Ана теле: Сез “Рульдә”ме? әллә  “Руль артында”мы?

	Сөйләмегездәге  “тапталган” калып-штамп, калькаларны тоемлыйсызмы? Алардан котылу юлларын эзлисезме? 	 Көндәлек сөйләмдә һәр төшенчә-сүзне алдан уйлап, әзерләп тормыйсың бит инде, үзеңнән-үзең моңарчы кулланылып, күнегелгән берәмлекләргә таянасың. Шуңа күрә арада нәкъ менә бүген белдерергә теләгән фикер агышына тәңгәл килеп бетмәгән, әмма кичә әйтеп күнегелгән  берәмлекләр дә “кысылып” китүе ихтимал. Әнә радио “яшьләр күзлегеннән чыгып” ди. Сүзләре татарча да, мәгънәсе әлләнәрсә  бит. Калып-штамп, калька  дигән кәсәфәт шушы инде ул. Психолингвистика фәне таный: иҗтимагый фикерләү, аралашу барышында телнең барча берәмлекләре дә (аваз, иҗек, кушымча, мөнәсәбәтлек, сүз, тезмә, гыйбарәләр)   калыплана, штампка әйләнә. Еш кулланыла торган төшенчәләр, сөйләм иясе  аның мәгънә эчтәлеген уйламыйча куллана башлагач, әнә шундый тискәре күренешкә әверелә. Бездә дә алар шактый: явым-төшемнәр, бүгенге көн, рольгә керә, күзлегеннән чыгып, көнне төнгә ялгап, дњшђмбе кљнне, август аенда, утыз гектар мђйданда, 100 километр озынлыкта, быелгысы елда һ.б.    Әйдәгез, мин “штамп-іалып, калька” дип  теркәп куйган берәмлекләрне бергәләп күзәтик әле. Сездә дә аларга тискәре карашмы?  “Сиреньнәр чәчәге”, диелә бер җырда; Шомыртлар, алмагачлар, розалар чәчәге дип буламы; Әйтәсебез килә, ди бер түрә; Үзе инде әйтеп тора; Сөенәсем килә, ди бер журналист. Үзенең йөзе инде балкый, ягъни сөенә; Радиолар сөйләменнән: Балалар күзлегеннән Казан урамнары; ... вакыт аралыгында; Тормыш эзле булсын (“Без тарихта эзлебез” калыбының тискәре тәэсире); Әңгәмә бирде; Милли лидер (“Азатлык” илкүләм лидер ди); Эшлекле дүшәмбе һ.б. 
	---	
Матбугат.ру

	№ --- | 20.09.2018	


