Eskirgan qoidalar, korruptsiya, “tekshir-tekshir” ko'pligi. Umumiy ovqatlanish sohasida qanday muammolar bor?

Adliya vazirligi tomonidan tadbirkorlarning umumiy ovqatlanish sohasidagi faoliyati tahlil qilindi. Bu haqda vazirlik matbuot xizmati “Bugun.uz”ga xabar bermoqda.
O'rganish davomida davlat idoralarining statistik va boshqa ma'lumotlari va 2,1 mingdan ortiq umumiy ovqatlanish korxonalari vakillari o'rtasida o'tkazilgan so'rovlar natijalari ko'rib chiqildi. Tahlil natijasida sohaga oid bir qator muammolar aniqlandi.
Birinchidan, sohani tartibga soluvchi qonunchilik hajjatlari va qoidalar eskirgan, biznes yuritish amaliyotiga mos kelmaydi. Masalan, restoran tozalash, ta'mirlash va shu kabilar ishlar uchun yopilishidan bir hafta oldin bu haqda e'lonni osib qo'yishi kerak. Buni bajarmasa, 2 million so'm jarimaga tortiladi.Shuningdek, umumiy ovqatlanish xizmatiga oid sanitariya norma va qoidalari (SanPiN 0309-14-son) ham zamon talablariga mos kelmaydi, buning natijasida qoidalarning 20 tasiga rioya etish imkonsiz bo'lib qolgan.
Jumladan, taomlarni ko'mir, o'tin, qattiq yoqilg'ida ishlaydigan plitalarda pishirish mumkin emas (qish mavsumlarida gaz ta'minoti cheklanganda mazkur talabga rioya qilib bo'lmaydi). Yana bir misol, taxminan 12 turdagi mahsulotlar uchun alohida-alohida pichoqlar mavjud bo'lishi lozim (amalda aksariyat umumiy ovqatlanish korxonalarida har bir mahsulot uchun alohida pichoq ishlatilmaydi).
Ikkinchidan, soliq yuki va murakkab soliq ma'muriyatchiligi. Umumiy ovqatlanish korxonalari 7–9 turdagi soliqlarni to'laydi. Jumladan, aylanmadan olinadigan soliq (tovar aylanmasi 1 milliard so'mgacha), qo'shilgan qiymat solig'i, foyda solig'i, ijtimoiy soliq, daromad solig'i (soliq agentli sifatida), mol-mulk solig'i, yer solig'i, suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq, alkogolli mahsulotlarni sotish huquqi uchun undiriladigan yig'im (alkogolli ichimliklar sotilsa).
Soliq yukining yuqoriligi umumiy ovqatlanish korxonalarining 61 foizini soliqdan qochishga undamoqda.Shuningdek, ko'p soliqlar to'lash o'z-o'zidan ular bilan bog'liq soliq ma'muriyatchiligini ham murakkablashtirmoqda: korxona 6 xil vaqtda soliqlarni to'lashi va 5 xil vaqtda soliq hisobotlarini taqdim etishi lozim. Shu sababli umumiy ovqatlanish xizmatlari faoliyatini boshlashda respondentlarning deyarli 1/3 qismi soliq qonunchiligini tushunib olishda qiynalgan.
Mazkur omillar esa, o'z navbatida, sohadagi yashirin iqtisodiyotning ulushi yuqori (30–40 foiz) bo'lishiga olib kelmoqda.
Uchinchidan, tekshirish o'tkazish holatlari juda ko'p. Umumiy ovqatlanish korxonalarini 10 dan ortiq davlat idoralari (soliq, yong'in nazorati, sanitariya nazorati, mehnat, ichki ishlar organlari, kommunal xizmatlarni ko'rsatuvchi korxonalar va boshqalar) doimiy bezovta qiladi.
Ularni eng ko'p tekshiruvchi 3 ta idora (soliq, yong'in nazorati, sanitariya nazorati) tomonidan 2020–2021 yillarda 8 mingga yaqin tekshirish o'tkazilgan. Ya'ni har yili o'rtacha 14,5 foiz umumiy ovqatlanish korxonalari tekshirilgan.
Biroq so'rovda ishtirok etgan korxonalar vakillari boshqa fikrni bildirgan, ya'ni 2,1 ming respondent har oyda deyarli 5,5 mingta tekshirish o'tkazilganini ta'kidlagan. Demak, ularning faoliyatini noqonuniy tekshirish holatlari ko'p.
Sohadagi tadbirkorlar ularning faoliyatini eng ko'p tekshirish soliq organlari tomonidan amalga oshirilganligini, keyingi o'rinlarda sanitariya va yong'in nazorati organlari, ichki ishlar organlari (asosan, tunda faoliyat yuritishni to'xtatish yuzasidan) ekanini bildirgan.
To'rtinchidan, tekshirishlardagi korruptsiya holatlari. Faoliyatga oid qonun-qoidalar murakkab va tekshiruvchilar ko'p bo'lishi korruptsiyaga yo'l ochib bermoqda. Masalan, respondentlarning 26,4 foizi (905 nafar) soliq, 20,3 foizi (697 nafar) sanitariya va 11,3 foizi (387 nafar) yong'in nazorati organlarida korruptsiya holatlariga duch kelishganini, shuningdek, korruptsiyaning eng ko'p tarqalgan turi davlat organlari xodimlariga bepul xizmat ko'rsatish ekanini ta'kidlagan.
Beshinchidan, infratuzilma ob'ektlariga ulanish va ularda bo'ladigan uzilishlar. 63,4 foiz umumiy ovqatlanish korxonalari faoliyatini boshlashda infratuzilma ob'ektlari bilan bog'liq muammolarga duch kelgan.
Ta'minotdagi uzilishlar ham ular uchun odatiy hol bo'lib qolmoqda. Jumladan, respondentlarning 36,3 foizi (766 nafari) suv ta'minotida, 35,2 foizi (742 nafari) gaz ta'minotida, 28,5 foizi (602 nafari) elektr ta'minotida qiyinchiliklarga yo'liqmoqda.
Oltinchidan, ishchilarni norasmiy yollash. Odatda, restoran, kafe va oshxonalarda oshpaz, ofitsiant, farrosh kabi ishchilarni mehnat shartnomasi tuzmasdan og'zaki kelishuv bilan ishga oladi. Umumiy ovqatlanish korxonalarida 300 mingdan ortiq odam ishlasa, ularning 200 mingdan ko'pi norasmiy band bo'lib, bu holat korxona uchun (jarimaga sabab bo'ladi), ishchi uchun (mehnat huquqlari kafolatlanmaydi) va davlat uchun (ijtimoiy va daromad soliqlari tushmaydi) ham manfaat olib kelmaydi.
Jumladan, so'rovda ishtirok etgan korxonalar o'z ishchilariga oyiga o'rtacha 1,8 million so'm ish haqi to'lab kelayotgani inobatga olinsa, ulardagi norasmiy bandlik tufayli davlat byudjetiga 1,6 trillion so'mlik (ijtimoiy va daromad soliqlari) qo'shimcha pul tushmasdan qolgan deyish mumkin.
Bayon etilganlar asosiy muammolar hisoblanib, bundan tashqari, umumiy ovqatlanish korxonalar oldida yana boshqa to'siqlar ham bor (oziq-ovqat mahsulotlari uchun naqd pulga ehtiyoji baland, ijara xarajatlari).