Kertwên
Kertwên (), bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve girêdayî ye.

Beriya niha bajarok bû û şaredariyeke wê hebû. Lê piştî qanûna bajarênmezin  di rojnameya fermi de hat weşandin bi Nisêbînê ve wek taxekê hat girêdan.

Şaredarê dawîn Zekî Kavak bû. Beriya wî Mehmet Er bû.

Wek gelek deverên Torê li Kertwênê jî civakeke dûserî hebû. Ne wek eşîran lê wek bendan gundî bûbûn 2 beş. Dema erd tapo dikirin berberî hebû, pişt re jî wek her derê ji bo qadro û bidestxistina muxtariyê û şaredarîya gund berberî çêdibû. Lê tevî vê dijminayîkeke kûr nebû di navbera gundiyande. Em karin bêjin sedemên dubendîtiyê yanî berberîyê berjewendîyên gundiyan bûn. Wek benda seyem jî Partiya Sîyasî HADEPê li gûnd navendeke xwe avakiri bû. Di nav gundiyan de dijmînî tune bû. Pîştî salên 90î ji gelek gundên derdorê şênî hatin li kertwênê bicih bûn. Wan salan gelek gundên kurdan ji ber sedemên siyasî hatibûn valakirin gundiyên reben jî yan berê xwe dan bajarên mezin û di nav van bajaran de heliyanan an jî berê xwe dan gunden der dorê. Ji ber vê yekê em dikarin bibêjin kertwênê gundê ji gundan avabûye ye.

Navê Kertwênê 
Bo çavkaniya navê kertwênê heta niha tiştekî fermî tuneye.

 Kertwên ji ber ku li ser rêya hevreşîmê ye hin kes dibêjin  ji peyva "kehrwan têne vêdê" tê û îro bûye kertwênê. Li gorî vê ev der berê rawestgeheke kehrawana bû.
 Hin kes dibêjîn berîya niha 3 hazar sal berê di dewsa kertwênê de welatekî bi navê Courdueenê yanî welatê kurdistanê habû pîştî dem derbas dibê welat hildiweşê wek mîrat navê wê li ser navê kertwênê dimênê. Zimanê kurdî di nav malbata Hînd û Ewropî deye, ji kurdistanê heta hîndîstanê gelek deverên bi qertafên Ker-, Kur-, Kir-, Ger-, Gur- hwd. dikin dest pê dike hene. Kerkûk, Kercosê, Gerboran, Kertwênê herwiha dewam dike. Li gor vê îxtîmalê ev bajar jî ji gotina "kurd"ê tê.
 Hin kes dibêjîn ev der gundekî Suryanîyan ê berê ye. Di Suryankî de telaffuza kertwênê tê maneya Gundê darên tuyan. Birastî jî li kertwênê gelek darên tuyan hene.
 Hin dibêjin berê Kertwênê bi darên tûyan meşhûr bû, li serê girê Kertwênê pir darên tûyan hebûn û navê xwe ji vir standiye. Berê digotin Girê Tûya, Girtûyê, Girtûwênê. Paşê li gor devoka herêmê tîpa "G" ketiye li şûna wê tîpa "K" hatiye û nav bûye Kertwên.

Dîroka Kertwênê 
Kertwên li serê girekî hatiye avakirin ew jî tê vê wateyê ku Kertwênê devereke dîrokî ye û dibinê girê wê de dîrokek veşartî ye...

Perwerde li Kertwênê 
Li kertwênê Dibistanên Seretayî navîn û Amadehî hene. Dibin banê dibistana Seretayî de jî dibistaneke pêşdibistanê bo zarokên biçûk hatiye vekirin.

Nifşê nû yê Kertwênê bi giştî xwende ye. Kêm kesên nexwendî hene. Ji hin gûnd û bajarên derdorê jî ji bo xwendinê xwendekar tên Kertwênê.

Perwerdeya dînî ji aliyê melayên gund ve tê dayîn û di asta hînkirina xwendina Qur'anê û hînbûna bingehên îslamê de ye. Hin caran ji aliyê hin melayên medreseyan ve perwerdeyeke dînî ya di asta medreseyan de jî hatiye dayîn.

Debara Kertwênîyan 
Kertwênî dabara xwe bi çandinî û xwedîkirina heywanan dikin.

Heywandarî 
Sewalên gundiyan berê pirbûn lê niha kêm bûne. Kêm zêde li her malê herî kêm çêlekek heye. Ji şîrê heywanan berhemên wek şîr, mast, penîr tên hilberandin. Wekî din heywanên wek mirîşk, elok, qaz, ordek jî tên hewandin.

Cotkarî 
Gundî bi çandina genim, ce, pembû, garis, nîsk, nahk debara xwe dikin. Wekî din kêm zêde li her malê bexçeyekî biçûk heye û ji wî bexçeyî giyayên wek bexdûnis, pîvaz, sîr, silk, tivir û hwd. tên çandin. Di salên dawî de gûndî bo bazirganîyê dest avetina çandina bacanên sor, îsot û hwd jî. Berê çandiniya pembû li gûnd pir bû 2 febrîqeyên pembû jî li gûn hatibûn vekirin û ji hin gundên der dorê jî bo paletiyê  pale dihatin kertwênê.

Kargehên Gund

Dikan 
Bo gûndî dan û standina tiştan pêwist bikin li çar aliyên gund gelek dikan hatine vekirin.

Febrîqe 
Ji ber çandiniya gundiyan 2 febrîqeyên pembû hene li gund, lê ji ber ku van salên dawî gundiyan dev ji çandina pambû berdaye ev febrîqe li ber girtinê ne.

Wekî din febrîqeya çêkirina çerezan û hin kargehên dirûtina cilan jî li gund hatine vekirin.

Pastexane

Firin 
Firinek li Kertwênê heye

Dermanfiroş 
Demekê li gund ji aliyê hin kesan ve Dermanfiroşek hatibû vekirin lê pişt re hat girtin.

Aş 
Aşekî Qeşarê li serê rêya gund heye, hem gundî û hem jî ji gundên derdorê tên li vî aşî genimê xwe dihêrin û dikin arvan.

Dabêşkirina Neteweyî 
Kertwênî li gor tê zanîn  45% Kurd in.55 % Mihellemî, Suryani nin. Bêhtir Kurmancên Torî ne.

Navdarên Kertwênê 

 Dilazad ART(Nivîskar, Helbestvan, Lêkolîner, Akademîsyen)
 Ronî Aram (Nivîskar, Helbestvan)
 Ridwan Xelîl (Lêkolîner, Grafîker)
Mahmut Turgut (Rahênerê Neteweyî)

Ferhengoka Kertwênê

Hin Peyvên li Kertwênê

Navê Hin Giyeyên Li Kertwênê 

 Bacanareş
 Bacanasor
 Bexdûnis
 Encûr
 Gêzer
 Kixs
 kumik
 Kundir 
 Îsot
 Pîvaz
 Qeyfal
 Silk
 Surim
 Şoqilê Xatûnan
 Xerdel
 Xiyar
 Tirşo
 Tirozî
 Tivir
 Tûzik

Navê Hin Darên li Kertwênê 

 Berû‎
 Hejîr
 Hinar
 Hirmî
 Sêv
 Tû
 Tûreşk
 Tireh

Navê Hin Heywanên li Kertwênê 

 Çêlek
 coneka
 Ker
 Hesp
 Qantir
 Bizin
 Kahrik
 Kûçik
 Pisîk

Navê Hin Kêzikên li Kertwênê 

 Mar
 Gurm
 Xelxelok
 Marmarok
 Pîr
 Mîro
 Tûpîşk
 Mişk
 Cirt
 Mêş
 Pêşî
 Kermêş
 Şandelîk
 Moz

Hin Lokosyonên Gund ên Taybet 

 Bênderê Gizrê
Rêya Şikeftreşa
Axkolkê (Şîniyê Kertwênê berê ji bo çêkirina tenûran ev der di kolan axa sor jê dibirin û pê tenûr çêdikirin. Du cûre ax hebûn, yek ji bo tenûran. Yek jî ji bo zarokan. Berê ax li moxilê dikirin û ew ax dikirin bin pêçekên zarokan..)
Berê li Kertwênê pir bîr hebûn, navê hin ji wan bîran;
Bîrikên Dêlşewiyan (Berê Dêlşewî li Kertwênê bi cih bûn. Her maleke wan bîrikek kolabûn û sewalê xwe li vir av didan. Piştre hevdû kuştin û bar kirin. Paşê jî Kerboranî hatin û li Kertwênê bi cih bûn.)
Bîra Sor 
Bîra Silêmanê Batî 
Bîra Reş (piştre xanî li ser ava kirin, bû kanî)

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Nisêbînê