text: [{"text_idx": "#000001", "text": "Sidaamu qoqqowu mootimma kalaqira seeda ayimmatenna wolaphote xa\u2019mo qoltinohano ikkirono, lowo manni laooshshi garinni kayinni, albiwiinni soorramino amuraati dino."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Gudumaalu Sidaamu dagara ayirrado songote baseeti. Gudumaalu qoleno Sidaamu daga bayira diru soorro ayyaanase Fichee-Cambalaalla ayiirrisidhannowanna gamba yitanno bayira battalaati. Sa\u2019u batinye dirrara, kummatenni kiirranni daga gudumaaleho songitino, budu uddanonna qodhonsa ledo seesse fultino; itatenna agate hagiidhite agadhitino; haaro dironsa adhate hagiirrunni fulte ayirrisidhino. Gudumaalu base haaro diru ayyaana ayiirrisatenni sa\u2019ino tiro noosi. Gudumaaleho geerru mitteenni songe gibbonna koffeenya tiranno; gibbo tiratennino sae Sidaamu daga galtinonna heeshsho lainohunni kaajjado gumulo sayiisanno ayiirrado baseeti."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Maaju agani 2011 (2019) M.D, Wodiidi Daga, Dagoominna Manni Qoqqowu Mangiste (WDDMQM) ofollate base ikkinohu Hawaasi quchumira afantannoti Gudumaalu base Sidaamu Qoqqowu mootimma umisinni lallaphanno base ikkate feeffatte qixxaabino. Hakkunnira albaanni Sidaamu qoqqowo ikke, umisi umosi gashshanno qoosso agarsiisate seedanna kaajjado sharro assinoonni. Assinollana gashshitino mangiste rahotenni dawaro qolte bayiriidi seeri hajajanno garinni dagate huuro (referendum) harisa hoogase kaiminni koffi yitinoti kummatenni kiirranni daga Ella 19/2019AG soodo gutte Gudumaale tintanno. Ikkollana, mitto hashsha balaxxe ankarro gede, ayiirrado gudumaalu base bashshose ayiirrinye hoogge, qodhaano songitannowa olu base labbe agartino. Soodimaroho timi manni Gudumaalu cufameenna eannota hoolleenna tootayyaawi. Hakkaanni ka\u2019ino kiphonnino 25 manni ale ikkannohu madi\u2019re reyi; gatinohu batinyu manni wolqatenni shorrineenna fincami."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Hakkunni kawa, qoqqowo ikkatenna taalleenyaho sharrantanno Sidaamu daga seeda sharronsa baattino jawu waaginni qeelte qoqqowu mootimma kalaqidhino. Xa Sidaamu umisi umosi gashshanno qoqqowooti. Qoqqowo ikasinnino, umisi higgeenna seera fushshi\u2019rate qoosso afi\u2019rino, umisi jiro horonsi\u2019ratenna miinji\u2019rate umisi addi addi poolise fushshi\u2019rannohanna umisi miinja umisi gashshi\u2019ranno manna ikkino. Kayinnilla, qoqqowo ikkate assinoonni seeda sharro giddo batinyuri baino; saeno qoqqowo ikkate sharrammi waro, meessaneeto gashshi\u2019rate sharrammi waro mixi\u2019noonniri, hexxinoonniri duuchuri kayinni xaara guma dilaalino."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Sidaamu umisi umosi gashshatenna umisi qoqqowo uurrisi\u2019rate assino sharro seedatenna duucha sanna kiirsiissinote. Xa\u2019monsa addi addi yannara ka\u2019inotanna yannate ledo babbaxxitino dawaro (response) qolloonnitano ikkituro, kayinni tini xa\u2019mo mamarono uurrite woy badhe higge diegentinote. Alba Nugusu gashshooti warinni kayisse, babbaxxitino daga mitteenni fungoonni Itophiyi (imperial Ethiopia) giddo \u201cbaxxino akatanna ayiimma afi\u2019noommo\u201d yitanno hedo giddose amaddinote. Sidaamu xaa yannara shoole miloone ale higanno yine hendanniha ikkanna, hunda ilamate, mundeetenna ayiimmatenni mitto mannaati ammananno. Tini mittimmano sufantinohu mitte siddo aana, mittu budinna afii aana, saeno mitte gutu dhagge aana ikkanna kunino gobbaayidi wolqubba xiiwonni ayiimma egemmantannokkinna, waaxannokki gede agare techora iiillishate lowo kaa\u2019lo assinoreeti."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Awuropu Kiiro 1980te qarqara noo dhagge la\u2019nanni woyte, duucha daganna dagoomu taalleenyanna farco hoogate korkaatinni gungumanno yanna ikkituro nafa Sidaamunnihu ajono batirono su\u2019misinni woshshamanno gashshoote (recognition) afi\u2019rino. Wole qooxeessu daganna dagoomi ledo gamba yee Sidaamo \u2018Kifle-hager\u2019 (Sidamo Province) yaanno su\u2019ma afi\u2019rino. Kuni lowore tira hoogirono dagate su\u2019mi afamanno gede assino. Kuni su\u2019mi Dargete yannara calla ikkikkinni alba Nugusu gashshooti warono noore ikkanna, gashshootu gawajjinohanna mereeri mangisitewa qole fuginohano ikkiro su\u2019mu deerrinni kayinni \u2018Sidamo Xeqlay-Guezat\u2019 yinanniha jawa su\u2019ma afirino. Ikkollana, IHADEG (EPRDF) gashshooti daye, Awuroppu Kiiro 1990tenni kayise dagatenna dagoomu federalizime (gibbeemmeri \u2018gosate federalizime\u2019 yitanno) uurrinsi kawa kayinni aleenni noota gashshootu orte soorrinoonni."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Hakkiinni saeenna, harancho yannarano ikkiro, IHADEG dayeenna reekkote gashshooti sufami yannara, Sidaamu umisi umosi gashshate kaayyo (autonomy) shiimunnino ikkiro u\u2019lino. Awuroppu Kiiro 1991 qarqara assinoonni gobboomu deerri hasaawi garinni Reekkote Yanna Charter (Transitional Charter) giddo 14 umise umose gashshitanno qoqqowubba kalanqoonni. Hakkuri giddo mittu, \u2018Qoqqowo 8\u2019 yinannihu Sidaamu gashshooteeti. Ikkollana, yannate gedensoonni Awuroppu Kiiro 1995 qarqara Federalete bayirid seera gumulle loosoho e\u2019ni yannara, tini aleenni 14 qoqqowubba bandiri giddo noore Sidaamunnitanna wole 4 qoqqowubba wolqatenni diingoonni. Hakkunni gedensaanni addi addi ayimma, afoonna woga afidhino daganna dagooma doogimale mitteenni funge Wodiidi Daga, Dagoomi Qoqqowi Gashshoote (SNNPR) yinanni qoqqowo kalanqoonni."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Hakkawarinni kayiisse noo yannubbara Sidaamu umisi qoqqowo kalaqi\u2019re umosi gashshate qoosso hoogasinninna wodiido yinanni qoqqowira hanqafame hee\u2019ranno gede assinoonni shedenni hanqu giddo saysino. Qoleno, umosi gashshate qoosso, ayiimmasi xawisatenna xawe leellate qoosso hooge fugame keeshshino yannaati. Konninni kainohunni, qoossosi ayiirrisiratenna umisi umosi gashshate, wolaphinohanna Federalete gashshooti giddo umosi daandino qoqqowo kalaqi\u2019rate yine assinoonni sharronni kainohunni lowo gawajjo iillitino, lowo mannu lubbo ba\u2019ino."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Sidaamu daga qoqqowu xa\u2019mo ha\u2019rinsho giddo, mitto wudoonni dagate dambalinna sharro tini kaajjite boowirte albagge kaattanno gede assitanna, wole widoonni kayinni qodhitino mangiste albano ikko muli yannara daga gante badher qoltanna hembeelantanni keeshshitino. Xa loosu aana noohu gobbate bayiridi seeri, mitte kaimu ayiimma, mitto afoonna bude afidhinotinna \u201cumiseta mitteenni amadantinotanna bande egenninoonni baattote danna\u201d afidhino daga umise umise haja gumu\u2019late qoosso aanno. Sidaamu mittu dani budenna mite gutu dhagge afi\u2019rasinnino sae mitto dagate qaale afi\u2019rasi qoqqowo ikkatenna umisi gashshoote kalaqi\u2019rate assinoonni sharro giddo massaggooshsheho bayira heelliicho ikke kaa\u2019lino."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Sidaamu xa\u2019mohu qaru coy uurrinshi garinni, Sidaamu gobbate giddo dagate batinyinni 5ki jawiidi daga ikkasinni qoqqowo ikkate hasiisannore seekke wonshanno, wonsha calla ikkikkinni woloota qoqqowo ikkite noore seekke rooranno yitanno hedooti. Lawishaho, Hararete qoqqowo adhinummoro, Sidaamu ledo la\u2019niro shiima daga calla afidhino, kayinni uminsa qoqqowu gashshoote afidhino. Konni kaiminni, duuchu qoqqowo ikkate hedo hariseemme manni kuni badooshshi mayira kalaqaminoro, mittoho uyine woleho badooshshunni mayira ho\u2019linoonniro huluullotenni xa\u2019mitanno."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Wole Sidaamu qoqqowu xa\u2019mo kaajjisheemme korkaati, taalo miinju horaameessa ikkate ledo xaadinoho. Tenne hedo garinni, Sidaamu qoqqowu gashshsoote kalaqiriro woyyaawino miinju qeecha afi\u2019ranno daafira daga horaameessa ikkitano yitannote. Tinne hedo kaima assidhanno cu\u2019mo, Sidaamu gobbate deerrinni baara widira sonke afi\u2019nanni eora jawanna qara buicho ikkinohanna kalqete deerrinni naandanni buna laashshidhe shiqishshanno daga ikkaseeti. Hawaasino miinju hajo widoonni hattonni hasaawu mereershaati. Giddosi gobbate giddo no yinoonnita \u2018Industrial Paarke\u2019 amadinoha ikkasinni miinju haja lainohunni kayinsanni hasaawubbara qara umo ikke leellanno. Hawaasi gobbate deerrinni doorronni 5 industrete latishshi mereershuwa giddo mitto ikkanna, Sidaamu ilamanna sharramaano kayinni katamu hundinni kayise Sidaamu bushshaati yite ammantanno. Konni katami mereershira kalaqantanno miinju wolqa Wodiidi Dagoomu Qoqqowira jawa eote bue ikkite keeshshitino. Saeno, kawiinni afi\u2019nanni eono wo\u2019ma wodiidi daganna dagoomira beenkanni keeshshinoonni."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Seeda yannara Sidaamu daga umise kaayyo umise gumu\u2019late assitino sharrora qara massagaancho Sidaamu Wolaphote Millimillooti. Tini uurrinsha kaimase boode politiku paarte uurrinshano ikkituro, gedeno kayinni daga umise kaayyo umise gumu\u2019litanno qoosso/self-determination/ malaate ikkate geeshsha iillitino. Saeno, Sidaamu olliicho Oromote Wolaphote Front (OLF) gede Sidaamu budunna sharrote malaate ikke keeshshino. Umo safote waro, Dargete gashshoote gibbanno qodhaanote gaamo ikkite hanaffino. Boode yanna 1975 Awuroppu Kiiro qarqara Somalete ofolte sharrantuhu gedensaanni aantanni goreellu sharro hayyonni olantanni keeshshitino. Dargete gashshoote qeelate duucha yanna sharrantanni keeshshituhano ikkiro kuni ikka hoogeenna Awuroppu kiiro 1991 M.D IHADEG gobba qeelte amadda geeshsha massagaano gobba agurte baara widira darante keeshshitino."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Aanteteno, mittu diri gedensaanni Itophiyu Doorshu Boorde (NEBE) uurrinsita Sidaamu Wolaphote Millimillono (SLM) dimokiraasete ha\u2019rinshonni sharramate yite gobbate deerrinni fajjo afidhino paarte ikkitu. Gedensaanni, Awuroppu Kiiro 1994te qarqara Sidaamu qoqqowo diinge Wodiidi qoqqowira qolli yannara SWM miilla mereero babbadooshshu kalaqami. Sidaamu qoqqowo diigate sayinsoonni gumulo sumuu yituri, Wodiidi Itophiyi Daga Dimokirasiyawe Millimillo (SEPDM) bissa ledo mittimma kalaqqu. Tini Wodiidi Daga, Dagoominna Manni giddo nooti duucha paartuwa gamba assine babbaxxitinota wodiidi daganna dagooma riqibbanno gede hende kalanqoonnite."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Dansitta Asaffiti, wole Sidaamu wedellinte gede anjenni kayisse SLM sharro dhagge macciishshitanni lophitino. SLM paarterano anjetenni heedheenni miila ikkitino. Aanteteno, miiloommitetenni rakke sa\u2019e layinki dirimi rosaancho ikkite heedhe SLM meereerima komite miila ikkate dandiitino. \u201cAnjetenni macciishshinanni lophinummo garinni SLM paarte lowonta su\u2019ma afidhino paarteeti\u201d yitanno 26 diro ikkannosetinna xaa yannara Hawaasi Yuniversite rosiisaanchimmatenni loossannoti Dansitta. \u201cSidaamu daga umise kaayyo umisi gumu\u2019late assitanno sharro SLM ledo mittete yaate dandiinanni\u201d."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ikkollana, SLM dagate albaanni baxillenna irko afi\u2019rinohano ikkiro, doorshunni heewisante qeelate widoonni hexxo dino. Wodiidi qoqqowo gashshitannoti \u2018DEHDEN-IHADEG\u2019 2015 A.K assinoonni doorshira wo\u2019munni wo\u2019ma qoqqowu amaale mine qeeltino yini. SLM miilla aana albinni kayise batidhno usuramanna reyo aana xa qole hexxo nookki doorshira heewisammanni baantanni waaga la\u2019inori duuchu tenne qarru doogo harate lekka laafissanni daggu.\u201dPaartete polotiki duucha woyte gumulosi dancha dikkitino\u201d yitanno Dansitta. Jeefote Dansitta aliidi deerri roso guddu gedeensaanni SLM miilooma agurtinota kulte, \u201cPaartete polotikinni Woyi usurammanni, woy reyinannii. Lowo geeshsha daafuroho\u201dyitanno."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Konnira dancha lawishsha ikkannoti, Sidaamu Ejjeettote Millimillooti. Ejjeettote millimmo roorenkani aju wedelli mitteenni Sidaama baala hanqafe assino maala\u2019lissanno sharro ikkitanna, Sidaamu xa\u2019mo [gobbate deerrinni] qara polotiku xa\u2019mo ikkitanno gedenna gumulo afidhanno gede jawa qeecha fultino. Umihunni, tenne sharro massaggu wedelli alba SLM sharro waro kalaqantinota jawaatanna laafa doogo buuxxe affino; afatennino sa\u2019e mitu mitu ikkitino yannara SLM paartera miilooma afidhinoreeti. Xa\u2019mo qolate sharro aana xawoho politiku doogo ammanne calla ha\u2019ra abbitara dandiitanno qarra huwattino daafira wole doorshu hedonna doogo sinqe amaxxitino."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Ejjeettote massagaano yine xawoho suwashsho biilloonyu orte wora (hierarchy) hooga lowore kaa\u2019litino. Umihunni, alba kayinse Sidaamaho sharramanni massaganno manni aana iillino qarra anfoonniho. Konnirano, xa massagaanote qeecha xawo assa hooga, xaano mangiste bade ganate yite adhitanno qaafore albaho tuncu yitannokki gede balba\u2019late kaa\u2019litino. Layinkihunni, \u201cani massageemmo, ani togo asseemmo\u201d yinanni hasatto ka\u2019eenna tini wedellu millimillo qarru aana ubbannokki gedenna saeno gobbate deerrinni la\u2019neemmo politiku qarri gede massagote aana heewo kalaqante qarra kalaqqannokki gede assatenni sharro kaajjite gafa gantanno gede assitino."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Ejjeettote wedellu ilama, meyahunna labbaahu, Abiyyi gashshooteho day qarqarinni kayiisse babbaxxitino yannara addi addi gobba waajjishshino keeru dira (multiple rallies) assitino. Addintanni qole \u2018Furra Gaado\u2019 yineemmeha duuchu kummanni kiirrannihu Sidaamu meyat uminsanni qixxeesse, \u201cSidaamu xa\u2019mo keeraanchote, ninke meentu xa\u2019mooti\u201d yee loosino dhagge dihambannite. Tini meentu assanno sharro addintanni \u2018Yakka\u2019 yinannita Sidaamu meenti uurrinsha giddo qara base afidhinote. Tini Yakkisate ha\u2019rinsho, meeyaatera qarru xaadiro, labbaahu dagoomu qeechasi ragunni fula hoogiro, qarichotenni massagame meentu mereero e\u201de coyee taashshanno ha\u2019rinshooti. Tini ha\u2019rinshono Sidaamu dhagge giddo seeda dhagge afidhinote. Konni garinni la\u2019niro \u2018Furra Gaado\u2019 yine assinoonnihu keeraanchu meentu calluwu diri, Sidaamu meenti noonsata politiku wolqa leellishatennino sae dagate huuro (referendum) rakke tugantanno gede lowohunni kaa\u2019litino."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Aleenni yininte gede xaphoomu ministerichi eino qaali garinni hajo la\u2019anno addi addi dagate miilla noowa dayeenna Hawaasi quchumira hasaawa assinoonni. Tenne hasaawu songora ajuno akkaluno, labbaahuno meyaahuno, xaatino ikko albi zoonete massagaano baalanti beeqqaano hedonna afoo xaadde qara Sidaamu hajo aana seekkite xa\u2019mo kayiissu. Ikkitano ikkeenna hasaawu danchu garinni hasaambeenna hexxotennilla gumulamino. Konni garinni gashshaanchuno [\u201cxa\u2019mo qoltannotino hooltannotino bayiridi seeraatillana hakko garinni hadhe\u201d] yeenna bayiiridi seeri garinni dagate huuro (referendum) tugate qoosso aana ammanneenna baxxinoonni. Alba diro baala funganna, jajjarsinanna keeshshitino dagate laala xa darga ganteenna danunni tiro afi\u2019neemmo yinanni hexxo mannu giddo galtu."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Hakkiinni hananfeenna baalante Sidaamu qarqarrara Sidaamu xa\u2019mo aana hala\u2019lado hasaawa assinoonni. Sidaamu Zoone Amaale Mini eelanni daga hasaabbinota Sidaamu xa\u2019mo ha\u2019re gumulatenni Sidaamu Wodiidi qoqqowi giddonni baxxe fulanno doogo fani. Konnirano, seeda yanna dagate wodani giddo galtino wolaphote xa\u2019mo wonshate bayiridi seeri giddo zoonete amaale mini miillati 2/3kki huuro irkisa hasiissanno yinannita shotu garinni wonshate dandiinonni. Aantete gattino hajo Wodiidi qoqqowi amaale mine la\u2019annote. Bayiridi seeri yaanno garinni Wodiidi qoqqowi amaale mini dagate huuro mittu diri giddo uurrise gumula hasiissanno yaanno. Kayinnilla Wodiidi qoqqowi dagate huuro harisate cuqqi curuqqi yaa giwi. Hakkonni kawa dagate huuro harisate gadadu noosihu Wodiidi qoqqowi amaale minion ikko, dagate huuro biddi asse tekinikete irkishsha asse gumula hasiissannohu Gobboomu Doorshu boordeno bayiridi seeri yaanno garinni dagate xa\u2019mo danunni dawarate tenneeti yinanni qaafo adhitukki keeshshitu."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Dansittaoo gede Ejjeettote miillara, dagate huuro tuga lowo tiro afi\u2019rino coyeeti. Dagate huuro harisa su\u2019mu deerrinni calla noota dagate qoosso guma afidhinotanna adhamme noota dagate xa\u2019mo dawaro widira sa\u201date kaa\u2019litannote. Yanna hattono aganna lexxitanni hadhu kiiro, mangiste qola hasiissanno dawaro qoltukkinni keeshshitu. Tinino dagate mereero huluullonna hanqo kalaqqanni hadhu. Konne mereero sase qara qara dagate keeraancho diranna koffeenya xawisate qaafo adhinoonni. Duuchu kuminni kiirranni daga Hawaasi doogga aana fulte tansa\u2019ino; xa\u2019monsanna hanqonsa xawissanno borro amadde leeltino. Dagate huuro gumullanni mittu diri goofara shiima lamala calla gatte heedheenna, Hawaasa Gudumaaleho daga ofolte hasaawa assa hanaffu. Hajo la\u2019anno mangistete bissa cuqqo gibbuta, Ejjeettonna gobbate geerri hattono hala\u2019lado daga gudumaaleho songite hiitto qaafo adha hasiissannoro ma\u2019la hanaffu."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Ikkihano ikkeenna, Sidaamu xa\u2019mo aana wodiidi qoqqowi amaale mininna Gobboomu doorshu boorde mimmito sayiisse uyite eweli loosooti eweeli loosooti yitanni qeechansa fula hooggino. Sidaamu kayinni umisi kaayyo umise gumu\u2019late higgetenna loosu harinsho aana noo laanfe umisinni sharrame taashhsi\u2019rate seeda doogo hadhino callicho dagaati. Coy goofe marita affinoti gobbate mangiste, daga goofimarchu sharrora a\u2019inotanna qaarru daanni noota affani heedhe yitinota yite agudha gibbu. Hakko mereero dagate huuro aana ayi beeqqanno yitannotinna umo murroonni barra wirro soorra saeno Sidaamu massagaano biiloonyunni hoola ha\u2019rinshote aana lowo huluullo galtanno gede assitu. Kayinnilla goofimarchoho assinoonni kaajjadu hasaawinni, gobbaamo doorshu boorde dagate huuro harisate barra murtu. Awuroppu Kiiro garinni, Bocaasa 20, 2019 98.5% anga ikkitannoti Sidaamu daga huuro qoqqowo irkissinota buunxi. Lamalu again gedensaanni, Ella 18, 2020 AK Wodiidi daga gashshooti faajjetenni biilloonye haaru Sidaamu Dagoomu QAoqqowira sayise uyino."}, {"text_idx": "#000036", "text": "A new building in Hawassa housing the newly established offices of the regional president and the regional council; 07 April 2021; Maya Misikir"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Sidaamu dagati lowo hasatto baalanti xa taalano hoogguro, kayinni bayira xa\u2019monsa xa higgino. Qoqqowu mootimma kalaqi\u2019rate assinoti seedanna waaga baatisiissino sharro gafa ganteenna jawu garinni ayirrinsoonni. Tayixe Ammajje 14/2013 M.D xintamate ayyaana ayiirrisate qixxaawo aana wolu qoqqowi massagaano, egennantinori gobbate giddo uurrinshuwa, hattono kalqete dipilomaasete miilla leeltinowa jawu garinni ayiirrinse sa\u2019noonni. Kalaa Desti yaanno gariinni, beeqqote woshshinoonni manni dayino gari dhaggete. \u201cDaganke budenna ayiimma dagate leellishate lowo kaayyo afi\u2019noommo\u201d yiino. \u201cXaano marro taalo ikkine leellinoommo\u201d. Sidaamu haaro qoqqowo ikkasinni xaadannoha woxu anje qarra tirate wolu qoqqowubba 200 miloone ale ikkanno birra (4.6 millione USD) kaa\u2019lo assate qaale e\u2019ino. Wole qoqqowi gashshaano xaano Sidaamu qoqqowira kaa\u2019lo ikkanno woxe gamba assate hedde Sheraton Hotelera qixxaawo assitinoha ikkanna, hakkiinnino 100miloone ikkanno woxe hallanyu owaataano wiinni afi\u2019rate dandiinoonni. Kalaa Desta xawisanno garinni, kawiinni gamba assinoonni woxi lowo woxu anje tiratenni sae mite mite latishhsu loossa lawishshaho doogganna korreente hodhishshu doogga suwisi\u2019rate kaa\u2019lino. \u201cHakkuyi kawa latishshu loosira calla lame biloone ale ikkanno birra loosu aana hosiinsoommo;\u201d yaanno Kalaa Dasti. Qoqqowu dawaro higgu kawa noo ga\u2019labbo investmente halashshate qiniite uyitannonke yaanno. Aanteteno fayyimmate owaante halashshate, caabbicho iillishate hattono xalala waa dagate iillishate mixi\u2019noonni. Investmente hala\u2019litanno woyte loosu kaayyo halashshatenna giddoyidi eo wolqa lossate kaa\u2019litanno yine hendanni. Hoccunna hoccu gumi ledo xaaddino industirete looso lainohunni xaano Hawaasi mereersha ikke kaa\u2019lanno. Hawaasi Industrete Paarke, Koroonu fayya ledo xaadinohunni mitii\u2019miteenna miinju wolqano ajjuro, albillicho dhaabbattanni no. Qoqqowu gashshooti yaanno garinni, Hawaasi industirete paarke wolqanna saeno wole investimeentera fajjo xa\u2019miranno manni lexxanni noohura albillicho jawaata ikoonoome afi\u2019rino qoqqowi kalaqamanno."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Kalaa Desti xawisanno gara ikkiro, Federaalete ledo bashsho gede sayikki taqinnio ikkikkinni suwashshu garinni xaada hanafa umise diroho fajjinanni bajeete danunni shallagatenna afi\u2019rate kaayyo kalaqqino. Alba Wodiidi qoqqowi giddo hee\u2019noonni waro Sidaamu hasiisaannosihunni ajjino baajete afiranni keeshshino. \u201cAlbaanni Wodiidi qoqqowi federalete mangiste wiinni afi\u2019rinoha qi\u2019miide aannanke keeshshinoommo\u201d yaanno. \u201cXa kayinni Sidaamu iso labbannota, hasiissannosi geeshshi bajete afi\u2019ranno\u201d yinno kalaa Desti. Albano rosamino garinni, qoqqowubba gashshootu loosiranna hasiisannonsarira roore yanna federaalete mangiste assitanno bajetete irko aana xintantinote."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Sai bajetete dirira, Wodiidi qoqqowi Sidaamu ledo mitteenni noo woyte, 27.8 billone birra federalaate irko afi\u2019rinoha ikkanna kayinni umisi qarqaru giwire labbino eonni gamba assa dandiinohu kayinni 8 billoone birra callaho. Konni aaninni Wodiidi qoqqowi Sidaamu zoonera iillishinohu 3.2 billoone birraati. Qoqqowunni ajino deerrira noo gashshootu bisubba lawishshaho zoonnanna addi woradda gashshootu loosi ha\u2019rinshora togoonni qoqqowu aannonsa woxi aana xintantinoreeti."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Xa Sidaamu umosi daandino qoqqowo ikkino daafira, federaalete mangiste uyitannosi woxe suwashshu garinni afi\u2019rate dandaanno. Tayixe sa\u2019u bajetete dirarira, yaano Ella 30 2013 M.D geeshsha calla Sidaamu federaalete wiinni 6.9 biloone ikkanno birra irko afi\u2019rino. Kunino alba zoonete hee\u2019ne afi\u2019nannihunni lame ero roorino woxeeti. Kunino tayixe qoqqowu eonni gamba assinoonnihu 3.3. biloone birri ledo gamba yee qoqqowunnita bajetenna woxu wolqa jawaachishino."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Daanno bajetete dirira, yaano 2014 M.Dirira Dagate riqiwaano amaale mini gumuliha ikkiro Sidaamu diru bajete 8.1 biloone birraati. Ikkollana, haaro biironna wole mangiste uurrinshuwa looso ha\u2019risate hasiissanno woxi shota dikkino. Lawishshaho albaanni Wodiidi qoqqowi hunda galtannoti Hawaasi Rosiisanote Rosi Kolleje lawinore massagate hasiisanno woxi wole mitiimma ikkara dandanno."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Yannate geeshsha shoole zoone -yaano Hawassa, Yirgalame, Bansanna Alata Wondo- kalaqate hendoonnihano ikkirono qoqqowu gashshooti xaara zoonna kalaqate coye qiisse giwe no. Tinino woxu mitiinsate sa\u201datenna wole latishshu projekituwa balaxisiisateeti yinnoonni. Zoonna babbade faro biddi assate loosi woxu wolqanna mannu wolqa xa\u2019masi gattannokkihuraati. Xaa geeshsha Hawaasi quchumi giddo afantannoti duucha mangistete biro addi addita haaru qoqqowi hexxo malaattanni biiffe leeltanno."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Qoqqowu gashshoote kalaqate assinoonni sharro seedanna giddoseno lowo canconna mitiimma amaddinota ikkituro, xa kayinni dagge danchawa gumulantino. Albaanni sharrote waro, Sidaamu qoqqowo ikkiro wolootu aana gawajjo iillishanno, wole ilama ikkinoha giddonni fushshe shorre gudanno yine ha\u2019rinsoonni kaphi xaa geeshsha kapho ikkasi la\u2019noonni. Togo yaa kayinni, Sidaamu qoqqowo afi\u2019rate sharramita wolootu qacce qollanninke yitanno hedo diafidhino yaa dikkino. Seeda yannara assinanni sharronni, mangistete ledo kibbamatenninna keeraancho dira assinani yannara reyonna jirote ba\u201da kalaqantanni keeshshitinohura, xa qoqqowu kawa dayino keerinna ga\u2019labbo Sidaama ikkinokki manni hagiirrunni laino. Kuni albanani sharrote waro sae sae qarrunna xiiwo iillitannasa keeshshino manna ikkansa Ethiopia Insight Hawaasi quchumira Sidaamu ilama ikkitinokki mannooti ledo assino hasaawinni buuxxino. Muli dirrara kalaqamino gaancinni kainohunni, ilame lophino qarqara agure ha\u2019ranno olluu manni noota Hawaaasi teessaano xawissanno. \u201cMuli dirra kawa lowo geeshsha waajjinanninna mansanni hee\u2019neemmo\u201d yaanno Amaaru ilama ikkinohunna su\u2019masi xawinsara hasi\u2019rannokkihu mittu manchi hedo aanni. \u201cMininkenna jironke hoongoommo, jaallanna olliichu huluullote illenni la\u201dannanke sayinsoommo\u201d yaanno."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Sa\u2019u yannara, tini xawinsi ikkito Hawaasi gobbaanni roorte leeltino, yaanno mittu maatesi Yirgalamete heedhannosihu hedo aanni. Yirgalame Hawaasinni 50 km qarqara faffanno. \u201cXa kayinni coy danchate soorramino\u201d yaanno wolu hedo aanni. \u201cXa keerenna ga\u2019labbo afi\u2019noommohura yaaddo dinonke, hagiirraammaho\u201d."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Sidaamu daga qoqqowo afi\u2019rate assitino sharronna goofimarchoho dayino gumi Sidaamunna Sidaamu giddo hee\u2019ranno wolu mani mereero togoo babbadooshshe kalaqino. Saeno, \u2018Ethiopia Insight\u2019 hasaawiseenna hedonsa xawissinori Sidaama ikkitinokkiri coyidhanno gara ikkiro, loosu kaayyo widonni lainohunni roore kaayyo Sidaamaho uyinanni yitanno huluullo lexxitino."}, {"text_idx": "#000048", "text": "\u201cKayinnilla kuni yinanniri Sidaamu qoqqowira calla ikkannoreeti yee diammaneemmo\u201d yaanno mittu Kambaatu quchumi giddo ilame lophinohunna xa Hawassa hee\u2019rannohu hedo aanni. \u201cIkkeennano, Sidaamma ikka hoogittaro qoqqowu biro giddo looso afi\u2019ra lowonta qarraho. Sidaama ikkinokkiha hakko fano basera gaammankunni loosu madawe fano ikkite keeshshitanno\u201d yanno hedosi woranni. Wolu Sidaama ikkinokkihu qole, loosu kaayyono ikko deerru lopho uyinanni woyte, Sidaamu Afoo coyi\u2019ra dandiinni hee\u2019neenna ninke kubbine sa\u2019nanninke\u201d yanno. Balaxo Sidaama ikkitino loosu miillara uyinanni yaanno. Wolootu qolte ka\u2019e, alba qoqqowu ikkate albaann qara base amaddinori, hakkonni kawa insa aana hariimmanninsatanna coyinni kinsanninsata hasaaphitanno."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Hawaasi batinye daganna dagoomu miteenni karsante heedhanno quchuma ikke hee\u2019reenna, roore mangistete massagote base Sidaamu callu amadanno yite quchuumu teessaano hasaaphitino. Baalunku kayinni, rooru qarri kalaqamannohu qoqqowu massagaano wiinniti yitanno hedonni sumuu yitanno. Mittu Kambaatunni dayinohu hedo aanni, \u201cilame lophummo geeshsha ane gosa ayeeti yaannoha huluullame diegennoommo\u201d yaanno. \u201cKayinnilla kuni coyi sa\u2019u sannara soorramanni dayiino. Xaa yannara mangistete qara base amadde noori albaanni Sidaamu qoossora sharrantanno wedella shorritanni, usurtanninna qarrissanni keeshshitinoreeti. Anera lowonta diniqannoe coyi konneeti\u201d yanno aleenni ayiimmasi xawinsoonni manchi."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Wolu tenne hajubba seekke ha\u2019runsanno xiinxallaanchi yaanno gara ikkiro, \u201cHawaasi giddo Sidaama ikkinokki manni assanno investmente dirritanni daggino. Qoleno wole Wodiidi qoqqowi giddo heedhanno zoonnano Hawaasi giddo konni ka\u2019a daddalu loossa diloossanno yaanno. \u201cAlbiha la\u2019niro xa katamu lowonta tasino; kunino ikkara dandiinohu wedellu qoqqowoho millimillo assi waro mannu giddo keeraanchimmanna amma\u2019na hooga abbitinoreeti\u201d yee xawisanno."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Wole, Wodiidi qoqqowi giddono mitteenni keeshshitinoti dagate huuro murranni haja gatte no. Onte Wodiidi qoqqowi giddo afatanno zoonenna mittu baxxino woradi mitte Wodiidi Galchimi qoqqowo yinanniha kalaqi\u2019rate Wocawaaro 6 (Awuroppu kiiro garinni) dinye amande hee\u2019noonni. Xaa geeshsha, Sidaamunni aante Wodiidi qoqqowi giddo mannu batinyinni layinkita ikkitinoti Wolayittate daga xa\u2019monna wolootu zoonna shiqishidhino xa\u2019mo addi hayyonni badhera qolloonni."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Sidaamu qoqqoo ikki kawa kawa darga ganinorenna hooginore keenate yaanna xaara ganaati. Duuchu manni qaqqowo ikka duucha qarra tirtannonke yee agadhannoha ikkanna dancha gashshoote halashshano goofimarchu gumi la\u2019nannite. Meessi mootimma kalaqi\u2019rate assinoonni sharro giddo mitte umi hajo taashshe la\u201dannohanna kaajjado wolqa afi\u2019rino massagooshshe kalaqate. Xa noo gashshootu uurrinsha garinni la\u2019niro, saeno albaanni sa\u2019uta lame doorshu yannubba ledo xaadinse la\u2019niro, albaanni zoonete deerrinni noo massagaanolla aleeginse shiqqi assinoonni. Konnirano, baalanka manna hattono baalanta hedo afi\u2019rino mitteenni hanqafanno gashshoote kalaqate hedo qacce qolle agurroonni. Togo alba noo manni callu lawannosi manna gamba assi\u2019re biilloonye qarqaaphate ha\u2019rinsho mannu mereero duucha huluullo kalaqqino. Anfinte gede Sidaamano ikko gobbaate deerrinni soorrote loosi loosamayi nooti anfoonnite. Kayinnilla batinye xe\u2019ne no; lawishshaho xaa yannara Sidaamu qoqqowi Budu, Turizimetenna ISpoottete Biirora 2ki sooreessa ikke noohunna alba Ejjeettote miili Kalaa Saamueel Belaynehu xawisanno garinni, \u201cManna egennosinni, dhukisinna afasi bikkini mootoonsinanna dila\u2019nanni. Isi xawishshi garinni, \u201calbano moorunna mussinu daga daassino; xaano la\u2019nayi garinni, mussinnunna mooru lowohunni hala\u2019le leellanno; saeno biilloonyeho worrannihu mimmitoho tafa tuqqinanni gaamo giddo waaxamatenninna gashshaanote ammanammirooti\u201d. Kalaa Samueeli, \u201cManna mootoonsineemmo woyte, mittu Manchu mootoo\u2019manno basera hasiissanno egennonna ikkadimma afi\u2019rino? yitanno keeno kaiminni ikka noosi,\u201d yaanno. Sidaama ikkitinokkiri, loosu kaayyo afi\u2019rate Sidaama ikkanna hooga wossantanno yitannoha ikkanna, Sidaama ikkitinori kayinni, Sidaama ikka calla ikkikkinni qaru coy gashshite noo gaamora soqqamanna ammanate yitanno hedo noonsa."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Xa rosantino doogonni, afamatenninna soqqamatenni billoonyeho gooddi\u2019rate ha\u2019rinsho alba Ejjeetto amadde sharrantino mixo ledo dixaaddanno. Xa gashshootu giddo sa\u2019ne sa\u2019ne karsinoonnire Ejjeettote miilla la\u2019nanni woyteno daga koffi yitannokkinna hanqitnnokki gede dogate ikkinnina halaalaancho soorrora qarramme dikkino yee duuchu manni ammananno."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Poletiku biilloonye Tegenyira uyini gede wole SWM/SLM miillarano sa\u2019ne sa\u2019ne uyiinoonni. Tegenyi yaanno gara ikkiro, Qoqqowu Pilaanete Komishiine giddo uyinoonnisi loosu qeechi paartete giddo noosi qeechi ledo dixaaddanno. Kayinnilla alba millissanno qoossote sharramaano partete poletiki hiisse kaayyonsa soorrinoro kawiinni baxxitinota xawado hedo afidhino. Saamueeli yaanno garinni, \u201cAni xa tenne basera mootoo\u2019mammora dandoommohu wedellu millimillonnina dagate irkonniiti\u201d. \u201cTenne millimillo giddo albaanni hige millissanni sa\u2019ino miilla giddo mitto ikke saoommo-kayinni tenne afi\u2019roommo billoonyu kaayyo wolootu sharramaano diafidhino\u201d yee xawisanno. Saamueeli agurranna wolu Maatte Mangashihuno Sidaamu Qoqqowi Fayyimmate Biiroora 2ki murricha ikke loosanno. Xa insa mulla sharramaano riqimboommo yaate giddo tuttungoonnireetina wolootu kiironsa batinye ikkitannore caaqqi yee lainonsahu dino. Alba usurante keeshshitinori batinyu Ejjeettote miilla sunu sununni tidhantinohano ikkiro xaa yannarano 150 ale ikkitannori xaano tunsote tugantella noota higgannowa hoogge jaanjurtanno maate dadillunni ku\u2019litanno."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Mitu tirantinori usure keeshshiishate su\u2019mu noonsa daafira mitiinsitannoreeti. Lawishshaho Sidaamu sharro ledo dagatenni xintantinoti Sidama Mediyu Network odeessaanonna massagaano afantanno. Getahun Degguyyehu SMN xintaano giddo mitto ikkanna xaa yannara Sidaamu Lophote Maamari massagaancho ikkanna, alba qoqqowo lallawate ledo kaino gaancinni diru meddi yitanno yannara usuru mine sayiisino. Isinna wolootu lamala ikkitannori tonaa mitto agana usurantu gedensaanniti usuru mininni gobbate hurre su\u2019minni fultara dandiitinohu. Usuru mininni fultuhu gedensaanni, SMN Dayirekiterootu boorde Getahuninna isi aantaancho bashshoonsa base qoltansara didandiitino. Agannate geeshsha hajo goshooshantanna yekkeerammihu gedensaanni, \u201cmediyu massagaanchi poletiku paarte xaadooshshe afira noosikkihura\u201d bashsho base higa didandaatto\u201d yine SMN loosu ha\u2019risaanchimmanni hoolloonniita sokkote borro uynoonnisi. Sidaamu sharro iibbishatenna Sidaama gotti assate widoonni SMN lowo qeecha fultino. SMN uurritinokki waro, lamalate giddo lame saate calla Sidaamu Afiinni sayiissannoti Wodiidi qoqqowi televizhineeti. Geetahun xawisanno garinni, SMN assitino jawa xiiwo mangiste mixidhe illacha assitanno gede assitino. \u201cTini yanna miidiyu Sidaamu reekko aana jawa qeecha godo\u2019lanno yanna ikkasenni SMNra lowontanni qara illacha tunganni yannaati\u201d yaanno Getahun. Getahun yaanno gara ikkiro, \u201cKayinnilla, xaa yannara konne miidiya qacce qolle hunnanni hee\u2019noonni\u201d, saeno muli yanna giddo mangiste umise angara adhase digattanno\u201d yaanno"}, {"text_idx": "#000057", "text": "Polotiku billoonye amadate kaayyo afidhe giddora e\u2019u hettisaamaano paarte miillara, seeda yannara poletiku korkaatinni qacce qolleenna sayissino mitiimmansa tidhate kaayyo aannonsa. Kayinnilla, baxxitino hedo adhinenna taashshi\u2019ne ha\u2019rate kaayyo nookki ha\u2019rinsho giddo, hettisaamano loosoho eessa manna sammi yine mangistete loosi minira giddora eessatenni sainore abbitannoha dilawanno. Baaluuri aleenni, hettisamaano motoonsa abbitannorinni saeenna jawuri adhitannori no. Togo ikkate Jireenyu Paarte (PP) ledo elle kalaqa giddete."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Gobbate giddo polotiku soorro daggu kawa, polotiku paartuwa mimmitunniwa waaxama gade ikkitanni leeltanno. Abiy gashshooteho daanni hee\u2019re assinori giddo qaru coy, bashsho IHADEG uurrissinota shoole paarte waaxe mitte paarte assate hedooti. Tenne paarte diigate hedo abbinohuno, paarte mitte ikkituro gobbate guto ikkitino ajuuja heedhanno gede kaa\u2019litanno yine hedatenniiti. Ikkollana, tini ha\u2019rinsho hakkawoyitira \u201cTPLF\u201d ledo sumuumme ba\u2019anno gede assitinoha ikkanna, aanteteno wo\u2019mu oli giddora eessitanno korkaatta ikkitino. Tini Tigirayete kalaqantino gibbonna goofote ikkito, Sidaamu Wolaphote Millimillo (SLM) rakke Jireenyu Paarte (PP) ledo yannate geeshsha mitteenni loosate jaalooma (alliance) kalaqate kaima ikkinoha lawanno. Tini paartuwa mitto assate ha\u2019rinsho 9 agana adhitinoha ikkanna tenne qarraataame yannara gobba gatamare sa\u201date yine assinoonni amaalama SLM rakke Jireenyu ledo rakke laddantanno gede assino. Dukka\u2019le Laammisohu SWM qara massagaanchooti. Isi yaanno garinni, \u201cBabbaxxitino gobbate qarqarira togoo babbadooshshi hala\u2019liro, gobba ubbanno deerra iillishara dandaanno\u201d. \u201cGobba hoogguro mimmito mayii aanna uurrine bushiinsheemmo\u201d yaanno. Wolootu paartete miillano Jireenyu Paarte ledo kibbama abbitanno qarra heddukki digattino. \u201cWole gibbo kalaqantara dihasi\u2019noommo\u201d yaanno kalaa Dukka\u2019le. \u201cTini [SLM] paarte saiha 40 diri giddo lowonta baasa waaga baattanni keeshshitino\u201d yiino."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Konni kaiminni, lamente gaamo mereero doorshu boorde geeshsha iillitino higgete heewo kalaqantino. Goofimarchohono, doorshu boorde, xa nooti SWM/SLM massgaano higaawe massagaanooti yite gumulo sayissino. Ikkirono Sidaamu Mittimmate Paarte massagaano tennenni qeelantukkinni, daannohu gobbatenna qooqqowu deerri doorshi aana heewisamate qixxaabbanni leeltanno. Kalaa Lemma coyi\u2019ranni, \u201cSidaamu daga ninke ayeetiro seekkite egentino. May xagarro loonse sa\u2019niro seekkite affino daafira, tenne wodanaho amande hexxo assineeti baalunku qarqarira doorshaho heewisammanni hee\u2019noommohu\u201d yaanno."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Kuni doorshi sairo, Sidaamu Wolaphote Millimillo su\u2019mase Sidaamu Dimokiraawe Paarte yite soorrirate hedo amadde no. Tinino wolootu sharrote aana keeshshitinori assidhinota su\u2019mu soorro harunsatenniiti. Paartete massagaano xawissanno garinni ikkiro, xa noo su\u2019mi xa noohu paartete mixo ledo diharannoho. Kalaa Tegenyi coyiranni, \u201cSu\u2019ma soorrate hendoommohu, xa paarte sharrote mixose darga gantino daafiraati. Xa hakko deerrinni sa\u2019ne aantanno sharrote deerrira hee\u2019noommo. Millimillo mangiste ikkite diaffanno\u201d yaanno."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Wole widoonni kayinni, Sidaamu Mittimmate Paarte, SWM/SLM su\u2019ma wirro uminsaha assi\u2019ra hasidhanno. Korkaatinsano, kuni dagate sharrote safo tugino paartete akati hawamara dihasiisanno yitanno. Konnirano, dagano polotiku deerrinni afamate sharro assitanna, paartuwate mereerono tenne dhagge amade ha\u2019rate sharro albillicho suffannoha lawanno."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Xaphoomunni la\u2019niro, Sidaamu umisi umosi gashshatenna umisi qoqqowi mootimma kalaqi\u2019rate assino sharro darga gantinohano ikkirono, ha\u2019nanni doogo kayinni digooffino. Umisi qoqqowo uurrisi\u2019re wolaphirono hasi\u2019nanni geeshshi guma afi\u2019ratenna hoogate haja aana ka\u2019annoti qara xa\u2019mo xaano digumulantinote. Ikkirono, bi\u2019re hunda xa\u2019mo hananfi warinte gede, qoqqowo ikkate ayirrinyi aana xaano lowo geeshsha sumiimme no. Xa hanafote aana coy hasi\u2019noonni gede ikkano hoogiro, soorrote wolqanni amantannori sumuu yitanno garinni ikkiro yannanna qiniitu xaano Sidaamaho ee no."}, {"text_idx": "#000067", "text": "This article is part of the Ethiopia Insight Election Project (EIEP), a series of in-depth reported pieces from across Ethiopia in our \u2018Elections 2021\u2019 section that analyzes issues related to this year\u2019s polls."}, {"text_idx": "#000070", "text": "We need your support to analyze news from across Ethiopia"}, {"text_idx": "#000071", "text": "Please help fund Ethiopia Insight\u2019s coverage"}, {"text_idx": "#000072", "text": "Maya is a freelance journalist based in Addis Abeba, Ethiopia. While writing is her chosen way of self-expression, playing rugby comes as a close second."}]