Туфанның тормыш иптәшләре

	Ул көнне “Казан” милли мәдәният үзәгенә Россиянең татар авыллары эшмәкәрләре җыелган иде. Андый урыннарга без беренчеләрдән барып басабыз, чөнки кирәкле эш башкарганыбызны беләбез. Милли җыеннарда күрсәләр, Рөстәм Нургали улы да, Туфан абый да, башка мәртәбәле шәхесләребез дә күрмәмешкә салышып китми. Китап рухы берләштерә безне.	  Тәнәфестә яныбызга Фәүзия Бәйрәмова килде: 
– Минем китап бармы әле? – ди.
– Юк, – дим. – Сатылып бетте. 
– Теләсә кайдан, теләсә ничек табыгыз, – ди ул. – Бер кешегә бүләк итәсем бар.
– Синең сүз – закон, – дигән булдык. Ул арада Фәүзияне Пенза егетләре уратып алды. Шау-гөр киләләр, сөйләшәләр. Мин дә, сәүдәгәр, имеш, берсен: 
– Фәүзиягә бүләк ал, – дип әгъвалый башладым. Каршына затлы-затлы яулыкларны җәеп салдым. Фәүзия әрсезлегемнән уңайсызлана-аптырый: 
– Нишлисең син, яулыкларым бик күп, кирәкми, – ди.

Шул чакта яулык сатучылардан үземә адарынып бүген генә алган фирүзә төсле, өрсәң очып китәргә торган искиткеч матур яулыкны болар алдында уйнатып алдым. Барысы да аһ итте. Шунда ук берничә ир-ат “мин алам” да “мин алам” диешә башлады. Фәүзиянең дә күзләре балкып китте, чөнки беләм: бу – аның иң яраткан төсе. Мишәр егетләре өлгеррәк бит, башкалар соклана торды, Ис­кәндәр исемлесе акчасын алдыма ташлады да яулыкны яшен тиз­легендә эләктереп тә алды. Алай гына да түгел, Фәүзиянең горур иңнәренә китереп тә салды. Балалар кебек шаулашабыз. Кайда көлеш, шунда Туфан! Кызык күрми калам, дигәндәй, аның безгә табан ашыгуын күреп алдым.

Фәүзиягә: 
– Әнә тагын бер егет килә, әйдә аннан да бүләк алдырабыз, – дим, “сәүдә уены” белән мавыгып китеп. Фәүзия, йөзен кинәт җитдиләтеп, иреннәрен бөрә төшеп, минем якка бер генә караш ташлады. “Шаярулар бетте”, – янәсе. Фәүзия еш кына шулай йөз хәрәкәтләре белән “сөй­ләшергә” ярата. Әнә, күз чите белән генә ымлап: “Китабымны бир әле”, – ди миңа. Кызык бит: Туфан абый Фәүзиянең “Ачылмаган татар тарихы” дигән шушы китабын иртән үк күреп: “Миңа калдырыгыз, киткәндә алам”, – дигән иде безгә. Ә монда менә автор үзе бүләк итәргә җыена.

“Язып бир”, – диде Туфан абый Фәүзиягә. Бер читкә киттеләр дә, Фәүзия Туфан абыйга тиз генә автограф язып бирде. Аннары Туфан абый яңадан безнең янга әйләнеп килде. Сөенече йөзенә чыккан, әй­тер­сең лә аңа ат бүләк иткәннәр иде.

Саубуллашыр-саубуллашмас китеп барды да яныма кабат әйләнеп килде Туфан: 
– Бүген премьерага кил, көтәм...
...Сәгать бишенче яртыда: “Син театрга бармыйсыңмыни?” – дип, көндезге сөйләшүне исемә тө­шерделәр. Нәкъ ярты сәгать­тән К.Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия теат­рында Туфан абый пьесасы буенча куелган “Төш” спектакле башлана бит! Кайда кызуладым, кайда йөгердем, кайда очтым... ...Тамашачылар кереп беткән, театр яны буш. Туфан абый берүзе арлы-бирле йөренә. Җәяүләп кенә, йөгерә-кабалана килүемне күргәч, ул театр янын, бөтен урамны яңгыратып, рәхәтләнеп, тәмле итеп көлде. Чорыбызга аваздаш куркыныч бер тамаша иде бу. Артистлар гаҗәеп оста уйныйлар. Үзләре белән вакыйгалар эченә бөтереп алып кереп киттеләр. Бер урында Туфан абыйдан: “Әллә бу Дамира Кузаевамы?” – дип сорап куйдым. Туфан абый белән беренче тапкыр гына премьера каравым түгел. Беләм бит югыйсә... Туфан абый белән премьера вакытында сөйләшү җинаятькә тиң. Әмма бу юлы ул ачуланмады, бары тик: “Мин дә нәкъ шулай уйлап утырам”, – дип кыска гына җавап бирде. “Төш”тә төп рольне башкаручы Гөлназ Нәүмәтова үзенең осталарча уйнавы белән “Ай булмаса, йолдыз бар”дагы Мәдинә-Дамира Кузаеваны хәтерләтте. Гаҗәп талантлы иде Дамира... Гомере генә кыс­ка булды... Туфан абыйның ул чак­ларда “Саклый алмадык” дип борчылып, яратып, сагынып сөйләгәне әле дә исемдә. Тәнәфестә Туфан абый әсәрне сәхнәләштергән режиссер Рәшит Заһидуллинны мактады. Чыннан да, спектакль югары дәрәҗәдә затлы, зәвыклы итеп куелган. Әйтәсем килгәне шул: Туфан абый барысын­нан да канәгать иде. Без тәнәфескә чыкмаска, сөйләшеп утырырга булдык. Шул вакыт янәшәбездә генә бер ханым, төп рольне башкаручы Гөлназ Нәү­мәтованың (әллә авылдашы, әллә туганы идеме), Туфан абый да ишетерлек итеп: – Сез Туфан абыйның тормыш иптәшеме? – дип сорап куйды. Мин, уңайсызланудан, җир ярылса, җир тишегенә кереп китәрдәй булдым. Кыенсынып кына, көч-хәл белән: 
– Юк-у-у-к, – дип әйтә алдым.
– Ничек юк? – диде Туфан абый, – ничек юк инде, Фәния?! Аннары ханымга таба борыла төшеп: 
– Бу – Фәния Хуҗахмәт, минем гомерлек тормыш иптәшем, – диде. – Хатыным Нәҗибә Ихсанова бүген спектакльдә уйный. Тормыш иптәше дигәннән, Туфан абый ирләрне дә, хатыннарны да “тормыш иптәше” дигәнне яратмый иде. Туфан, чыннан да, бик күп хатын-кызның тормыш иптәше булды. Асия ханым Юнысова белән без дә ул чакта шул күпләрнең берсе идек... Белүемчә, башкарган эшендә теләктәш, аркадаш кирәк булгач, Туфан абый Асияне “Сәхнә” журналына чакырып алды. Хәер, Асия ханым да Туфанга рухи яктан шулай ук бурычлы булып калмады кебек. Ул аның әсәрләрен тупларга ярдәм итте, һәрберсен кат-кат укыды, спектакьләрен калдырмый карап барды, робагыйларын ятлады, уртак хезмәттә теләктәше, яр­дәмчесе булды... Туфан абый үзе журналда хезмәт хакы өчен эшләмәде – ул үз өлешен коллективка бүлеп бирә иде.
Тәнәфестә иң матур, иң затлы чәчәкләрне сатып алдым. Залга кергәч, Туфан абый кесәсеннән дару алып капты. – Яртысын миңа бир әле, – дим аңа.
– Миңа яртысы гына җитми шул инде, – ди ул. – Сезгә иртәрәк әле... 
Спектакль барганда, чәчәклә­ремне Туфан абыйга бирдем. Ә ул рәхмәт әйтеп ягымлы елмайды да, букетны миңа кире биреп, сәхнә ягына ымлады. Спектакль тәмам­ланып, пәрдә төшкәч, чәчәкләрне, Туфан абый кушканча, режиссер Рәшит Заһидул­линга менгереп бирдем. Туфан абый да сәхнәгә менде... Мин, сәхнә аша үтеп төшеп барганда, Туфан абый белән саубуллаштым. Безнең соңгы мәртәбә күрешүебез, хушлашуыбыз шушы булган икән. Бу көн 2012 елның 24 марты иде. ...Кешенең бу дөньядан ки­тәренә 40 көн кала гүр ишек­ләре ачыла, фәрештәләр озатып йөри диләр. Туфан абый 2 майда вафат булды. Ә без “Төш” спектак­лен караган көнне гомеренең санаулы 38 көне генә калган булган инде... Менә шушы бер айдан атна-ун көн генә артыграк вакыт эчендә Туфан абый дөнья белән хушлашып, әйтәсе килгәннәрен әйтергә, язарга, сөйләргә өл­герде, дип уйлыйм. Хәер, хушлашуны ул байтак еллар иртәрәк башлады шикелле. 2012 елда “Казан утлары” жур­налының 1-3 нче саннарында Туфан абыйның “Үзгәрү” дигән шактый күләмле публицистик язмасы басылып чыккан иде. Язучы башисемнең астына “Үзем турында үзем” дип тә куйган. Мондый эчтәлектәге язмаларны кеше исән чакта – бер төрле, вафатыннан соң бөтенләй башкача кабул итәсең шул. Бу язма да гомер кояшы баер алдыннан язылып, кылган эш­ләрне, узганнарны барлау, хушлашу, урыны-урыны белән тәүбәгә килү гамәле кебегрәк кабул ителә. “Кайчакта мин “Ни хәлләрдә яшисең?” дигән сорауга: “Үләргә әзерләнәм”, – дип җавап бирәм”, – ди Туфан абый әлеге язмасында. – Ә кеше үлемгә әзерләнергә тиеш... Мин дә Ходай каршына ни күтәреп барачагым турында еш уйланам. Буш чумадан белән Бөек зат каршына бару оят...” “Үзгәрү” – чын мәгънәсендә “чумадан”га салырлык хезмәт­тер. Бу инде – ислам динендәге чын мөселманның уйлары, гамәлләре саналырга хак­лы әсәр... Туфан абый, 75 яшьлеген бәйрәм иткәндә, сәхнәдән “чумадан” тутыруы турында сөйләп, безне элегрәк тә сискәндергән иде инде. Шунда ул тамашачылардан җыелган алкышларны да шул “чумадан”га салачагын әйтте. Ә нигә аларны мәңгелеккә алып бармаска?! Ә бит Туфан абыйның тынмас алкышларга күмелгән шундый пьесалары бар ки, алардагы дәгъват кайбер хәзрәтләрнең гаҗәп үтемле вәгазьләрен дә уздырып җибәрә! “Сөяркә” драмасы нәкъ шундыйлардан. “Анда сүз аны-моны уйламыйча яшәп, гө­наһка чумган хатынның иманга килүе турында”, – дип искәртә автор бу турыда 2002 елда Фәүзия Бәйрәмовага язган ачык хатында. Һәм бу хат 2005 елда “Утырып уйлар уйладым” дигән китапка беренче әсәр итеп кертелә. Туфан әлеге хатта пьесаның ул куйган беренче исеменең “Гөнаһлы гөнаһ­сызлар” булуын әйтә. “Сөяркә” турында ул “Үзгәрү”дә дә искә ала. “Башкорт театрлары аны “Ярату гөнаһмы?” дигән исем белән куйды. Ул исемне алар үзләре уйлап таптылар, күрәсең, пьесаның эчтәлеге шул турыда икәнлеген белгәннәрдер...” Ун еллар элек, Туфан сүзләре белән әйтсәк, “каләмдәш Фәүзия Бәйрәмовага ачык хат”та әдәбият, сәнгать, театр турында язучыбыз бүгенге каләм әһелләренә дә ачыктан-ачык һәм искерми торган васыятен язып калдырган кебек. “Сез мине укып белмисез, димәк. Белгән булсагыз, нигә театр Туфан абый Миң­нуллин язганны икенче төрле итеп күрсәтә,  дияр идегез”, – ди ул, ачынып. Әлеге сүзләр сәхнәгә спектакльне куйган һәм куелган спектакль турында язган һәр кешегә кагыла бит. “Мулла” әсәре белән дә нәкъ шулай булды. Нинди хәлгә генә төшермәделәр дә, нәрсә генә өстәмәделәр...

Пычраттылар. Ярый әле, Туфан абый үзе бу “үзгәртү”ләрне күрми китте. “Мулла”да авыл шпанасының авылдаш кызны мәчеткә алып кереп көчләгәннәрен күрсә, мө­гаен, йөрәге ярылыр иде Ту­фанның. Режиссерга андый ук үчле булырга да, үзең теләп бер баш тарткач, спектакльне куярга кабат алынырга да кирәк булмагандыр. Сүз мулланың үлү-үлмәве турында бармый, бүген дә бик тә актуаль пьесага Азан белән “Фатиха” сүрәсен дә аермаган кешенең тотынуы һич акылга сыймый. Туфан абыйда Азан (!) бит, авыл өстендә Азан яңгырый. Иманга, дингә чакыра. Режиссер тарафыннан үз әсә­ренә өстәмә итеп кертелгән “табыш”ка Туфанның мөнәсәбәте нинди булыр иде – күзаллау кыен түгел. Әнә бит Фәүзиягә дә ничек усал, хәер, дөресен әйтә. Нәкъ менә шушы язмадан соң бугай, Фәүзия белән Туфан абый арасында упкын барлыкка килде. Хәер, упкын дию бик үк дөрес тә булмас... Туфан абый үзе бу турыда: “Озак еллар ул миңа кырынрак карап йөри”, – дип яза. Мин беләм, Туфан абый бездән Фәүзия Бәйрәмованың һәр китабын таптырып, укып бара иде. Без алдарак искә алган 24 март көнне Фәүзия аңа “Ачылмаган татар тарихы” китабын бүләк иткәч: “Язып бир”, – диде бит. Бәй­рәмованың Туфан абыйга әйтәсе сүз-теләкләре күптән әзер булгандыр. Ул чакта Фәүзия 5-6 җөмләдән торган тирән эчтәлек­ле текстны матур почеркы белән тиз генә сырлап куйды. Туфан абый 500 битле бу китапны вафатына санаулы көннәр калган бер чорда 9 көндә укып чыккан. Укып кына калмаган, 3 апрель көн­не “Фәүзия Бәй­рәмова” дигән шактый күләм­ле мәкалә дә язган. Ул “Казан утлары” журналының 2012 елгы 7 нче санында басылып чыкты. Табып укырга киңәш итәм. Ниһаять, “сер”не ачарга вакыт җитте. Менә нәрсә язган булган Фәүзия Туфан абыйга соңгы бүләк-китабында.
“Хөрмәтле Туфан абыйга! Милләтебез бөек һәм фаҗигале юл үтте, ул бәхеткә дә, бәхетсезлеккә дә лаек. Сез бөтен гомерегезне татар халкын бәхетле итүгә багышладыгыз. Милләтебезнең азат булган көннәрен күрергә насыйп итсен иде. Без башлаган эшне балаларыбыз дәвам итсен иде”. 
Бу сүзләрнең ихласлыгына ышандым, ди Туфан абый. Әлеге тирән мәгънәле сүзләр гоме­ренең соңгы көннәрендә Туфан абыйның изге җанын бер генә сыйпап узмагандыр... Каләмдәшенә багышлаган мә­ка­ләсендә: “Язганнарына бәям югары. Талантлы кызыбыз, чын кө­рәшче шәхес, кыйбласы төгәл бил­геләнгән”, – ди Туфан абый Фәүзия Бәйрәмова турында. Минемчә, язучыга чын, зур бәя бу. Үзеннән-үзе сорау туа. “Туфан абый! Ник югары мөнбәрләрдән Фәүзияне бик тә депутат итәсебез килгән чорларда үз сүзеңне кычкырыбрак әйтмәдең?” – диясе килә. 
Милләтем, халкым, динем ди­гән хатын-кызларыбызны Туфан абый күз уңыннан ерак җи­бәр­мәде, дип беләм. Минем үземә бик күптән Туфан абыйның бик якын кешеләре белән аралашып, шат­лык-борчуларын уртаклашып, нә­сел-нәсәпләрен белешеп яшәү насыйп булды. Туфан абый­ның әтисе Габдулла, әнисе Халисә исемле иде. Аларның беренче балалары Кәбир абый 1932 елгы, Туфан абый – 1935, Өммия апа – 1937, Риваль – 1946, Альберт – 1949, Ринат – 1951 елгы иде. Халисә апа – Туфан абыйның әни­се – ун малай арасында (ялгышуым да мөмкин, әллә унберме икән?) үскән бер­дәнбер кыз. Ә инде Халисә апаның ун ир ту­ганының берсенең – Гатаулла исемлесе­нең кызлары Асия апа белән Әминә апа – чын татар кызлары.

Яшьли әнисез калалар. Казанга килеп һөнәр үзләште­рәләр. Катлаулы, зур станокларда берсе дары ясый, икенчесе самолет тө­зи торган заводта эшли. Аларның мактаулы хезмәт алдынгылары булулары хакында озын-озак язар­га җыенмыйм. Менә шушы апа­ларымның, гап-гади татар ха­тыннарының әдәбиятка, сән­гать­кә, телебезгә, динебезгә мө­киб­бән булуларын әйтәсем килә. Асия апа, яшьли ире үлеп, кызын ялгыз үстерде. Әлфия гаҗәеп дә­рәҗәдә акыллы, тәртипле, уңган булды. Ә инде кияүгә чыгып, ике баласы булгач, аларга да милли тәрбияне Асия апа бирде. Казан шәһәре уртасында рус мәк­тәп­ләрендә дә бүген чын татарлар үстереп булганын үз мисалында күрсәтте. Кызык кеше иде Асия апа. Матур сөйли, аш-суны оста әзерли иде. Шәех абыйның (ирем Миншәех Зә­бировның) да, шаяртып: “И-и-и, әз генә укыса, Туфанны уздырасы булган!” – дигәне истә. Бер көнне Асия апа чакыра... Шәех абый белән киттек. Өйдә бәлеш исе таралган. Табын корылган, бәйрәм рухы, телевизор кабызылган, 15-20 минуттан “Әл­дермештән Әлмәндәр” башланасы. Югыйсә спектакльне ул да, без дә кат-кат караган бит инде. Асия апа: “Сезнең белән карыйсым килде”, – ди. Экранда Өммия – Әлмәндәрнең килене – Нәҗибә апа Ихсанова (килен­нәре) кү­ренгәч, Асия апа карап-карап торды да: “И, чукынчык Өммия, бигрәк ямьсез инде. Карагыз әле, нәкъ минем төсле”, – диде. Асия апа җир куенына 80 яшен тутырып керде, туган авылына алып кайтып җирләделәр. Сеңлесе Әминә апа белән Галәү абыйның да балалары Фәрит, Илдар, Лилия үз балалары белән татарча сөйләшә торган татарлар булдылар. Алар өчен ана теле туган тел булып калды. Әминә апаның сокландырганы – ул әле менә сиксәнгә таба барганда да татар газета-журналларына язылмыйча калмый. Әле алай гына да түгел, телефоннан шалтыратып, фикер алыша. 
Ник бик җентекләп язаммы? Чөнки Туфан абый гомеренең бер чорын рәхәтләнеп туган авылында, нәкъ менә шушы кешеләр белән яшәде.

Туганнары Альберт, Фәрит, Мөнир абыйга, тагын әле мин белеп бетер­мә­гәннәре күпме, туган авылын саклап калырга ярдәм итте. Өйләр салдыртты. Ул чорда Асия апалар, Әминә апалар җәй буена авылда яшәде. 
Әгәр авылдагы Венера апа турында бер сүз дә әйтмәсәм, дөрес булмас. Ул Туфанның икетуганы Хәсиб абыйның хатыны иде. Ире иртә үлде, Венера апа да елагандыр. Нәкъ менә шул чакта Туфан абый Венера апага да “тормыш иптәше” булды. Ул аңа сыер алып бирде, азыгын да юнәтте. “Мин кайтканда сөт, катык кертерсең”, – диде. Ялгыз шәһәр хатынына эт иптәш булса, авылныкына сыер зур иптәш инде. Шуның белән ул көне үткәнен дә сизми кала. Туфан абыйга сөт, катык кына кертеп калмый Венера апа, Туфан абый Казанга китәсе көннәрдә таңнан торып каймак аерта, күчтәнәч әзерли. Туфан абый ап-ак йомшак йон оекбаш кияргә ярата иде, аны да Венера апа бәйләгәндер кебек тоела. Һәр­хәлдә, андый эшләрдән хатыны Нәҗибә апа азат булгандыр, дип беләм. Туфан абый өчен ул беренче чиратта артистка иде. Ул аның уйнаганын ярата һәм шу­ның өчен бөтен шартларны тудыра иде... ...Ирем кинәт вафат булгач, сына, сыната яздым. Дөнья беткән төсле тоелды. Алай гына бетми икән әле ул, үзеңә дигән гомерне үзең яшисе. Туфан абый да күз яшьләремне күрде. “Тукта, – диде. – Үлгәннәр алдында бурычлы булып калганнар гына елый, син Шәех алдында бурычлы түгел”. Ә Туфан абый үлгәч, мин еламадым. Үлемнең бер халәттән икенче халәткә күчү генә икәнен, ка­бер­нең вакытлыча гына булуына, аның да үтеп китәчәгенә инде мин чын кү­ңелдән ышана идем ул чакта. Хәбәр килгәч, кичләтеп кенә өйләренә киттем. Оныклары Да­ниярның: “Бабаем, син бит миңа бабай гына түгел, чын дус идең”, – диюе, Диләрәнең: “Бабаем, бу колакларың бигрәк йомшак иде, нишләдең соң?” – дип такмак­лавы җанымны көйдерсә дә, Туфан абыйның елмаюлы йөзен күргәч, сөендем. Йә, Раббым, бу кешеңә мәрхәмәтле булгансың, үз кар­шыңа алып барасы “чумадан”ы шыплап тулган булгандыр. Фәреш­тәләрең җанын бик җайлап алганнардыр, барасы җирен күрсәт­кәннәрдер... Чөнки Туфан абый­ның үзе белеп тә, белми дә калган яхшылыклары бик күп. Ул яхшылыкны эшли дә, оныта да белә иде. Кылган изгелегеңне сөйләп йөргәч, изгелек буламыни ул?! 
	Шәехҗан Фәния ХУҖАХМӘТ 	
Ватаным Татарстан

	№ 125 | 21.08.2015	


