Favqulodda holat to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi

O‘zbekiston prezidenti 15 dekabr kuni «Favqulodda holat to‘g‘risida»gi qonunni imzoladi. Hujjat «Xalq so‘zi»da e’lon qilindi va u 16 dekabrdan kuchga kirdi.
Hozirga qadar O‘zbekistonda favqulodda holat (FH)ni joriy etish uchun asos bo‘lib xizmat qiluvchi yagona hujjat — qonun mavjud emas edi.
Favqulodda holat — O‘zbekiston fuqarolarining, chet el fuqarolarining hamda fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning huquq va erkinliklariga, shuningdek, yuridik shaxslarning huquqlariga nisbatan ushbu qonunda nazarda tutilgan ayrim cheklovlar belgilashga yo‘l qo‘yadigan hamda ularning zimmasiga qo‘shimcha majburiyatlar yuklaydigan, Konstitutsiyaga muvofiq O‘zbekistonning butun hududida yoki ayrim joylarida vaqtincha joriy qilinadigan davlat boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, NNTlar hamda tashkiliy-huquqiy va mulkchilik shaklidan qat’i nazar boshqa tashkilotlar, ularning mansabdor shaxslari faoliyatining alohida huquqiy rejimi hisoblanadi.

Hujjat bilan shuningdek, kommendantlik soati tushunchasiga ham tarif berilgan. Unga ko‘ra, sutkaning maxsus berilgan ruxsatnomalarsiz va shaxsni tasdiqlovchi hujjatlarsiz ko‘chalarda hamda boshqa jamoat joylarida yohud turar joydan tashqarida bo‘lishga taqiq belgilangan vaqti demakdir.
Favqulodda holatni joriy etish maqsadlari uni joriy etishga asos bo‘lib xizmati qiluvchi holatlarni bartaraf etish, fuqarolarning xavfsizligi hamda konstitutsiyaviy tuzum va hududiy yaxliligini himoya qilinishini ta’minlashdan iborat.
Favqulodda holat fuqarolarning hayotiga, sog‘lig‘iga va xavfsizligiga, konstitutsiyaviy tuzumga yoki hududiy yaxlitligiga bevosita tahdid soladigan hamda favqulodda choralar qo‘llamasdan bartaraf etish mumkin bo‘lmagan holatlar mavjud bo‘lgan taqdirda, alohida hollarda joriy etiladi.
Bunday holatlar jumlasiga quyidagilar kiradi:
Favqulodda holat prezident farmoni bilan joriy etiladi va u darhol OAVda e’lon qilinishi lozim. Unda quyidagilar belgilanishi lozim:
Prezident farmoni 3 sutka muddat ichida Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma majlisida tasdiqlanishi zarur. Aks holda hujjat o‘z kuchini yo‘qotgan deb topiladi.
O‘zbekistonning butun hududida joriy etiladigan favqulodda holatning amal qilish muddati 30 sutkadan, ayrim joylarda qo‘llanilishi esa 60 kundan oshishi mumkin emas.
Agar favqulodda holatni joriy etish maqsadlariga erishilmagan bo‘lsa, prezident farmoni bilan u yana bir muddatga uzaytirilishi mumkin.
Agar favqulodda holatni joriy etish uchun asos bo‘lib xizmat qilgan holatlar bartaraf etilsa, uning amal qilishi prezident farmoni bilan to‘liq yoki qisman, shu jumladan, muddatidan ilgari tugatiladi.
FH yuzaga kelgan holatda favqulodda choralar va vaqtinchalik cheklovlar kompleks va alohida tarzda qo‘llanilishi mumkin. Ular qatorida:
Komendantlik soati qoidalarini buzgan shaxslar komendantlik soati tugagunga qadar, shaxsini tasdiqlovchi hujjatga ega bo‘lmagan (o‘z shaxsini yashirayotgan) shaxslar esa — ichki ishlar organi boshlig‘ining qaroriga ko‘ra ko‘pi bilan 24 soat muddatga ushlab turilishi mumkin.
Ushlab turilgan shaxslar, ular bilan birga bo‘lgan narsalar va transport vositalari qonunchilikda belgilangan tartibda ko‘zdan kechirilishi mumkin. Ichki ishlar organi boshlig‘ining ushlab turish to‘g‘risidagi qarori ustidan yuqori mansabdor shaxsga yoki sud tartibida shikoyat qilinishi mumkin.
Komendantlik soati qoidalarini buzgan shaxslarni ma’muriy yo‘l bilan ushlab turish qonuniyligini nazorat qilish prokuror tomonidan amalga oshiriladi.
Favqulodda holat joriy etilgan hududda odamlar, hayvonlar va o‘simliklarning xavfli yuqumli kasalliklari yuzaga kelishi hamda tarqalish xavfi tufayli cheklovli tadbirlar (karantin) joriy etilgan taqdirda, favqulodda holat rejimini buzgan, belgilangan hududda yashamaydigan va undan tashqariga chiqarib yuborilishi lozim bo‘lgan fuqarolar shu shaxslar uchun belgilangan tibbiy kuzatuv muddati tugagunga qadar umumiy asoslarda ushlab turiladi.
Favqulodda holat joriy etilgan hududda odil sudlov faqat sud tomonidan amalga oshiriladi va shu hududdagi barcha sudlar faoliyat ko‘rsatadi.
Favqulodda sudlarning biror-bir shaklini yoki turini yaratishga, huddi shuningdek, tezlashtirilgan yoki favqulodda sud ishlarini yuritishning har qanday shakllari va turlarini qo‘llashga yo‘l qo‘yilmaydi.
Hududda faoliyat yuritayotgan sudlar tomonidan odil sudlovni amalga oshirish mumkin bo‘lmagan taqdirda, sudlarda ko‘rib chiqiladigan ishlarning sudlovga tegishliligi Oliy sud qaroriga ko‘ra o‘zgartirilishi mumkin.
Hujjatga berilgan izohda qayd etilishicha, qonun jahonda koronavirus pandemiyasi tarqalishi sharoitida xalqaro tajribani hisobga olgan holda tayyorlangan.
Qonun loyihasi muhokamasi chog‘ida parlamentning ayrim deputatlari pandemiyaning dastlabki kunlaridayoq mamlakatda favqulodda holat e’lon qilish g‘oyasi jamiyatda keng muhokama qilinganini, biroq qonunchilikning yo‘qligi bunga yo‘l qo‘ymaganini ta’kidlashgandi.