Язның бер көне ел туйдырырмы?

	Узган еллардан аермалы буларак, быел язгы ташу да, гөрләвекләр дә үзен артык сиздермәде. Төннә­ре шактый салкын булса да, көндезләрен тотрык­лы җылы һава тәэси­рен­дә әкренләп эрегән кар сулары җиргә сеңә барды. Авыл хуҗалыгы белгечлә­ре бу кадәресен дә уңайга юрый: җирнең өске өле­шендә дым катламы башка еллардагыдан күбрәк булыр дигән өмет бар. Көзге культураларның тамыр системасы ныгып китсен өчен нәкъ менә шундый һава торышы кулайрак, диләр.	 Исәпләсәң, исләр китә

2 миллион 800 мең гектар мәйданда язгы кыр эш­ләрен башкарып чыгасы бар. Шуларның 1 миллион 580 мең гектарын – бөртекле һәм кузаклылар, 563 мең гектарын – көзге, 981 мең гектарын – күпьеллык үлән, 286 мең гектарын – техник культуралар, 184 мең гектарын кукуруз тәшкил итә. Җирнең 500 мең гектарын тирәннән сө­реп, калганын өстән эш­кәр­теп чыгасы бар. Бу кадәр эшне вакытында һәм сыйфатлы итеп башкарып чыгу мөм­кинме? Моның өчен тагын ниләр эшләргә?

Татарстан Авыл хуҗа­лыгы һәм азык-төлек министрлыгы белгечләре әйтүен­чә, республика кырларында язгы эшләрне башкарып чыгу өчен 11,2 миллиард сум акча кирәк. Ә барлык чыгымнарны исәпкә алганда, бу сум­ма тагын да арта – 27 миллиард сум акча булу шарт. Мондый астрономик сумманы хәтта Татарстан кебек киң колачлы республикага да тиз генә табуы, билгеле, җиңел түгел. Ярый әле күп хуҗалыклар язгы кыр эшләренә шактый вакыт алдан әзерләнә башлый. Га­мәлдә бу эш урып-җыю тә­мамлану белән үк башланып китә.

Чыгымнар турында сүз башлаганбыз икән, инде бер гектар чәчүгә күпме акча кирәген дә ачыклап узыйк. Үзем белгән кадәресен генә санаганда да, 1 гектар чәчүгә тотылган чыгымнар уртача 3900 сум тәшкил итә. Шул исәптән орлыкка – 350 сум, орлык препаратларына – 200 сум, запас частьларга 350 сум кирәк. Моңа тагын гектарына 60 кг тәэсир итү көченә ия булган минераль ашламалар, 800 сумлык ягу­лык-майлау материалларын һәм башка чыгымнарны да кушасы. Әле бит хезмәт өчен түлисе дә бар.

Тулаем алганда, респуб­лика хуҗалыкларында язгы кыр эшләренә әзерлек начар түгел. Акчасы да, мөмкинлек­ләре дә табыла тора. Иген­челәр республика җитәкче­легенә рәхмәтле. “Татнефть” һәм “ТАИФ” җәмгыятьләре, узган еллардагы кебек, быел да авыл хуҗалыгына кулдан килгән кадәр ярдәм итә.

Дымны ничек саклыйсы?

Ярый, бу эшләрне вакытында башкарып чыктык та ди. Гектарыннан, ким дигән­дә, 25-30 центнер уңыш алырлык чыгымнар сарыф ителеп тә, табигать шартлары без көткәнчә булмаса? Ни генә дисәк тә, бу кадәресе Ходай хозурында шул инде.

Игенченең бурычы исә – югары уңыш алыр өчен үзен­нән торганның барысын да эшләү. Татарстан шартларында сөрү җирендә көзен, кышын, язын һәм җәен җы­елган дымны мөмкин кадәр озак саклау бик мөһим. Татарстан авыл хуҗалыгы фән­ни-тикшеренү институты га­лимнәре әйтүенчә, соңгы дүрт-биш елда корылык никадәрле генә аяк чалырга маташса да, барлык технологик таләпләрне үтәп барган хуҗалыкларда уңыш елына күрә яхшы булды. Моның өчен бары тик туфракның өске катламында дым уртача 99 миллиметрдан да киме­мәскә генә тиеш. Татарстанда ул 2010 елда – 99 миллиметр, 2011 елда – 137, 2012 елда – 87, ә узган ел нибары 62 миллиметр булган. Барлык тиешле агротехник чараларны вакытында башкарып чыгу, шул исәптән “коры сугару”, ягъни бөртекләр шы­тып чыкканчы һәм шытып чыккач та кырларны тыр­малау кирәк, ди бел­гечләр.

Тычканнар азына

Көзге культураларга кил­гәндә, аның мәйданы быел узган елгы белән чагыштырганда күбрәк. Көзге бодай – 272 мең, арыш исә 300 мең гектарда чәчелгән. Моңа әле 15400 гектар мәйданда чә­челгән тритикалене дә өс­тисе була.

Игеннәрнең торышы яхшы булса да, кырда тыч­каннарның үрчеп китүе борчый. “Россельхозцентр”ның Татарстан филиалы белгеч­ләре әйтүенчә, тычканнар көзге культуралар белән беррәттән күпьеллык үлән­нәр үскән ышыграк урыннарны, бигрәк тә урман һәм юл буйларын үз итә. Тычкан ояларының саны көзге куль­тураларның бер гектарында 30дан, күпьеллык үлән мәй­данында 70тән арткан очрак­ларда зарарланган мәйдан­нарны махсус препаратлар белән эшкәртү киңәш ителә. Тычканның үсемлекләр өчен генә түгел, кеше организмы өчен дә куркыныч тудыру мөмкинлеген онытырга ярамый.

Чүпрәлеләр иң алда

Апрель аеның тотрыксыз һава шартлары язгы кыр эшләре барышын шактый тоткарлады дияргә була. Кар инде эреп юкка чыкты дип, көзге культураларны тук­ландырырга чыккан игенче­ләрне шиккә салып, респуб­ликаның барлык тө­бәклә­ре­нә диярлек янәдән кыш килде. Өстән кар явып торганда уҗымнарны тук­ландыруның файдасы шул­кадәр генә булырга да мөмкин иде шул. Дөрес, язын яуган карның гомере кыска була. Игенче­ләребез берничә көннән янә кырда иде. Кем әйтмешли, көнне төнгә ялгап эшләү нә­тиҗә­сендә, республика ху­җа­лыкларындагы көзге культу­раларның – 46,6, күпь­еллык­ларның 20 проценттан артыгы тукландырылды да инде.

Язгы кыр эшләрендә өл­герлек күрсәтүче районнар арасында соңгы елларда беренче тапкыр диярлек Чүп­рәле районы хуҗалыклары булуы да сөендерә. Чүпрә­леләр – 7 мең гектарга якын мәйданда көзге культураларны ашларга өлгергән. Уҗымнарны тукландыру шулай ук Буа, Апас, Зәй, Сарман һәм башка кайбер район хуҗалыкларында да оешкан төстә бара.  
	Камил СӘГЪДӘТШИН	
Ватаным Татарстан

	№ 54 | 15.04.2014	


