Fînîkya
Fînîkya yan jî Fenîke, şaristaniyeke semîtîk bû ku di navbera 2500 bêrî zayînê û 64 berî zayînê de li xakên îroj Libnan û Sûrî li beravên Deryaya Navîn bajar-dewletên serbixwe serwerî ajotî.

Xwecih 
Xwecihên fînîkiyan derdora wan bajarên îroyîn bûn:
 Eka
 Arwad
 Arados
 Bîblos
 Berîtos
 Sîdon
 Tîros

Etîmolojî 
Navê welatê Fînîkya ji navê yewnanî Fenîkes-Fînîkes (Phoinikes) de hat afirandî bû. Ew di pirtûka Homêros de wek φοίνιξ, fenîks, fînîks (phoinix), "sorik" dihat dîtin û ji bo kardestên wanê kisûrên sor dihat bikaranîn. Dîsa ewna bi bazirganiyê kisûrê sor dixabitin.

Fînîkiyan bixwe xwe gorî bajarên xwe nav dikir. Wekok yekî ji Sîdon xwe wek sîdonî, yekî ji Arwad jî xwe wek arwadî hwd bi nav dikir.

Kolonîyeke fînîkiyan, li şûna Tûnisa îroj Kartacayê bûn. Kartacayî dîsa ji aliyê romayiyan ve wek Poeni (Pûnî) dihat navandin.

Esîl 
Gorî mîtolojiya yewnanî Fînîks bavê Fînîkiyan bû. Ew birayê Kadmos û Europê bû. 

Hêrodotos wan ji Kenan gelekî ji nêzî kendava Farsê de didît.

Li gor pirtûka pîroz a cihûyan Tewrat, Sîdon, bavê sîdoniyan, wek lawê Kenan (neviyê pêxember Nûh) tê ditîn. Lê Kenan lawê Xam (birayê Sam û Yafes) bû. Angorî zimanê fenîkeyî û îbranî xam dîsa tê mane "sor".

Li gor lêkolînên arkeolojîk jî nîjadan wan ji Nîvgirava Sîna bû.

Ziman 

Zimanê wan zimanekî semîtîkî ji zimanên semîtîkên bakur rojava (an zimanên kenanî) bû.

Dîrok 
Di sedsala 8an b.z. de fînîkiyan serweriya xwe winda kir û ketine bin bandora asûran. Di sala 701 b.z. de asûran bajarê fînîkiyan derve Tîros (Şûr) dagir kir. 

Di sala 586 b.z. de ewna, derve Tîros, ketina bin serweriya babîlan. Lê ewna 520 b.z. şunda ketina bin serweriya persan. 

Gorî Hêrodotos wan li dor 600 b.z. de bi fîrewnê Misirê Neko II re peymanek kirin û ewna ji Nîvgirava Sînayê di Deryaya Navîn de derketina gereke. Ewna bi keştiyên nêzî 40 m Somalî, Ekwator, Afrîkaya Başûr re ji pê re beravêb Afrîkayê rojava re çerxe Deryaya Navîn bûn û ew sefera xwe temam kirin. Gorî wê seferê wan 30.000 km sê salan de temam kirin. Lê va sefera ji aliya Hêrodotos ve tenê hat nivisandin û rastiya xwe bi gumanbar e. 

Ji pê Îskenderê Mezin di 332 b.z. de Tîros dagir kir re û di 146 b.z. de jî Împeratoriya Romê Kartaca dagir kir re şarmendiya Fînîkyayê dawî bû.

Aborî

Erjing 
Fînîkyayê şarmendiya cara pêşin renga erjing bi kar anî.

Deryavanî 
Fînîkî deryavanên mezin bûn. Wan ser derya re bezirganî dikir û li Nîvgirava Îberî, Sîsîlya û Kîpros gelek kolonî ava kirin.

Nivîs 
Alfabeya wan ji alfayên Ewropayê re bingehî kirî bû. Alfebeya yewnanî û yên latînî jî ji wê alfabeyê zêde bibû.

Mijarên têkildar 
 Alfabeya fenîkeyî
 Mîtolojiya Fenîkeyî
 Kartaca

Çavkanî

Girêdanên derveyî 
 http://phoenicia.org - Li ser fînîkiyan
 http://www.phoenician.org/ Li ser fînîkiyan û aboriya wan

Dewletên dîrokî
Fînîkya
Hilweşînên sedsala 6an b.z.
Sedsala 6an b.z.
Sedsala 7an b.z.
Sedsala 8an b.z.
Asyaya kevnare
Rojhilata Nêzîk a kevnare
Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare