Tirî
Tirî (bi soranî, tirê), fêkîyek havînî ye, şîrîn e rengên wî sor û kesk e. Ji tirî mey û areq tên çêkirin. Dîsa ji tirî mewîjên hişkirî jî, ji bo zivistanê werê xwarin çêdikin. Hevilên tirî li tendirustiya mirov gelek heye ku germoke ("colories") û şekir dide bedenê mirov. Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya tirî'yan, warê herî kevin ê çandina wê Kurdistana îro ye.

Tiriyê hî nebûyî re dibêjin qorix.Le li herema Botan jê re dibêjin "bsire". Qorix yî tirş e, wê lomê bi xayê tê xwarin an jî dikine selete. Ku qorix girdibe beng dikeveyê an jî nîv şîrînî dibe pê re dibêjin deneşe. Ku meriv dêneşe pir bixwe li merivan dikeve, zikî merivan pê dêşê. Tirî teze tê xwerin an hişk dikin mewîj. Mewîj ji çêkirina xwînê re rind in. Meriv dikane mewîjan di avê ke û şîrîniyeke bi navî xweşav jê çêke.

Di demê payîzê de rez tê birîn û tirî di mehsereyê de tê pêkirin. Paşê avê tirî dikelînin û dikin şîre. Gellek xwarinên şîrîn ji tirî çêdibin.

Şîrîniyên ji tirî 
 Bastiq, bastêq an (bi soranî) basûq (?)
 Mot an dims, kilorên mot, kilorên nav dims, berfemot, şilik...
 Qirme
 Sinciq

Ferhengoka tirî 
Esirandin: Tirî dikine çiwal de û bi lingan diperçiqînin û ava wê diderxin. Ji vê re tê gotin.
Etf: Piştî qurafa tirî, ji navê tiriyê ku di rezberê de çêdibe re tê gotin.
Harsim: Navê weşiyê (tiriyê) hê negihayî ye.
Mehsere (Mahsir): Navê cihê ku esirandin lê tê kirin.
Miştaxe: Navê cihê ku tirî ji bo hişkbûnê lê tê dayîn e.
Qurafa tirî: Navê topkirina (danhevdin) tirî ya ji rez/werz e.
Weşî: Navê guliya tirî ye.

Cureyên tiriyên Kurdistanê 
 Amobengîyo
 Balme
 Bilbizêkî li Mêrdînê çêdibe
 Bînetetî
 Devrovî
 Dêwanî
 Bisthêşin
 Ezazî
 Gewrik li Mêrdînê çêdibe
 Gozane
 Hemsî
 Hesenî li Mêrdînê çêdibe
 Hewsorik
 Hewtop
 Hezîranî li Mêrdînê çêdibe
 Kerkûş li Mêrdînê çêdibe
 Koxer
 Işqir
 Lipgolik li Mêrdînê çêdibe
 Misepq li mêrdînê çêdibe
 Mezrone
 Nasirkî
 Payîzî
 Pozgolik
 Qerfok li Mêrdînê çêdibe
 Qizler
 Sincêrî
 Sivnik
 Tayîfî
 Tehnewî
 Tilhesenî
 Tirêçemîley reş (S)
 Tirêbolmazû (S)
 Tirêçemîle (S)
 Tirêdomîle (S)
 Tirêgundke (S)
 Tirêkajaw (S)
 Tirêmambiray mî (S)
 Tirêpaşayî (S)
 Tirê payîzî (S)
 Tirêreşmirî (S)
 Tirîreş li Mêrdînê çêdibe
 Tirêsadanî (S)
 Tirêsadanîy reş (S)
 Tirêserqûle (S)
 Tirêsipîke (S)
 Tirêsûraw (S)
 Tirêteyef (S)
 Tirêxoşnaw (S)
 Tirêzilkê (S)
 Tirêzûres (S)
 Tiriyê reqan
 Topsipî
 Torane
 Tortork li Mêrdînê çêdibe
 Xanoq
 Xoxo (Li herema Botan tiriyên cureyên "Xoxo" rengê wi keske u teama wi mize (şirin u tirşe) u zu digihije.
 (S) = bi soranî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Lêkolîn li ser tirîya Kurdistanê  

Fêkî