text: [{"text_idx": "#000001", "text": "Ta\u0301 i\u00f0 eg leggi meg at sova a\u0301 kv\u00f8ldi, kann eg fr\u00f8ast um alt ta\u00f0, sum heilin fer at gera \u2013 alt me\u00f0an tilvitskan fer at hvi\u0301la. Fyrr var\u00f0 hildi\u00f0, at ta\u0301 i\u00f0 vit svo\u0301vu, var heilin bert i\u0301 dvala ella \u201esl\u00f8ktur\u201c. Mitt i\u0301 20. \u00f8ld to\u0301k sv\u00f8vngransking dik a\u0301 seg, og nu\u0301 vita vit, at sv\u00f8vnur er fj\u00f8lbroyttur og ney\u00f0ugur fyri alskyns virksemi. Sv\u00f8vnur javnar m.a. immunverjuna og insulinskipanina og er ti\u0301skil alney\u00f0ugur fyri kropsliga heilsu. I\u0301 seinastuni hevur gransking eisini vi\u0301st a\u0301, hvussu sv\u00f8vnur hevur sto\u0301ran leiklut i\u0301 okkara sa\u0301larligu v\u00e6lveru, b\u00e6\u00f0i vi\u00f0vi\u0301kjandi ti\u0301 kensluliga og ti\u0301 kognitiva (fatanarliga). Hari\u0301millum hevur sambandi\u00f0 i\u0301millum sv\u00f8vn og minni hugtiki\u00f0 vi\u0301sindafo\u0301lk, og hevur ta\u00f0 elvt til eina \u00f8rgrynnu av kanningum."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Minni hevur ein ty\u0301dningarmiklan leiklut i\u0301 okkara gerandisdegi \u2013 ma\u0301l, vitan, kognitio\u0301n v.m. eru \u00f8ll tongd at minninum. Uttan minni h\u00f8vdu vit havt trupult vi\u00f0 at fata heimin kring okkum, og li\u0301vi\u00f0 hev\u00f0i veri\u00f0 uttan samanhang, av ti\u0301 at ongar upplivingar vo\u0301ru goymdar. Ta\u0301 i\u00f0 vit l\u00e6ra okkurt ny\u0301tt, er minni\u00f0 vi\u00f0breki\u00f0, og fyri at ta\u00f0 skal vara, er ney\u00f0ugt, at ta\u00f0 ver\u00f0ur styrkt og lagt a\u0301 goymslu. Sv\u00f8vnur stu\u00f0lar hesari tilgongd (Dement, 1998; Rasch & Born, 2013)."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Episodiskt minni er kny\u0301tt at einum samanhangi (t.d. ti\u0301\u00f0, sta\u00f0i, kenslum o.\u00f8.) og kann tilvita\u00f0 ver\u00f0a framkalla\u00f0. Sum d\u00f8mi minnist tu\u0301 kanska v\u00e6l, hvar tu\u0301 vart, hv\u00f8r var har, og hv\u00f8rjar kenslur tu\u0301 hev\u00f0i, ta\u0301 i\u00f0 tu\u0301 l\u00e6rdi at su\u0301kkla. Semantiskt minni kann eisini tilvita\u00f0 ver\u00f0a framkalla\u00f0, men er ikki kny\u0301tt at einum samanhangi. Til d\u00f8mis er ta\u00f0, at Pari\u0301s er h\u00f8vu\u00f0ssta\u00f0urin i\u0301 Fraklandi, eitt semantiskt minni, av ti\u0301 at ta\u00f0 er ein partur av ti\u0301nari vitan, heldur enn at vera kny\u0301tt at einum a\u0301vi\u0301sum samanhangi. Men fyri at gerast partur av ti\u0301nari vitan, l\u00e6rdi tu\u0301 kanska um Pari\u0301s i\u0301 no\u0301gvum ymiskum samanhangum. Vi\u00f0 ti\u0301\u00f0ini samantvinna\u00f0ust minnini og blivu o\u0301heft av samanhanginum."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Episodiskt minni er serliga bundi\u00f0 at einum \u00f8ki i\u0301 heilanum, sum eitur hippocampus. Hippocampus hevur tann leiklutin at mi\u00f0la samskifti i\u0301millum heila\u00f8ki, ta\u0301 i\u00f0 vit uppliva ella l\u00e6ra okkurt ny\u0301tt. Harvi\u00f0 er hippocampus mi\u00f0depilin, ta\u0301 i\u00f0 vit skapa og framkalla minni, i\u00f0 eru sett saman av ymiskum p\u00f8rtum. Vi\u00f0 hja\u0301lp fra\u0301 hippocampus kunnu vit skjo\u0301tt mynda eitt ny\u0301tt episodiskt minni; to\u0301 ver\u00f0ur ta\u00f0 eisini skjo\u0301tt gloymt ella u\u0301tskift av li\u0301knandi minnum, um ta\u00f0 ikki ver\u00f0ur goymt. Vi\u00f0 at endurvirkja minnini ver\u00f0a tey sterkari og l\u00f8gd i\u0301 langti\u0301\u00f0ar goymslu og ver\u00f0a ti\u0301 ikki eins tongd at hippocampus \u2013 sv\u00f8vnur veitir go\u0301\u00f0ar umst\u00f8\u00f0ur til ju\u0301st hesa tilgongd (Diekelmann & Born, 2010; Klinzing et al., 2019; Rasch & Born, 2013)."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ta\u0301 i\u00f0 vit sova, fer heilin i\u0301gj\u00f8gnum fy\u0301ra ymisk sv\u00f8vnstig: fyrsta, anna\u00f0, tri\u00f0ja sv\u00f8vnstig og REM (rapid eye-movement). Stigini skiftast i\u0301 ringra\u0301s, har hv\u00f8r ringra\u0301s varar umlei\u00f0 90 minuttir (si\u0301 mynd 1). Hitt neyvasta to\u0301li\u00f0 at ma\u0301ta sv\u00f8vn nevnist polysomnografi, har vit ny\u0301ta fleiri (poly) ra\u0301sir til at ma\u0301ta (grafi) virksemi i\u0301 heila, eygum og v\u00f8ddum i\u0301 sv\u00f8vni (somno). A\u0301 fyrsta sv\u00f8vnstigi eru vit i\u0301millum at vera vakin og at sova, og hetta s\u00e6st, ta\u0301 i\u00f0 heila-, eygna- og v\u00f8ddavirksemi gongur seinni. Anna\u00f0 stigi\u00f0 s\u00e6st a\u0301 heilavirkseminum, og er sermerkt av k-kompleksum (ein einkult seinbylgja) og heilavirksemi, i\u00f0 ver\u00f0ur nevnt sv\u00f8vn spinlar (uml. 11-16 Hz). Tri\u00f0ja stigi\u00f0, eisini nevnt seinbylgjusv\u00f8vnur, vi\u0301sir ofta st\u00f8rri og seinni bylgjur umframt sv\u00f8vn spinlar. Hitt seinasta stigi\u00f0 er sermerkt av skjo\u0301tum eygna- og heilavirksemi, men la\u0301gum v\u00f8ddavirksemi, og ver\u00f0ur ti\u0301 nevnt rapid eye-movement (REM) sv\u00f8vnur. Serliga er ta\u00f0 seinbylgjusv\u00f8vnurin, i\u00f0 er ty\u0301dningarmikil fyri minni\u00f0."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Sv\u00f8vnur leggur minnini a\u0301 goymslu"}, {"text_idx": "#000008", "text": "I\u0301 1924 l\u00f8gdu granskararnir, Jenkins og Dallenbach, til merkis, at royndarluttakarar mintust betur ny\u0301liga l\u00e6rd or\u00f0, eftir at teir h\u00f8vdu sovi\u00f0, enn eftir at teir h\u00f8vdu veri\u00f0 vaknir. Granskararnir tulka\u00f0u hetta sum, at i\u0301 sv\u00f8vni eru vit o\u0301virkin, og harvi\u00f0 eru vit vard i\u0301mo\u0301ti ny\u0301ggjum upplivingum, sum kunnu koma i\u0301sta\u00f0in. No\u0301gvar kanningar hava vi\u0301st li\u0301knandi fyrimunir vi\u00f0 at sova eftir ny\u0301ggjan l\u00e6rdo\u0301m (Ashton et al., 2020; Gais et al., 2006; Payne et al., 2012). Si\u0301\u00f0ani ta\u0301 hevur gransking to\u0301 vi\u0301st, at sv\u00f8vnur hevur ein meira virknan leiklut i\u0301 minnisgoymslu (si\u0301 mynd 2; Diekelmann & Born, 2010; Klinzing et al., 2019; Rasch & Born, 2013)."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Vi\u00f0 at kanna EEG heilavirksemi kunnu granskarar fa\u0301a meiri innlit i\u0301 hesa goymslu-tilgongdina i\u0301 sv\u00f8vni. Kanningar vi\u0301sa, at eitt neyvt samansp\u00e6l i\u0301millum seinbylgjur og spinlar er kny\u0301tt at neyvari tilvita\u00f0 minni (Bar et al., 2020; Helfrich et al., 2018). Betrar tu\u0301 um samansp\u00e6li\u00f0 i\u0301millum seinbylgjur og spinlar i\u0301 sv\u00f8vni (vi\u00f0 at ny\u0301ta a\u0301vi\u0301sa ljo\u0301\u00f0t\u00f8kni, i\u00f0 er laga\u00f0 eftir heilavirkseminum), betrar tu\u0301 eisini um minnisvirksemi\u00f0 eftir sv\u00f8vnin (Ngo et al., 2013). Hesar kanningar vi\u0301sa, at seinbylgjur og spinlar hava sto\u0301ran leiklut i\u0301 at leggja minni a\u0301 goymslu."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Hvussu vita vit, at minni ver\u00f0ur virki\u00f0 aftur i\u0301 sv\u00f8vni? Ein ma\u0301ti at svara hesum er at vita, um heilavirkni, sum var til sta\u00f0ar, ta\u0301 minnini blivu mynda\u00f0, eisini er til sta\u00f0ar i\u0301 sv\u00f8vni. Ein annar ma\u0301ti er at sty\u0301ra endurvirkseminum vi\u00f0 at ny\u0301ta lukt ella ljo\u0301\u00f0, sum eru kny\u0301tt at minnum, fyri si\u0301\u00f0ani at vita, hv\u00f8rja a\u0301virkan ta\u00f0 hevur a\u0301 minnisvirksemi eftir sv\u00f8vnin (t.e. hvussu v\u00e6l luttakarar minnast). Vit royndu ju\u0301st hetta og funnu fram til, at luttakararnir mintust betur myndir og or\u00f0, i\u00f0 vo\u0301ru kny\u0301tt at ljo\u0301\u00f0um, sum vit endursp\u00e6ldu fyri teimum i\u0301 sv\u00f8vni, enn tey, vit ikki endursp\u00e6ldu (hetta sa\u0301st ikki a\u0301 teimum, sum vo\u0301ru vakin). Ljo\u0301\u00f0ini i\u0301 sv\u00f8vni \u00f8ktu eisini um EEG sv\u00f8vnspinlar. Ta\u00f0 var serliga a\u0301hugavert, at vi\u00f0 st\u00f8\u00f0i i\u0301 EEG virkseminum i\u0301 sv\u00f8vni kundu vit na\u0301greiniliga flokka, hv\u00f8r mynd var\u00f0 virkin aftur (hv\u00f8rt ta\u00f0 var ein lutur ella eitt sta\u00f0), og hetta var eisini kny\u0301tt at minnisvirksemi eftir sv\u00f8vnin (Cairney et al., 2018). Hesi u\u0301rslit vi\u0301stu, at minni ver\u00f0a endurvirkja\u00f0 i\u0301 sv\u00f8vni, og at hetta stu\u00f0lar minnisgoymslu. Harafturat hevur ny\u0301ggjari gransking pro\u0301gva\u00f0, hvussu samansp\u00e6li\u00f0 i\u0301millum seinbylgjur, spinlar og endurny\u0301ggjan av minni eru kny\u0301tt at betri minni (Schreiner et al., 2021). Samanumtiki\u00f0 vi\u0301sa hesar kanningar, hvussu sv\u00f8vnur hevur virknan leiklut i\u0301 minnisgoymsluni."}, {"text_idx": "#000012", "text": "A\u00f0rar kanningar hava eisini vi\u0301st, hvussu sv\u00f8vnur ger, at minni ver\u00f0a o\u0301heft av hippocampus (Takashima et al., 2009; Takashima et al., 2006). Tv\u00f8rturi\u0301mo\u0301ti vilja a\u00f0rir granskarar vera vi\u00f0, at episodisk minni onganti\u0301\u00f0 r\u00e6ttiliga ver\u00f0a o\u0301heft av hippocampus (Nadel et al., 2007; Yonelinas et al., 2019). Hetta er eitt afturvendandi kjak i\u0301millum sv\u00f8vngranskarar. To\u0301 er brei\u00f0 semja um, at sv\u00f8vnur hevur ein leiklut i\u0301 minnisvar\u00f0veitslu. Hugsast kann, at n\u00f8kur minni ver\u00f0a o\u0301heft, me\u00f0an onnur var\u00f0veita teirra goymslusta\u00f0 i\u0301 hippocampus."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Sv\u00f8vnur fyrireikar teg til at mynda ny\u0301ggj minni"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Vit kenna \u00f8ll kensluna av vera endurny\u0301ggja\u00f0 eftir, at vit hava sovi\u00f0. Ein vi\u0301sindalig teori sigur, at sv\u00f8vnur hevur tann eginleikan at javnf\u00f8ra nervaskipanina, solei\u00f0is at sambandi\u00f0 i\u0301millum nervakyknur ver\u00f0ur endurstilla\u00f0 (Tononi & Cirelli, 2014). Ta\u0301 i\u00f0 vit eru vakin, styrkjast skoytini i\u0301millum nervakyknur, og orkuny\u0301tslan bli\u0301vur vi\u00f0 at vaksa so leingi, sum vit eru vakin. Seinbylgjusv\u00f8vnur endurstillar hetta sambandi\u00f0. Sv\u00f8vnur er ti\u0301skil ney\u00f0ugur fyri, at heilin heldur fram at vera smidligur. Vi\u00f0 at endurstilla nervakyknuskoytini, ver\u00f0ur heilin \u201eruddiligari\u201c, og hetta hevur fyrimunir fyri minni og l\u00e6ruevni. Fleiri kanningar hava pro\u0301gva\u00f0, at sv\u00f8vnur betrar um l\u00e6ruevni (Mander et al., 2011; Ong et al., 2020; Yoo et al., 2007). Hetta kann vera orsaka\u00f0 av nervakyknu javnf\u00f8ran, men kann eisini tulkast sum, at sv\u00f8vnur umskipar goymslusta\u00f0i\u00f0."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Samstundis sum sovandi heilin umskipar minni fra\u0301 hippocampus til neocortex, er ju\u0301 eisini hugsandi, at hann ger kla\u0301rt til at skapa ny\u0301ggj minni n\u00e6sta dag. To\u0301 vantar gransking, um ta\u00f0 er samband i\u0301millum minnisgoymslu i\u0301 sv\u00f8vni og l\u00e6ruevni dagin eftir \u2013 hetta kanna\u00f0i eg i\u0301 mi\u0301nari ph.d. (Guttesen et al., 2022). Luttakarar komu a\u0301 sv\u00f8vn-laboratorii\u00f0 um kv\u00f8ldi\u00f0, har teir fullf\u00f8rdu eina minnisuppga\u0301vu (at kny\u0301ta myndir til st\u00f8\u00f0). Si\u0301\u00f0ani svo\u0301vu tey, ella vo\u0301ru tey vakin alla na\u0301ttina i\u0301 laboratoriinum. Morgunin eftir fullf\u00f8rdu tey somu minnisuppga\u0301vu sum kv\u00f8ldi\u00f0 fyri. Hetta var fyri at ma\u0301ta minnisgoymlsu \u2013 hvussu minni broytast um na\u0301ttina, vi\u00f0 ella uttan sv\u00f8vn. Eftir hetta fullf\u00f8rdu tey enn eina minnisuppga\u0301vu (at kny\u0301ta myndir til or\u00f0), me\u00f0an vit ma\u0301ta\u00f0u EEG heilavirksemi\u00f0 \u2013 hetta var fyri at ma\u0301ta, hvussu sv\u00f8vnur og sv\u00f8vnloysi a\u0301virka l\u00e6ruevni. Allir luttakarar fullf\u00f8rdu b\u00e6\u00f0i eina na\u0301tt vi\u00f0 sv\u00f8vni og eina uttan sv\u00f8vn vi\u00f0 i\u0301 minsta lagi einari viku i\u0301millum."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Kanningin vi\u0301sti, at sv\u00f8vnur samanborin vi\u00f0 sv\u00f8vnloysi veitir fyrimunir fyri b\u00e6\u00f0i at leggja minni a\u0301 goymslu og at skapa ny\u0301ggj eftirfylgjandi minni. Ho\u0301ast hetta, var einki samband i\u0301millum minnisgoymslu um na\u0301ttina og l\u00e6ruevni dagin eftir. Ti\u0301 kann ta\u00f0 hugsast, at sv\u00f8vnur stu\u00f0lar hesum ba\u0301\u00f0um f\u00f8rleikunum a\u0301 ymiskan ha\u0301tt. Harumframt vi\u0301sti kanningin, at sv\u00f8vnloysi a\u0301virkar heilavirksemi, i\u00f0 er kny\u0301tt at l\u00e6ruevnum. EEG virksemi fra\u0301 12-20 Hz minkar vanliga, ta\u0301 i\u00f0 vit l\u00e6ra, og hetta vi\u0301sti okkara kanning eisini, men bert eftir at luttakarar h\u00f8vdu sovi\u00f0. Eftir sv\u00f8vnloysi var hetta ey\u00f0kenni i\u0301 heilavirksemi ikki sta\u00f0fest. Ti\u0301 tykist ta\u00f0 sum, at sv\u00f8vnloysi a\u0301virkar heilavirksemi, i\u00f0 hevur ty\u0301dning fyri l\u00e6ruevni."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Samanumtiki\u00f0 vi\u0301sir gransking, at sv\u00f8vnur sp\u00e6lir ein sto\u0301ran lut i\u0301 okkara minni, b\u00e6\u00f0i a\u0301\u00f0renn og eftir at vit l\u00e6ra okkurt ny\u0301tt. To\u0301 eru ta\u00f0 no\u0301gvir o\u0301svara\u00f0ir spurningar um ju\u0301st hvat og hvussu, sum er m\u00e6r ein frami\u0301hja\u0301r\u00e6ttur at granska i\u0301. Vi\u00f0 hesum i\u0301 huga, ta\u0301 i\u00f0 tu\u0301 i\u0301 kv\u00f8ld leggur teg at sova, so er bert at leggja h\u00f8vdi\u00f0 aftura\u0301, njo\u0301ta hvi\u0301ldina og lata heilan gera si\u0301tt \u201ehu\u0301sliga arbei\u00f0i\u201c."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Hevur tu\u0301 ein spurning um sv\u00f8vn og minni, ert tu\u0301 v\u00e6lkomin at spyrja. Anna a\u0301 Va\u0301li Guttesen. Teldupostur: annaavali.guttesen@york.ac.uk"}]