MAREK PIECHOWIAK WOKÓŁ KONSTYTUCYJNEJ OCHRONY śYCIA. PRÓBA OCENY PROPOZYCJI NOWELIZACJI KONSTYTUCJI RP I. UWAGI WPROWADZAJĄCE Zasadniczym celem niniejszego opracowania jest próba całościowej oceny pro-pozycji nowelizacji Konstytucji RP z lat 2006–20071, zmierzających przede wszystkim do wzmocnienia konstytucyjnej ochrony Ŝycia człowieka przed narodzeniem. Prace parlamentarne nad analizowaną nowelizacją otwiera poselski projekt ustawy o zmianie Konstytucji zawarty w druku sejmowym nr 993 z dnia 5 września 2006 r. (projekt wpłynął do Sejmu 7 września); zamyka seria głosowań na 39. posiedzeniu Sejmu V kadencji, dnia 13 kwietnia 2007 r., które przesądziły o niewprowadzeniu Ŝadnych zmian. W trakcie procesu legislacyjnego proponowano formuły zmieniające nie tylko art. 38 dotyczący ochrony Ŝycia, ale takŜe art. 30 odnoszący się do godności człowieka jako źródła praw2. Analiza tych propozycji będzie prowadzona przede wszystkim z punktu widzenia ich przydatności do realizacji celów zamierzonych przez projektodawców poszczególnych formuł. W związku z pracami nad nowelizacją przygotowano wiele opracowań, w tym opinii prawnych3. Nie sposób tu je przedstawić i ustosunkować się do nich wszystkich4. Uwagi poniŜsze nie pretendują do kompletnego przedstawienia i przeanalizowania wyraŜanych opinii i toczonych dyskusji, ale do syntetycznego ujęcia całości problematyki i do zwrócenia uwagi na zagadnienia, które - moim zdaniem - nie zostały w sposób wystarczający wyartykułowane lub podkreślone w refl eksji nad proponowanymi formułami. Opracowanie otwiera omówienie celów, którym słuŜyć miała nowelizacja, oraz syntetyczne przedstawienie obowiązujących przepisów i proponowanych zmian. Następnie zostały poddane analizie poszczególne propozycje, najpierw dotyczące art. 38, potem art. 30 i - na zakończenie - łącznej zmiany tych artykułów. Zasadniczy wywód zamyka refl eksja nad ewentualnymi skutkami prawnymi odrzucenia propozycji nowelizacji. Do opracowania dołączona jest tabela obejmująca zestawienie analizowanych formuł oraz wyniki głosowań. II. KONTEKST IDEOWY - CELE W pierwszym akapicie uzasadnienia projektu nowelizacji zawartego w druku sejmowym nr 993, otwierającym prace nad zmianą konstytucji, czytamy: „Celem poprawki jest zapewnienie ochrony prawnej człowiekowi od momentu poczęcia". 1 Prezentowany tekst powstał na bazie opracowania Konstytucyjna ochrona Ŝycia. O próbie nowelizacji Konstytucji RP, [w:] Dziecko. Studium interdyscyplinarne, red. E. Sowińska i in., Lublin 2008, s. 169–189. 2 Zob. dołączone zestawienie analizowanych propozycji zmian. 3 Zob. przede wszystkim Konstytucyjna formuła ochrony Ŝycia. Druk sejmowy 993, „Przed Pierwszym Czytaniem", red. M. Królikowski, M. Bajor-Stachańczyk i W. OdrowąŜ-Sypniewski, Warszawa 2007; „Przegląd Sejmowy" 2007, nr 3. 4 Zob. E. Zielińska, Debata nad zmianą konstytucji - analiza opinii ekspertów dla nadzwyczajnej komisji sejmowej, [w:] Prawa reprodukcyjne w Polsce. Skutki ustawy antyaborcyjnej. Raport, wrzesień 2007, red. W. Nowicka, Warszawa 2007, s. 97–107. 26 Przegląd Sejmowy 1(96)/2010 Studia i Materiały Jednak kontekst tego zdania jednoznacznie wskazuje, Ŝe tym celem jest zapewnienie ochrony Ŝycia. Mając na uwadze próby dołączenia tzw. przesłanki społecznej do ustawowych warunków dopuszczalności przerywania ciąŜy z grudnia 1993 r., zakończonej wetem prezydenta Lecha Wałęsy, oraz z sierpnia 1996 r.5, nieudanej ze względu na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 maja 1997 r.6, moŜna zasadnie przyjąć, Ŝe u podstaw proponowanych zmian leŜało dąŜenie przede wszystkim do tego, aby konstytucja ograniczała moŜliwość liberalizacji obecnie obowiązującej regulacji ustawowej dotyczącej przerywania ciąŜy, określonej ustawą z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąŜy7. Obok tego zasadniczego celu, część parlamentarzystów popierających wprowadzenie zmian chciała regulacji konstytucyjnych, które pozwoliłyby w przyszłości na zakwestionowanie konstytucyjności choćby niektórych z uznanych obecnie przesłanek legalnego przeprowadzania przerywania ciąŜy; cel ten, z przyczyn pragmatycznych, nie zawsze był jednak wyraźnie artykułowany8. Pojawiła się takŜe silna tendencja, aby nowe regulacje konstytucyjne „zamroziły" obecnie obowiązujące rozwiązania i nie pozwalały ani na liberalizację, ani na zaostrzenie warunków dopuszczalności przerywania ciąŜy9. Przez niektórych propozycja zmian w dziedzinie konstytucyjnej ochrony Ŝycia postrzegana była jako szansa na wzmocnienie konstytucyjnej ochrony Ŝycia ludzkiego we wczesnych stadiach rozwoju w kontekstach innych niŜ przerywanie ciąŜy, takich jak zapłodnienie pozaustrojowe, klonowanie itp., to jest w dziedzinach, w których prawo polskie w zasadzie milczy, a które coraz pilniej domagają się ustawowego uregulowania. Dopiero w trakcie prac parlamentarnych nad nowelizacją do5 Ustawa z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąŜy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 139, poz. 646) wprowadzała przesłankę (art. 1 pkt 5), zgodnie z którą przerwanie ciąŜy jest moŜliwe gdy „kobieta cięŜarna znajduje się w cięŜkich warunkach Ŝyciowych lub trudnej sytuacji osobistej". 6 Sygn. akt K 26/96. 7 Dz.U. z 1993 r. Nr 17, poz. 78, z późn. zm. [dalej powoływana jako ustawa o planowaniu rodziny]. 8 W sposób wyraźny cel taki formułowali posłowie Ligi Polskich Rodzin, część posłów Samoobrony i niektórzy posłowie Prawa i Sprawiedliwości. Zob. A. Majda, Sejmowa awantura o całkowity zakaz aborcji, „Rzeczpospolita" z 27 października 2006 r.; zob. R. Grabowski, Opinia prawna do projektu ustawy o zmianie Konstytucji RP (druk sejmowy nr 993) z uwzględnieniem pytania, czy moŜliwa jest inkorporacja art. 4a ust. 1 ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąŜy do art. 38 Konstytucji, [w:] Konstytucyjna formuła ochrony...., s. 70. 9 Od zamiaru zaostrzenia obowiązujących przepisów odcinał się nie tylko Klub Parlamentarny Platformy Obywatelskiej, ale takŜe dominująca część (której przewodził prezes PiS Jarosław Kaczyński) podzielonego w tej sprawie Klubu Parlamentarnego Prawa i Sprawiedliwości oraz prezydent Lech Kaczyński. Zob. A. Majda, Sejmowa awantura...; w lutym 2007 r. Jarosław Kaczyński pisał: „gotowy jestem poprzeć tą zmianę, jednakŜe pod wyraźnymi warunkami. Ma ona zmierzać do umacniania zawartego przed kilkunastu laty i popartego przez Kościół kompromisu i ma mieć szansę na uchwalenie, tj. na zdobycie 2/3 w Sejmie", J. Kaczyński, List Prezesa Rady Ministrów Jarosława Kaczyńskiego z dnia 20.02.2007 (odpowiedź na list grupy posłów PiS, z dnia 14 lutego 2007), Biała Księga. Poselski projekt ustawy o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2007 (przygotowana z inicjatywy Marka Jurka) <http://marekjurek.pl/ biala_ksiega/biala_ksiega.pdf>, s. 26. 27 strzeŜono moŜliwość realizacji ogólniejszego celu niŜ ochrona Ŝycia dzieci poczętych, mianowicie - umocnienie ich konstytucyjnego statusu w ogóle poprzez wyraźne uznanie ich godności będącej źródłem wszystkich praw człowieka, nie tylko prawa do Ŝycia. Istotną komplikacją w znalezieniu odpowiedniej formuły było dąŜenie niektórych posłów, jak i Klubu Parlamentarnego Prawa i Sprawiedliwości, by nowelizacją nie przesądzać pewnych zagadnień dotyczących ochrony Ŝycia człowieka juŜ narodzonego, unikając wzmacniania konstytucyjnego oparcia dla zakazu kary śmierci lub zakazu eutanazji. III. OBOWIĄZUJĄCE PRZEPISY I PROPONOWANE ZMIANY Analizowane propozycje zmian w Konstytucji RP pogrupowane zostały wokół artykułów, których dotyczyły. Zestawienie chronologiczne dołączone jest na końcu opracowania. 1. Artykuł 38 i proponowany nowy art. 263a Ochrony Ŝycia dotyczy art. 38 Konstytucji RP: „Rzeczpospolita Polska zapewnia kaŜdemu człowiekowi prawną ochronę Ŝycia". Pierwsza propozycja zmiany tego przepisu zawarta w projekcie poselskim polegała na dodaniu słów „od momentu poczęcia"10. W poprawce wnioskodawców zgłoszonej 23 stycznia 2007 r. (przez posłów Dariusza Kłeczka, Małgorzatę Bartyzel i Andrzeja Mańkę) w Komisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia poselskiego projektu ustawy o zmianie Konstytucji RP [dalej: Komisja], która łączyła zmiany w art. 38 ze zmianami w art. 30, poszerzono proponowaną do art. 38 formułę, nadając jej brzmienie: „od momentu poczęcia do naturalnej śmierci". Propozycja ta znalazła się ostatecznie w drugim wniosku mniejszości, z tą jedynie zmianą, Ŝe wyrazy „od momentu" zastąpiono słowami „od chwili"11, korelując w ten sposób to dookreślenie z przyjętym w art. 30 sformułowaniem, w którym znalazło się wyraŜenie „od chwili"12. W odniesieniu do art. 38 pojawiła się takŜe propozycja opracowana w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, która ostatecznie nie została ofi cjalnie zgłoszona w ramach prac parlamentarnych nad projektem, jednak była przedmiotem dyskusji i współkształtowała parlamentarne prace nad zmianą konstytucji13. Zgodnie z nią art. 38 złoŜony byłby z dwóch ustępów. Pierwszy - identyczny w brzmieniu z obowiązującym art. 38, drugi - „Rzeczpospolita Polska chroni Ŝycie dzieci poczętych, przez ustawodawstwo i wysiłki władz publicznych". 10 Druk sejmowy nr 993 z 5 września 2006 r. 11 Wniosek zgłoszony przez posła A. Mańkę, druk sejmowy nr 1472 z 2 marca 2007 r. 12 Zob. L. Bosek, W sprawie projektu nowelizacji art. 30 i art. 38 Konstytucji i zgodności z Konstytucją RP projektu ustawy z dnia 30 marca 2004 r. o świadomym rodzicielstwie, „Przegląd Sejmowy" 2007, nr 3, s. 143. śadna z opinii prawnych nie podejmowała problemu, czy lepiej mówić o „chwili" czy o „momencie". O „chwili poczęcia", a nie o „momencie poczęcia" mowa była w ustawie o planowaniu rodziny przed jej nowelą z 30 sierpnia 1996 r. 13 Zob. A. Bałaban, Ochrona Ŝycia człowieka: dwie propozycje zmian konstytucji, „Rzeczpospolita" z 3–4 lutego 2007 r. Marek Piechowiak, Wokół konstytucyjnej ochrony Ŝycia. Próba oceny propozycji nowelizacji Konstytucji RP 28 Przegląd Sejmowy 1(96)/2010 Studia i Materiały Dnia 12 kwietnia 2007 r. zaproponowano jeszcze dwie inne formuły dotyczące wprost ochrony Ŝycia, obie zgłoszone przez Klub Parlamentarny Prawa i Sprawiedliwości jako poprawki, juŜ po sformułowaniu przez Komisję swojej propozycji, o której niŜej. W pierwszej z tych poprawek zaproponowano dołączenie do Konstytucji RP nowego art. 236a, w brzmieniu: „1. śycie od chwili poczęcia podlega ochronie prawnej przewidzianej w Konstytucji. 2. Ustawy, umowy międzynarodowe i inne przepisy prawa obowiązujące w Rzeczy pospolitej Polskiej nie mogą ustanowić ochrony Ŝycia poczętego mniejszej niŜ istniejąca w dniu wejścia w Ŝycie niniejszego przepisu. 3. Władze publiczne podejmują działania mające na celu ochronę Ŝycia poczętego, w szczególności poprzez pomoc kobiecie cięŜarnej"14. Druga z poprawek proponowała umieszczenie tych samych ustępów w art. 38, odpowiednio jako ust. 2–4, po ust. 1 w brzmieniu obowiązującego art. 3815. 2. Artykuł 30 W trakcie prac nad projektem zgłoszono takŜe propozycje zmian art. 30, który otwiera rozdział II Konstytucji RP „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela". Brzmi on w sposób następujący: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych". Propozycja zmiany samego art. 30 znalazła się ostatecznie we wniosku stanowiącym zwieńczenie prac Komisji. Proponowana treść art. 30 była następująca: „Źródłem wolności i praw człowieka i obywatela jest przyrodzona i niezbywalna godność człowieka, przynaleŜna mu od chwili poczęcia. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych"16. 3. Artykuł 30 i artykuł 38 Pojawiła się takŜe propozycja zmiany jednocześnie art. 30 i art. 38. Została ona zawarta we wspomnianej wyŜej poprawce wnioskodawców z 23 stycznia 2007 r., zgłoszonej na forum Komisji. Proponowana zmiana dotyczyła zdania pierwszego, które miałoby brzmieć: „Źródłem wolności i praw człowieka jest przyrodzona i niezbywalna godność przysługująca człowiekowi od chwili poczęcia"17. W porównaniu z formułą zaproponowaną przez Komisję, zabrakło wyraŜenia „i obywatela" (obecnego takŜe w obowiązującej regulacji), zamiast „przynaleŜna" jest „przysługująca", brakuje przecinka oddzielającego dodaną część formuły od reszty zdania. Proponowana przez wnioskodawców łączna zmiana art. 30 i art. 38 zgłoszona została jako pierwszy wniosek mniejszości18, z drobnymi modyfi kacjami (w art. 30 przy14 Druk sejmowy nr1472-A z 12 kwietnia 2007 r., poseł M. Kuchciński w imieniu KP PiS. 15 TamŜe. 16 Druk sejmowy nr 1472 z 2 marca 2007 r. 17 Jarosław Kaczyński wskazał na Franciszka Longchamps de Berier jako autora proponowanej zmiany art. 30; zob. J. Kaczyński, List Prezesa Rady Ministrów... 18 Zgłoszony przez posła A. Mańkę, druk sejmowy nr 1472 z 2 marca 2007 r. 29 wrócono „i obywatela", a w art. 38 - podobnie jak w drugim wniosku mniejszości - wyrazy „od momentu" zastąpione zostały słowami „od chwili"). IV. ANALIZA PROPOZYCJI ZMIAN 1. Artykuł 38 F o r m u ł a o b o w i ą z u j ą c e g o a r t . 3 8 Zanim podda się analizie propozycje zmian, warto zwrócić uwagę na niektóre aspekty obecnego sformułowania art. 38. W artykule tym nie ma formuły typowej dla wypowiedzenia podmiotowego prawa do Ŝycia19. Zawarty jest jedynie nakaz skierowany do władz publicznych, przede wszystkim do prawodawcy. Tymczasem podstawowe traktaty międzynarodowe chroniące prawa człowieka, w postanowieniach dotyczących ochrony Ŝycia zawierają formuły jednoznacznie wskazujące na to, Ŝe człowiek ma podmiotowe prawo do Ŝycia, np. w Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych czytamy: „KaŜda istota ludzka ma przyrodzone prawo do Ŝycia. Prawo to powinno być chronione przez ustawę" (art. 6 ust. 1)20; w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności: „Prawo kaŜdego człowieka do Ŝycia jest chronione przez ustawę" (art. 2 ust. 1)21. Na podstawie samej formuły zawartej w art. 38 Konstytucji RP nie moŜna mówić o prawie podmiotowym w pełnym tego słowa znaczeniu, ale jedynie o - skorelowanym z nakazem skierowanym do państwa - uprawnieniu do prawnej ochrony Ŝycia22. Współczesna teoria prawa traktuje prawo podmiotowe jako konstrukcję normatywnie bardzo złoŜoną; w jej centrum stoi dobro prawnie doniosłe i ze względu na to dobro pojawia się cały zespół sytuacji prawnych i skorelowanych z nimi norm, mających na celu ochronę tego dobra; wśród tych sytuacji - z pewnością bardzo waŜną, ale jednak jedną z wielu - będzie uprawnienie do ochrony prawnej skorelowane z odpowiednim nakazem skierowanym do władzy publicznej23. Formuła „prawo do Ŝycia" rodzi niekiedy obawy, Ŝe jej przyjęcie rozstrzygnie o tym, iŜ podmiot tego prawa podmiotowego będzie mógł swobodnie dysponować jego przedmiotem; w konsekwencji podmiot prawa do Ŝycia mógłby swobodnie dysponować swoim Ŝyciem, co miałoby się przekładać na prawną dopuszczalność eutanazji (uznanie eutanazji za czyn prawnie indyferentny) czy nawet na pozytywne uprawnienie do eutanazji skorelowane z obowiązkami władzy publicznej do zapewnienia odpowiedniego „świadczenia". Obawy te nie są jednak dobrze uzasadnione. O przedstawio19 Zob. B. Banaszak, Co wyniknie z wprowadzenia do konstytucji zasady ochrony Ŝycia od momentu poczęcia, „Rzeczpospolita" z 10 stycznia 2007 r.; zob. Leszek Bosek, W sprawie projektu nowelizacji..., s. 144. 20 Rezolucja 2200 A (XXI) ZO NZ z dnia 16 grudnia 1966 r., Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167. 21 Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r., Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm. 22 R. Grabowski w swej opinii pisał: „Art. 38 Konstytucji RP jest normą programową, wyznaczającą kierunek działań państwa w zakresie ochrony Ŝycia i zdrowia ludzkiego", R. Grabowski, dz. cyt., s. 70; zob. tenŜe, Norma z artykułu 38 Konstytucji RP z 1997 r. jako konstytucyjna zasada prawna, „Studia Prawnicze" 2006, z. 2, s. 31–46. 23 Zob. np. A. Redelbch, S. Wronkowska i Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1992, s. 153; M. Piechowiak, Prawo a wolność, [w:] Prawa człowieka - Prawa rodziny. 30 lat Poznańskiego Zakładu Instytutu Nauk Prawnych PAN, red. R. Hliwa i A. Schulz, Poznań 2003, s. 37–54. Marek Piechowiak, Wokół konstytucyjnej ochrony Ŝycia. Próba oceny propozycji nowelizacji Konstytucji RP 30 Przegląd Sejmowy 1(96)/2010 Studia i Materiały nych tu konsekwencjach przyjęcia formuły „prawo do Ŝycia" moŜna mówić w ramach koncepcji prawa podmiotowego zwanej koncepcją wyboru lub koncepcją wolnościową (choice theory). Koncepcja ta upatruje istotę prawa podmiotowego w swobodnym dysponowaniu przez podmiot przedmiotem prawa. Koncepcja wyboru dobrze sprawdza się w odniesieniu do wolności partykularnych, jak wolność religii, wolność wypowiedzi, zrzeszania się, zgromadzeń itp.; to podmiot wolności zasadniczo swobodnie dysponuje tym, do czego ma wolność; moŜe zatem nie tylko decydować o tym, co mówi, ale teŜ o tym, czy w ogóle się wypowie, czy nie. Ujmując prawo do Ŝycia w ramach koncepcji wyboru, naleŜałoby uznać, Ŝe moŜemy nie tylko decydować o tym, jak Ŝyjemy, ale takŜe o tym, czy w ogóle Ŝyjemy, a regulacje prawne miałyby chronić i w miarę moŜliwości zapewniać realizację naszych wyborów. JednakŜe we współczesnej ochronie praw człowieka koncepcja wyboru nie moŜe być przyjęta jako paradygmatyczna dla całego katalogu praw i wolności, lecz za bardziej adekwatne uznać trzeba ujęcie właściwe dla koncepcji korzyści (benefi t theory). Zgodnie z tą koncepcją, racją uznania czegoś za przedmiot prawa podmiotowego jest korzyść, jaką przedmiot ten stanowi dla podmiotu prawa, niekiedy niezaleŜnie od jego woli. Stąd podmiot praw niekiedy nie moŜe swobodnie dysponować przedmiotem prawa i przedmiot ten moŜe być jednocześnie przedmiotem pewnych obowiązków podmiotu prawa; np. mając prawo do nauki, nie moŜe on zrezygnować z pobierania kształcenia w określonym wieku; nie moŜna aktem swojej woli, nawet urzędowo potwierdzonym, uczynić siebie niewolnikiem24. Zatem wbrew obawom, formuła „prawo do" daje dobre podstawy do argumentacji, Ŝe w przypadku ochrony Ŝycia nie mamy do czynienia z typową wolnością partykularną, ale z prawem, a w konsekwencji z konstrukcją, która sama z siebie nie implikuje uznania moŜliwości swobodnego dysponowania swoim Ŝyciem25. Nie jest rzeczą przypadku, Ŝe w art. 38 nie przyjęto formuł analogicznych do tych w prawie międzynarodowym, gdzie mowa jest o prawnej (ustawowej) ochronie prawa do Ŝycia a nie o ochronie po prostu Ŝycia. Z prac przygotowawczych nad projek24 Szerzej na temat koncepcji wyboru (koncepcji wolnościowej) i koncepcji korzyści, zob. M. Piechowiak, Filozofi a praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich międzynarodowej ochrony, Lublin 1999, s. 189–193. 25 Zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 29 kwietnia 2002 r. w sprawie Pretty przeciwko Wielkiej Brytanii (ap. 2346/02): „39. The consistent emphasis in all the cases before the Court has been the obligation of the State to protect life. The Court is not persuaded that 'the right to life' guaranteed in Article 2 can be interpreted as involving a negative aspect. While, for example, in the context of Article 11 of the Convention, the freedom of association was found to involve not only a right to join an association but a corresponding right not to be forced to join an association, the Court observes that t h e n ot i o n o f a f r e e d o m i m p l i e s s o m e m e a s u r e o f c h o i c e a s t o i t s e x e r c i s e [...]. Article 2 of the Convention is phrased in different terms. It is unconcerned with issues to do with the quality of living or what a person chooses to do with his or her life. To the extent that these aspects are recognised as so fundamental to the human condition that they require protection from State interference, they may be refl ected in the rights guaranteed by other Articles of the Convention, or in other international human rights instruments. A r t i c l e 2 c a n n o t, w i t h o u t a d i s t o r t i o n o f l a n g u a g e, b e i n t e r p r e t e d a s c o nf e r r i n g t h e d i a m e t r i c a l l y o p p o s i t e r i g h t, n a m e l y a r i g h t t o d i e; n o r c a n i t c r e a t e a r i g h t t o s e l f-d e t e r m i n a t i o n i n t h e s e n s e o f c o n f e r r i n g o n a n i n d i v i d u a l t h e e n t i t l e m e n t t o c h o o s e d e a t h r a t h e r t h a n l i f e. 40. The Court accordingly fi nds that no right to die, whether at the hands of a third person or with the assistance of a public authority, can be derived from Article 2 of the Convention" [podkr. M.P.]. 31 tem konstytucji wynika, Ŝe o przyjęciu formuły z art. 38 przesądził pogląd, iŜ Ŝycie nie moŜe być przedmiotem prawa i Ŝe nie moŜna sensownie mówić o prawie do Ŝycia, ale jedynie o wolności Ŝycia26. To był główny powód, dla którego zrezygnowano z uŜycia formuły „prawo do Ŝycia". Podkreślić trzeba, Ŝe nie chodziło w tym przypadku o kontrowersję między koncepcją korzyści a koncepcją wyboru, która jest - zasadniczo rzecz biorąc - kontrowersją o aksjologiczne racje uznania czegoś za przedmiot prawa, ale raczej o sposób pojmowania samej normatywnej struktury prawa podmiotowego. Jeśli prawo podmiotowe redukować do uprawnienia w ścisłym tego słowa znaczeniu, to zachodzi ścisła korelacja między prawem do czegoś przysługującym jednemu podmiotowi, a obowiązkiem innego podmiotu do odpowiedniego zachowania - nie ma podmiotu obowiązków, nie moŜna sensownie mówić o skorelowanym z nim prawie. śycie jest czymś zastanym, nie „dawanym" jego podmiotowi przez inne podmioty. Stąd Ŝycie traktowane jest w tej perspektywie jako „naturalna", „przyrodzona" wolność, ukonstytuowana niezaleŜnie od korelatywnych obowiązków innych podmiotów. Zasadniczą konsekwencją takiego ujęcia wolności jest sposób regulowania sfery wolności, oparty na normach zakazujących lub nakazujących (a nie zezwoleniach) adresowanych do podmiotu wolności27. JednakŜe sama „przyrodzona" (uprzednia wobec regulacji prawnych) człowiekowi „wolność do Ŝycia" nie ma charakteru normatywnego, charakter taki ma dopiero regulacja sfery wolności. Stąd nie moŜna w tej perspektywie sensownie mówić o przyrodzonym prawie do Ŝycia, które mogłoby być chronione ustawą. Jest to podstawowy mankament tej koncepcji dyskwalifi kujący ją jako adekwatną do ujęcia prawa do Ŝycia czy prawa do ochrony Ŝycia jako prawa przyrodzonego człowiekowi, choć koncepcja ta zachowuje swoją doniosłość z punktu widzenia techniki formułowania unormowań szczegółowych (w przypadku „wolności" Ŝycia w bardzo ograniczonym zakresie, gdyŜ zasadnicze elementy ochrony Ŝycia oparte są na normach adresowanych nie do podmiotu wolności, ale do innych podmiotów). śycie jako „naturalna" wolność, pozbawiona normatywności, nie moŜe stanowić podstawy formułowania dyrektyw ani adresowanych do państwa, ani do innych podmiotów, i na tak pojętej wolności nie moŜna oprzeć koncepcji praw i wolności przyrodzonych, których władza państwowa nie nadaje, a ma obowiązek je respektować i chronić. Nawet jeśli uzna się ową wolność Ŝycia za stan wyróŜniony i wymagający ochrony, jednak bez uznania przyrodzonych (uprzednich wobec prawa stanowionego) normatywnych konsekwencji takiego wyróŜnienia, to mając na uwadze, Ŝe wartość Ŝycia ludzkiego nie jest wartością absolutną, państwu pozostaje zdeterminowanie treści prawa do ochrony Ŝycia. 26 Por. M. Zubik, Ochrona prawna początku Ŝycia człowieka w rozwiązaniach międzynarodowych i konstytucyjnych w Europie, „Przegląd Sejmowy" 2007, nr 3, s. 22. 27 Gorącym przeciwnikiem mówienia o „prawie do Ŝycia" na rzecz traktowania Ŝycia i powiązanej z nim ochrony prawnej jako wolności, był prof. Leszek Wiśniewski, ekspert Komisji Konstytucyjnej ZN; zob. np. posiedzenie Podko misji praw i obowiązków obywateli z dnia 30 września 1994 r., „Biuletyn" 1995, nr IX, s. 29–30; szerzej zob. L. Wiśniewski, Prawo a wolność człowieka, [w:] Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, red. L. Wiśniewski, Warszawa 1997, s. 51–63, zwł. s. 59. Polemicznie M. Piechowiak, Prawo a wolność..., passim. Marek Piechowiak, Wokół konstytucyjnej ochrony Ŝycia. Próba oceny propozycji nowelizacji Konstytucji RP 32 Przegląd Sejmowy 1(96)/2010 Studia i Materiały Przyjęta w formule art. 38 redukcja prawa do Ŝycia do obowiązku państwa zapewnienia prawnej ochrony Ŝycia zgodna jest z zarysowanym wyŜej, zawęŜonym ujęciem prawa podmiotowego jako korelatu określonych obowiązków, i to obowiązków określonych dopiero normami prawnymi. Akurat w przypadku prawa, które jako jedyne w Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych określone zostało jako przyrodzone, polski ustrojodawca uŜył formuły „Rzeczpospolita Polska zapewnia", przyjmując dla ochrony Ŝycia formułę typową dla paradygmatu myślenia o prawach podstawowych jako nadawanych przez państwo. W świetle art. 30, i nie tylko, paradygmat ten jest nie do zaakceptowania, stąd moŜna teŜ wnioskować, Ŝe uznana w trakcie prac przygotowawczych koncepcja Ŝycia jako wolności „naturalnej" pozbawionej normatywnych konsekwencji nie moŜe wyznaczać paradygmatu myślenia o ochronie Ŝycia na gruncie Konstytucji RP z 1997 r. Kolejny mankament obecnego sformułowania art. 38 polega na tym, Ŝe dotyczy on wprost nie ochrony Ŝycia jako takiej, ale jedynie prawnej ochrony Ŝycia. ZauwaŜmy, Ŝe w przypadku np. ochrony zdrowia, której dotyczy art. 68, takiego zawęŜenia nie ma; w ust. 1 czytamy: „KaŜdy ma prawo do ochrony zdrowia." Rozwiązanie przyjęte w formule art. 38 stanowi istotne zawęŜenie w porównaniu z regulacjami międzynarodowymi, w których prawna ochrona jest jedynie jednym z obowiązków państwa w dziedzinie ochrony Ŝycia. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych jednoznacznie stanowi, Ŝe „KaŜde z Państw-Stron niniejszego Paktu zobowiązuje się podjąć konieczne kroki [...] w celu przyjęcia takich środków prawodawczych lub innych, jakie mogą okazać się konieczne dla urzeczywistnienia praw uznanych w niniejszym Pakcie" (art. 2). Podobnie w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności znajdujemy ogólne zobowiązanie: „Wysokie Układające się Strony zapewniają kaŜdemu człowiekowi, podlegającemu ich jurysdykcji, prawa i wolności określone w Rozdziale I niniejszej Konwencji" (art. 1), które nakłada obowiązki wykraczające poza prawną ochronę, co znajduje wyraz takŜe w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka28. Istotną kwestią dla interpretacji art. 38 w kontekście konstytucyjności przesłanek dopuszczalności przerywania ciąŜy jest stosowalność do tego artykułu klauzuli limitacyjnej z art. 31 ust. 3 określającej warunki ograniczania korzystania z konstytucyjnych wolności i praw. Uznanie moŜliwości stosowania klauzuli limitacyjnej do art. 38 obniŜa standard ochrony Ŝycia, w porównaniu ze standardem międzynarodowym, w którym do artykułów chroniących prawo do Ŝycia nie stosuje się analogicznych klauzul. Przez umowy międzynarodowe i ich miejsce w polskim porządku prawnym wiedzie droga do uzasadnienia postulatu niestosowania klauzuli limitacyjnej w przypadku niektórych wolności i praw. PoniewaŜ ograniczenia wolności i praw muszą być zawarte w ustawie, a w przypadku traktatów chroniących prawa człowieka standard międzynarodowy ma pierwszeństwo przed standardem ustawowym (art. 91 ust. 1 i 2), regulacje ustawowe oparte na klauzuli limitacyjnej byłyby uznane za niedopuszczal28 Np. w wyroku z dnia 3 kwietnia 2001 r. w sprawie Keenan przeciwko Wielkiej Brytanii (ap. 27229/95) Trybunał przyjął, Ŝe prawo do Ŝycia obejmuje efektywną opiekę medyczną więźniów chorych psychicznie. 33 ne w tych przypadkach, w których standard międzynarodowy takich limitacji nie dopuszcza (chyba Ŝe rezultat zastosowania klauzuli limitacyjnej nie prowadził do ochrony niŜszej od wynikającej z innych, niŜ oparte na tej klauzuli, ograniczeń uznanych w traktatach). Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego zdaje się podąŜać w tym kierunku. W wyroku z 10 kwietnia 2002 r. Trybunał przyjął, Ŝe „Wykluczenie dopuszczalności ustanawiania ograniczeń pojawi się tylko w sytuacji, gdy Konstytucja w sposób wyraźny uzna dane prawo lub wolność za nienaruszalne lub gdy nienaruszalność danego prawa lub wolności wynika z umów międzynarodowych"29. Podobnie wypowiada się i doktryna30. JednakŜe w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, jak i doktrynie dominuje jednocześnie pogląd, Ŝe prawo do ochrony Ŝycia w świetle prawa międzynarodowego nie jest nienaruszalne, a w związku z tym moŜna do art. 38 Konstytucji RP stosować klauzulę limitacyjną z art. 31 ust. 331. Poglądu tego nie moŜna uznać za trafny. W pod stawowych aktach prawa międzynarodowego chroniących prawa człowieka (art. 6 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych; art. 2 europejskiej Konwencji), dopuszczalność pozbawienia Ŝycia oparta jest na tzw. wyjątkach ex defi nitione tworzących wprost normatywną strukturę prawa do Ŝycia, a nie na podstawie klauzuli limitacyjnej. Tak w przypadku Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, jak i europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, jest sprawą oczywistą, Ŝe klasyczne klauzule limitacyjne nie mają zastosowania do artykułów chroniących prawo do Ŝycia, gdyŜ w dokumentach tych klauzule limitacyjne dołączane są do poszczególnych artykułów, a nie - jak w Konsty tucji RP - do całego katalogu. Jeśli juŜ uznać brak nienaruszalności prawa do Ŝycia w prawie międzynarodowym (choć naleŜałoby raczej mówić o braku nienaruszalności wartości Ŝycia), to jest to zasadniczo odmienna konstrukcja niŜ brak nienaruszal ności oparty na klauzuli limitacyjnej32. WyŜej sformułowane uwagi pokazują, Ŝe w świetle zarówno regulacji przyjętych w prawie międzynarodowym, jak i rozbudowanych koncepcji prawa podmiotowego uznających to ostatnie za zbiór wielu sytuacji prawnych funkcjonalnie powiązanych ze względu na jakąś wartość (w tym przypadku wartość Ŝycia), formułę z art. 38 uznać trzeba za bardzo ułomną. ZauwaŜyć moŜna, Ŝe Trybunał Konstytucyjny w kontekście ochrony Ŝycia podąŜa za paradygmatem uznającym przyrodzone prawo do Ŝycia (tak w kontekście art. 30 Konstytucji RP, jak i w nawiązaniu do zobowiązań traktatowych), ochronę Ŝycia traktuje jako konstrukcję typową dla prawa podmiotowego, normatywnie złoŜoną (obej29 Sygn. akt K 26/00. 30 Np. L. Garlicki, Art. 31, [w:] Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. tenŜe, t. III, Warszawa 2003, s. 16 (pkt 17). 31 Np. wyrok z dnia 30 września 2008 r. sygn. akt K 44/07, w którym art. 31 ust. 3 powołany jest takŜe w sentencji wyroku. Zob. L. Garlicki, dz. cyt., s. 16 (pkt 17): „Nawet prawo do Ŝycia (art. 38) moŜe podlegać ograniczeniom, wynikającym np. z obrony przed bezprawną przemocą czy z innych przesłanek, o których mówi art. 2 ust. 2 EKPCz. Brak jakichkolwiek klauzul ograniczających w tych przepisach musi być interpretowany jako odesłanie do art. 31 ust. 3". 32 Szerzej na ten temat, M. Piechowiak, Klauzula limitacyjna a nienaruszalność praw i godności, „Przegląd Sejmowy" 2009, nr 2, s. 55–77. Marek Piechowiak, Wokół konstytucyjnej ochrony Ŝycia. Próba oceny propozycji nowelizacji Konstytucji RP 34 Przegląd Sejmowy 1(96)/2010 Studia i Materiały mującą tak aspekt pozytywny, jak i negatywny); uznaje, Ŝe „prawna ochrona Ŝycia jest konsekwencją przysługującego kaŜdemu człowiekowi «prawa do Ŝycia»"33. Rzecz jednak w tym, Ŝe o prawie do Ŝycia Konstytucja RP wprost nie mówi i w dodatku trzeba brać pod uwagę specyfi kę formuły z art. 38. Ze wskazanych problemów trzeba sobie zdawać sprawę przede wszystkim - choć nie tylko - wtedy, kiedy poszukuje się nowych formuł i gdy jest okazja korekty niedociągnięć, które mogą w przyszłości dać o sobie znać. P r o p o z y c j e z m i a n NajpowaŜniejszą wadą pierwotnie zaproponowanej w druku sejmowym nr 993 nowej formuły („Rzeczpospolita Polska zapewnia kaŜdemu człowiekowi prawną ochronę Ŝycia od momentu poczęcia") jest wskazanie momentu początkowego ochrony Ŝycia, bez wskazania momentu końcowego. Konstytucja ze swej natury określa pozycję danej wartości w całym porządku prawnym. Umieszczenie dookreślenia dotyczącego początku Ŝycia pozostawałoby bez konsekwencji dla konstytucyjnego oparcia problematyki eutanazji czy kary śmierci, gdyby ta problematyka nie była kontrowersyjna. Skoro podejmując wprost problem temporalnego zakresu ochrony Ŝycia ludzkiego ustrojodawca nie rozstrzygnął kwestii momentu zamykającego okres, którego dotyczy regulacja, to naleŜy wnioskować, Ŝe sprawę pozostawia ustawodawcy zwykłemu. W konsekwencji osłabione byłyby obecne konstytucyjne fundamenty ochrony Ŝycia w końcowych jego stadiach. Za zmierzające w kierunku uniknięcia tych konsekwencji uznać moŜna propozycje dodania słów „do naturalnej śmierci". Sama formuła „do naturalnej śmierci" nie jest najlepsza na określenie momentu końcowego dla ochrony Ŝycia ani dla określenia momentu końcowego przysługiwania godności. MoŜna zasadnie pytać, co z tymi, których nie spotyka naturalna śmierć. Powszechne propagowanie formuły „do naturalnej śmierci" w interesującym nas tu kontekście wynika z pomieszania problematyki prawa do naturalnej śmierci34 z - w gruncie rzeczy technicznym - zagadnieniem dookreślenia okresu podlegającego ochronie czy dookreślenia tego, kiedy przysługuje godność i wynikające z niej prawa. Ani w przypadku zmian proponowanych w art. 38, ani tych dotyczących art. 30, formuła „do naturalnej śmierci" nie odnosi się do prawa do naturalnej śmierci. Owszem, potwierdza wprost obowiązek ochrony Ŝycia do momentu naturalnej śmierci lub przysługiwanie godności i wynikających z niej wolności i praw do momentu naturalnej śmierci, w konsekwencji pośrednio chroniąc prawo do naturalnej śmierci; jednocześnie jednak w sposób niczym nieuzasadniony nie mówi o godności i prawach tych, którzy nie umierają śmiercią naturalną, obniŜając w konsekwencji konstytucyjną pozycję wartości ich Ŝycia lub godności. NaleŜałoby zatem postulować prostszą formułę: „do śmierci". Przyjęcie formuły „do śmierci", zamiast „do naturalnej śmierci", prowadziłoby takŜe do zwiększenia moŜliwości argumentowania przeciwko dopuszczalności kary śmierci. 33 Wyrok TK z dnia 30 września 2008 r., sygn. akt K 44/07. 34 Zob. J. Troska, Prawo człowieka do naturalnej śmierci, [w:] Bądźcie solidarni z Ŝyciem. W dziesiątą rocznicę przemówienia Jana Pawła II w Kaliszu w obronie Ŝycia, red. D. Bryla i J. Troska, Poznań 2007, s. 89–105. 35 ZauwaŜmy, Ŝe w świetle powyŜszych uwag, wyróŜnienie prawnej ochrony Ŝycia jako naleŜnej od poczęcia (do śmierci) nie rozstrzyga niczego w sprawie tego, czy człowiek od poczęcia jest podmiotem prawa do Ŝycia, czy nie. Natomiast konstrukcja ta moŜe być podstawą argumentu na rzecz tezy, Ŝe człowiek nienarodzony nie jest podmiotem praw człowieka w ogólności, gdyŜ ustrojodawca wskazał na niego jedynie w kontekście prawnej ochrony Ŝycia. Stąd z punktu widzenia uznania praw nienarodzonych i wzmocnienia ochrony nie tylko Ŝycia, zmiana art. 30 jest znacznie korzystniejsza. Druga propozycja zmiany art. 38 (polegająca na dodaniu ust. 2 do art. 38: „Rzeczpospolita Polska chroni Ŝycie dzieci poczętych, przez ustawodawstwo i wysiłki władz publicznych") ogłoszona została publicznie przez premiera, jednak - prawdopodobnie ze względu na dostrzeŜone wady - nie została formalnie zgłoszona w ramach prac parlamentarnych nad nowelą konstytucji. Na pierwszy rzut oka niweluje ona niektóre ze wskazanych wyŜej wad obecnej regulacji. Poszerza ochronę prawną o ochronę obejmującą róŜnego typu działania władz publicznych i wskazuje jednoznacznie, Ŝe ochrona prawna powinna mieć rangę ustawową, o czym wprost art. 38 nie mówi. Andrzej Bałaban o tej propozycji pisał, Ŝe „dotyczy [...] problemu wykonania i skuteczności konstytucji" i argumentował, Ŝe podobne formuły nie zwiększają skuteczności regulacji, którym towarzyszą, a kończył wywód stwierdzeniem, Ŝe z proponowaną formułą gwarancyjną nie moŜna wiązać zbyt wielkich nadziei35. Zasadniczy problem jest jednak inny. Omawiana propozycja dotyczy nie tylko wykonania i skuteczności konstytucji, ale ma istotne znaczenie dla treści, zakresu czy intensywności ochrony Ŝycia, gdyŜ pozostawia te sprawy ustawodawstwu zwykłemu. W wyniku dodania analizowanej formuły, ochrona Ŝycia w gruncie rzeczy zostaje przesunięta z poziomu konstytucyjnego na poziom ustawowy. Ustawowa liberalizacja regulacji dotyczących przerywania ciąŜy z wielkim prawdopodobieństwem zostałaby uznana za w ogóle nie podlegającą kognicji Trybunału Konstytucyjnego, gdyŜ na mocy tej formuły ustrojodawca zdecydował o przekazaniu materii ustawodawcy zwykłemu36. Propozycja ta ma jeszcze jedną powaŜną wadę. Wprowadza do konstytucji termin „dzieci poczęte", co z prawnego punktu widzenia daje podstawy do argumentacji, Ŝe dzieci poczęte stanowią inny przedmiot ochrony niŜ po prostu człowiek, o którego Ŝyciu byłaby mowa w pierwszym ustępie art. 38. Zamiast zmierzać do zrównywania statusu dzieci poczętych ze statusem człowieka po urodzeniu, omawiana zmiana powodowałaby pogłębienie róŜnic. Propozycja ta jest zatem wprost kontraproduktywna; jej wprowadzenie w Ŝycie przekreśliłoby osiągnięcie zamierzonego celu i dotychczasowa konstytucyjna ochrona Ŝycia zostałaby osłabiona. 35 A. Bałaban, dz. cyt. 36 A. Bałaban, przywołując przykłady artykułów zawierających formuły podobne do proponowanej przez premiera, art. 65 ust. 5 dotyczący polityki pełnego, produktywnego zatrudnienia, art. 68 ust. 3 dotyczący szczególnej opieki nad dziećmi, cięŜarnymi, niepełnosprawnymi, zdaje się nie dostrzegać, Ŝe we wskazanych przypadkach dochodzi nie do wzmocnienia konstytucyjnych praw, ale do ich osłabienia, gdyŜ kształt regulacji zostaje powierzony ustawodawcy zwykłemu. TamŜe. Marek Piechowiak, Wokół konstytucyjnej ochrony Ŝycia. Próba oceny propozycji nowelizacji Konstytucji RP 36 Przegląd Sejmowy 1(96)/2010 Studia i Materiały Trzecia zasadnicza propozycja zmian dotyczących art. 38, stosunkowo rozbudowana, bo zmierzająca do wprowadzenia trzech całkowicie nowych ustępów („1. śycie od chwili poczęcia podlega ochronie prawnej przewidzianej w Konstytucji. 2. Ustawy, umowy międzynarodowe i inne przepisy prawa obowiązujące w Rzeczypospolitej Polskiej nie mogą ustanowić ochrony Ŝycia poczętego mniejszej niŜ istniejąca w dniu wejścia w Ŝycie niniejszego przepisu. 3. Władze publiczne podejmują działania mające na celu ochronę Ŝycia poczętego, w szczególności poprzez pomoc kobiecie cięŜarnej."), znalazła się w pierwszej i drugiej poprawce Klubu Parlamentarnego Prawa i Sprawiedliwości37. Generalnie poprawki te zmierzały wprost do petryfi kacji obecnego stanu prawnego, do przyjęcia takiej regulacji konstytucyjnej, która nie pozwoli ani na liberalizację, ani na zaostrzenie warunków prawnej dopuszczalności aborcji38. Druga poprawka KP PiS róŜniła się od pierwszej usytuowaniem proponowanych formuł. W pierwszej poprawce wnioskodawcy proponowali umieścić zmiany w art. 236a dodanym do rozdziału XIII „Przepisy przejściowe i końcowe". Zasadniczym celem wprowadzenia nowego artykułu w tym właśnie rozdziale było uniknięcie moŜliwości poddania zmian pod referendum zatwierdzające. Zgodnie z art. 235 ust. 6 Konstytucji, 1/5 ustawo wej liczby posłów, Senat lub Prezydent Rzeczypospolitej, mogą złoŜyć wniosek o przeprowadzenie referendum zatwierdzającego zmiany w przepisach rozdziału I, II i XII. UwaŜna lektura art. 235 prowadzi jednak do wniosku, Ŝe umieszczenie zmian w rozdziale XIII nie wyklucza moŜliwości wnioskowania o referendum zatwierdzające, gdyŜ wprowadzony artykuł, niezaleŜnie od swego usytuowania, zmienia postanowienia zawarte w rozdziale II. Korzyść byłaby zatem iluzoryczna, a wady ewidentne. Umieszczenie zmian w rozdziale XIII prowadzi do deprecjacji Ŝycia ludzkiego jako wartości konstytucyjnej poprzez umieszczenie jego ochrony w rozdziale zawierającym przepisy przejściowe i końcowe39. Są i inne problemy, np. ochrona Ŝycia nienarodzonych nie byłaby objęta wyłączeniami zawartymi w klauzulach derogacyjnych obecnych w regulacjach dotyczących stanów nadzwyczajnych (art. 38 objęty jest zakazem ograniczania wolności i praw zawartym w art. 233 ust. 1)40. Od strony treści najpowaŜniejszą wadą proponowanych formuł jest pojęciowe odróŜnianie „Ŝycia człowieka" (proponowany art. 38 ust. 1) od „Ŝycia od chwili poczęcia" (proponowany art. 38 ust. 2) lub „Ŝycia poczętego" (proponowany art. 38 ust. 3), co niemal wprost prowadzi do zakwestionowania człowieczeństwa Ŝycia ludzkiego przed narodzeniem. 37 Kilka opracowań dotyczących tych właśnie poprawek znajduje się w „Przeglądzie Sejmowym" 2007, nr 3. 38 Wcześniej pojawił się pomysł polegający na inkorporacji art. 4a ust. 1 ustawy o planowaniu rodziny do art. 38 Konstytucji RP. JuŜ 27 listopada 2006 r. w pierwszym pakiecie zleceń Przewodniczącej Komisji Nadzwyczajnej skierowanych do Biura Analiz Sejmowych znalazł się wniosek o sporządzenie odpowiedniej opinii. Opinia ta była jednoznacznie negatywna (R. Grabowski, Opinia prawna..., s. 69–73). 39 Zob. D. Dudek, W sprawie poselskich poprawek do projektu nowelizacji art. 38 oraz projektu nowego art. 236a Konstytucji RP, „Przegląd Sejmowy" 2007, nr 3, s. 129. 40 Zob. L. Bosek, W sprawie poselskich poprawek do projektu nowelizacji art. 38 oraz projektu nowego art. 236a Konstytucji RP, „Przegląd Sejmowy" 2007, nr 3, s. 151. 37 W proponowanym art. 38 ust. 3 znalazł się bardzo nieprecyzyjny termin „mniejsza niŜ" odniesiony do ochrony Ŝycia. Jak np. kwalifi kować zmianę, która obniŜałaby standard ochrony Ŝycia poprzez wydłuŜenie okresu, w którym moŜliwa jest legalna aborcja41, i jednocześnie podwyŜszała ten standard, wprowadzając do przesłanki zagroŜenia zdrowia dodatkowy wymóg, aby było to powaŜne zagroŜenie zdrowia42? Z punktu widzenia techniki legislacyjnej bardzo powaŜne zastrzeŜenia budzi oparcie standardu konstytucyjnego na źródłach prawa znajdujących się w hierarchii niŜej niŜ konstytucja - na ustawach, umowach międzynarodowych i innych obowiązujących w Polsce przepisach prawa43. Standard ten byłby rozproszony i trudny do określenia, co prowadziłoby do obniŜenia bezpieczeństwa prawnego. PowaŜne problemy wiąŜą się z dookreśleniem konstytucyjnego standardu opartego na prawie międzynarodowym. Za element wzorca konstytucyjnego naleŜałoby uznać takŜe interpretacje Europejskiego Trybunału Praw Człowieka44, co prowadzi do szczególnych zawiłości w perspektywie przyjmowanej przez ten Trybunał dynamicznej wykładni europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Wprowadzenie analizowanej poprawki znaczenie utrudniłoby lub nawet uniemoŜliwiło dalszą kontrolę konstytucyjności standardów ochrony Ŝycia poczętego określonych aktami prawnymi obowiązującymi w dniu wejścia w Ŝycie poprawki, które na jej mocy stałyby się wzorcem o charakterze konstytucyjnym. Pamiętać trzeba, Ŝe orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 28 maja 1997 r.45 dotyczyło tzw. przesłanki społecznej dopuszczalności przerywania ciąŜy46. Trybunał, jak dotychczas, nie potwierdził zgodności z konstytucją innych przesłanek wskazanych w art. 4a ust. 1 pkt 1–3 ustawy o planowaniu rodziny. Zgodność z konstytucją pozostałych przesłanek nie była przedmiotem wniosków kierowanych do Trybunału i nie była przedmiotem badania ani orzekania47. Mając na uwadze kompetencje Trybunału Konstytucyjnego, za całkowicie nieuzasadnioną uznać trzeba tezę, Ŝe „Trybunał uznał za zgodne z Konstytucją 41 Zmieniając np. art. 4a ust. 2 ustawy o planowaniu rodziny i wydłuŜając 12-tygodniowy okres dopuszczalności przerwania ciąŜy powstałej w wyniku czynu zabronionego. 42 Art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy o planowaniu rodziny. Zob. P. Radziewicz, W sprawie poprawki zgłoszonej w drugim czytaniu do projektu ustawy o zmianie Konstytucji, wprowadzającej zmiany w art. 38 Konstytucji RP, „Przegląd Sejmowy" 2007, nr 3, s. 166–167. 43 Tak L. Bosek, W sprawie poselskich poprawek..., s. 154. Nie podzielam opinii P. Radziewicza, który za równie uprawnione uwaŜa dwie interpretacje omawianego ustępu: „Ustawy, umowy międzynarodowe i inne przepisy prawa obowiązujące w Rzeczypospolitej Polskiej nie mogą ustanowić ochrony Ŝycia poczętego mniej szej niŜ istniejąca [w Konstytucji - uwaga P.R.] w dniu wejścia w Ŝycie niniejsze go przepisu" albo „Ustawy, umowy międzynarodowe i inne przepisy prawa obowiązujące w Rzeczypospolitej Polskiej nie mogą ustanowić ochrony Ŝycia poczętego mniej szej niŜ istniejąca [w systemie prawa - uwaga P.R.] w dniu wejścia w Ŝycie niniej szego przepisu", dz. cyt., s. 163; do odrzucenia pierwszej interpretacji jako nietrafnej wystarczy - sformułowane przez samego autora - spostrzeŜenie, Ŝe jej przyjęcie prowa dzi do wniosku, iŜ „przepis ten stanowi „prawny naddatek" (superfl uum), niemający istotnego znaczenia dla funkcji prawnej konstytucji" (tamŜe), a druga interpretacja ewidentnie do takiego wniosku nie prowadzi. 44 Zob. L. Bosek, W sprawie poselskich poprawek..., s. 158. 45 Sygn. akt K 26/96. 46 Art. 4a ust. 1 pkt 4 wprowadzony ustawą z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny brzmi: „kobieta cięŜarna znajduje się w cięŜkich warunkach Ŝyciowych lub trudnej sytuacji osobistej". 47 Zob. A. Zoll, Opinia prawna w sprawie oceny konstrukcji i skutków prawnych projektu zmiany art. 30 i 38 Konstytucji RP, [w:] Konstytucyjna formuła ochrony..., s. 104. Marek Piechowiak, Wokół konstytucyjnej ochrony Ŝycia. Próba oceny propozycji nowelizacji Konstytucji RP 38 Przegląd Sejmowy 1(96)/2010 Studia i Materiały przepisy dopuszczające przerywanie ciąŜy ze wskazań medycznych, embriopatologicznych i prawnych"48. Niektóre z tych przesłanek ciągle budzą wątpliwości co do ich zgodności z konstytucją - np. wprowadzona nowelą z 30 sierpnia 1996 r. bardzo szeroka przesłanka zagroŜenia Ŝycia lub zdrowia, nie dookreślająca w Ŝaden sposób, o jakiego typu zagroŜenie zdrowia chodzi. W styczniu 2007 r. rzecznik praw obywatelskich Janusz Kochanowski zamierzał złoŜyć do Try bunału Konstytucyjnego wniosek o zbadanie zgodności z konstytucją tej właśnie przesłanki49, co pośrednio potwierdza nietrafność poglądu o uznaniu przez Trybunał jej konstytucyjności. Innym problemem związanym z omawianą propozycją art. 38 ust. 3 jest to, Ŝe naleŜałoby uznać za akceptowalny z punktu widzenia standardu konstytucyjnego zasadniczy brak regulacji ustawowych chroniących Ŝycie ludzkie powstające poza ustrojem matki. W odniesieniu do ust. 4 nowego brzmienia art. 38, niektórzy autorzy podnoszą zarzut nieprzydatności takiego przepisu, twierdząc, Ŝe nie dodaje on nowych treści normatywnych50. Osobiście nie podzielam takiego poglądu. Owszem, przepis ten ma charakter typowy dla regulacji dotyczących praw innych niŜ prawa osobiste i polityczne. Nie widzę jednak zasadniczych racji, aby całkowicie rezygnować z tego typu formuł w przypadku praw osobistych, zwłaszcza Ŝe z punktu widzenia normatywnej struktury prawa podmiotowego granice między tzw. rodzinami czy generacjami praw człowieka wcale nie są ostre51. Przepis ten w sposób wyraźny, juŜ na gruncie samego art. 38, wskazuje na inne sposoby ochrony Ŝycia poczętego niŜ ochrona prawna, podkreślając jednocześnie pozytywny aspekt tej ochrony (podejmowanie działań wspierających) i to w wymiarze publicznoprawnym52. W porównaniu z podobną regulacją zawartą w art. 71 ust. 2 Konstytucji („Matka przed i po urodzeniu dziecka ma prawo do szczególnej pomocy władz pu blicznych, której zakres określa ustawa.") proponowany ust. 4 nie zawiera odesłania do ustaw zwykłych, i stąd na jego podstawie moŜna by skorzystać ze skargi konstytucyjnej, aby korygować np. regulacje dotyczące kobiety cięŜarnej53. Trudno zatem uznać proponowany przepis za superfl uum. Warto natomiast zwrócić uwagę na pewną trudność, która powstaje w związku z ust. 1 projektowanego art. 38. Wprowadzając ust. 4 o proponowanej treści, wskazującej wprost na pozytywne i inne niŜ prawodawcze działania władz publicznych mające na celu ochronę Ŝycia poczętego, przygotowany zostaje grunt pod argumentację, Ŝe wolą 48 E. Zielińska, Opinia prawna o poselskim projekcie zmiany (art. 38) Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (druk sejmowy nr 993), [w:] Konstytucyjna formuła ochrony..., s. 14; podobnie J. Kondratiewa- -Bryzik, Początek prawnej ochrony Ŝycia ludzkiego w świetle standardów międzynarodowych, Warszawa 2009, s. 246, która pisze o „milczącym uznaniu" przez Trybunał. 49 M. Domagalski, D. Frey, Aborcja trafi do Trybunału, „Rzeczpospolita" z 5 stycznia 2008 r.; por. J. Kondratiewa-Bryzik, dz. cyt., s. 248–249. 50 L. Bosek pisze o nim, Ŝe z punktu widzenia innych regulacji konstytucyjnych (art. 2, art. 30, art. 38, zwłaszcza art. 71, art. 68 ust. 3 czy nawet art. 76) jest on „zwykłym superfl uum", W sprawie poselskich poprawek..., s. 160; podobnie P. Radziewicz, dz. cyt., s. 169. 51 Zob. M. Piechowiak, Filozofi a praw człowieka..., s. 183. 52 Zob. D. Dudek, dz. cyt., s. 134–135. 53 Zob. W. Wróbel, W sprawie poprawek zgłoszonych w drugim czytaniu do poselskiego projektu ustawy o zmianie Konstytucj RP, „Przegląd Sejmowy" 2007, nr 3, s. 177. 39 ustrojodawcy było ograniczenie ochrony Ŝycia człowieka narodzonego do ochrony prawnej, i to przede wszystkim ochrony typu negatywnego. 2. Artykuł 30 F o r m u ł a o b o w i ą z u j ą c e g o a r t. 3 0 Do wzmocnienia konstytucyjnej ochrony Ŝycia człowieka najbardziej obiecująca jest modyfi kacja art. 30, w którym moŜna dokonać dookreślenia tego, kto jest podmiotem praw i wolności człowieka, w tym prawa do Ŝycia (obejmującego wprost wskazane w art. 38 uprawnienie do prawnej ochrony Ŝycia). Generalnie rzecz ujmując, zawarty w art. 30 przepis jest z punktu widzenia ochrony praw człowieka zredagowany niemal wzorcowo. Wskazałbym jednak na dwie jego usterki. Jedną jest jego umiejscowienie w konstytucji, czyli to, Ŝe znalazł się dopiero w art. 30 (co jest po części dziedzictwem innej niedoskonałości, jaką jest regulowanie ochrony praw człowieka w rozdziale drugim, a nie pierwszym). Drugą usterką obecnej regulacji jest przestawienie - w porównaniu z regulacjami międzynarodowymi - kolejności wskazywania na prawa i wolności. Gdy cała współczesna ochrona praw człowieka mówi o prawach i wolnościach, polski ustrojodawca, nie bez argumentów, na których zreferowanie i ocenę nie ma tu miejsca (jednym z argumentów było uznanie wolności za pierwotną doniosłą prawnie cechę antropologiczną), konsekwentnie w całej konstytucji mówi o wolnościach i prawach, co nie jest bez znaczenia dla przyjętej w konstytucji koncepcji praw człowieka54. Przestawienie to jest wyraźnym sygnałem, Ŝe polski ustrojodawca przyjmuje koncepcję praw człowieka odmienną w jakimś zakresie od koncepcji ugruntowanej w prawie międzynarodowym, co utrudnia przewidywalność interpretacji konstytucji, poszerza jednak przy tym przestrzeń autonomii w kształtowaniu koncepcji polskiej konstytucyjnej ochrony praw człowieka względem prawa międzynarodowego. Analizowany art. 30 jednoznacznie uznaje nienaruszalność godności i - co naleŜy podkreślić - jest to jedyna wartość uznana wprost za nienaruszalną55. Wyklucza to wszelką relatywizację zasady (wartości) godności, o której mowa w tym artykule. Będąc źródłem praw i wolności, godność jest wartością jakościowo wyŜszą od innych wartości chronionych poszczególnymi prawami. W doktrynie prawa międzynarodowego uznanie godności za źródło wszystkich praw człowieka jest podstawą postulatu integralnej interpretacji praw człowieka. To ze względu na godność dokonuje się waŜenia kolidujących ze sobą innych wartości - muszą one być tak wywaŜone, aby godność nie poniosła uszczerbku56. Zasada godności słuŜy między innymi uwypukle54 Zob. M. Piechowiak, SłuŜebność państwa wobec człowieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku - osiągnięcie czy zadanie? „Przegląd Sejmowy" 2007, nr 4, s. 69–70. 55 Termin „nienaruszalny" pojawia się takŜe w innych przepisach konstytucji, jednak w istotnie róŜnych znaczeniach („nienaruszalność terytorium" - art. 5, art. 126 ust. 2; „nienaruszalność granic" - art. 26 ust. 1; „nienaruszalność mieszkania" - art. 50, art. 233 ust. 3). 56 Jednoznaczne w tym zakresie są Wyjaśnienia dotyczące Karty Praw Podstawowych, wyjaśnienia do art. 1: „Godność człowieka jest nie tylko podstawowym prawem samym w sobie, ale stanowi rzeczywistą podstawę praw podstawowych. W związku z tym, Ŝadne z praw zawartych w Karcie nie moŜe zostać uŜyte do naruszenia godności innej osoby, a godność człowieka jest częścią istoty praw zawartych w Karcie. Dlatego teŜ prawo to nie moŜe zostać naruszone, nawet jeŜeli oznaczałoby to ograniczenie innego prawa" (Dz. Urz. UE, C 303/2, 14.12.2007). Marek Piechowiak, Wokół konstytucyjnej ochrony Ŝycia. Próba oceny propozycji nowelizacji Konstytucji RP 40 Przegląd Sejmowy 1(96)/2010 Studia i Materiały niu tezy, Ŝe w ochronie praw człowieka nie chodzi o prawa człowieka; chodzi bowiem o człowieka, jego całościowo pojęte dobro i rozwój. Nie moŜe być zatem mowy o tym, Ŝe zachodzi konieczność relatywizacji zasady (wartości) godności do innych zasad konstytucyjnych, relatywizacji, która umoŜliwiałaby stosowanie ustawowych wyjątków w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, jak podnoszono w jednej z opinii57. P r o p o z y c j e z m i a n Czytając poprawkę wnioskodawców, moŜna odnieść wraŜenie, Ŝe zawiera jedynie dookreślenie treści zdania pierwszego obecnej regulacji: zamiast „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela", wprowadza: „Źródłem wolności i praw człowieka jest przyrodzona i niezbywalna godność przysługująca człowiekowi od chwili poczęcia". Sprawa jest jednak bardziej skomplikowana. Po pierwsze, w nowej formule pominięto prawa obywatela. Analiza dostępnych dokumentów sugeruje, Ŝe mogło to być zwykłe przeoczenie58. Niemniej w dyskusjach nad prawami człowieka pojawiają się argumenty przemawiające za takim pominięciem. Jest tak w ramach ujęć uznających, Ŝe prawa człowieka domagają się takiej samej realizacji niezaleŜnie od okoliczności. Prawa człowieka, jako ugruntowane w przyrodzonej, niezbywalnej i równej godności wszystkich ludzi, byłyby niezaleŜne od cech przygodnych, w tym takŜe od bycia obywatelem, a w konsekwencji prawa obywatela nie miałyby swego źródła w przyrodzonej i niezbywalnej godności59. W perspektywie współczesnego paradygmatu pojmowania praw człowieka opartego na prawie międzynarodowym, pogląd taki nie jest do utrzymania. Nie wchodząc w niezwykle złoŜoną problematykę równości godności i praw60, trzeba zauwaŜyć, Ŝe prawa człowieka wskazują na naleŜne człowiekowi dobra, które w danej sytuacji, w jakiej się znajduje, naleŜą mu się niezaleŜnie od tego, czy władze państwowe juŜ te prawa uznały i zapewniły ich ochronę, czy nie. Prawa dziecka, będące prawami człowieka, oczywiście przysługują tylko dzieciom; analogicznie - prawa obywatela są prawami przysługującymi obywatelom. Uznanie przyrodzonej i niezbywalnej godności za źródło praw obywatela, prowadzi do wniosku, Ŝe prawa te nie są przez władze 57 Tak A. Bałaban, Ochrona Ŝycia człowieka: dwie propozycje zmian konstytucji, „Rzeczpospolita" z 3–4 lutego 2007 r. 58 W piśmie z Komisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia poselskiego projektu ustawy o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, z dnia 24 stycznia, sygnowanym przez posła Dariusza Kłeczka, skierowanym do Dyrektora Biura Analiz Sejmowych z prośbą o wykonanie ekspertyzy dotyczącej skutków prawnych proponowanych zmian, w podanym do analizy brzmieniu art. 30 znalazł się zwrot „i obywatelskie", którego nie było w pisemnym zgłoszeniu poprawki. 59 Tak np. L. Bosek: „NaleŜałoby z treści obecnego art. 30 usunąć słowo „i obywatela", poniewaŜ godność jest źródłem wolności i praw człowieka, ale juŜ niekoniecznie obywatela. Uprawnienia obywatelskie wynikają raczej z zasad demokratycznych i istoty współczesnego państwa prawnego niŜ z przyrodzonej godności", L. Bosek, Opinia prawna odnosząca się do zmian w polskim ustawodawstwie zwykłym, które są niezbędne dla zapewnienia ochrony godności i podstawowych praw istoty ludzkiej w okresie prenatalnym w sferze zastosowań biologii i medycyny wyznaczanej przez standardy międzynarodowe?, [w:] Konstytucyjna formuła ochrony Ŝycia..., s. 57 przyp. 31. 60 Zob. M. Piechowiak, Filozofi a praw człowieka..., s. 82–85, 89–92, 128–133. 41 państwowe nadawane, a jedynie chronione. Wykreślenie „i obywatela" prowadziłoby do istotnego osłabienia konstytucyjnej pozycji tych praw. W formule proponowanej w poprawce wnioskodawców nastąpiła zmiana szyku występujących kategorii. Generalnie to, co napisane na początku, waŜniejsze jest od tego, co następuje potem. W pierwotnym brzmieniu art. 30 na pierwszym miejscu jest godność człowieka, wolności i prawa na dalszym miejscu, co jest zgodne ze współczesnym paradygmatem pojmowania praw człowieka w prawie międzynarodowym. MoŜna powiedzieć, Ŝe w ochronie praw człowieka nie chodzi o prawa same dla siebie, ale o człowieka i jego godność. Nowe brzmienie zaburzyłoby takie ujęcie - na pierwszym miejscu byłyby prawa i wolności, dobro podmiotu na planie drugim. Nie biorąc na razie pod uwagę dopowiedzenia o momencie poczęcia, moŜna zauwaŜyć, Ŝe w zgłoszonej poprawce wnioskodawców nie tylko zmieniono szyk wyrazów. Zginęło takŜe pojęcie „godność człowieka", a w jego miejsce wprowadzono „godność, która przysługuje człowiekowi". Mielibyśmy zatem do czynienia z nową fundamentalną kategorią konstytucyjną. W końcowym wniosku Komisji kategoria „godność człowieka" została przywrócona. Wprowadzenie formuły „przysługująca od chwili poczęcia" w sposób proponowany w poprawce wnioskodawców prowadziłoby do modyfi kacji treści terminów „przyrodzona i niezbywalna". Narzucająca się interpretacja tych dwóch terminów, mająca na względzie to, Ŝe dwa polskie określenia oddają występujący w prawie międzynarodowym angielski wyraz inherent wskazujący na „wewnętrzność", „nieoddzielalność" godności od człowieka, prowadzi do tezy: gdzie człowiek, tam godność i wynikające z niej prawa. Jednocześnie wyklucza się uznanie jakichkolwiek cech człowieka za znaczące z punktu widzenia samego przysługiwania godności i wynikających z niej praw człowieka (choć cechy mogą mieć znaczenie dla dookreślenia treści tych praw i intensywności ich ochrony)61. Mówienie o przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka jasno wskazuje na to, Ŝe godność naleŜy do samej istoty człowieka. Jeśli - jak w proponowanych formułach - wskazuje się moment czasowy, od którego godność przysługuje, to tym samym daje się do zrozumienia, Ŝe godność jest czymś „zewnętrznym", czymś, co niejako „dochodzi", jest w jakimś momencie dodawane do człowieka, a w konsekwencji podwaŜa się pierwotną treść zawartą w kategoriach przyrodzoności i niezbywalności62. RównieŜ i ta obiekcja została po 61 W prawie międzynarodowym znajduje to wyraz w klauzulach antydyskryminacyjnych, w których katalog cech, ze względu na które dyskryminacja jest zakazana, jest otwarty; zob. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, art. 2 ust. 1; europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, art. 14. Konstytucyjny przepis z art. 32 nie jest typową klauzulą antydyskryminacyjną analogiczną do tych w powołanych regulacjach traktatowych, które wprost dotyczą praw człowieka. Przepis art. 32 wzorowany jest raczej na art. 26 Paktu, któremu odpowiada Dwunasty protokół dodatkowy do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, z dnia 4 listopada 2000 r. (ETS 177), którego Polska nie jest stroną. 62 Tak A. Zoll: „Jestem zdania, Ŝe propozycja nowelizacji art. 30 poprzez określenie, iŜ przyrodzona i niezbywalna godność «przysługuje człowiekowi od chwili poczęcia», moŜe wskazywać na zewnętrzne pochodzenie tej właściwości człowieka. Godność jest związana z samym człowieczeństwem, tkwi w nim i nie jest mu przyznawana, na zasadzie prawa. UwaŜam dlatego obowiązującą redakcję art. 30 za lepszą", A. Zoll, dz. cyt., s. 105. Marek Piechowiak, Wokół konstytucyjnej ochrony Ŝycia. Próba oceny propozycji nowelizacji Konstytucji RP 42 Przegląd Sejmowy 1(96)/2010 Studia i Materiały części uwzględniona we wniosku Komisji. Sięgnięto mianowicie po najprostszy bodaj środek językowy; dodano przecinek, który sygnalizuje dopowiedzenie. Zatem przy Ŝyczliwej interpretacji moŜna uznać, Ŝe fraza następująca po przecinku stanowi jedynie dookreślenie, uszczegółowienie tego, co zawarte juŜ jest w pojęciach „przyrodzoności" i „niezbywalności". Wreszcie ostatnia wada wszystkich zgłoszonych propozycji zmian art. 30, najistotniejsza, omówiona juŜ została po części w związku z analizą zmian proponowanych do art. 38. Jeśli wskazuje się moment początkowy, a nie wskazuje się momentu końcowego, to naleŜy domniemywać, Ŝe ustrojodawca nie chciał rozstrzygać kwestii dotyczących końca Ŝycia, a skoro tak, to sprawę pozostawił do rozstrzygnięcia ustawodawcy zwykłemu. Tym samym konstytucyjna ochrona praw człowieka (w tym ochrona Ŝycia) w okresie poprzedzającym śmierć ulega osłabieniu. 3. Artykuły 30 i 38 Pozostaje jeszcze rozwaŜyć, czy do osiągnięcia zamierzonych celów korzystniejsze byłoby dookreślanie temporalne tylko w art. 30, czy jednocześnie teŜ w art. 38. W perspektywie analizy zgłoszonych poprawek zdecydowanie lepsza jest modyfi kacja jedynie art. 30. Poza trudnościami specyfi cznymi dla modyfi kacji samego art. 38, jednoczesna jego modyfi kacja prowadziłaby do trudności związanych z pytaniem, dlaczego podobnego dopowiedzenia nie zawiera np. art. 68 dotyczący prawa do ochrony zdrowia. Otwarta zostałaby takŜe droga do argumentacji, Ŝe zrównywanie podmiotowości nienarodzonych ustrojodawca zawęził do prawa do Ŝycia. V. PRAWNE KONSEKWENCJE ODRZUCENIA PROPOZYCJI NOWELIZACJI Czy fi asko analizowanej inicjatywy zmierzającej do nowelizacji konstytucji ma jakieś konsekwencje prawne? Brak zmiany bywa cenną wskazówką dotyczącą intencji prawodawcy63. Na pierwszy rzut oka, naleŜałoby uznać wniosek, Ŝe ustrojodawca nie chciał wzmocnić konstytucyjnej ochrony Ŝycia, gdyŜ to ona była zasadniczym celem podjętej inicjatywy. Sprawa nie jest jednak tak prosta. Zmiana w przepisach moŜe mieć charakter doprecyzowujący bądź normatywny (materialnoprawny). W przypadku tej pierwszej, nowelizacja nie ma na celu wprowadzenia nowej normy prawnej, ale ma na celu usunięcie wątpliwości interpretacyjnych, potwierdza obowiązujący stan prawny64. W przypadku normatywnego charakteru nowelizacji „ze zmianą brzmienia tekstu prawnego łączona jest takŜe zmiana dotychczasowego zakresu uprawnień czy obowiązków"65. Rozstrzygnięcie, o jakiego typu ingerencję chodzi, moŜe być oparte na analizie materiałów legislacyjnych, zwłaszcza uzasadnień proponowanych zmian66. 63 A. Bielska-Brodziak, Z. Tabor, Zmiana w przepisach jako argument w dyskursie interpretacyjnym, „Państwo i Prawo" 2009, z. 9, s. 18. 64 TamŜe, s. 19–21. 65 TamŜe, s. 21. 66 TamŜe, s. 25. 43 Wśród ekspertów opinie dotyczące tego, czy proponowane zmiany mają charakter doprecyzowujący czy normatywny były podzielone67. Szczegółowa analiza ekspertyz towarzyszących pracom parlamentarnym nie wydaje się konieczna do określenia doniosłości prawnej odrzucenia propozycji zmian. Decydujące znaczenie mają, jak sądzę, argumenty brane pod uwagę bezpośrednio przed głosowaniami w Sejmie. Analiza stenogramów z posiedzenia, na którym głosowano nad nowelizacją, wskazuje, iŜ zasadnicze argumenty przeciwko przyjęciu propozycji zmian dotyczyły przede wszystkim wad o charakterze formalnym; a w głosowaniu nad propozycją Komisji główna wątpliwość dotyczyła tego, czy nowelizacja nie doprowadzi do konieczności zmian w ustawie o planowaniu rodziny. Znamienne, Ŝe w dniu głosowania, podczas prezentowania sprawozdania Komisji, w zasadzie nie wskazywano zalet wypracowanej propozycji zmiany art. 30, a koncentrowano uwagę na argumentacji przeciwko wnioskom mniejszości, o których odrzucenie wnosiła Komisja. Po odrzuceniu innych propozycji, tuŜ przed głosowaniem nad formułą proponowaną przez Komisję, prowadzący obrady marszałek Sejmu Marek Jurek ze swojej inicjatywy zwołał Konwent Seniorów, na którym zadał zaproszonemu na posiedzenie Konwentu przewodniczącemu Komisji, wicemarszałkowi Franciszkowi Stefaniukowi, a takŜe reprezentantom klubów w Kon wencie, pytanie „w kwestii zarówno wiedzy komisji, jak i opinii klubów, na temat konsekwencji prawnych przyjmowanej zmiany konstytucyjnej, konkretnie, czy ewentualnie przyjęta przez Sejm zmiana w art. 30 powoduje konieczność zmian w obecnie obowiązującej ustawie gwarantującej ochronę Ŝycia poczętego"68. W odpowiedzi przewodniczący Komisji wyjaśnił, Ŝe „eksperci, z którymi pracowała komisja i których opinia stanowiła podstawę jej decyzji, wyraŜali przekonanie, Ŝe zmiana w tym artykule nie powoduje takiej konieczności zmian. Spośród przedstawicieli klubów zapytanych o opinię w tej kwestii reprezentanci dwóch klubów wyrazili przekonanie, Ŝe nie są w stanie zająć stanowiska w tej sprawie, Ŝe nie mogą przewidzieć skutków ustawowych. Mowa o przedstawicielach klubów Platformy Obywatelskiej i Sojuszu Lewicy Demokratycznej"69. To głosy posłów z tych dwóch ugrupowań zdecydowały o odrzuceniu wniosku komisji70. MoŜna zatem wnosić, Ŝe jedną z istotnych racji odrzucenia propozycji nowelizacji był brak moŜliwości przewidzenia skutków ustawowych. Stąd, mając na względzie tak dyskusję wokół wniosków mniejszości, jak i dyskusję poprzedzającą głosowanie propozycji Komisji, nie moŜna wyciągać wniosku, Ŝe ustrojodawca nie chciał petryfi kować obowiązującego status quo, nie chciał blokować liberalizacji przepisów aborcyjnych czy teŜ nie chciał zaostrzania kryteriów legalnego dokonywania aborcji71. Analiza najbliŜszego kontekstu 67 W odniesieniu do proponowanych zmian w art. 38 zob. E. Zielińska, Debata nad zmianą..., s. 100. 68 M. Jurek, Sprawozdanie stenografi czne, 39. posiedzenie Sejmu w dniu 13 kwietnia 2007 r., s. 187. 69 TamŜe. 70 Zob. tabelę załączoną na końcu opracowania. 71 E. Zielińska, analizując opinie ekspertów dotyczące propozycji zmian w art. 38 w aspekcie przesłanek dopuszczalności aborcji zawartych w ustawie, dochodzi do wniosku: „Opinie eksperckie zamykające się w tym nurcie potwierdzają bowiem obawy, Ŝe odrzucenie propozycji zmian Konstytucji nie uchyla niebezpieczeństwa ograniczenia aktualnie obowiązujących moŜliwości przerywania ciąŜy. Co więcej, zagroŜenie to nie wiąŜe się jedynie z wykorzystaniem drogi legislacyjnej dla zmiany ustawy, lecz równieŜ z szansą skutecznego odwołania się do procedury zaskarŜenia zawartych w ustawie warunków dopuszczalności przerywania ciąŜy do Trybunału Konstytucyjnego", E. Zielińska, Debata nad zmianą..., s. 99–100. Marek Piechowiak, Wokół konstytucyjnej ochrony Ŝycia. Próba oceny propozycji nowelizacji Konstytucji RP 44 Przegląd Sejmowy 1(96)/2010 Studia i Materiały głosowania wskazuje, Ŝe najistotniejszą racją odrzucenia propozycji zmian była chęć uniknięcia formuł, których przyjęcie miałoby trudne do przewidzenia konsekwencje dla stosunkowo jasno określonych problemów na poziomie ustawodawstwa zwykłego. VI. UWAGI PODSUMOWUJĄCE W zasadzie wszystkie zgłoszone propozycje posiadały wady, wśród których najwaŜniejsze to: brak domknięcia okresu ochrony Ŝycia lub przysługiwania godności, skutkujący obniŜeniem ochrony w kwestiach związanych z eutanazją; stosowanie nowych kategorii, prowadzące do nadania specyfi cznego statusu człowiekowi przed narodzeniem; określanie standardu ochrony za pośrednictwem aktów o randze niŜszej od konstytucji, prowadzące do przesunięcia ochrony Ŝycia przed narodzeniem w sferę ustawodawstwa zwykłego. Z punktu widzenia celu, jakim było wzmocnienie konstytucyjnej ochrony Ŝycia człowieka przed narodzeniem i wzmocnienie jego pozycji prawnej, najlepsza, choć nie pozbawiona usterek, była zaproponowana przez Komisję zmiana brzmienia art. 30. Propozycja wzmocnienia konstytucyjnej ochrony Ŝycia nie była spójna aksjologicznie z punktu widzenia uznania fundamentalnej wartości Ŝycia ludzkiego, i to przynajmniej w dwóch aspektach. Po pierwsze, zmierzano do wzmocnienia ochrony Ŝycia u jego początku, chcąc uniknąć takiego wzmocnienia w odniesieniu do końca Ŝycia. Po drugie, wśród zwolenników nowelizacji nie było jednomyślności, czy dąŜyć do zmiany, która umoŜliwiłaby zaostrzenie warunków dopuszczalności przerywania ciąŜy, czy zmian, które takie zaostrzenie by wykluczały. MoŜna mieć takŜe wątpliwości, zwłaszcza w kontekście bardzo szeroko ujętej przesłanki zdrowia, czy obowiązujące status quo jest spójne aksjologicznie, co rzutuje takŜe na spójność propozycji zmierzających do jego petryfi kacji. Na podstawie odrzucenia propozycji zmian trudno wyciągać wnioski istotne dla interpretacji aktualnie obowiązujących przepisów; wniosek, Ŝe ustrojodawca nie chciał wzmocnienia konstytucyjnej ochrony Ŝycia nie jest prawomocny, przede wszystkim ze względu na - istotne w procesie podejmowania decyzji o odrzuceniu propozycji zmian - wątpliwości co do formalnej poprawności formułowanych propozycji, w tym zwłaszcza wątpliwości co do konsekwencji prawnych ich przyjęcia. 45 Artykuł 30 Artykuł 38 Artykuł 236a Głosowania w Sejmie 39 posiedzenie 13 kwietnia 2007 r. za/przeciw/wstrz./ (nieobecni) Obowiązujące Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Rzeczpospolita Polska zapewnia kaŜdemu człowiekowi prawną ochronę Ŝycia. Poselski projekt ustawy o zmianie Konstytucji (druk 993, 5 września 2006) Rzeczpospolita Polska zapewnia kaŜdemu człowiekowi prawną ochronę Ŝycia od momentu poczęcia. Propozycja opracowana w Kancelarii Prezesa RM (oddana do ekspertyz, ale niezgłoszona) 1. Rzeczpospolita Polska zapewnia kaŜdemu człowiekowi prawną ochronę Ŝycia. 2. Rzeczpospolita Polska chroni Ŝycie dzieci poczętych, przez ustawodawstwo i wysiłki władz publicznych. Poprawka wnioskodawców zgłoszona w Komisji 23 stycznia 2007 Źródłem wolności i praw człowieka jest przyrodzona i niezbywalna godność przysługująca człowiekowi od chwili poczęcia. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Rzeczpospolita Polska zapewnia kaŜdemu człowiekowi prawną ochronę Ŝycia od momentu poczęcia do naturalnej śmierci. 1 wniosek mniejszości, poseł A. Mańka (druk 1472, 2 marca 2007) Źródłem wolności i praw człowieka i obywatela jest przyrodzona i niezbywalna godność przysługująca człowiekowi od chwili poczęcia. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Rzeczpospolita Polska zapewnia kaŜdemu człowiekowi prawną ochronę Ŝycia od chwili poczęcia do naturalnej śmierci. PiS: 59 / 1 / 64 / (29) PO: 22 / 74 / 30 / (5) SLD: 0 / 54 / 1 / (0) Samoobr.: 26 / 4 / 8 / (0) LPR: 29 / 0 / 0 / (0) PSL: 19 / 3 / 1 / (2) niezrzesz.: 2 / 1 / 6 / (1) RLCh: 7 / 0 / 0 / (1) RLN: 1 / 0 / 1 / (1) 2 wniosek mniejszości, poseł A. Mańka (druk 1472, 2 marca 2007) Rzeczpospolita Polska zapewnia kaŜdemu człowiekowi prawną ochronę Ŝycia od chwili poczęcia do naturalnej śmierci. PiS: 67 / 0 / 60 / (26) PO: 20 / 75 / 31 / (5) SLD: 0 / 54 / 1 / (0) Samoobr.: 28 / 1 / 11 / (6) LPR: 29 / 0 / 0 / (0) PSL: 18 / 4 / 1 / (2) niezrzesz.: 3 / 1 / 5 / (1) RLCh: 7 / 0 / 0 / (1) RLN: 1 / 0 / 1 / (1) Marek Piechowiak, Wokół konstytucyjnej ochrony Ŝycia. Próba oceny propozycji nowelizacji Konstytucji RP 46 Przegląd Sejmowy 1(96)/2010 Studia i Materiały Głosowane wnioski i poprawki uszeregowane zostały według kolejności głosowań. Kluby parlamentarne: PiS - Prawo i Sprawiedliwość, PO - Platforma Obywatelska, SLD - Sojusz Lewicy Demokratycznej, Samoobr. - Samoobrona Rzeczypospolitej Polskiej, LPR - Liga Polskich Rodzin, PSL - Polskie Stronnictwo Ludowe, RLCh - Ruch Ludowo-Chrześcijański, RLN - Ruch Ludowo-Narodowy, niezrzesz. - posłowie niezrzeszeni. 1 poprawka zgłoszona przez Klub Parlamentarny Prawa i Sprawiedliwości , (druk 1472-A, 12 kwietnia 2007) Art. 236a. 1. śycie od chwili poczęcia podlega ochronie prawnej przewidzianej w Konstytucji. 2. Ustawy, umowy międzynarodowe i inne przepisy prawa obowiązujące w Rzeczypospolitej Polskiej nie mogą ustanowić ochrony Ŝycia poczętego mniejszej niŜ istniejąca w dniu wejścia w Ŝycie niniejszego przepisu. 3. Władze publiczne podejmują działania mające na celu ochronę Ŝycia poczętego, w szczególności poprzez pomoc kobiecie cięŜarnej. PiS: 151 / 0 / 0 / (2) PO: 2 / 84 / 40 / (5) SLD: 0 / 54 / 1 / (0) Samoobr.: 11 / 11 / 19 / (5) LPR: 0 / 29 / 0 / (0) PSL: 1 / 20 / 2 / (2) niezrzesz.: 3 / 3 / 3 / (1) RLCh: 2 / 5 / 0 / (1) RLN: 1 / 0 / 1 / (1) 2 poprawka zgłoszona przez Klub Parlamentarny Prawa i Sprawiedliwości , (druk 1472-A, 12 kwietnia 2007) 1. Rzeczpospolita Polska zapewnia kaŜdemu człowiekowi prawną ochronę Ŝycia. 2. śycie od chwili poczęcia podlega ochronie prawnej przewidzianej w Konstytucji. 3. Ustawy, umowy międzynarodowe i inne przepisy prawa obowiązujące w Rzeczypospolitej Polskiej nie mogą ustanowić ochrony Ŝycia poczętego mniejszej niŜ istniejąca w dniu wejścia w Ŝycie niniejszego przepisu. 4. Władze publiczne podejmują działania mające na celu ochronę Ŝycia poczętego, w szczególności poprzez pomoc kobiecie cięŜarnej. PiS: 151 / 0 / 0 / (2) PO: 2 / 84 / 40 / (5) SLD: 0 / 54 / 1 / (0) Samoobr.: 10 / 10 / 21 / (5) LPR: 0 / 29 / 0 / (0) PSL: 1 / 19 / 3 / (2) niezrzesz: 3 / 3 / 3 / (1) RLCh: 2 / 5 / 0 / (1) RLN: 1 / 0 / 1 / (1) Wniosek Komisji Nadzwyczajnej, (druk 1472, 2 marca 2007) Źródłem wolności i praw człowieka i obywatela jest przyrodzona i niezbywalna godność człowieka , przynaleŜna mu od chwili poczęcia . Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. PiS: 151 / 0 / 0 / (2) PO: 24 / 66 / 36 / (5) SLD: 0 / 54 / 1 / (0) Samoobr.: 31 / 1 / 9 / (5) LPR: 29 / 0 / 0 / (0) PSL: 20 / 0 / 3 / (2) niezrzesz: 6 / 0 / 3 / (1) RLCh: 7 / 0 / 0 / (1) RLN: 1 / 0 / 1 / (1) 47Marek Piechowiak, Wokół konstytucyjnej ochrony Ŝycia. Próba oceny propozycji nowelizacji Konstytucji RP SUMMARY of the article: Constitutional Protection of Life: An Attempt to Assess the Proposals for Amendment of Poland's Constitution This article fi rst of all attempts to assess the proposals of 2006–2007 to amend Poland's Constitution, aimed mostly at strengthening constitutional protection of unborn human life. Parliamentary work on this proposal begins with the submission of the Deputy's bill on amendment of the Constitution, published in the Sejm Paper No. 993 of September 5, 2006, and ends with a series of votes at the 39th sitting of the Sejm of the fi fth term of offi ce, held on April 13, 2007, on which it was decided not to adopt any amendment. In the course of the legislative process, several modifi cation were offered not only to Article 38 concerning protection of life, but also to Article 30 dealing with dignity as a source of rights. Each of these proposals had drawbacks, including inter alia: the lack of a defi nite period of protection or entitlement to dignity, resulting in the decreased protection in relation to issues concerning euthanasia; the application of new categories granting a specifi c status to unborn human life; specifying the standards for protection by means of legislative acts ranking lower than a constitution, resulting in the transfer of life protection into the sphere of regulation of ordinary legislation. The most conducive for strengthening of the protection of unborn human life, even if not free of imperfections, was an amendment of Article 30 proposed by the Committee in the following wording: "The inherent and inalienable dignity, conferred on the person from the moment of conception, shall be a source of freedoms and rights of persons and citizens. It shall be inviolable; the respect and protection thereof shall be the obligation of public authorities." From the rejection of the proposals it is diffi cult to draw conclusions that are vital for interpretation of the existing provisions. However, a conclusion that the intention of the authors of the constitution was not to strengthen the constitutional protection of life is not legitimate, mostly because of their doubts about formal correctness of the proposed amendments (when deciding to reject them), particularly the doubts about legal consequences of their adoption.