lim va sog‘liqni saqlash masalalari qo‘mitasi (O. Iminov) parlament so‘roviga kelib tushgan javobni tahlil qilib, 2021-yil 1-oktabrgacha Oliy Majlis Senatining Kengashiga axborot kiritsin.
 4. Ushbu Qarorning ijrosini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Raisining birinchi o‘rinbosari S. Safoyev zimmasiga yuklansin.
 Mamlakatimizda aholi orasida qon va uning tarkibiy qismlari donorligini rivojlantirish bo‘yicha muayyan ishlar amalga oshirilgan.
 Xususan, ushbu sohadagi munosabatlarni tartibga solish maqsadida “Qon va uning tarkibiy qismlari donorligi to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilingan. Unda Vazirlar Mahkamasi, mahalliy davlat hokimiyati organlari, korxonalar, muassasalar va tashkilotlar, shuningdek nodavlat notijorat tashkilotlari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining qon va uning tarkibiy qismlari donorligi sohasidagi vakolatlari belgilab berilgan.
 Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasida gematologiya va transfuziologiya xizmatlarini rivojlantirish hamda onkogematologik va davolash qiyin bo‘lgan kasalliklarga chalingan shaxslarni yanada qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4592-sonli qarori qabul qilingan.
 Bundan tashqari, Hukumat tomonidan bir qator dastur, chora-tadbirlar hamda “yo‘l xaritalari” tasdiqlangan. 
 Sog‘liqni saqlash tizimidagi qon quyish xizmati Respublika qon quyish markazi, Toshkent shahar “Qon preparatlari” ilmiy ishlab-chiqarish korxonasi, 2 ta respublika tasarrufidagi qon quyish stansiyasi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi qon quyish stansiyasi va 12 ta viloyatlar qon quyish stansiyasi muassasalari hamda 196 ta qon quyish bo‘limidan (qon bankidan) iborat. 
 2020-yilda respublika bo‘yicha qon xizmati muassasalarining donor qoni tayyorlash faoliyati doirasida 199 735-marta qon (plazma) topshirish ro‘yxatga olinib, 95 560,52 litr sof qon tayyorlangan.
 Gematologik kasalliklarning keng qamrovli va shaffof onlayn reyestri joriy qilingan. 
 Qilingan amaliy sa’y-harakatlar natijasida oxirgi 10 yilda respublikada donorlar va donatsiyalar soni ortib, birgina 2020-yilda donorlik aksiyalarida 9 088 fuqaro beg‘araz qon topshirgan.
 Olib borilayotgan ishlar bilan bir qatorda sohada qator muammolar saqlanib qolmoqda.
 Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-fevraldagi PQ-4592-sonli qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasida gematologiya va transfuziologiya xizmatlarini rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlar dasturida belgilangan qator vazifalar bajarilmay qolmoqda.
 Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining tavsiyasiga ko‘ra mamlakatni qon va uning komponentlariga bo‘lgan ehtiyojini to‘liq qoplash uchun aholining 1 foizi yoki har 1000 nafar aholining o‘rtacha 10 nafari donor bo‘lib qon topshirishi kerak. Ushbu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlarda har 1000 nafar aholiga 39 nafarni, o‘rta rivojlangan mamlakatlarda 12,6 nafarni tashkil qilayotgan bir paytda, O‘zbekistonda 2020-yilda har 1000 nafar aholiga 5,8 nafarni (2016-yilda 1000 nafarga 4 nafar, 0,40 foiz bo‘lgan) tashkil etib, bu aholi soniga nisbatan bor-yo‘g‘i 0,58 foizni tashkil etadi, xolos. 
 Bugungi kunda jahon hamjamiyatini tashvishga solayotgan pandemiya sharoitida mamlakatimizda qon ishlab chiqish, qon zaxirasini shakllantirish amaliyoti talab darajasida yo‘lga qo‘yilmagani, shu bilan birga, sog‘liqni saqlash tizimi mazkur yo‘nalishda jarayonlarga tayyor emasligini ko‘rsatdi.
 Eng past ko‘rsatkichlar Toshkent viloyatida har 1000 aholiga 1,9 nafarni (respublika ko‘rsatkichiga nisbatan 32 foizni), Namangan viloyatida 2,9 nafarni (respublika ko‘rsatkichiga nisbatan 50 foizni), Qashqadaryo viloyatida 3,4 nafarni (respublika ko‘rsatkichiga nisbatan 58 foizni), Jizzax viloyatida 3,5 nafarni (respublika ko‘rsatkichiga nisbatan 60 foizni), Andijon viloyatida 3,7 nafarni (respublika ko‘rsatkichiga nisbatan 63 foizni) tashkil etadi. 
 Qon quyish muassasalari mutaxassislar bilan to‘liq ta’minlanmagan. Respublika bo‘yicha shifokorlar shtat birliklari bandligi 89,8 foiz bo‘lib, ushbu ko‘rsatkich Toshkent viloyatida 28,6 foizni, Namangan viloyatida 77 foizni, Jizzax viloyatida 80 foizni va Farg‘ona viloyatida 83,3 foizni tashkil etmoqda. 
 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-fevraldagi PQ-4592-sonli qarorida 2020-yil 1-sentabrga qadar respublika qon quyish markazi uchun yangi bino qurish va mavjud binolarni rekonstruksiya qilish bo‘yicha loyiha-smeta hujjatlarini ishlab chiqish va ekspertizadan o‘tkazish belgilangan bo‘lsa-da, hanuzgacha yakuniga yetkazilmagan.
 Respublika qon quyish muassasalari Ko‘chma donorlik komplekslari bilan ta’minlanmagan va bu o‘z o‘rnida donor qonini uyushgan jamoalarga borib olish imkoniyatini cheklamoqda. Mobil brigadalar faoliyat ko‘rsatishi uchun maxsus avtomobillar (avtobus) yetishmaydi, mavjud avtomobillar ma’nan eskirgan.
 Hududlardagi qon quyish muassasalari (Toshkent shahri va Andijon viloyatlaridan tashqari) zamonaviy PSR-qon tahlilini o‘tkazish uskunasi bilan ta’minlanmagan. Mazkur qon tahlili uskunasi orqali OIV, gepatit V, S infeksiyasini aniqlash ko‘rsatkichi oshishi natijasida qon quyish orqali ushbu kasalliklar yuqishining oldi olinishi inobatga olinsa, qator viloyatlarda ushbu sohada kamchiliklar mavjud.
 Respublika hududlarida mobil brigadalar tomonidan tayyorlanayotgan qonning 50 foizdan ortig‘i bemorning qarindoshlari va ular yollagan insonlardan olinmoqda. Bu esa tayyorlanayotgan qonning asosiy qismi bemorlarga quyish uchun tayyorlanayotgani, zaxira qilish imkoni yo‘qligini ko‘rsatmoqda.
 O‘zbekistonda tayyorlanayotgan qonning faqatgina 30 — 35 foizi mobil guruhlar yordamida olinib, donor — ko‘proq qon markaziga borishga majbur.
 Ma’lumot uchun: xorijiy mamlakatlarda tayyorlanayotgan qonning 60 — 85 foizi, ayrim davlatlarda esa tayyorlanayotgan qonning 90 foizi mobil guruhlar yordamida amalga oshiriladi. 
 Respublika miqyosida 2020-yilda qonni mobil guruhlar yordamida olish jami qonning 35,6 foizini tashkil etgan bo‘lsa, Andijon (17,8%), Farg‘ona (16,1%), Sirdaryo (6,2%) va Xorazm (0,2%) viloyatlarida mobil guruhlar yordamida qon olish ko‘rsatkichlari past darajada.
 Qon quyish stansiyalarida donor qonini to‘plash va qayta ishlash uchun gemokonteynyerlar yetishmasligi sababli qon zaxirasini ko‘paytirish imkoni yo‘q.
 Mutaxassislarning fikricha, gemokonteynyerlarning tanqisligi bo‘lmasa qon tayyorlash hajmini 10 — 20 foizga oshirish mumkin, ya’ni, gemokonteynyerlarning xaridi cho‘zilishi, ta’minotdagi uzilishlar, taqchillik qon muassasalaridagi zaxira qon mahsulotlarini “iqtisod qilib, ehtiyotlab” ishlatishiga, juda zarur bo‘lganda yollanma donorlardan qon olib tayyorlanishiga majbur bo‘linmoqda.
 Respublikadagi qon quyish muassasalarida donorlar va qon komponentlari zaxirasi haqidagi ma’lumotlarni jamlovchi “Qon xizmatining avtomatlashtirilgan axborot tizimi” elektron dasturi ishlamayapti. Natijada hududlardagi qon zaxirasi va ularning ehtiyoji, donorlar haqidagi ma’lumotlarning to‘g‘ri kiritilishi haqida axborotlarni tezkor olish imkoni yo‘q.
 Qon quyish muassasalaridagi 2009-2010-yillarda qo‘shma loyihalar asosida jihozlangan tibbiy buyumlar ma’nan eskirganligi sababli qon zaxirasini yaratishda qiyinchiliklarga duch kelinmoqda.
 Qon quyish markazlarida qon komponentlarini tayyorlovchi asbob-uskunalarni muntazam ravishda ko‘rikdan o‘tkazib, ularni ta’mirlash bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash yo‘lga qo‘yilmagan. Aksariyat hollarda bunday mutaxassislar uzoq qidiruvlar orqali xorijdan chaqirilmoqda. Natijada juda qimmat turadigan maxsus apparat va uskunalar oddiy ehtiyot qismlarini almashtirish yoki kichik texnik ko‘rikdan o‘tkazish zarurati tufayli yillar davomida ishlatilmayapti.
 Qon quyish stansiyalarining shtat jadvali 1997-yilda tasdiqlangan shtat me’yorlariga asosan ularda tayyorlangan qon miqdoriga qarab belgilanadi (I, II, III, IV toifa). Ayrim qon quyish stansiyalarida IV toifada ko‘rsatilgan qon hajmidan ortiq miqdorda qon tayyorlanayotgan bo‘lsa-da, III yoki II toifaga o‘tkazilmagan. Ushbu muassasalarga qo‘shimcha shtat birliklari ajratilmagan. 
 Xususan, Xorazm viloyati qon quyish stansiyasida 2017 — 2019-yillarda III toifaga, 2020-yilda II toifaga mos ravishda qon xizmati ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, mazkur stansiya IV toifada faoliyat yuritmoqda. Natijada qon xizmati xodimlari uch yildan buyon ortiqcha yuklama bilan ishlashiga to‘g‘ri kelmoqda.
 Qon va uning tarkibiy qismlarini topshirish chog‘ida donor bepul ovqat bilan ta’minlanish huquqiga ega bo‘lib, 2019-yil 1-avgustda tasdiqlangan donorlarni ovqatlantirishga sarflanadigan mablag‘ miqdori o‘rtacha 10 000 so‘m qilib belgilangan. Xar bir donorni ovqatlantirish uchun ajratilayotgan mablag‘ esa bor-yo‘g‘i o‘rtacha 5 300 so‘mni tashkil etmoqda.
 Beg‘araz va faxriy donorlikni targ‘ib qilish maqsadida donorlarga ijtimoiy imtiyozlar berish yo‘lga qo‘yilmagan.
 Ma’lumot uchun: xorijiy davlatlarda beg‘araz va faxriy donorlarga qator ijtimoiy imtiyozlar mavjud, jumladan, Belarus Respublikasida donorlar uchun navbatsiz tibbiy xizmat ko‘rsatish, nafaqasiga qo‘shimcha ustama berish, uy-joy kommunal xizmatlari uchun to‘lovda imtiyozlar berish, Ozarbayjon va Qirg‘iziston Respublikalarida jamoat transportidan bepul foydalanish, Rossiya Federatsiyasi va Qirg‘iziston Respublikasida bir yilda bir martalik nafaqa berish kabi imtiyozlar belgilangan.
 Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi muassasalarida, Mudofaa va Ichki ishlar vazirliklari muassasalari hamda o‘quv yurtlarida, O‘zbekiston yoshlar agentligida beg‘araz donorlikni targ‘ib qilish bo‘yicha faollar (volontyorlar) harakati sust tashkil qilingan.
 Ma’lumot uchun: butun dunyoda donorlik targ‘ibotining asosiy qismi volontyorlarga to‘g‘ri keladi. Biroq mamlakatimizda, xususan, viloyatlarda donorlikni targ‘ib qilishda, donorlik aksiyalarini o‘tkazishda ko‘ngilli guruhlar — volontyor harakatlarini o‘tkazishga yetarli e’tibor qaratilmayapti.
 OAVda qon donorligining ahamiyati bo‘yicha ko‘rsatuvlar tashkil etish, donorlik aksiyalarini keng targ‘ib etishga e’tibor qaratilmagan.
 Yuqoridagilarni inobatga olib, “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati to‘g‘risida”gi Konstitutsiyaviy Qonunning 12-moddasi hamda “Parlament nazorati to‘g‘risida”gi Qonunning 14-moddasiga asoslanib, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati:
 1. Qon va uning tarkibiy qismlari donorligini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarni takomillashtirish;
 2. Mamlakatimizda sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, qon va uning tarkibiy qismlari donorligi sohasida davlat siyosatini takomillashtirish maqsadida qon va uning tarkibiy qismlari donorligini rivojlantirish bo‘yicha konsepsiya ishlab chiqish;
 3. Qon quyish muassasalari uchun “Gematologiya va transfuziologiya” mutaxassisligi bo‘yicha magistratura va klinik ordinaturada (rezidentura) davlat grantlari asosida kadrlar tayyorlash;
 4. Qon va uning tarkibiy qismlari donorligidan xavfsiz va samarali foydalanish maqsadida zamonaviy ilg‘or texnologiyalarni joriy etish, bunda donor qonini gemotransmissiv infeksiyalarga (OIV, gepatit V, S) qarshi zamonaviy usullarda (PSR apparati orqali) tekshirishni yo‘lga qo‘yish;
 5. Qon xizmati muassasalarini zamonaviy jihozlar (gemotsitoferez, plazmaferez, immunogematologik analizator, IFA-analizator v.b.) bilan qayta jihozlash uchun qo‘shimcha mablag‘ ajratish;
 6. Qon quyish muassasalarida gemokonlar (bir martalik tizimlar va konteynyerlar yoki qon yig‘ish paketlari), qon saqlash va transportirovka anjomlari bilan ta’minlash, ularning miqdori, sifat ko‘rsatkichlarini nazorat qilish;
 7. Qon quyish muassasalari moddiy-texnik holatini yaxshilash, sohaga axborot texnologiyalarini joriy etish, donorlar va qon zaxirasi haqidagi ma’lumotlar almashinuvi uchun raqamlashtirishni yo‘lga qo‘yish;
 8. Respublika hududlarida mobil brigadalar tomonidan qon zaxirasini oshirishga ustuvor ahamiyat qaratish, qon quyish muassasalarini ko‘chma donorlik komplekslari bilan ta’minlash;
 9. Qon quyish markazlarida qon komponentlarini tayyorlovchi asbob-uskunalarni muntazam ravishda ko‘rikdan o‘tkazib, ularni ta’mirlovchi mutaxassislar tayyorlashni yo‘lga qo‘yish;
 10. Ko‘ngilli va beg‘araz donorlikni targ‘ib qilish bo‘yicha faollar (volontyorlar) harakatini rivojlantirish;
 11. Aholi orasida donorlikni rivojlantirish, donorlik aksiyalarini tashkil etishni kuchaytirish;
 12. Qon va uning tarkibiy qismlari donorligini rivojlantirish maqsadida donorlar va qon xizmati xodimlari uchun ijtimoiy imtiyozlar belgilash bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar hamda ko‘zda tutilayotgan rejalar to‘g‘risida yozma ravishda asoslantirilgan tushuntirish berish yoki o‘z nuqtai nazaringizni bayon qilish talabi qo‘yilgan parlament so‘rovi bilan murojaat etadi hamda javobingiz Senatning navbatdagi yalpi majlisida muhokama qilinib, yakunlari bo‘yicha qaror qabul qilinishi ma’lum qilinadi.