„AFRYKA" 42 (2015 r.) SPOŁECZEŃSTWO I POLITYKA KRZYSZTOF TRZCIŃSKI CO ŁĄCZY I DZIELI COMMUNAL CONFLICT ORAZ „KONFLIKT ETNICZNY"? ANALIZA ZNACZENIOWA OBU TERMINÓW I ICH NIGERYJSKA EGZEMPLIFIKACJA1 Streszczenie Artykuł traktuje o sensie terminów communal confl ict oraz „konfl ikt etniczny". Jego celami są: wyjaśnienie, jak najczęściej rozumiane są w literaturze przedmiotu terminy communal confl ict i „konfl ikt etniczny" oraz zidentyfi kowanie ich cech wspólnych i dzielących je różnic. Realizacji wskazanych celów służy nigeryjska egzemplifi kacja obu rodzajów konfl iktów. W poszczególnych częściach artykułu dokonano analizy znaczeniowej terminów „konfl ikt etniczny" i communal confl ict, omówiono przykład wojny biafrańskiej (lata 1967–70) uznawanej często za konfl ikt etniczny i kazus communal confl ict w mieście Sagamu w 1999 r., oraz zaprezentowano wnioski wskazujące istniejące podobieństwa i różnice znaczeniowe między oboma przedmiotowymi pojęciami, a także zaproponowano polskie tłumaczenie terminu communal confl ict. Słowa kluczowe: communal confl ict, konfl ikt etniczny, przemoc etniczna, inter-communal confl ict, Nigeria, Biafra, Sagamu Wstęp Stosowany coraz częściej w anglojęzycznym, a zatem dominującym, piśmiennictwie naukowym dotyczącym problemów politycznych Nigerii i innych państw Afryki Subsaharyjskiej termin communal confl ict nie doczekał się jeszcze pol1 Autor dziękuje studentom afrykanistyki Uniwersytetu Warszawskiego za zadawane w trakcie wykładów ważkie pytania dotyczące sensu pojęć. Stały się one inspiracją dla podjęcia analizy znaczeniowej, której owocem jest ten artykuł. 12 „AFRYKA" 42 (2015 r.) Krzysztof Trzciński skiego odpowiednika, co zapewne w jakimś stopniu związane jest z trudnościami translatorskimi. Jak pisze nigeryjski fi lozof Damian U. Opata2, „coś, co jest tłumaczone już samo przez się jest lokowane (positioned) jako obce, jako coś, z czym trzeba się pogodzić w sensie tłumaczenia na miejscowy język". Istotniejsze jest jednak to, że znaczenie terminu communal confl ict nie jest jeszcze ugruntowane, podobnie jak sens pojęcia „konfl ikt etniczny". Oba terminy, w mniejszym lub większym stopniu, są zatem nadal w stadium pojęć przed-teoretycznych (ang. notions) niż na poziomie pojęć steoretyzowanych (ang. concepts). Termin communal confl ict bywa jednak często stosowany w zastępstwie coraz bardziej niechętnie używanego terminu „konfl ikt etniczny", który, choć semantycznie wydaje się doń podobny, bynajmniej nie ma charakteru jego synonimu. Sytuacja ta zachęca do głębszego przyjrzenia się istocie obu pojęć. Celami tego artykułu są: wyjaśnienie, jak najczęściej rozumiane są w literaturze przedmiotu terminy communal confl ict i „konfl ikt etniczny" oraz zidentyfi kowanie ich cech wspólnych i dzielących je różnic. W realizacji wskazanych celów ma pomóc nigeryjska egzemplifi kacja obu rodzajów konfl iktów. W artykule dokonano analizy znaczeniowej terminów „konfl ikt etniczny" i communal confl ict, omówiono przykład wojny biafrańskiej (lata 1967–70) uznawanej często za konfl ikt etniczny i kazus communal confl ict w mieście Sagamu w 1999 r., oraz zaprezentowano wnioski wskazujące istniejące podobieństwa i różnice znaczeniowe między oboma rozpatrywanymi pojęciami, a także zaproponowano polskie tłumaczenie terminu communal confl ict. Czym jest konfl ikt etniczny? Ponieważ nowszy termin communal confl ict zastępuje często starsze pojęcie „konfl ikt etniczny", analizę tę warto rozpocząć od wyjaśnienia, czym jest konfl ikt etniczny czy też jak to pojęcie jest najczęściej defi niowane. W najprostszym rozumieniu konfl ikt etniczny oznacza silne napięcia, zwykle z użyciem przemocy, które występują w relacjach między członkami odmiennych grup etnicznych w danym państwie. Szczególne warunki do powstawania takich napięć istnieją w Nigerii. To najludniejsze państwo Afryki, zamieszkałe w 2015 r. przez ok. 185 mln ludzi3, jest wieloetniczne i zarazem wielokulturowe. Szacuje się, że około 50% mieszkańców Nigerii to muzułmanie, 40% to chrześcijanie, a około 10% to wyznawcy wierzeń rodzimych4. Choć w Nigerii językiem urzędowym jest język angielski, 2 Damian U. Opata, The beautiful interpreters are not yet here: The poverty of metaphysics of state and civil society in Africa, "Quest. An International African Journal of Philosophy", 12, 1, 1998, s. 137. 3 Worldometers, Population, http://www.worldometers.info/world-population/nigeria-population [dostęp z: 2015-12-18]. 4 Index Mundi, Nigeria demographics profi le 2014, http://www.indexmundi.com/nigeria/demographics_profi le.html [dostęp z: 2015-12-18]. 13„AFRYKA" 42 (2015 r.) Co łączy i dzieli communal confl ict oraz „konfl ikt etniczny"... to w użyciu jest ponad 500 języków lokalnych5. Nigeryjskie społeczeństwo składa się z członków około 250 grup etnicznych6, wśród których największe to Hausa-Fulani (ok. 29% mieszkańców Nigerii), Joruba (ok. 21%), Ibo (ok. 18%) i Ijaw (10%)7. W opinii Arenda Lijpharta8 „grupa etniczna" to „grupa ludzi, którzy postrzegają siebie jako odrębną wspólnotę kulturową, których często łączą wspólne: język, religia, pokrewieństwo, i/lub cechy fi zyczne (takie jak na przykład kolor skóry); i którzy mają skłonność do żywienia negatywnych oraz wrogich uczuć wobec członków innych grup etnicznych". Według Timothy'ego D. Siska9, pojęcie „grupa etniczna" oznacza grupę zorganizowaną na fundamencie wspólnej tożsamości czy też charakteryzującej jej członków „wspólnej percepcji pochodzenia", włączając w to również grupę sformowaną na bazie wspólnej „religii, kultury, języka, rasy i kasty". Natomiast pojęcie „konfl ikt etniczny" Sisk10 defi niuje szeroko jako „konfrontację o charakterze politycznym, społecznym lub militarnym, zawierającą lub nie zawierającą w sobie użycie przemocy, której uczestnicy określają się w kategoriach rasy, języka, religii, kultury lub narodowości bądź jakiegoś połączenia kilku kryteriów askryptywnych", tj. przypisanych. Z kolei Errol A. Henderson11 w węższy sposób określa znaczenie pojęcia „konfl ikt etniczny" lub wymiennie stosowanego przezeń terminu „konfl ikt międzyetniczny" (interethnic confl ict) jako spory między rywalizującymi ze sobą grupami, które identyfi kują siebie głównie w oparciu o kryterium etniczne, i które wysuwają grupowe roszczenia do jakichś zasobów na podstawie swoich praw grupowych. Stuart J. Kaufman12 przypominając, że większość państw świata jest etnicznie zróżnicowana, a stosunki między zamieszkującymi je grupami etnicznymi zwykle generują jakieś konfl ikty, wskazuje, że konkretny konfl ikt można nazwać etnicznym wówczas, gdy jego strony mogą być wyróżnione przede wszystkim z powodu ich odmiennej etniczności (tożsamości etnicznej), zaś podstawą zaangażowania ludzi w konfl ikt jest ich grupowa przynależność, a nie jakiś inny czynnik. Dodaje 5 Ethnologue: Languages of the World, Nigeria, http://www.ethnologue.com/country/NG [dostęp z: 2015-12-19]. 6 Encyclopedia of the Nations, Nigeria, http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Africa/Nigeria.html [dostęp z: 2015-12-19]. 7 Index Mundi, Nigeria Demographics Profi le 2014, op. cit. 8 Arend Lijphart, Multiethnic democracy, [w:] The Encyclopedia of democracy, red. Seymour M. Lipset, tom III, London 1995, s. 853. 9 Timothy D. Sisk, Power sharing and international mediation in ethnic confl icts, Washington DC 1996, s. 119. 10 Ibidem. 11 Errol A. Henderson, Ethnic confl ict and cooperation, [w:] Encyclopedia of violence, peace, and confl ict, red. Lester Kurtz, tom I, San Diego 1999, s. 751. 12 Stuart J. Kaufman, Ethnicity as a generator of confl ict, [w:] Routledge handbook of ethnic confl ict, red. Karl Cordell, Stefan Wolff, London 2011, s. 93–94. 14 „AFRYKA" 42 (2015 r.) Krzysztof Trzciński zarazem, że każda lub któraś ze stron konfl iktu może równie dobrze być koalicjami dwóch lub więcej grup etnicznych. Defi niując konfl ikt etniczny w taki sposób, Kaufman zdaje sobie sprawę z faktu, że zasadność stosowania pojęcia „konfl ikt etniczny" jest podważana i że są tego istotne podstawy. Mianowicie część badaczy, określanych mianem instrumentalistów, uważa, że tożsamości etniczne są zwykle po prostu wykorzystywane przez klasę polityczną lub jej część w rywalizacji zwłaszcza o dostęp do dóbr ekonomicznych. Grupy etniczne nie wchodzą zatem ze sobą w konfl ikt z powodu swojej odmienności13. W konsekwencji samo współistnienie w danym państwie różnych grup etnicznych nie może być uznane za przyczynę konfl iktów, a tożsamości etniczne nie mogą generować konfl iktów etnicznych, gdyż takowe nie istnieją14. Kaufman zauważa również, że z kolei dla wielu innych badaczy pojęcie konfl iktu etnicznego jest po prostu dalece nieprecyzyjne. Stan ten skutkuje często brakiem zgody co do tego, czy dany konfl ikt można nazwać etnicznym. Sam jednak stoi na stanowisku, że o konfl ikcie etnicznym można już mówić w sytuacji, gdy dochodzi do rywalizacji jakichś interesów kojarzonych z konkretnymi grupami etnicznymi i identyfi kuje trzy najważniejsze, w jego opinii, typy tych interesów: językowe, religijne i ekonomiczne15. Dla konfl iktu etnicznego symptomatyczna jest zarazem sytuacja, w której to nie konkretne interesy prowadzą do jego rozwoju, lecz sprawy z pozoru o znaczeniu symbolicznym (na przykład chęć używania własnej fl agi), które jednak mogą mieć dla danej grupy istotny sens z punktu widzenia poczucia własnej wartości16 jej członków17. Konfl ikt etniczny może przebiegać w rozmaity sposób. W opinii Robina M. Williamsa18, należy wyróżnić jego cztery podstawowe formy: niepokoje (turmoil), wojnę wewnątrz państwa (internal war), masowy mord za przyzwoleniem władz państwowych (democide) i ludobójstwo (genocide). Rodzajami niepokojów są strajki, demonstracje, bunty, akty sabotażu, zamieszki i terroryzm. Woj13 Ghański fi lozof Kwame Gyekye, Tradition and modernity: Philosophical refl ections on the African experience, Oxford 1997, s. 99 i n., uważa zaś wręcz, że idea etniczności wiąże się z mityczną wspólnotą pochodzenia i jest bardziej „wynalazkiem" niż czymś naturalnym i rzeczywistym, a jakiekolwiek grupowanie czy klasyfi kowanie ludzi na podstawie ich rzekomo wspólnego pochodzenia jest błędne. W konsekwencji Gyekye prezentuje opinię, że w afrykańskiej rzeczywistości nie tyle istnieją grupy etniczne, ile grupy wspólnoto-kulturowe (communocultural groups), będące wspólnotami celów, wartości, ideałów, bądź aspiracji swoich członków, którzy razem zamieszkują jakieś określone terytorium. 14 Stuart J. Kaufman, Ethnicity as a generator of confl ict, op. cit., s. 91, 94. 15 Ibidem, s. 91, 94–95 16 Szerzej na temat znaczenia tej wartości w kontekście etniczności zob. Kwame Anthony Appiah, Ethnic identity as a political resource, [w:] red. Teodros Kiros, Explorations in African political thought: Identity, community, ethics, New York–London 2001, s. 50 i n. 17 Stuart J. Kaufman, Ethnicity as a generator of confl ict, op. cit., s. 96. 18 Robin M. Williams Jr., Ethnic confl icts, [w:] International encyclopedia of the social and behavioral sciences, red. Neil J. Smelser, Paul B. Balties, tom VII, Oxford 2001, s. 4807 15„AFRYKA" 42 (2015 r.) Co łączy i dzieli communal confl ict oraz „konfl ikt etniczny"... na wewnątrz państwa może przybrać postać zbrojnej przemocy towarzyszącej zamachom stanu, separatystycznej rebelii, wojny domowej, wojny partyzanckiej i rewolucji. Masowy mord politycznych oponentów może być zorganizowany przez władze państwowe lub te mogą do niego podżegać. Ludobójstwo ma charakter celowego wyniszczania całych lub części grup etnicznych (narodowych, plemiennych), jak i religijnych (wyznaniowych) bądź rasowych. Każda z wymienionych form ma inny stopień złożoności postrzeganej z perspektywy zasięgu masowej mobilizacji, poziomu scentralizowanej organizacji i kontroli, oraz rodzaju, stopnia i zasięgu stosowanej przemocy. Niektóre z wymienionych postaci konfl iktu etnicznego mogą występować jednocześnie lub być trudne do klarownego rozróżnienia. Wojna biafrańska jako konfl ikt etniczny Za historyczną już egzemplifi kację konfl iktu etnicznego w Nigerii uważany jest często kazus wojny wewnątrz państwa, tzw. wojny biafrańskiej, która toczyła się w latach 1967–1970 oraz wydarzeń, które ją poprzedziły. W opinii Jamesa Cimenta19, „wojna biafrańska była pierwszym wielkim konfl iktem etnicznym pokolonialnej Afryki, tragicznym zwiastunem tego, co nastąpi" w innych częściach tego kontynentu20. Wojna wybuchła w siedem lat po uzyskaniu przez Nigerię niepodległości w granicach ustanowionych jeszcze w czasach kolonialnych przez Europejczyków. Granice te nie respektowały podziałów etnicznych, językowych i religijnych. Nowe wieloetniczne i zarazem wielokulturowe państwo niemal natychmiast stało się areną międzyetnicznych napięć, podsycanych przez elity polityczne występujące w charakterze reprezentantów interesów poszczególnych grup etnicznych, zorganizowane w tzw. partie etniczne21. U podłoża tych napięć leżały między innymi: wyraźne różnice kulturowe (dzielące Nigeryjczyków z muzułmańskiej, w przeważającym stopniu, Północy i głównie chrześcijańskiej pozostałej części państwa); ekonomiczna kwestia podziału przychodów budżetowych (w znacznym stopniu pochodzących z podatków i opłat uiszczanych przez podmioty wydobywające ropę naftową w Delcie Nigru); jak również problemy związane z charakteryzującymi główne grupy etniczne odmiennymi tradycjami politycznymi i trudnościami w ich pogodzeniu w sytuacji konieczności wspólnego rządzenia niepodległym państwem. Co więcej, jak obrazowo ujęła to nigeryjska pisarka Chimamandra Ngozi Adichie22, ledwie co niepodległa Nigeria stanowiła 19 James Ciment, Nigeria: Biafra War, 1967–1970, [w:] Encyclopedia of confl icts since World War II, red. idem, London–New York 2015, s. 245. 20 Zgodnie z przywołanym wcześniej stanowiskiem instrumentalistów, wojna biafrańska nie mogła oczywiście być konfl iktem etnicznym. 21 Zob. szerzej np. Donald L. Horowitz, Ethnic groups in confl ict, Berkeley 1985, s. 609 i n. 22 Chimamandra Ngozi Adichie, Połówka żółtego słońca, tłum. Witold Kurylak, Katowice 2009, s. 190. 16 „AFRYKA" 42 (2015 r.) Krzysztof Trzciński przed wybuchem wojny biafrańskiej „zbiór fragmentów utrzymywanych razem przez bardzo wątłą dłoń". Genezy wojny biafrańskiej jej badacze doszukują się w wojskowym zamachu stanu z 15 stycznia 1966 r., który postrzegany był zwłaszcza przez część elit Hausa-Fulanich i Jorubów jako przygotowany i przeprowadzony głównie przez ofi cerów wywodzących się z grupy etnicznej Ibo. Na czele puczu stał major Chukwuma Kaduna Nzeogwu, który choć urodził się na muzułmańskiej Północy Nigerii, to pochodził z chrześcijańskiej rodziny Ibów, emigrantów z obszaru Delty Nigru. Zamach miał być próbą zapobieżenia dezintegracji terytorialnej Nigerii w obliczu tendencji separatystycznych występujących wśród części elit Północy, ale w konsekwencji do niej ostatecznie doprowadził, choć na Wschodzie tego państwa. Mimo, że się nie powiódł, w jego trakcie zginęła znaczna część czołowych nigeryjskich polityków, funkcjonariuszy państwowych, a także wysokiej rangi ofi cerów wywodzących się z ówczesnych regionów: Północnego (zdominowanego przez Hausa-Fulanich) i Zachodniego (kontrolowanego przez Jorubów). Zamachowcy oszczędzili natomiast członków nigeryjskich elit politycznych i wojskowych, którzy pochodzili z grupy Ibo, dominującej w obfi tującym w ropę naftową Regionie Wschodnim. Po zamachu, na około pół roku nieformalną funkcję głowy państwa zdołał objąć generał dywizji Johnson Aguiyi-Ironsi, Ibo, który w pierwszym zamachu stanu nie brał udziału i nie popierał go. Aguiyi-Ironsi zawiesił działanie części przepisów nigeryjskiej ustawy zasadniczej, a majora Nzeogwu i innych spiskowców potraktował pobłażliwie, co spotkało się z niezadowoleniem zwłaszcza hausańskiej i jorubskiej części korpusu ofi cerskiego. W konsekwencji, 29 lipca 1966 r. grupa głównie hausańskich ofi cerów z Północy dokonała nowego puczu, w którym zginęli czołowi ofi cerowie wywodzący się z grupy Ibo, w tym i Aguiyi-Ironsi. Na czele rządu tymczasowego stanął generał Yakubu Gowon, pochodzący z relatywnie niewielkiej grupy etnicznej Angas, chrześcijanin wychowany w północnej Nigerii. W miastach Regionu Północnego już od czerwca 1966 r. dochodziło do pogromów mieszkających tam Ibów, którzy między innymi ze względu na swój wysoki status materialny i edukacyjny nie cieszyli się popularnością wśród Hausa-Fulanich i innych rodzimych grup etnicznych. Trwająca do października 1966 r. przemoc, której siły rządowe nie zdołały lub nie chciały zapobiec, przyniosła dziesiątki tysięcy ofi ar i spowodowała wielką falę uchodźstwa Ibów do Regionu Wschodniego23. Organizatorzy i sprawcy masakr nie zostali aresztowani ani ukarani. 31 marca 1967 r. regionalny rząd podpułkownika Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu, Ibo, który po zamachu stanu ze stycznia 1966 r. został gubernatorem wojskowym Regionu Wschodniego, zadekretował, że w związku z brakiem nale23 Chinua Achebe, There was a country: A memoir, New York 2012, zwłaszcza s. 80–83. 17„AFRYKA" 42 (2015 r.) Co łączy i dzieli communal confl ict oraz „konfl ikt etniczny"... żytej reakcji ze strony tymczasowych władz Nigerii na pogromy Ibów, przejmuje w tym regionie pełnię kompetencji władzy państwowej. Elity polityczne Ibów były już wówczas bardzo zaniepokojone ich postępującą marginalizacją w państwie rządzonym głównie przez wojskowych wywodzących się z Regionu Północnego. Były również niezadowolone z wysokości środków, jakie wpływają do Regionu Wschodniego w ramach prowadzonej przez rząd centralny redystrybucji przychodów budżetowych, których lwia część pochodziła z dochodów uzyskiwanych dzięki eksploatacji ropy naftowej w Delcie Nigru, a zatem na obszarze kontrolowanym przez Ibów. Ibowie żądali również od rządu w Lagos formalnego zagwarantowania im prawa do secesji, co być może było kartą przetargową mającą pomóc w uzyskaniu większej części pieniędzy z budżetu federalnego. Nigeryjski rząd wojskowy uznał posunięcie władz Regionu Wschodniego za próbę pozbawienia przez Ibów reszty Nigerii wpływów z eksploatacji ropy naftowej w Delcie Nigru i w odpowiedzi wysunął 27 maja 1967 r. propozycję nowego podziału terytorialnego Nigerii na dwanaście stanów24 w miejsce istniejących wówczas czterech regionów25. Region Wschodni miał zostać rozbity na trzy mniejsze stany, czego efektem byłoby zmniejszenie dominacji Ibów w Delcie Nigru. Reakcją na te zamierzenia było ogłoszenie 30 maja 1967 r. przez podpułkownika Ojukwu secesji Regionu Wschodniego i utworzenie na jego obszarze niepodległej Republiki Biafry26, co stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny. 6 lipca 1967 r. Biafra została zaatakowana przez siły federalne. Tak wyglądała geneza nigeryjskiej wojny domowej, w której – jak podaje większość źródeł – zginęło, głównie z powodu głodu, ponad milion ludzi27. W trakcie wojny rząd centralny prowadził bowiem blokadę żywnościową terenów kontrolowanych przez władze Biafry, co Ibowie uznali za próbę ich eksterminacji poprzez zagłodzenie. Również po zakończeniu trwającej blisko trzy lata wojny Ibowie byli w rozmaity sposób dyskryminowani przez władze Nigerii28. Z kilku powodów wojna biafrańska często klasyfi kowana jest jako konfl ikt etniczny. Przede wszystkim jej główni uczestnicy wyróżniani są ze względu na swą 24 Plan ten został wcielony w życie już po wybuchu wojny biafrańskiej, w 1968 r. 25 W latach 1960 –1968 istniał w Nigerii prosty podział terytorialny na kilka regionów, wpierw na trzy (Północny, Zachodni i Wschodni), a od 1963 r. (po wydzieleniu Regionu Środkowozachodniego z Regionu Zachodniego) na cztery. 26 Republika Biafry ze stolicą w Enugu uzyskała później uznanie międzynarodowe jedynie pięciu państw i formalnie istniała do 15 stycznia 1970 r. 27 Według badacza wojny biafrańskiej, Herberta Ekwe-Ekwe, Igbo genocide and its aftermath – The tragedy of Africa's unlearned lesson,http://www.genocidescholars.org/sites/default/fi les/document%09%5Bcurrent-page%3A1%5D/documents/IAGS%202011%20Herbert%20Ekwe-Ekwe.pdf [dostęp z: 2015-12-18], w konfl ikcie tym i w wyniku przemocy go poprzedzającej zginęło ponad 3 miliony ludzi. 28 Paul O. Obi-Ani, Nigeria: Biafran secession and civil war, 1967–1970, [w:] Encyclopedia of African history, red. Kevin Shillington, tom II, New York–London 2005, s. 1115. 18 „AFRYKA" 42 (2015 r.) Krzysztof Trzciński odmienną etniczność. Po jednej stronie walczyli bowiem głównie Ibowie, zaś po drugiej – koalicja dwóch wielkich grup etnicznych: Hausa Fulanich i Jorubów. Ibowie stali się w trakcie wojny ofi arami celowego wyniszczania poprzez głodzenie, zaplanowanego i konsekwentnie przeprowadzanego przez siły rządu centralnego kontrolowanego przez członków innych grup etnicznych29. Ponadto, jeszcze przed wybuchem wojny biafrańskiej oraz w jej trakcie doszło do rywalizacji interesów ekonomicznych kojarzonych z konkretnymi grupami etnicznymi, których członkowie walczyli w wojnie po przeciwnych stronach. I tak Ibowie w imieniu swoim i mniejszych grup etnicznych zamieszkujących Deltę Nigru kontestowali reguły redystrybucji między różne regiony Nigerii jej dochodów budżetowych, które pochodziły głównie z eksploatacji ropy naftowej w Regionie Wschodnim. Ibowie wysuwali roszczenia do zasobów naturalnych Delty Nigru m.in. na podstawie obrony swoich praw grupowych, w tym natury egzystencjalnej, które zostały zagrożone masakrami dokonywanymi na nich w przeddzień wojny głównie przez Hausa-Fulanich oraz planami wprowadzeniem nowego podziału terytorialnego Nigerii, de facto likwidującego władzę Ibów w Delcie Nigru. Z kolei Hausa-Fulani i Jorubowie nie mogli pozwolić sobie na odcięcie reszty Nigerii od dochodów płynących z eksploatacji zasobów naturalnych znajdujących się na terenach kontrolowanych przez Ibów. Od czasów wojny biafrańskiej nie doszło w Nigerii do erupcji konfl iktu etnicznego na tak dużą skalę. Jednakże w państwie tym wielokrotnie miały i nadal mają miejsce tzw. communal confl icts, które posiadają cechy wspólne z konfl iktami etnicznymi. Czym jest communal confl ict? Termin communal confl ict niejednokrotnie używany jest w piśmiennictwie naukowym w zastępstwie terminu „konfl ikt etniczny". Nie jest to bezzasadne. Errol A. Henderson30 wskazuje bowiem, że pojęcie „grupa etniczna" stosuje się zwykle wymiennie z pojęciem communal group. Również Lijphart31 zauważa, że termin communal group stał się niemal synonimiczny z pojęciem „grupa etniczna". Termin communal group nie doczekał się przekładu na język polski. Mimo bliskości znaczeniowej pojęć „grupa etniczna" i communal group, terminy „konfl ikt etniczny" i communal confl ict odnoszące się do konfl iktów, w których biorą udział członkowie wskazanych społeczności, nie zawsze jednak mogą być stosowane wymiennie. Badacze z Institute for Policy Analysis of Confl ict (IPAC) tłumaczą, że termin communal confl ict odnosi się bowiem zarówno do konfronta29 Część badaczy uznaje ten proceder za ludobójstwo. Zob. np. Lasse Heerten, A. Dirk Moses, The Nigeria–Biafra war: Postcolonial confl ict and the question of genocide, "Journal of Genocide Research", 16, 2–3, 2014, s. 169–203; Herbert Ekwe-Ekwe, Igbo genocide and its aftermath..., op. cit. 30 Errol A. Henderson, Ethnic confl ict and cooperation, op. cit., s. 751. 31 Arend Lijphart, Multiethnic democracy, op. cit., s. 854. 19„AFRYKA" 42 (2015 r.) Co łączy i dzieli communal confl ict oraz „konfl ikt etniczny"... cji między członkami różnych grup etnicznych lub wspólnot religijnych, jaki i do „utarczek (clashes) pomiędzy wioskami, których strony defi niowane są przez węższe tożsamości"32. Według IPAC, u podłoża communal confl ict często leżą czynniki polityczne lub ekonomiczne, w tym kwestia własności ziemi. Niejednokrotnie communal confl icts wybuchają w następstwie długo narastających wzajemnych pretensji członków różnych grup tożsamościowych. Dwójka skandynawskich badaczy konfl iktów, Johan Brosché i Emma Elverson33 pod pojęciem communal confl ict rozumie „konfl ikt z użyciem przemocy, który zachodzi pomiędzy grupami o charakterze niepaństwowym (nonstate groups), zorganizowanymi wokół łączącej ich członków tożsamości wspólnotowej". Wyjaśniają oni, że wyrażenie „grupy o charakterze niepaństwowym" oznacza grupy, które nie kontrolują całego państwa i jego sił zbrojnych, choć jacyś aktorzy państwowi mogą być zaangażowani w communal confl ict w charakterze „ważnych aktorów wspomagających" którąś z jego stron. Z kolei zorganizowanie grup „wokół łączącej ich członków tożsamości wspólnotowej" polega na tym, że konfrontacja między nimi ma miejsce „wzdłuż linii tożsamości grupowych". Takie pojmowanie znaczenia terminu communal confl ict z pozoru nie różni się w zasadniczym stopniu od rozumienia pojęcia „konfl ikt etniczny". Brosché i Elverson zauważają jednak, że choć pojęcie tożsamości wspólnotowej (communal identity) bywa traktowane jako tożsame z pojęciem tożsamości etnicznej, to, w ich opinii, jest one szersze, gdyż może być konceptualizowane jako subiektywna identyfi kacja grupowa oparta na przykład na wspólnej historii bądź jakichś zasadniczych, wyznawanych wspólnie przez członków grupy wartościach. Podejście to oznacza, że pojęcie tożsamości etnicznej jest za mało elastyczne, bowiem opiera się przede wszystkim na przekonaniu członków danej grupy etnicznej o ich pokrewieństwie i odczuwaniu wspólnoty pochodzenia. Brosché i Elverson próbują egzemplifi kować ową różnicę odwołując się do kazusów występujących na przykład w Afryce Zachodniej lokalnych konfl iktów o jakieś dobra, w tym zwłaszcza o ziemię, między grupami mającymi na jakimś obszarze charakter autochtoniczny a grupami, które zasiedliły go w czasie późniejszym, i których członków można określić mianem przybyszów. Przykład ten nie wskazuje jednak na jakieś kluczowe różnice między pojęciami konfl iktu etnicznego i communal confl ict, a raczej skupia się na kwestii przedmiotu konfl iktu. Za klarowniejszą można uznać inną, teoretyczną sytuację przywołaną przez Brosché i Elverson34, której sedno skupia się na odczuwaniu tożsamości wspól32 Institute for Policy Analysis of Confl ict, Communal Confl ict, http://www.understandingconfl ict.org/en/confl ict/index/1/Communal-Confl ict [dostęp z: 2015-12-12]. 33 Johan Brosché, Emma Elverson, Communal confl ict, civil war, and the state: Complexities, connections, and the case of Sudan, "African Journal on Confl ict Resolution", 12, 1, 2012, s. 35 34 Ibidem, s. 36. 20 „AFRYKA" 42 (2015 r.) Krzysztof Trzciński notowej przez mieszkańców wioski etnicznie heterogenicznej. Ich konfl ikt np. z jakąś grupą przybyszów nie byłby konfl iktem etnicznym, gdyż podstawą odczuwania tożsamości wspólnotowej nie jest tożsama etniczność. Kazus ten wskazuje na zachodzącą niekiedy rzeczywistą różnicę między terminami „konfl ikt etniczny" i communal confl ict, choć należy zauważyć, że etnicznie heterogeniczne wioski nie są czymś typowym czy też częstym dla Afryki Subsaharyjskiej. Niemniej jednak communal confl ict należy uznać za pojęcie nieco szersze od terminu „konfl ikt etniczny" w tym sensie, że można go swobodniej używać wobec konfl iktów, których poszczególne strony są zorganizowane wokół tożsamości również innych niż opartych stricte na etniczności, na przykład religijnych, wyznaniowych lub rasowych bądź wobec konfl iktów, których strony mogą być wyróżnione według więcej niż jednego grupowego kryterium tożsamościowego, np. etnicznego i religijnego zarazem. Z drugiej jednak strony, jak wskazuje przywołana, szeroka defi nicja pojęcia „konfl ikt etniczny" autorstwa Siska35, konfrontacja między stronami określającymi się w kategoriach religii lub rasy również może zostać zaliczona do konfl iktu etnicznego. Niemniej jednak, dzięki obu przykładom przytoczonym przez Brosché i Elverson, należy wnioskować, iż pojęcie communal confl ict w przypadku Afryki Subsaharyjskiej odnoszone jest przede wszystkim do konfl iktów o charakterze lokalnym, i z tego punktu widzenia oznacza pojęcie znaczeniowo istotnie węższe od pojęcia konfl iktu etnicznego36. O lokalności communal confl ict świadczy również defi nicja autorstwa IPAC. Nie znaczy to jednak bynajmniej, że zidentyfi kowana granica między communal confl ict a konfl iktem etnicznym jest klarowna. Problem leży bowiem w tym, że pojęcie „konfl ikt etniczny" również bywa stosowane wobec tych konfl iktów pomiędzy grupami etnicznymi, które rozgrywają się w mikroskali. Należy jednak założyć, że mianem communal confl ict powinno się określać wyłącznie konfl ikt o zasięgu lokalnym między aktorami tworzącymi tę samą wspólnotę terytorialną, choć przynależącymi do innych grup etnicznych bądź wspólnot religijnych. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że leżący u podstaw terminu communal confl ict termin „wspólnota" (ang. community) jest wieloznaczny czy też różnie rozumiany w zależności od kontekstu. Ponieważ termin communal confl ict ma zdecydowanie konotacje lokalne, wspólnota, w której się on rozgrywa jest de facto wspólnotą lokalną (ang. local community). Termin „wspólnota lokalna" również nie jest jednak prosty do zdefi niowania, zwłaszcza w rzeczywistości Afryki Subsaharyjskiej. I tak np. nigeryjski fi lozof 35 Timothy D. Sisk, Power sharing and international mediation in ethnic confl icts, op. cit., s. 119. 36 Por. Ted Robert Gurr, Communal confl icts and global security, "Current History", 94, 592, 1995, s. 212–217. 21„AFRYKA" 42 (2015 r.) Co łączy i dzieli communal confl ict oraz „konfl ikt etniczny"... Ifeanyi A. Menkiti określa mianem wspólnot lokalnych mniejsze zbiorowości istniejące w ramach grup etnicznych. Intelektualista ten nie precyzuje jednak, czy pod pojęciem wspólnoty lokalnej rozumie konkretnie rodzinę, lineaż, klan bądź wieś jako jednostkę organizacyjną, terytorialną i społeczną. W jednej ze swoich prac stosuje jednak w podobnym kontekście takie terminy jak „społeczność wiejska" (village society) oraz „świat wioskowy" (village world)37. Z kolei ghański fi lozof Kwasi Wiredu defi niuje wspólnotę lokalną jako ogół lineaży zamieszkujących niewielki obszar. Termin „lineaż" stosuje zaś w odniesieniu do wszystkich jednostek żyjących na przykład w jakiejś miejscowości lub wsi, które pochodzą od jednego przodka lub antenatki, w zależności od tego, czy w danej kulturze lineaże mają charakter patrylinearny czy matrylinearny38. Wiredu wskazuje, że afrykańskie wspólnoty lokalne są „społeczeństwami typu wspólnotowego (communalistic societies), a zatem takimi, w których rozbudowane więzi pokrewieństwa odgrywają dominującą rolę w stosunkach społecznych"39. Przedstawione próby defi nicyjne zdają się jednak być nieadekwatne na potrzeby przeprowadzanej tu analizy, albowiem communal confl ict toczy się między członkami różnych grup tożsamościowych. Rozgrywa się zatem w warunkach wspólnoty lokalnej heterogenicznej zwłaszcza pod względem etnicznym lub religijnym czy też wyznaniowym. Takie rozumienie wspólnoty lokalnej wychodzi znacznie ponad więzi pokrewieństwa i homogeniczną pod względem etnicznym jednostkę terytorialną, które charakteryzują afrykańskie wspólnoty lokalne w rozumieniu przywołanych afrykańskich fi lozofów. Co więcej, jest ono również inne od wspólnoty lokalnej pojmowanej przez badaczy zachodnich, w tym Roberta Putnama40, w znaczeniu społeczności zamieszkującej ten sam niewielki obszar, której członków łączą zwykle pewne wspólne wartości oraz cele, i którzy współdziałają ze sobą na rzecz ich realizacji. Tak ujmowana wspólnota lokalna tworzy bezcenny kapitał społeczny i nastawiona jest na rozwiązywanie sporów, a nie ich zaognianie. Tego zachodniego rozumienia koncepcji wspólnoty lokalnej nie sposób jednak odnieść bezpośrednio do lokalnych społeczności silnie podzielonych wzdłuż linii 37 Zob. Ifeanyi A. Menkiti, Physical and metaphysical understanding: Nature, agency, and causation in African traditional thought, [w:] red. Lee M. Brown, African philosophy: New and traditional perspectives, Oxford 2004, s. 124 i 133. Por. Ryszard Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012, s. 78, 128, 154. 38 Kwasi Wiredu, Cultural universals and particulars: An African perspective, Bloomington IN 1996, s. 161 i n. Por. Ryszard Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka..., op. cit., s. 130–132, 136, 138. 39 Kwasi Wiredu, The state, civil society and democracy in Africa, "Quest: An African Journal of Philosophy", 12, 1, 1998, s. 241. 40 Zob. np. Robert D. Putnam, Demokracja w działaniu. Tradycje obywatelskie we współczesnych Włoszech, tłum. Jakub Szacki, Kraków 1995; idem, Bowling alone: The collapse and revival of American community, New York 2000. 22 „AFRYKA" 42 (2015 r.) Krzysztof Trzciński tożsamościowych, które występują zwłaszcza w miastach Afryki Subsaharyjskiej. Skoro podstawową cechą communal confl ict jest lokalność, a konfl ikt tego rodzaju często zachodzi w relacjach między członkami różnych grup etnicznych, warto wskazać jego typową nigeryjską egzemplifi kację. Przykład communal confl ict w mieście Sagamu Ważnym przykładem communal confl ict w Nigerii jest konfrontacja między członkami grup Joruba i Hausa-Fulani, której krwawy przebieg miał miejsce w lipcu 1999 r. w mieście Sagamu (Shagamu) w stanie Ogun, w południowo- -zachodniej części Nigerii, położonym między Lagos i Ibadanem. Choć Sagamu zlokalizowane jest na obszarze zamieszkałym głównie przez Jorubów, w mieście tym od dawna żyło wielu Hausa-Fulanich, którzy przybyli doń kiedyś między innymi w celu handlu bydłem i orzechami kola. Problemem spornym w Sagamu był, w mniemaniu Jorubów, brak należytego poszanowania przez Hausa-Fulanich ich zwyczajów w trakcie obchodzonego corocznie kilkudniowego, tradycyjnego święta boga Oro. Jorubowie żywią przekonanie, że podczas tej uroczystości nieJorubowie powinni pozostawać wewnątrz swych domostw. Dotyczy to zwłaszcza kobiet, które „nigdy nie powinny zobaczyć Oro". Erupcja konfl iktu w 1999 r. nastąpiła po tym, jak jeden z Jorubów zabił hausańską kobietę, którą dostrzegł na otwartej przestrzeni w czasie obchodów święta, co uznał za brak szacunku dla zasad kultywowanych przez wyznawców Oro. Zapoczątkowana tym zabójstwem spirala przemocy przyniosła śmierć kilkudziesięciu osób, wywodzących się z obu grup i duże zniszczenia mienia41. Konfl ikt w Sagamu zdaje się jednak potwierdzać powszechne wśród badaczy konfl iktów przekonanie, że u podstaw erupcji przemocy w międzyetnicznych stosunkach leży zwykle więcej niż jednej czynnik. Bamgbose J. Adele i Amos Oloruntele42 wskazują bowiem, że nieporozumienia na tle szacunku dla tradycyjnych zwyczajów w Sagamu stanowiły jedynie część szerszego konfl iktu, który miał też wymiar polityczny w postaci rywalizacji między miejskimi elitami Jorubów i Hausa-Fulanich, jak również wiązał się z roszczeniami Jorubów do ziemi, na której zamieszkiwali w Sagamu Hausa-Fulani. Wybuch przemocy w Sagamu w 1999 r. był zatem najpewniej wynikiem długo narastających antagonizmów43. 41 UNHCR, Nigeria: Oro festival including the role of the Oro priest and whether, or not, he or she is masked; whether there are any penalties invoked against those who observe the priest performing his rituals, 2000-09-16, http://www.refworld.org/docid/3df4be794.html [dostęp z: 2015-12-12]. 42 Bamgbose J. Adele, Amos Oloruntele, Ethnic agitation and confl icts in Nigeria, 1999–2000, "Development Policy Management Network Bulletin" 13, 3, 2001, s. 36. 43 Na temat innych communal confl icts we współczesnej Nigerii w ujęciu syntetycznym zob. np. Tokunbo S. Osinubi, Oladipupo S. Osinubi, Ethnic confl icts in contemporary Africa: The Nigerian experience, "Journal of Social Sciences", 12, 6, 2006, s. 108–110. 23„AFRYKA" 42 (2015 r.) Co łączy i dzieli communal confl ict oraz „konfl ikt etniczny"... Konfl ikt w Sagamu w 1999 r. jest wzorcowym przykładem ilustrującym istotę communal confl ict. Był to bowiem konfl ikt o ograniczonej skali, który toczył się w mieście, a zatem na poziomie lokalnym, między członkami różnych grup tożsamościowych, etnicznych i jednocześnie religijnych, którzy tworzyli jedną wspólnotę terytorialną, wewnątrz której rozwijały się waśnie i nieporozumienia. Wydarzenia w Sagamu spowodowały jednak wybuch przemocy między członkami różnych grup etnicznych i zarazem wspólnot religijnych w Kano, największym mieście zdominowanej przez Hausa-Fulanich Północy Nigerii. Po przybyciu uchodźców hausańskich z Sagamu do Kano, część mieszkańców miasta zaczęła bowiem mordować członków lokalnej mniejszości jorubskiej i niszczyć ich dobytek. Przykład konfl iktu w Sagamu dowodzi, że mimo swego pozornie lokalnego tylko charakteru, erupcja communal confl ict w jednym miejscu Nigerii może spowodować wybuch przemocy etnicznej nawet na obszarze oddalonym o setki kilometrów, a zatem przenieść konfl ikt w nowe miejsce. Podobnie było w przypadku omówionej wcześniej genezy wojny biafrańskiej. W kontekście takich wydarzeń jak wskazane w Sagamu i Kano, do których dochodzi w Nigerii na poziomie lokalnym, w literaturze przedmiotu coraz częściej używa się terminu ethnic violence44 który można tłumaczyć na język polski jako „przemoc etniczna" czy też, bardziej precyzyjnie, jako „przemoc między członkami różnych grup etnicznych". Termin ten może być uznany za szerszy od pierwszej z wymienionych form konfl iktu etnicznego (tj. niepokojów) w tym sensie, że dotyczy on wybuchu takiego rodzaju nieporozumień między członkami różnych grup etnicznych, które ex defi nitione zawierają w sobie użycie przemocy. Z drugiej jednak strony, przemoc etniczna może mieć charakter nagły, krótkotrwały, pozbawiony organizacji i wówczas mieć węższe znaczenie, zwłaszcza od pozostałych wskazanych trzech form konfl iktu etnicznego (tj. wojny wewnątrz państwa, masowego mordu za przyzwoleniem władz państwowych oraz ludobójstwa), które zdają się zawierać w sobie element planowania i przewlekłości oraz występują w skali ponadlokalnej. Niemniej jednak termin ethnic violence de facto używany bywa w zastępstwie terminu communal confl ict w sytuacji, gdy dany konfl ikt ma charakter lokalny i konkretnie toczy się między członkami różnych grup etnicznych, a nie innych grup tożsamościowych. Termin ethnic violence wydaje się zatem nieco porządkować problem braku klarownego rozróżnienia między communal confl ict a konfl iktem etnicznym, choć, patrząc na to z innej perspektywy, może być uznany za dalszą komplikację terminologiczną. 44 Pojęcie to niekiedy używane jest w towarzystwie terminu sectarian violence (np. ethnic and sectarian violence), który można tłumaczyć jako przemoc na tle religijnym czy też przemoc zachodząca w stosunkach między członkami odmiennych grup religijnych lub wyznaniowych. 24 „AFRYKA" 42 (2015 r.) Krzysztof Trzciński Wnioski Communal confl icts i konfl ikty etniczne mają wiele cech wspólnych. Najważniejsza jest oczywiście ta, że oba rodzaje konfl iktów mogą rozgrywać się między członkami różnych grup etnicznych. W przypadku konfl iktu etnicznego, jak wskazuje sama nazwa, powinno być tak zawsze; w przypadku communal confl icts jest tak bardzo często. Problemy z klarownym rozróżnieniem obu rodzajów konfl iktów przynajmniej po części wiążą są z faktem, że powstają one w zbliżonym, jeśli nie tożsamym kontekście. Jak zauważa Sisk45, konfl ikty między różnymi grupami tożsamościowymi, w tym etnicznymi, mają najczęściej miejsce w tzw. społeczeństwach głęboko podzielonych (ang. deeply divided societies). Termin ten należy, jego zdaniem, stosować na określenie takich pluralnych społeczeństw (zwłaszcza: wieloetnicznych, wieloreligijnych, wielowyznaniowych), w których relacje między odmiennymi grupami tożsamościowymi są tak napięte, że przynajmniej od czasu do czasu dochodziło lub dochodzi w nich do krwawych walk, a nawet „wymuszanej asymilacji, 'czystek etnicznych' lub przymusowych wypędzeń oraz ludobójstwa". Również czynniki prowadzące do powstawania i rozwoju communal confl icts i konfl iktów etnicznych są podobne, jeśli nie identyczne. Badacze źródeł konfl iktów Herbert C. Kelman i Ronald J. Fisher46 podkreślają, że u podstaw każdego konfl iktu między grupami tożsamościowymi, w tym etnicznymi, w społeczeństwach pluralnych mogą leżeć zarówno czynniki racjonalne, jak i nieracjonalne, a nadto czynniki subiektywne i obiektywne. Badacze ci formułują kilka ważnych społeczno-psychologicznych twierdzeń dotyczących uwarunkowań rozwoju konfl iktów. Zgodnie z pierwszym z nich, konfl ikt jest „procesem napędzanym zbiorowymi potrzebami i obawami"47. I tak na przykład grupy etniczne reprezentują potrzeby swych członków, u których w warunkach wieloetniczności strach przed wyginięciem grupy połączony jest z obawą przed osobistym unicestwieniem. Potrzeby te mogą być zupełnie podstawowe (pożywienie, mieszkanie, bezpieczeństwo fi zyczne), jak i bardziej rozbudowane (ochrona tożsamości, poczucie własnej wartości, autonomia, poczucie sprawiedliwości, uznanie). Konieczność zaspokajania potrzeb danej grupy etnicznej defi niuje jej interesy. Konfl ikt pojawia się wówczas, gdy interesy jednej grupy zostają pogwałcone lub są lekceważone przez inną grupę lub grupy, a zatem gdy zaspokajanie potrzeb tej pierwszej jest niemożliwe lub możliwe jedynie w ograniczonym stopniu. 45 Timothy D. Sisk, Power sharing and international mediation in ethnic confl icts, op. cit., s. 3. 46 Herbert C. Kelman i Ronald J. Fisher, Analiza konfl iktów i ich rozwiązywanie, [w:] red. David O. Sears, Leonie Huddy, Robert Jervis, Psychologia polityczna, tłum. Robert Andruszko, Kraków 2008, s. 288–293. 47 Ibidem, s. 289. 25„AFRYKA" 42 (2015 r.) Co łączy i dzieli communal confl ict oraz „konfl ikt etniczny"... W myśl kolejnego twierdzenia Kelmana i Fishera, konfl ikt jest „wieloaspektowym procesem wzajemnego wywierania wpływu"48, w którym każda strona dąży do „ochrony i wspierania swoich interesów", wpływając na zachowania innych stron. Konfl ikt rozwija się wówczas, gdy interesy poszczególnych stron ze sobą kolidują, w tym zwłaszcza gdy realizacja interesów którejś ze stron zagraża interesom innej lub jest postrzegana jako potencjalnie zagrażająca. Wywieranie przez jedną stronę wpływu poprzez groźby lub zachęty bądź na oba sposoby jednocześnie ma skłonić drugą stronę do podjęcia pożądanych przez pierwszą stronę działań. Ostatnie ważne w kontekście analizowanej problematyki twierdzenie stanowi, że konfl ikt jest „procesem interakcyjnym o eskalacyjnej, samonapędzającej się dynamice"49. Twierdzenie to oznacza, że interakcje między stronami konfl iktu zwykle prowadzą do jego wzmocnienia, a nie osłabienia. Prawidłowość ta wiąże się w dużym stopniu z faktem, że strony konfl iktu odmiennie postrzegają i interpretują dostępne informacje. Stan ten oznacza, że w miarę rozwoju nieporozumień strony wzmacniają wiarę w swoje racje, a ich „zdolność postawienia się w sytuacji drugiego jest poważnie upośledzona", co utrudnia rozwiązanie konfl iktu. Wskazane cechy wspólne z pewnością nie ułatwiają klarownego odróżnienia communal confl icts od konfl iktów etnicznych. Do takiego można się zbliżyć dopiero po zwróceniu uwagi na zasięg terytorialny obu rodzajów konfl iktów. Konfl ikty etniczne rozgrywają się bowiem w wymiarze dużej części państwa, np. regionu lub kilku stanów (jak w przypadku wojny biafrańskiej w latach 1967–70), bądź całego terytorium państwa, zwłaszcza o niewielkiej powierzchni (na co wskazuje np. kazus konfl iktu w Rwandzie w 1994 r.). Z kolei teatrem communal confl ict w Afryce Subsaharyjskiej jest relatywnie niewielki, mniejszy od regionu lub innej podstawowej jednostki podziału terytorialnego, obszar zamieszkany przez członków zwłaszcza różnych grup etnicznych lub wspólnot religijnych (bądź jednych i drugich jednocześnie, jak w przypadku konfl iktu w Sagamu w 1999 r.), w tym szczególnie miejscowość lub miasto. Communal confl ict zachodzi zatem w ramach wspólnoty lokalnej tworzonej przez ludzi, którzy przynależą zwłaszcza do różnych grup etnicznych lub, a niekiedy także, wspólnot religijnych. Jeżeli communal confl ict toczy się między członkami odmiennych grup etnicznych, wówczas można go uznać za konfl ikt etniczny w mikroskali czy też, innymi słowy, za lokalny konfl ikt etniczny. Oczywiście taki konfl ikt może rozprzestrzeniać się na inne części państwa i objawiać w postaci nowych ognisk ethnic violence (o czym świadczy przykład wydarzeń w Kano w 1999 r.) lub ewoluować w konfl ikt etniczny na ponadlokalną skalę (jak np. miało to miejsce w Nigerii w latach 1966–67 r.). 48 Ibidem, s. 290. 49 Ibidem, s. 292. 26 „AFRYKA" 42 (2015 r.) Krzysztof Trzciński Z zasięgiem terytorialnym bezpośrednio związana jest skala tragedii ludzkiej. Konfl ikt etniczny jako toczący się na większej powierzchni państwa ma również większą liczbę uczestników i przynosi większe straty w ludziach, communal confl ict – odwrotnie. Warto teraz skupić się na kolejnej istotnej kwestii, która pozostaje w bezpośrednim związku z zagadnieniem cech wspólnych oraz różnic między communal confl ict oraz konfl iktem etnicznym. Mianowicie w politologicznej literaturze przedmiotu odnoszącej się do problemów Afryki Subsaharyjskiej coraz rzadziej stosowany jest termin „konfl ikt etniczny". Można nawet zaryzykować stwierdzenie, że jest on wypierany przez termin communal confl ict. Prawidłowość ta, jak można wnioskować, wiąże się co najmniej z trzema przyczynami. Po pierwsze, znaczna część badaczy podziela przywołane wcześniej stanowisko instrumentalistów, zgodnie z którym, krótko rzecz ujmując, nie ma czegoś takiego jak konfl ikt etniczny50. Istnieją jednak antagonizmy i zatargi między grupami etnicznymi, które częstokroć objawiają się w erupcji przemocy. Wówczas w sukurs przychodzi termin communal confl ict, który może być uznany za bardziej elastyczny, gdyż pozbawiony jest w nazwie pierwiastka wskazującego na etniczne źródła konfl iktu. Warto jednak pamiętać, o ograniczającej cesze tego rodzaju konfl iktu, jakim jest jego lokalny charakter. W konsekwencji, konfl ikt na ponadlokalną skalę między członkami różnych grup etnicznych, którzy bronią jakichś partykularnych interesów grupowych, nazywany bywa przez instrumentalistów w ogóle bez odwołań do kwestii odmienności etnicznych wyróżniających jego strony, a przy zastosowaniu jakiejś innej kategorii. I tak np. wojna biafrańska może być po prostu określana jako konfl ikt separatystyczny czy też wojna secesyjna, albo po prostu jako wojna domowa51. Po drugie, na kontynencie afrykańskim na początku XXI w. coraz rzadziej dochodzi do wybuchów konfl iktów na dużą skalę, a więc istnieje mniejsza potrzeba stosowania do wyjaśniania współczesnej rzeczywistości terminu „konfl ikt etniczny" w znaczeniu konfl iktu, który rozgrywa się między członkami różnych grup etnicznych, związany jest z rywalizacją interesów grupowych i nosi inne cechy go defi niujące. Z drugiej strony, konfl ikty takie od czasu do czasu wybuchają na poziomie lokalnym i wówczas można je określić mianem communal confl icts. Communal confl icts, co warto przypomnieć, nie zawsze jednak występują w relacjach międzyetnicznych i wówczas nie mają charakteru konfl iktów etnicznych 50 Z drugiej jednak strony, wbrew zdobywającemu coraz większy posłuch stanowisku instrumentalistów, w Encyclopedia of confl icts since World War II, red. James Ciment, London–New York 2015, s. 47–54 w części ogólnej zatytuowanej „Źródła wojny" (Roots of war) wyróżniane są w charakterze odrębnej sekcji „Konfl ikty etniczne i religijne" (Ethnic and religious confl icts), a konkretne konfl ikty klasyfi kowane są następnie jako etniczne, religijne lub mieszane. 51 Np. w piśmiennictwie anglojęzycznym wojna biafrańska występuje często jako Nigerian Civil War. 27„AFRYKA" 42 (2015 r.) Co łączy i dzieli communal confl ict oraz „konfl ikt etniczny"... w mikroskali. Niemniej jednak, co też warto powtórzyć, lokalne konfl ikty między członkami odmiennych wspólnot religijnych często są zarazem konfl iktami między członkami różnych grup etnicznych. Po trzecie, również strony afrykańskich konfl iktów na ponadlokalną skalę często wyróżniane są zarówno wzdłuż linii odmiennych tożsamości etnicznych, jak i religijnych. Innymi słowy, jedną stronę konfl iktu może tworzyć konkretna grupa etniczna (lub koalicja grup), której członkowie są głównie wyznawcami np. chrześcijaństwa, podczas gdy drugą – inna grupa etniczna (bądź koalicja grup), której członkowie to przede wszystkim wyznawcy np. islamu. Gdyby konfl ikt taki miał charakter li tylko lokalny, wówczas właściwe byłoby jego nazwanie mianem communal confl ict (tak jak ma to miejsce np. w przypadku konfl iktu w Sagamu w 1999 r.). Jednakże w sytuacji, gdy obejmuje on swym zasięgiem znaczną część danego państwa lub całe jego terytorium, to wówczas nieadekwatne staje się zastosowanie zarówno terminu communal confl ict, jak i pojęcia „konfl ikt etniczny". Wtenczas z pomocą przychodzi inny, nadal mało popularny anglojęzyczny termin: inter-communal confl ict, który na przykład stosowany bywa wobec konfl iktu toczącego się w XXI w. w Republice Środkowoafrykańskiej (zwłaszcza w latach 2013–14)52. Celem tego artykułu nie była ocena zasadności stosowania terminów communal confl ict oraz „konfl ikt etniczny", a jedynie wyjaśnienie, w jakim znaczeniu terminy te są najczęściej rozumiane, oraz zidentyfi kowanie ich cech wspólnych i dzielących je różnic. Przeprowadzona analiza znaczeniowa dowodzi, jak trudno jest w praktyce klarownie odróżnić od siebie oba terminy. Główną podstawą rozróżnienia wydaje się zasięg terytorialny konfl iktów określanych przedmiotowymi pojęciami. Warto zatem powtórzyć, że termin communal confl ict odnosi się do konfl iktów lokalnych, często, choć nie jedynie, wybuchających między członkami różnych grup etnicznych, podczas gdy pojęcie „konfl ikt etniczny" używane jest w stosunku do konfl iktów rozgrywających się głównie między członkami odmiennych grup etnicznych zwłaszcza na ponadlokalnym obszarze. Na koniec warto jeszcze zaproponować, by termin communal confl ict tłumaczony był na język polski po prostu jako „konfl ikt wspólnotowy", albowiem zachodzi on w ramach danej lokalnej wspólnoty terytorialnej, której członkowie wywodzą się zwłaszcza z różnych grup etnicznych i/lub wspólnot religijnych. Analogicznie, można by w polskim piśmiennictwie stosować termin „konfl ikt międzywspólnotowy" jako tłumaczenie angielskiego terminu inter-communal confl ict, który rozgrywa się w wymiarze ponadlokalnym między członkami odmiennych grup tożsamościowych, w tym etnicznych i religijnych. 52 Zob. np. UNHCR, UNHCR seeking urgent access to thousands fl eeing Bangui: CAR violence, 2015-09-29, http://www.unhcr.org/560a99cf6.html [dostęp z: 2015-12-12]. 28 „AFRYKA" 42 (2015 r.) Krzysztof Trzciński Dr hab. Krzysztof Trzciński – politolog, afrykanista, historyk idei, badacz współczesnej fi lozofi i politycznej i teorii polityki; profesor nadzwyczajny w Instytucie Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN. Bibliografi a Achebe Chinua, There was a country: A memoir, New York 2012. Adele Bamgbose J., Oloruntele Amos, Ethnic agitation and confl icts in Nigeria, 1999–2000, "Development Policy Management Network Bulletin" 13, 3, 2001. Adichie Chimamandra Ngozi, Połówka żółego słońca (tytuł oryg. Half of the Yellow Sun), tłum. Witold Kurylak, Katowice 2009. Appiah Kwame Anthony, Ethnic identity as a political resource, [w:] red. Teodros Kiros, Explorations in African political thought: Identity, community, ethics, New York–London 2001. Brosché Johan, Elverson Emma, Communal confl ict, civil war, and the state: Complexities, connections, and the case of Sudan, "African Journal on Confl ict Resolution", 12, 1, 2012. Ciment James, Nigeria: Biafra War, 1967–1970, [w:] Encyclopedia of confl icts since World War II, red. idem, London–New York 2015. Gurr Ted Robert, Communal confl icts and global security, "Current History", 94, 592, 1995. Encyclopedia of the Nations, Nigeria, http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Africa/Nigeria.html [dostęp z: 2015-12-19]. Ethnologue: Languages of the World, Nigeria, http://www.ethnologue.com/country/NG [dostęp z: 2015-12-19]. Gyekye Kwame, Tradition and modernity: Philosophical refl ections on the African experience, Oxford 1997. Heerten Lasse, Moses A. Dirk, The Nigeria–Biafra war: Postcolonial confl ict and the question of genocide, "Journal of Genocide Research", 16, 2–3, 2014. Henderson Errol A., Ethnic confl ict and cooperation, [w:] Encyclopedia of violence, peace, and confl ict, red. Lester Kurtz, tom I, San Diego 1999. Herbert Ekwe-Ekwe, Igbo genocide and its aftermath – The tragedy of Africa's unlearned lesson, http://www.genocidescholars.org/sites/default/fi les/document%09%5Bcurrent-page%3A1%5D/documents/IAGS%202011%20Herbert%20Ekwe-Ekwe.pdf [dostęp z: 2015-12-18]. Horowitz Donald L., Ethnic groups in confl ict, Berkeley 1985. Index Mundi, Nigeria demographics profi le 2014, 2014, http://www.indexmundi. com/nigeria/demographics_profi le.html [dostęp z: 2015-12-18]. 29„AFRYKA" 42 (2015 r.) Co łączy i dzieli communal confl ict oraz „konfl ikt etniczny"... Institute for Policy Analysis of Confl ict, Communal Confl ict, http://www.understandingconfl ict.org/en/confl ict/index/1/Communal-Confl ict [dostęp z: 201512-12]. Kaufman Stuart J., Ethnicity as a generator of confl ict, [w:] Routledge handbook of ethnic confl ict, red. Karl Cordell, Stefan Wolff, London 2011. Kelman Herbert C., Fisher Ronald J., Analiza konfl iktów i ich rozwiązywanie, [w:] red. David O. Sears, Leonie Huddy, Robert Jervis, Psychologia polityczna, tłum. Robert Andruszko, Kraków 2008. Lijphart Arend, Multiethnic democracy, [w:] The Encyclopedia of democracy, red. Seymour M. Lipset, tom III, London 1995. Menkiti Ifeanyi A., Physical and metaphysical understanding: Nature, agency, and causation in African traditional thought, [w:] red. Lee M. Brown, African philosophy: New and traditional perspectives, Oxford 2004. Obi-Ani Paul O., Nigeria: Biafran secession and civil war, 1967–1970, [w:] Encyclopedia of African history, red. Kevin Shillington, tom II, New York–London 2005. Opata Damian U., The beautiful interpreters are not yet here: The poverty of metaphysics of state and civil society in Africa, "Quest: An International African Journal of Philosophy", 12, 1, 1998. Osinubi Tokunbo S., Osinubi Oladipupo S., Ethnic confl icts in contemporary Africa: The Nigerian experience, "Journal of Social Sciences", 12, 6, 2006. Putnam Robert D., Bowling alone: The collapse and revival of American community, New York 2000. Putnam Robert D., Demokracja w działaniu. Tradycje obywatelskie we współczesnych Włoszech (tytuł oryg. Making democracy work: Civic traditions in modern Italy), tłum. Jakub Szacki, Kraków 1995. Sisk Timothy D., Power sharing and international mediation in ethnic confl icts, Washington DC 1996. UNHCR, Nigeria: Oro festival including the role of the Oro priest and whether, or not, he or she is masked; whether there are any penalties invoked against those who observe the priest performing his rituals, 2000-09-16, http://www. refworld.org/docid/3df4be794.html [dostęp z: 2015-12-12]. UNHCR, UNHCR seeking urgent access to thousands fl eeing Bangui, CAR violence, 2015-09-29, http://www.unhcr.org/560a99cf6.html [dostęp z: 201512-12]. Vorbrich Ryszard, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012. Williams Robin M. Jr., Ethnic confl icts, [w:] International encyclopedia of the social and behavioral sciences, red. Neil J. Smelser, Paul B. Balties, tom VII, Oxford 2001. 30 „AFRYKA" 42 (2015 r.) Krzysztof Trzciński Wiredu Kwasi, Cultural universals and particulars: An African perspective, Bloomington IN 1996. Wiredu Kwasi, The state, civil society and democracy in Africa, "Quest: An African Journal of Philosophy", 12, 1, 1998. Worldometers, Population, 2015, http://www.worldometers.info/world-population/nigeria-population/ [dostęp z: 2015-12-18].