text: [{"text_idx": "#000001", "text": "Ha\u0301sku\u0301lin i\u0301 Nesvi\u0301k spyr: Hvat er hitt o\u0301f\u00f8dda? Hv\u00f8r er fr\u00e6gasta loysnin: fri\u0301 fosturt\u00f8ka ella forbo\u00f0?"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Greinin ni\u00f0anfyri byggir a\u0301 notatir fra\u0301 eini framlo\u0308gu hja\u0301 F\u00f8roya Pro Vita til tiltaki\u00f0 hja\u0301 Ha\u0301sku\u0301lanum i\u0301 Nesvi\u0301k: \u201cTru\u0301gv og samfelag: Fyri vali og fri\u0301um li\u0301vi\u201d.\nSpurningurin, i\u00f0 skuldi svarast var: \u201cHvat er hitt o\u0301f\u00f8dda? Hv\u00f8r er fr\u00e6gasta loysnin: fri\u0301 fosturt\u00f8ka ella forbo\u00f0?\u201d\nUmbo\u00f0 fyri F\u00f8roya Pro Vita var Bjo\u0308rk Tyril Sadembou."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Lurta eftir upprunaligu framlo\u0308guni her: "}, {"text_idx": "#000005", "text": "Hevur tu\u0301 vir\u00f0i? Hvat gevur t\u00e6r vir\u00f0i?"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Okkara bo\u00f0skapur er sera einfaldur: tu\u0301 hevur vir\u00f0i ti\u0301, at tu\u0301 ert eitt menniskja. O\u0308ll menniskju hava treytaleyst vir\u00f0i, sum merkir, at vir\u00f0i\u00f0 ikki avhongur av, hvussu dugnaligur tu\u0301 ert, um tu\u0301 bert brek, hvo\u0308rji foreldur ti\u0301ni eru o.s.fr."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ert tu\u0301 kristin, so hava menniskju hetta vir\u00f0i\u00f0, ti\u0301 vit eru skapt i\u0301 mynd Gu\u00f0s. Men sja\u0301lvt um, tu\u0301 ikki perso\u0301nliga ert kristin, so er henda menniskjaa\u0301sko\u00f0anin ein av grundarsteinunum i\u0301 okkara samfelagi."}, {"text_idx": "#000008", "text": "I\u0301 okkara samfelagi ynskja vit, at o\u0308ll skulu hava eitt gott li\u0301v, vit ynskja at verja tey veikaru og tey, sum onga ro\u0308dd hava. Vit ynskja at o\u0308ll skulu hava javnar mo\u0308guleikar og ver\u00f0a r\u00e6ttvi\u0301st vi\u00f0farin, uttan mun til t.d. uppruna/hu\u0301\u00f0arlit, brek, og hvussu v\u00e6l fyri tey eru fi\u0301ggjarliga."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Vit ynskja hetta, nettupp ti\u0301 at vit halda, at o\u0308ll menniskju hava li\u0301ka no\u0301gv og o\u0301metaliga sto\u0301rt vir\u00f0i. Ta\u00f0 er ti\u0301 vit leggja i\u0301 o\u0308ll i\u0301 samfelagnum, og ganga ho\u0308gt uppi\u0301 at eingin skal detta i\u0301millum."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Hetta vir\u00f0i\u00f0, sum o\u0308ll menniskju hava, er grundarlagi\u00f0 i\u0301 altjo\u0301\u00f0a sa\u0301ttma\u0301lum um mannar\u00e6ttindini, sum eru galdandi i\u0301 Fo\u0308royum og a\u00f0rasta\u00f0ni i\u0301 heiminum. Ein r\u00e6ttur o\u0308ll menniskju hava er r\u00e6tturin til li\u0301v \u2013 at li\u0301vi\u00f0 hja\u0301 okkum skal vera vart vi\u00f0 lo\u0301g, og at eingin bara skal kunna taka li\u0301vi\u00f0 fra\u0301 okkum."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Umframt grundleggjandi sa\u0301ttma\u0301lan um borgarlig og politisk r\u00e6ttindi, sum var\u00f0 samtyktur i\u0301 1966, kundi eg hugsa\u00f0 m\u00e6r at nevnt tveir a\u00f0rar ST-sa\u0301ttma\u0301lar, sum eru vi\u00f0komandi fyri evni\u00f0 i\u0301 dag:"}, {"text_idx": "#000012", "text": "-Sa\u0301ttma\u0301lin um at basa o\u0308ll slo\u0308g av mismuni mo\u0301ti kvinnum (1979)"}, {"text_idx": "#000013", "text": "-Sa\u0301ttma\u0301lin um r\u00e6ttindi hja\u0301 bo\u0308rnum (1989)"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Har sum sa\u0301ttma\u0301lin nevnir fosturto\u0308ku, ver\u00f0ur tosa\u00f0 um hvussu no\u0301gvar millio\u0301nir danir ynskja at bru\u0301ka fyri at minka um fosturto\u0308ku."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Sa\u0301ttma\u0301lin ynskir ty\u0301\u00f0iliga at verja kvinnur fra\u0301 at fo\u0308la seg noyddar at velja barni\u00f0 hja\u0301 s\u00e6r fra\u0301, fyri at verja teirra arbei\u00f0sli\u0301v. Og to\u0301, i\u0301 2006 i\u0301 kanning hja\u0301 Sunhedsstyrelsen, var ein av vanligastu orso\u0308kunum til fosturto\u0308ku, at man ikki fekk eitt barn at passa saman vi\u00f0 arbei\u00f0num/u\u0301tbu\u0301gving. Eg haldi ikki ordiliga, at ta\u00f0 samfelagi\u00f0 livir upp til henda sa\u0301ttma\u0301lan, ha?"}, {"text_idx": "#000017", "text": "I\u0301 BARNAR\u00c6TTINDASA\u0301TTMA\u0301LANUM \u201cer eitt barn at skilja sum eitt og hv\u00f8rt menniskja yngri enn 18 a\u0301r, uttan so at barni\u00f0 gerst myndigt fyrr samb\u00e6rt teirri lo\u0301g, sum er galdandi fyri barni\u00f0\u201d"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Luttakaralondini skulu vir\u00f0a og tryggja \u00f8llum b\u00f8rnum innan l\u00f8gd\u00f8mi si\u0301tt tey r\u00e6ttindi, sum eru a\u0301sett i\u0301 hesum sa\u0301ttma\u0301la, uttan at gera mismun av n\u00f8krum slag og uttan mun til \u00e6ttarslag, hu\u0301\u00f0arlit, kyn, ma\u0301l, a\u0301tru\u0301na\u00f0, politiska ella a\u00f0ra sannf\u00f8ring, tjo\u0301\u00f0aruppruna, tjo\u0301\u00f0fr\u00f8\u00f0iligan ella samfelagsligan uppruna, ognarvi\u00f0urskifti, brek, bur\u00f0 ella a\u00f0ra st\u00f8\u00f0u hja\u0301 barni, foreldrum ella verja.\u201d"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Hesin sa\u0301ttma\u0301lin endurtekur r\u00e6ttin til li\u0301v:"}, {"text_idx": "#000021", "text": "1. Luttakaralondini vi\u00f0urkenna, at \u00f8ll b\u00f8rn hava ein natu\u0301rligan r\u00e6tt til li\u0301vi\u00f0."}, {"text_idx": "#000022", "text": "2. Luttakaralondini skulu i\u0301 st\u00f8rstan m\u00f8guligan mun tryggja, at barni\u00f0 livir og mennist.\u201d"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Um 22 dagar (3 vikur) eftir gitna\u00f0 sl\u00e6r hjarta\u00f0 a\u0301 li\u0301tla barninum og pumpar blo\u0301\u00f0 runt i\u0301 kroppinum."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Bert 8 vikur eftir gitna\u00f0 hevur barni\u00f0 eygu, eygnalok, no\u0308s, ytra-oyra, armar vi\u00f0 albogum, handli\u00f0i og fingrum, og bein vi\u00f0 kno\u0308um og fi\u0301num bibbum. O\u0308ll go\u0308gnini eru byrja at mennast."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Eftir 10 vikur framlei\u00f0ir barni\u00f0 insulin, at halda skil a\u0301 blo\u0301\u00f0sukrinum \u2013 og f\u00e6r negl."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Eftir 12 vikur s\u00e6rt tu\u0301 a\u0301 kynsgo\u0308gnunum, um barni\u00f0 er drongur ella genta."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Eftir 25 vikur ver\u00f0ur barni\u00f0 rokna\u00f0 sum li\u0301vfo\u0308rt, men do\u0308mi eru um bo\u0308rn, sum yvirliva, sum eru fo\u0308dd eftir 21 vikur."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Hetta er ein av sto\u0301ru trupulleikunum vi\u00f0 fri\u0301ari fosturto\u0308kulo\u0301gga\u0301vu. Vit taka bo\u0301kstaviliga menniskjaligheitina burtur fra\u0301 einum heilum bo\u0301lki av menniskjum. O\u0308llum okkara o\u0301fo\u0308ddu. Tey sm\u00e6stu og veikastu i\u0301 okkara samfelagi. Tey sum hava mest bru\u0301k fyri okkara hja\u0301lp og vernd."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Fyrstu fer\u00f0 eg var i\u0301 skannaranum vi\u00f0 honum var i\u0301 mars sama a\u0301r. Ta\u0301 hev\u00f0i hann bara veri\u00f0 til i\u0301 7 vikur og nakrar dagar. Vit so\u0301u og sluppu at hoyra hjarta\u00f0 hja\u0301 honum sla\u0301a. Ta\u00f0 sama hjarta\u00f0 sum sl\u00e6r i\u0301 honum i\u0301 dag. Brandur var bara knappar 3 cm ta\u0301, men eg minnist hvussu v\u00e6l man sa\u0301 v\u00e6lskapta fo\u0301tin hja\u0301 honum, vi\u00f0 fimm fi\u0301num bibbum. L\u00e6knin ma\u0301ta\u00f0i fo\u0301tin hja\u0301 honum, og hann var bara 4 mm langur."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Vit vo\u0301ru soo forelska\u00f0 beinanvegin. Men sja\u0301lvt um vit ikki ho\u0308vdu veri\u00f0 ta\u00f0, so hev\u00f0i ta\u00f0 ikki broytt vir\u00f0i a\u0301 li\u0301tla Brandi. Hann var og er ty\u0301\u00f0iliga eitt menniskja. Ti\u0301 hevur hann vir\u00f0i\u00f0. Ti\u0301 hevur hann r\u00e6tt til li\u0301vi\u00f0. Ta\u0301 sum nu\u0301."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Hvo\u0308rji valevni ynskja at verja r\u00e6ttin til li\u0301v hja\u0301 o\u0301fo\u0308dda barninum?"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Vi\u00f0merking til myndina: F\u00f8roya Pro Vita kann ikki vita hvat valevnini, sum ikki hava svara\u00f0 (gult a\u0301 myndini) halda um fosturto\u0308ku. Ti\u0301 ber illa til at koma til ni\u00f0ursto\u0308\u00f0ur um hvat flokkarnir halda, burturs\u00e6\u00f0 fra\u0301 Mi\u00f0flokkinum, sum hevur melda\u00f0 u\u0301t, at flokkurin er fyri li\u0301vi. I\u0301 o\u0308llum hinum flokkunum eru valevnini fri\u0301stilla\u00f0 at atkvo\u0308\u00f0a eftir egnari sannfo\u0308ring um hetta ma\u0301li\u00f0. Nu\u0301 ta\u00f0 eru so no\u0301gv, sum ikki hava svara\u00f0, er ri\u0301miligt at i\u0301mynda s\u00e6r, at tey hava ymsar meiningar."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Ta\u00f0 er no\u0301gv at taka sto\u0308\u00f0u til, ta\u0301 i\u00f0 tu\u0301 hugsar um, hvo\u0308nn tu\u0301 skalt velja nu\u0301 ta\u00f0 ver\u00f0ur lo\u0308gtingsval um fa\u0301ar dagar. Vit eru allarhelst fleiri, i\u00f0 halda spurningin um fosturto\u0308ku sp\u00e6la ein ty\u0301dningarmiklan leiklut i\u0301, hvo\u0308nn vit fara at velja. Summi ynskja valevni \u201cfyri li\u0301vi\u201d og summi ynskja valevni \u201cfyri vali\u201d."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Fyri at hja\u0301lpa teimum veljarunum, i\u00f0 halda hetta ma\u0301li\u00f0 vera ty\u0301dningarmiki\u00f0 og fyri at hja\u0301lpa valevninum, sum fegi\u00f0 vil siga si\u0301na meining, hevur F\u00f8roya Pro Vita sett seg i\u0301 samband vi\u00f0 o\u0308ll valevnini og spurt: \u201cHvussu heldur tu\u0301 ein ny\u0301ggj fosturto\u0308kulo\u0301g skuldi s\u00e6\u00f0 u\u0301t?\u201d"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Ni\u00f0ast i\u0301 hesi greinini, hava vit lagt eina talvu vi\u00f0 vi\u00f0merkingunum fra\u0301 o\u0308llum valevnunum, sum svara\u00f0u."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Ta\u00f0 vo\u0301ru fleiri sum ty\u0301\u00f0iliga gjo\u0308rdu greitt beinanvegin, at tey vo\u0301ru i\u0301mo\u0301ti fri\u0301ari fosturto\u0308ku, sja\u0301lvt um tey ikki endiliga vistu akkura\u0301t, hvussu ein ny\u0301ggj fosturto\u0308kulo\u0301g skuldi si\u0301ggja u\u0301t."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Valevnini, sum ynskja at verja li\u0301v eru (minst til at skriva til ti\u0301tt valevni\u00f0, um tu\u0301 ikki s\u00e6rt vi\u00f0komandi a\u0301 listanum \u2013 kanska tey hava gloymt at svara!):"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Um onkur er, sum ynskir at vera vi\u00f0 a\u0301 hesum listanum fyri li\u0301vi og i\u0301mo\u0301ti fri\u0301ari fosturto\u0308ku, leggja vit tykkum gle\u00f0iliga afturat, um tit skriva til provita@provita.fo"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Fosturt\u00f8kulo\u0301gin, sum er fra\u0301 1956, loyvir i\u0301 dag fosturt\u00f8ku fram til og vi\u00f0 viku 16 i\u0301 vi\u00f0gonguti\u0301\u00f0ini. I\u0301 lo\u0301gini eru ymiskar umst\u00f8\u00f0ur nevndar, sum grundgeving fyri at loyva fosturt\u00f8ku. N\u00f8kur d\u00f8mi eru, um barni\u00f0 i\u0301 mo\u0301\u00f0urli\u0301vi hevur epilepsi, sum i\u0301 dag er ein sju\u0301ka har vi\u00f0ger\u00f0arm\u00f8guleikarnir eru go\u0301\u00f0ir, ella um barni\u00f0 hevur sa\u0301larsju\u0301ku ella o\u0301lekiliga likamliga sju\u0301ku. Eisini kann vegna sju\u0301ku, veikleika og avbjo\u0301\u00f0ingar hja\u0301 mammuni, samb\u00e6rt lo\u0301gini, grundgevast fyri fosturt\u00f8ku, og hesi vi\u00f0urskifti eru o\u0301neyvt or\u00f0a\u00f0 og opin fyri tulking."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Mannali\u0301vi\u00f0 er ikki okkara at taka. Aldur, st\u00f8dd, kyn, heilsa og evni avgera ikki okkara vir\u00f0i, ella hv\u00f8rt vit hava r\u00e6tt at liva, og hesi geva heldur ikki menniskjum myndugleika at velja mannali\u0301v til og fra\u0301.\nR\u00e6tturin til li\u0301v skal lo\u0301gartryggjast fra\u0301 gitna\u00f0i og til na\u0301ttu\u0301rligan dey\u00f0a. Saman vi\u00f0 hesum er alney\u00f0ugt at tryggja alla ney\u00f0uga hja\u0301lp og allar veitingar til foreldrini i\u0301 vi\u00f0gonguti\u0301\u00f0ini.\nSkuldi ta\u00f0 hent, at li\u0301v stendur i\u0301mo\u0301ti li\u0301vi og b\u00e6\u00f0i ikki kunnu bjargast, er ney\u00f0ugt at bjarga mammuni og veita henni ney\u00f0uga vi\u00f0ger\u00f0."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Eg eri fyri at verja li\u0301v, og ynski ti\u0301 bert at fosturt\u00f8ks skal vera loyvd ta\u0301 :"}, {"text_idx": "#000053", "text": "Sum u\u0301tgangsst\u00f8\u00f0i bert ta\u0301. Samstundis ma\u0301 lo\u0301gga\u0301van betrast fi\u0301ggjarliga fyri tey sum hava ta\u00f0 vanskuligt \u2013 ti\u0301 tey eru vor\u00f0in vid barn"}, {"text_idx": "#000054", "text": "Lo\u0301garbroyting og fosturto\u0308ka i\u0301 USA"}, {"text_idx": "#000055", "text": "Mynd fra\u0301: \u2013 kort yvir ymsu lo\u0301girnar i\u0301 statunum. Ta\u00f0 gro\u0308nasta verjir o\u0301fo\u0308dda barni\u00f0 mest, si\u0301 fulla fra\u0301grei\u00f0ing vi\u00f0 at fylgja leinkjuni."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Fyri no\u0308krum do\u0308gum si\u0301\u00f0ani, 24. juni 2022, hendi ein sto\u0301r broyting i\u0301 fosturto\u0308kulo\u0301gini i\u0301 USA, ta\u0301 i\u00f0 h\u00e6gstir\u00e6ttur kolldo\u0308mdi eina avger\u00f0 fra\u0301 1973. Si\u0301\u00f0ani hevur kjaki\u00f0 um fosturto\u0308ku i\u0301 heiminum og i\u0301 Fo\u0308royum veri\u00f0 a\u0301 gosi."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Men hvat akkura\u0301t var ta\u00f0 sum hendi og hvat merkir broytingin?"}, {"text_idx": "#000058", "text": "USA hevur eina o\u0308\u00f0rvi\u0301si lo\u0301garskipan, enn vit hava her i\u0301 Fo\u0308royum, og ti\u0301 kann ta\u00f0 vera trupult at skilja akkura\u0301t hvat henda avger\u00f0in merkir. Henda greinin fer fyrst at grei\u00f0a fra\u0301 lo\u0301gar- og r\u00e6ttarskipanini i\u0301 USA og si\u0301\u00f0ani koma eitt sindur inn a\u0301 so\u0308guna aftanfyri fosturto\u0308kulo\u0301gina, sum vanliga ver\u00f0ur kalla\u00f0 Roe v Wade. Um tu\u0301 bert vilt lesa um sto\u0308\u00f0una i\u0301 dag, kanst tu\u0301 leypa ni\u00f0ur til broti\u00f0 \u201cSto\u0308\u00f0an i\u0301 USA i\u0301 dag\u201d."}, {"text_idx": "#000059", "text": "USA er eitt samveldisri\u0301ki samansett av 52 statum. Summar lo\u0301gir eru galdandi fyri alt ri\u0301ki\u00f0 (t.d. grundlo\u0301gin), men no\u0301gv er avgjo\u0308rt av stjo\u0301rnini i\u0301 hvo\u0308rjum stati, solei\u00f0is at lo\u0301gin ikki er tann sama allasta\u00f0ni i\u0301 landinum."}, {"text_idx": "#000060", "text": "I\u0301 Fo\u0308royum hava vit eina borgarliga r\u00e6ttarskipan (civil law), sum merkir at okkara lo\u0301gir ver\u00f0a skriva\u00f0ar og atkvo\u0308ddar um av politikkarum. I\u0301 USA hava tey hetta slagi\u00f0 av lo\u0301g, t.d. grundlo\u0301gina, men havi umframt ta\u00f0 si\u00f0venjulo\u0301g (common law)."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Si\u00f0venjulo\u0301g, er lo\u0301g sum kemur fra\u0301 o\u0308llum avger\u00f0um, sum ver\u00f0a tiknar i\u0301 r\u00e6ttinum. I\u0301 USA er ta\u00f0 solei\u00f0is, at ta\u0301 i\u00f0 ein sak er i\u0301 r\u00e6ttinum tekum do\u0301marin eina avger\u00f0 og gevur eina skrivliga fra\u0301grei\u00f0ing um do\u0301min u\u0301t, har i\u00f0 greitt ver\u00f0ur fra\u0301 avger\u00f0ini og grundgevingunum aftanfyri. Henda skrivliga fra\u0301grei\u00f0ing telur si\u0301\u00f0ani sum lo\u0301g framyvir og vanligt er at halda seg til hesa avger\u00f0ina, um ein li\u0301knandi sak kemur i\u0301 r\u00e6ttin seinni."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Um tu\u0301 ert o\u0301no\u0308gdur vi\u00f0 eina avger\u00f0 ber til at klaga til ein h\u00e6gri r\u00e6tt, ti\u0301 avger\u00f0in hja\u0301 einum h\u00e6gri r\u00e6tti telur meir enn avger\u00f0in hja\u0301 einum l\u00e6gri r\u00e6tti. Ovastur av o\u0308llum er h\u00e6gstir\u00e6tturin i\u0301 USA."}, {"text_idx": "#000063", "text": "I\u0301 1969 bleiv Norma McCorvey vi\u00f0 barn fyri tri\u00f0ju fer\u00f0. Hon var sto\u0308k, illa fyri fi\u0301ggjarliga og hev\u00f0i mist foreldramyndugleikan av hinum ba\u0301\u00f0um bo\u0308rnunum, i\u00f0 hon hev\u00f0i bori\u00f0 i\u0301 heim. Hon visti ikki, hvat hon nu\u0301 skuldi gera, men onkur skeyt henni fosturto\u0308ku upp. Hon bu\u0301\u00f0i to\u0301 i\u0301 statinum Texas, har fosturto\u0308ka ikki var loyvd og bleiv ti\u0301 sett i\u0301 samband vi\u00f0 tveir sakfo\u0308rarar, i\u00f0 itu Linda Coffee og Sarah Weddington. T\u00e6r ba\u0301\u00f0ar vo\u0301ru longu ta\u0301 i\u0301 fer\u00f0 vi\u00f0 at fyrireika ein sak, har t\u00e6r a\u0301k\u00e6rdu Texas fyri at hava eina fosturto\u0308kulo\u0301g, i\u00f0 var i\u0301 stri\u0301\u00f0 vi\u00f0 grundlo\u0301gina. T\u00e6r mangla\u00f0u bara eina barnakonu, hvo\u0308rs so\u0308gu t\u00e6r kundu bru\u0301ka, og hvo\u0308rs vegna t\u00e6r kundu sakso\u0308kja Texas: hendan barnakona bleiv Norma, to\u0301 undir dulnevninum Jane Roe. Ta\u0301verandi sakfo\u0308rarin hja\u0301 Texas \u00e6t Henry Wade, og ti\u0301 bleiv ma\u0301li\u00f0 kent sum Roe v Wade, har v stendur fyri versus, sum merkir i\u0301mo\u0301ti."}, {"text_idx": "#000065", "text": "H\u00e6gstir\u00e6ttur i\u0301 USA avgjo\u0308rdi i\u0301 januar i\u0301 1973 at fosturto\u0308ka er ein r\u00e6ttur sta\u00f0festur i\u0301 grundlo\u0301gini undir r\u00e6ttinum til \u201cprivatli\u0301v\u201d og r\u00e6ttinum at velja um man vil hava bo\u0308rn. Avger\u00f0in hev\u00f0i try\u0301 punkt:"}, {"text_idx": "#000066", "text": "I\u0301 fyrsta trimestri (umlei\u00f0 12 til 14 vikur av vi\u00f0gonguti\u0301\u00f0ini) skuldi fosturto\u0308ka vera loyvd. Mamman to\u0301k avger\u00f0ina i\u0301 samra\u0301\u00f0 vi\u00f0 l\u00e6knan.\nFra\u0301 endanum a\u0301 fyrsta trimestri og upp til at barni\u00f0 ver\u00f0ur mett at kunna\u00f0 yvirliva\u00f0 um ta\u00f0 var fo\u0308tt, t.e. til barni\u00f0 er li\u0301vfo\u0308rt, ho\u0308vdu statirnir r\u00e6tt til at verja heilsuna hja\u0301 mammuni vi\u00f0 \u201cri\u0301miligum\u201d avmarkingum.\nFra\u0301 at barni\u00f0 er li\u0301vfo\u0308rt (i\u0301 1973 mett at vera um 28 vikur) kunnu statirnir, um teir ynskja, banna ella avmarka fosturto\u0308ku, uttan ta\u0301 i\u00f0 ta\u00f0 stendur um li\u0301v hja\u0301 mammuni."}, {"text_idx": "#000069", "text": "I\u0301 1992 kom fosturto\u0308kulo\u0301gin aftur i\u0301 h\u00e6gstar\u00e6tt i\u0301 USA, men ta\u0301 hendi eingin sto\u0301rvegis broyting a\u0301 lo\u0301gina. Nu\u0301 var\u00f0 lo\u0301gin simplari og seg\u00f0i, at a\u0301\u00f0renn barni\u00f0 var li\u0301vfo\u0308rt \u201chevur kvinnan r\u00e6tt til at fa\u0301a eina fosturto\u0308ku uttan o\u0301ney\u00f0uga uppi\u0301legging fra\u0301 statinum.\u201d"}, {"text_idx": "#000070", "text": "Si\u0301\u00f0ani gingu n\u00e6stan 30 a\u0301r a\u0301\u00f0renn fosturto\u0308kuma\u0301li\u00f0 kom aftur i\u0301 h\u00e6gstar\u00e6ttin. Hesufer\u00f0 var ta\u00f0 i\u0301 samband vi\u00f0 eina lo\u0301g, sum staturin Mississippi samtykti i\u0301 2018. Lo\u0301gin loyvdi ikki fosturto\u0308ku eftir 15 vikum av vi\u00f0gonguti\u0301\u00f0, uttan so ta\u00f0 stendur um li\u0301v, ella barni\u00f0 ver\u00f0ur mett til ikki at kunna yvirliva uttanfyri mo\u0301\u00f0urli\u0301v, sja\u0301lvt um o\u0308ll l\u00e6knalig hja\u0301lp ver\u00f0ur veitt. Lo\u0301gin leg\u00f0i dent a\u0301, at vit i\u0301 dag vita meir enn nakranti\u0301\u00f0 fyrr, um hvussu skjo\u0301tt barni\u00f0 mennist i\u0301 mo\u0301\u00f0urli\u0301vi og nevnir ymiskt sum hendir i\u0301 fyrsta trimestri. Lo\u0301gin nevnir eisini, at aftana\u0301 12 vikur er barni\u00f0 i\u0301 allar ma\u0301tar \u201cskapa\u00f0 sum eitt menniskja\u201d vi\u00f0 fingrum, eygum, go\u0308gnum o.s.fr.."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Dagin eftir at lo\u0301gin var\u00f0 samtykt, sakso\u0308kti Jackson Women\u2019s Health Organization (ein fosturto\u0308kuveitari) statin Mississippi, ti\u0301 teir hildu ikki lo\u0301gina vera i\u0301 samra\u0301\u00f0 vi\u00f0 amerikonsku grundlo\u0301gina. Sakin enda\u00f0i i\u0301 h\u00e6gstar\u00e6tti og 24. juni 2022 var\u00f0 avgjo\u0308rt, at lo\u0301gin hja\u0301 Mississippi var ikki i\u0301 stri\u0301\u00f0 vi\u00f0 grundlo\u0301gina, ti\u0301 fosturto\u0308ka var ikki ein grundlo\u0301gartryggja\u00f0ar r\u00e6ttur. Fosturto\u0308ka er onganti\u0301\u00f0 beinlei\u00f0is nevnd i\u0301 grundlo\u0301gini, og h\u00e6gstir\u00e6ttur skrivar i\u0301 si\u0301ni avger\u00f0, at r\u00e6tturin til fr\u00e6lsi ikki kann tulkast at merkja \u201cr\u00e6ttur til fosturto\u0308ku\u201d, ta\u0301 i\u00f0 fosturto\u0308ka i\u0301 sto\u0301ran mun var revsiverd i\u0301 ti\u0301\u00f0ini, ta\u0301 i\u00f0 grundlo\u0301gin (vi\u00f0 r\u00e6ttingum) var\u00f0 skriva\u00f0. I\u0301 avger\u00f0ini ko\u0308lldo\u0308mdi h\u00e6gstir\u00e6tturin eisini Roe v Wade avger\u00f0ina fra\u0301 1973 og Casey avger\u00f0ina fra\u0301 1992."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Avger\u00f0in hja\u0301 h\u00e6gstar\u00e6tti 24. juni 2022 banna\u00f0i ikki fosturto\u0308ku i\u0301 USA. Si\u0301\u00f0ani Roe v Wade avger\u00f0ina i\u0301 1973 hevur veri\u00f0 solei\u00f0is, at landi\u00f0 setti kro\u0308v um hvussu fosturto\u0308kulo\u0301gin skuldi vera i\u0301 o\u0308llum statunum, ho\u0301ast tey i\u0301 statinum ikki ynsktu fosturto\u0308ku. Nu\u0301 er ta\u00f0 fari u\u0301taftur til statirnar, sum merkir, at teir fo\u0301lkavaldu politikkararnir kunnu samtykkja lo\u0301gir, sum samsvara vi\u00f0 ta\u00f0, sum borgararnir halda. Alt eftir hvo\u0308rjum stati tu\u0301 ert i\u0301, er fosturto\u0308ka nu\u0301 fri\u0301 upp til fo\u0308\u00f0ing ella bert loyvd fyri at bjarga li\u0301vinum a\u0301 mammuni. T\u00e6r ymsu lo\u0301girnar eru ikki samdar um, hvat ma\u0301li\u00f0 sny\u0301r seg um, ti\u0301 summar kalla\u00f0 li\u0301vi\u00f0 i\u0301 mo\u0301\u00f0urli\u0301vi eitt \u201co\u0301fo\u0308tt barn\u201d, me\u00f0an a\u00f0rar kalla\u00f0 ta\u00f0 \u201ceitt potentielt li\u0301v\u201d ella bara nevna \u201cgraviditetin\u201d hja\u0301 kvinnuni. Grundleggjandi o\u0301semjan virkar til at vera um, hvat hetta li\u0301vi\u00f0 i\u0301 mo\u0301\u00f0urli\u0301vi er, og n\u00e6r ta\u00f0 er ein perso\u0301nur ella menniskja vi\u00f0 o\u0308llum r\u00e6ttindum, sum hoyra hartil."}, {"text_idx": "#000073", "text": "I\u0301 n\u00e6stan 50 a\u0301r, hevur fosturto\u0308ka veri\u00f0 s\u00e6\u00f0 i\u0301 USA sum ein grundlo\u0301garr\u00e6ttur. Ein av reglunum, sum var\u00f0 ny\u0301tt til at verja fosturto\u0308ku var hendan u\u0301r 14. r\u00e6tting a\u0301 grundlo\u0301gina:"}, {"text_idx": "#000074", "text": "\u201c...nor shall any State deprive any person of life, liberty, or property, without due process of law.\u201d"}, {"text_idx": "#000075", "text": "\u201c..heldur ikki skal nakar statur r\u00e6na li\u0301v, fr\u00e6lsi ella ogn fra\u0301 einum perso\u0301ni uttan r\u00e6ttvi\u0301sa do\u0301msvi\u00f0ger\u00f0.\u201d"}, {"text_idx": "#000077", "text": "So er spurningurin ju\u0301: hvat er ein perso\u0301nur? Hvat er ein perso\u0301nur um o\u0308ll menniskju ikki eru perso\u0301nar? Vit eru allarhelst o\u0308ll samd um, at o\u0308ll ny\u0301fo\u0308dd bo\u0308rn eru perso\u0301nar, hava treytaleyst vir\u00f0i og hava r\u00e6tt til li\u0301v. Men um hetta ikki er galdandi fra\u0301 gitna\u00f0i, so mugu vit duga at svara uppa\u0301 hvat knappliga ger ein til ein perso\u0301n. Er ein a\u0301vi\u0301sur aldur ella eginleiki, i\u00f0 ger okkum no\u0301g li\u0301k vaksnum til at geva okkum r\u00e6tt til li\u0301v? Og um so er, hvo\u0308r er hesin eginleikin og hvo\u0308r er hesin aldurin?"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Roe v Wade avger\u00f0in, 1973: "}, {"text_idx": "#000084", "text": "Ny\u0301ggj fosturto\u0308ku tilm\u00e6li fra\u0301 WHO"}, {"text_idx": "#000085", "text": "Fyri go\u0301\u00f0um ma\u0301na\u00f0i si\u0301\u00f0an kom Altjo\u0301\u00f0a Heilsustovnurin (WHO) u\u0301t vi\u00f0 ny\u0301ggjum tilm\u00e6lum um fosturto\u0308ku. WHO er ein undirfelagsskapur hja\u0301 ST, sum var\u00f0 stovna\u00f0ur i\u0301 1948 vi\u00f0 ti\u0301 endama\u0301li \u201cat o\u0308ll fo\u0301lk skulu fa\u0301a so go\u0301\u00f0a heilsu sum gjo\u0308rligt\u201d."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Frammaliga i\u0301 210-si\u0301\u00f0u langa bo\u0301klinginum fra\u0301 WHO stendur, at tilm\u00e6lini eru fyrst og fremst \u00e6tla\u00f0 myndugleikum og politikarum, men eisini fosturto\u0308kuveitarum. Tey flestu tilm\u00e6lini snu\u0301gva seg um fosturto\u0308kuh\u00e6ttir og li\u0301knandi, men i\u0301 hesi greinini ver\u00f0ur hugt n\u00e6rri eftir trimum lo\u0301garuppskotum u\u0301r bo\u0301klinginum."}, {"text_idx": "#000088", "text": "WHO sigur, at um tilm\u00e6lini ikki vera fylgd, so kann hetta hava \u201cke\u00f0iligar fylgjur\u201d sum t.d., at fleiri bo\u0308rn vera fo\u0308dd, ti\u0301 at f\u00e6rri fosturto\u0308kur ver\u00f0a framdar. Harafturat siga teir, at ta\u00f0 er pu\u0301ra trygt (fyri mammuna) at taka fostri\u00f0, li\u0301kamiki\u00f0 hvussu langt hon er komin i\u0301 vi\u00f0gonguti\u0301\u00f0ini."}, {"text_idx": "#000090", "text": "I\u0301 hesum sa\u0301ttma\u0301la er eitt barn at skilja sum eitt og hv\u00f8rt menniskja yngri enn 18 a\u0301r, uttan so at barni\u00f0 gerst myndigt fyrr samb\u00e6rt teirri lo\u0301g, sum er galdandi fyri barni\u00f0."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Spurningurin er so, hvussu fylgir bo\u0301klingurin hesum sa\u0301ttma\u0301lanum? Ta\u00f0 er ty\u0301\u00f0iligt, at einasti ma\u0301tin tilm\u00e6lini fra\u0301 WHO kunnu tulkast til at vir\u00f0a r\u00e6ttindi hja\u0301 bo\u0308rnum og r\u00e6ttin til li\u0301v, er um barni\u00f0 i\u0301 mo\u0301\u00f0urli\u0301vi ikki ver\u00f0ur rokna\u00f0 sum eitt barn ella sum eitt menniskja yvirho\u0308vur."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Men hvat er ta\u00f0 sum knappliga ger okkum til menniskju? Er ta\u00f0 ein a\u0301vi\u0301sur aldur? Um so, hvo\u0308r aldur?\nEitt barn fo\u0308tt i\u0301 USA i\u0301 viku 21 yvirlivdi vi\u00f0 no\u0301gvari hja\u0301lp fra\u0301 serfro\u0308\u00f0ingum, men i\u0301 t.d. I\u0301slandi er fri\u0301 fo\u0308sturto\u0308ka til og vi\u00f0 viku 22.\nLiggur vir\u00f0i\u00f0 okkara i\u0301, um vit eru ynskt ella o\u0301ynskt? Hvat serligt hendir, ta\u0301 i\u00f0 vit ver\u00f0a fo\u0308dd, sum ger, at vit hava r\u00e6tt til li\u0301v, ho\u0301ast mamma okkara ikki ynskir okkum longur?"}, {"text_idx": "#000093", "text": "I\u0301 2021 metti WHO at 73 mio\u0301. fosturto\u0308kur ver\u00f0a framdar um a\u0301ri\u00f0. Teir meta, at ta\u00f0 eru 3 fosturto\u0308kur fyri hvo\u0308rji 10 fostur, sum eru gitin i\u0301 mo\u0301\u00f0urli\u0301vi."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Ta\u00f0 eru fleiri kanningar gjo\u0308rdar um hvi\u0301 kvinnur velja fosturto\u0308ku. I\u0301 eini kanning fra\u0301 Guttmacher i\u0301 2005 vo\u0301r\u00f0u 1209 kvinnur spurdar, um hvi\u0301 t\u00e6r valdu fosturto\u0308ku. Fyrst kundu t\u00e6r nevna fleiri orso\u0308kir, og ta\u0301 so\u0308gdu 73% at t\u00e6r ikki ho\u0308vdu ra\u0301\u00f0 til barni\u00f0, 48% at t\u00e6r ho\u0308vdu trupulleikar vi\u00f0 pa\u0301panum og 74% at t\u00e6r ikki hildu seg megna at taka s\u00e6r av arbei\u00f0i, sku\u0301la, ella o\u0308\u00f0rum bo\u0308rnum, um t\u00e6r fingu eitt barn afturat. Ta\u0301 i\u00f0 t\u00e6r vo\u0301r\u00f0u spurdar um ho\u0308vu\u00f0sorso\u0308kina, so\u0308gdu t\u00e6r allarflestu, at t\u00e6r ikki fo\u0308ldu seg kla\u0301rar ella no\u0301g v\u00e6l fyri fi\u0301ggjarliga at taka s\u00e6r av einum barni. Einans 7% valdu fosturto\u0308ku vegna egna heilsu ella ti\u0301 fostri\u00f0 bar brek og 0,5% i\u0301 samband vi\u00f0 ney\u00f0to\u0308ku."}, {"text_idx": "#000095", "text": "I\u0301 eini danskari kanning um fosturto\u0308ku fra\u0301 2003, har 1326 kvinnur vo\u0301ru vi\u00f0 var vanligasta orso\u0308k til fo\u0308sturto\u0308ku aftur, at t\u00e6r \u201cikki ho\u0308vdu ra\u0301\u00f0 til eitt barn beint nu\u0301\u201d ella at teirra \u201csosiala sto\u0308\u00f0a var ov o\u0301stabil\u201d."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Er ta\u00f0 ikki eitt sindur o\u0301v\u00e6nta\u00f0 at fi\u0301ggjarligu umsto\u0308\u00f0urnar skulu vera vanligasta orso\u0308k til fosturto\u0308ku i\u0301 einum v\u00e6lfer\u00f0arsamfelagi sum okkara? Vilja vit ikki heldur liva i\u0301 einum samfelag har eingin fo\u0308lir seg noydda at velja fosturto\u0308ku ti\u0301 t\u00e6r ikki si\u0301ggja a\u00f0rar mo\u0308guleikar?\nBurdu vit ikki veri\u00f0 raskari at tiki\u00f0 okkum av kvinnum og mammum i\u0301 okkara landi, solei\u00f0is at eingin fo\u0308lir seg noydda at velja barni\u00f0 hja\u0301 s\u00e6r fra\u0301?\nHer i\u0301 Fo\u0308royum hava vit hja\u0301lparfelagskapin Mammuhja\u0301lpina, sum arbei\u00f0ir vi\u00f0 at loysa ju\u0301st henda trupulleikan. Mammuhja\u0301lpin kann m.a. veita praktiska hja\u0301lp, ra\u0301\u00f0geving i\u0301 almennum vi\u00f0urskiftum og kl\u00e6\u00f0ir og u\u0301tger\u00f0 til bo\u0308rn."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Vit vilja virka fyri, at ongin kvinna i\u0301 F\u00f8royum skal f\u00f8la seg noydda at velja fosturt\u00f8ku vegna vantandi hja\u0301lp. Vit ynskja somulei\u00f0is, at allar mammur og familjur skulu vita, at t\u00e6r kunnu venda s\u00e6r til okkum, um t\u00e6r hava t\u00f8rv a\u0301 ra\u0301\u00f0geving og hja\u0301lp."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Bo\u0308rn okkara eru framti\u0301\u00f0in og eru ty\u0301dningarmesta tilfeingi\u00f0 eitt land hevur.\nTa\u00f0 er kanska ikki alti\u0301\u00f0 at besta loysnin fyri barni\u00f0 er besta loysnin fyri mammuna. Men ta\u00f0 er ty\u0301dningarmiki\u00f0, at vit hugsa um ba\u0301\u00f0ar partar, eisini ta\u0301 i\u00f0 ta\u00f0 er trupult. Fosturto\u0308ka er ju\u0301 ikki einasti ma\u0301tin at loysa trupulleikan hja\u0301 eini barnakonu, i\u00f0 ikki hevur ra\u0301\u00f0 ella umsto\u0308\u00f0ur til eitt barn."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Fosturto\u0308ku tilm\u00e6li fra\u0301 WHO: "}, {"text_idx": "#000102", "text": "Fo\u0308ddur, 21 vikur: \u2013"}, {"text_idx": "#000103", "text": "Kanning u\u0301r USA 2005: "}, {"text_idx": "#000107", "text": "Nevndin manna\u00f0i seg a\u0301 ny\u0301ggjum eftir a\u00f0alfundin solei\u00f0is:"}, {"text_idx": "#000110", "text": "Dagur og Vika: \u201cHvi\u0301 lo\u0301gin ikki er broytt, og hvi\u0301 evni\u00f0 er so trupult\u201d"}]