Сүзсез җөмлә була аламы?

	Сүзсез җөмлә була аламы? Әйтмә сөйләмдә җөмлә үзгәме? “Нинди мәгънәсез сораулар”, диюче дә булмый калмас. Ә бит узган язмада болай дигән идек: “җөмләнең асылы нәкъ менә әйтмә сөйләмдә тулы колачына ачыла. 	 Анда сөйләм яңалыгын белдерә торган төп интонацион чара – ул мантыйкый (логик) басым. Аңа тавышның көче, микъдаре һәм тон үзгәреше керә.  Кызыгы һәм әһәмиятлесе шунда ки, татар сөйләмендә күзәтелә торган барлык басым күренешләре (иҗек, сүз басымы, синтагма, фраза басымнары) гамәли чара буларак нәкъ менә җөмләдә, нәкъ менә мантыйкый басым сыйфатында тормышка ашырыла да. Басым җөмләдә генә тонга әверелә, ә тон нәкъ менә фикри мәгълүмәт бирү, ягъни предикативлыкны дөрес билгеләү һәм адресатка җиткерү чарасы да ул. Җөмләдә нәкъ менә мантыйкый басым төшкән сүз яисә синтагма җөмләнең коммуникатив үзәге, икенче төрле әйткәндә, сөйләм яңалыгын белдерә дә”, дигән идек. Килешмәүче, бәхәскә алучы булмады. Килешми нишлисең, язма җөмләнең күпчелеге тел (грамматика) кануннары, лингво берәмлекләр, ягъни башлыча  сүз белән эш итүгә кайтып калса да әйтмә  җөмлә, аны куллану, бәхәссез ки, пара-экстралингвистик чаралардан (тавыш, интонация, басым төшенчәләреннән) да  аерылгысыз. Интонация – әйткәндә тавышның төрле хәрәкәте (күтәрелүе, төшүе, аерым урында көчлерәк яки көчсезрәк, сузыбрак яки кыска итеп, тиз генә әйтелүе, паузалар ясау һ.б.) җөмләдә кирәкле мәгънә бирү өчен хезмәт итә. Ярый әле югары уку йортлары өчен дәреслекләрдә бу хакта бераз телгә алына. Менә бер дәреслектә болай диелә: “ Әйткәндә төрле кешенең интонациясе төрлечә була, ә әдәби телдә сөйләүчеләр өчен интонациянең уртак бер нормасы да билгеләнә. Синтаксис фәне әнә шул норма итеп кабул ителгән интонацияне өйрәнә”. 
	Илдар НИЗАМОВ	
Матбугат.ру

	№ --- | 19.09.2019	


