Kûsî
Kûsî an kosî an jî kîso, cureyekî xijende ye ku dikeve koma xijendeyên qalikdar (Testudines).

Şayîs 

Kûsî canewerekî pir hêdî ye. Ku meriv dibîne serê xwe kaşî qalikê xwe dike. Ku meriv dike destê xwe hema aveke gewr berdide.

Etîmolojî 
Etîmolojiya peyvên kûsî, kosî û kîso li gorî zimannasê amerîkî Michael L. Chyet ev e: (bi sanskrît: kasayápa- ; avestayî: kasyapa- ; farisiya navîn: kaşawag ; bi farisî: kaşav; bi soranî: kîsell, zazakî: kesa).

Li hin deran bi navê kosî, kîso, req û şkevlatok tê naskirin. Cureyê kûsiyan ku di avê de dijî dibêjinê kûsiyê avî an req an jî reqesêl. Di behrên mezin ên cîhanê de jî çend cureyên kûsiyên deryayê hene wek kûsiyê deryayê yê kesk.

Famîleyên kûsiyan 
 Kûsiyê Aldabrayê (Geochelone gigantea)
 Kûsiyên Gîneya Nû (Carettochelyidae) 
 Chelidae 
 Kûsiyên deryayê (Cheloniidae) 
 Chelydridae
 Kûsiyên çeman ên Amerîkayê Navîn (Dermatemydidae)
 Dermochelyidae
 Kûsiyê avî (Emydidae) 
 Reqên avî (Geoemydidae, berê: Bataguridae)
 Kinosternidae
 Pelomedusidae
 Platysternidae
 Reqên bejî (Testudinidae) 
 Trionychidae

Pêşangeh

Kûsî û folklora kurdî 
Di ola zarokan de ev canewerekî xerab e. Dibêjin ku rêq gotiyê "ku qalikê min tunebûna min yê çel keçik avis bikira". Qalikê çêlikên kûsiyan yê vala li malan ji bo xemlê dardixin.

Wekî din, ji çîrokên kurdî ev çîroka li ser dûpişk û req heye:
"Dûpişk u kîsell", li pirtûka Es'ed Zengene, Cegirgoşekan, 3, r. 10-15.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Heywan
Xijende
Guhandar
Faunaya Kurdistanê