text: [{"text_idx": "#000002", "text": "Dhalli namaa jireenya keessatti gammachuu guutuu argachuuf halkanii guyyaa battisa. Namni gammachuu barbaadu kana argachuuf gaafilee sadii of gaafachuun deebii argachuuf ni carraaqa. Takkaa gaafiwwan kanniin deebii gahaa argachuun gammachuu fi tasgabbiin jiraata, takkaa gaafiwwan kanniin guutumaan guututti sammuu keessaa darbuun haaluma jireenyi isaaf taatetti jiraata. Takkaa immoo gaafilee kanniin deddeebise of gaafachun dhiphinnaa fi dhama\u2019iinsaan jiraata. Gaafileen kunniin:"}, {"text_idx": "#000003", "text": "1ffaa-Ani duraan dachii tanarra hin turre. Kanaafu, eenyutu dhabamarraa na argamsiisee ykn na uumee? 2ffaa- Kaayyoon itti uumameef maalii? (Maaliif uumamee?) 3ffaa- Erga du\u2019ee gahuumsi kiyya eessaa?"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Gaafi kana deebisuuf wanta irraa uumamne tokkoon tokkoo fi tarkaanfi tarkaanfin ilaalu qabna. Qur\u2019aanni eenyu akka nu uumee jechoota muraasan akkana jechuun deebii nuuf deebisa. Ergasii wantoota irraa uumamne tokko tokkoon nuuf ibsa."}, {"text_idx": "#000009", "text": "\u201cDhugumatti, Nuti nama cuunfaa dhoqqee irraa ta\u2019e irraa uumne. Sana booda iddoo tasgabbaa\u2019aa fi eeggamaa (gadaamessa) keessatti copha bishaan saalaa isa taasifne. Sana booda bishaan saalaa alaqah (dhiiga ititaa) taasifne; ergasii dhiiga ititaa mudghah (wanta alanfame yookiin muraa foonii) taasifne; ergasii mudghah lafee taasifne; ergasii lafees foon itti uwwisne. Sana booda uumama biraa [daa\u2019ima] isa goone. Rabbii uumtota hunda caale tolti Isaa baay\u2019atte.\u201d Suuratu Al-Mu\u2019iminuun 23:12-14"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Kanaafu, marsaa uumama namaa bakka jahatti qoodun ni danda\u2019ama: makaa biyyaa fi bishaanii (dhoqqee) irraa nama jalqabaa uumu, ergasii sanyii isaa copha bishaan saalaa irraa uumuu. Ergasii copha kana irraa alaqah (dhiiga ititaa) uumuu, ergasii mudghaa (wanta alanfame) uumuu, ergasii lafee uumuu fi foon uwwisuu. Dhumarratti uumama biraa haarawa taasisu."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Makaa biyyee fi bishaanii irraa\nnama jalqabaa Aadamiin (aleeyh salaam) uumuu yeroo darbee ilaalle turre.\nKanaafu, beekkamaa waan ta\u2019eef lamuu irra hin deebinu. Amma qorannoo fi\nqo\u2019annoon keenya marsaalee namni haadhaa fi abbaa irraa itti uumamu ilaalla."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mata duree kanatti seenun dura, seeli, Kiroomozomi, DNA, Ispermatozowwaa, ovam (ovum), zaygooti fi kkf maal akka ta\u2019an haa ilaallu."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Seeli jechuun wanta garmalee xiqqaa qaamni lubbu-qabeenyi irraa ijaarramuudha. Kana hubachuuf mana bolookettin ijaarrame haa fudhannu. Manni tokko bolooketti baay\u2019ee irraa ijaarrama. Qaama namaa akka manaatti ilaalu dandeenya. Seeli immoo akka bolooketitti ilaalu dandeenya. Akkuma bolookettin bishaanii fi wantoota adda addaa irraa hojjatamu, seelinis bishaanii fi wantoota adda addaa of keessaa qaba. Seelonni nama keessatti argaman lakkoofsi isaanii biliyoonitti lakkaawama. Seelonni garmalee xixiqoo waan ta\u2019aniif maaykiroskooppiin malee ija qullaan arguun hin danda\u2019amu. Seelonni hunduu hojii mataa isaanii danda\u2019e fi hamma (size) gargaraa qabu. Seelonni of keessa kutaalee adda addaa qabu."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Kiroomozom (Chromosome)\u2013 jechuun wanta akka jirbii fakkaatu seeli keessatti argamuu fi odeefannoo dhaalaa (genetic information) haala DNA tin kan of keessatti qabateedha."}, {"text_idx": "#000015", "text": "DNA (Deoxyribonucleic Acid) jechuun- meeshaa dhaalaa (Genetic Material) kan odeefannoo of keessaa qabuu fi kiroomozomi keessatti akka masalaalitti kan wal qabateedha. Fakkii armaan gadi irraa ilaalun ni danda\u2019ama."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Kiroomozomi fi DNA hubachuuf sansalata ujumoo pilaastiki keessa kaa\u2019ame fudhachuun ni danda\u2019ama. Sansalata yommuu ujumoo keessa keennu akka meeshaa tokkotti ilaalla. Kanaafu, ujumoo fi sansalata wal keessa seenu akka Kiroomozomitti ilaalun ni danda\u2019ama. Sansalata ujumoo keessa jiru immoo akka DNA tti ilaalun ni danda\u2019ama."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ilmi namaa kiroomozomi 46 qaba. 23 abbaa irraa yommuu dhufan, 23 immoo haadha irraa dhufu. Kiroomozomonni 44 amala fi boca qaamaa murteessuf gahee ol\u2019aanaa taphatu. Sababa kanarraa kan ka\u2019e, ilmi abbaa ykn haadha fakkaata. Kiromoozomonni kunniin odeefannoo dhaalaa (genetic information) abbaa fi haadha waan qabaniif. Kiroomozomonni lamaan hafan saala namaa murteessuf gahee taphatu."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ispermatozowaa (Spermatozoa)\u2013 jechuun seeli wal-hormaataa dhiiraati. Dhiirri umrii saalfannaa yommuu gahuu maniyyii (dhangala\u2019oo saalaa) ni dhangalaasa. Dhangala\u2019oo adii san keessa seeliwwan Ispermatozowaa jedhamantu jiru. Seeliiwwan kunniin maaykiroskooppin malee ija qullaan hin mul\u2019atan. Mataan ispermaatozowaa kiroomozomii of keessaa qaba. Dhangala\u2019oo saalaa dhiirri dhangalaasu keessa ispermatozowaa miliyoonatti lakkaawamtu jiru. Garuu kanniin keessaa tokkicha qofatu killee dubartii bilcheessu (fartilaayzeshinii raawwachuu) danda\u2019a. Fakkii armaan gadii ilaalun ni danda\u2019ama."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Seeli hormaata dhiiraa (Ispermaatozowaa). Seelin kuni hanga kana guddata jechuu osoo hin ta\u2019in akka namni hubatuuf maaykiroskoppiin kan guddifameedha. Fakkiin gara mirgaatti argamu ispermaatozowaa baay\u2019ee agarsiisa."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ovam (Ovum)- seeli wal hormaata dubartiiti. Afaan keenyaan puppaa (killee) jechuuni dandeenya. Dubartoonni yommuu umrii saalfannaa gahan seelii hormaataa bilchaate (ovam) lakkoofsan muraasa ta\u2019an ni dhangalaasu."}, {"text_idx": "#000021", "text": "waa\u2019ee seeli erga hubanne amma gara mata duree keenyaa haa deebinu."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Arabiffaatti nuxfaa jechuun bishaan baay\u2019ee xiqqaa ta\u2019e cophaan wal qixa\nta\u2019eedha. Bishaan yommuu birillee (birciqqoo) keessaa dhangala\u2019u, cophni\nxixiqaan birciqqoo irratti ni hafa. Copha saniin nuxfaa jennaan[1]."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Qur\u2019aanni seelota wal hormaataa dhiiraa fi dubartiif nuxfaa jedhee fayyadamuun wanta nama ajaa\u2019ibuudha. Dhangala\u2019oon saalaa dhangala\u2019uu hundi wal hormaataaf hin ta\u2019u. Kana keessaa wal hormaataaf muraasatu ta\u2019a. Fakkeenyaf, dhiirri yommuu umrii saalfannaa gahuu dhangala\u2019oo adii fi furdaa ta\u2019e ni dhangalaasa. Dhangala\u2019oo kanaan maniyyii (semen) jennaan. Maniyyii kana irraa filatamuun dhangala\u2019oon baay\u2019ee xiqqaan (cophni) hormaataaf ta\u2019uu nuxfaa jennaan. Qur\u2019aanni dhugaa kana haala kanaan ifa godha."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Saayinsiin yeroo ammaa nuxfaa kanaan \u201cgamete\u201d jedhaan.[2] Gamete jechuun seeli wal hormaataa dhiiraa fi dubartiiti. Dhiira keessatti \u201csperm\u201d yommuu jedhamu dubartii keessatti immoo \u201cegg cell\u201d jedhama. Kanaafu, nuxfaa \u201ccopha bishaan saalaa seelota wal hormaata of keessaa qabu\u201d jechuuni dandeenya."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Dhangala\u2019oo saalaa kana keessa seeliwwan ijaan hin mul\u2019anne ni jiru. Dhiira keessatti isparmatozowaa, dubartii keessatti immoo ovum ykn oocyte jedhamu. Qur\u2019aana keessatti:"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Guduunfaa \u261bGaafiwwan ilmi namaa deebii gahaa barbaadu keessaa tokko \u201cEenyutu na argamsiisedha.\u201d \u261bNamni gaafi kana deebisuuf nama jalqaba uumamee fi wanta irraa uumame ilaalu qaba.\u261bNamni dachii tana keessatti mataa ofiitiin argamuu hin danda\u2019u. Kanaafu, Kan isa argamsiise jiraachu qaba. \u261bAmmas, adeemsa wal hormaataa yommuu adeemsiisu, daa\u2019imni dhalatu gonkumaa ofiin of uumu hin danda\u2019u. Sababni isaas, dhangala\u2019oon saalaa mataa ofiitiin qajeelun nama ta\u2019uu hin danda\u2019u. Kan dhangala\u2019oo kana qajeelchu fi bakka isaaf maluu kan qubsiisu jiraachu qaba.\u261bKanaafu, Khaaliqni (Uumaan) kana hunda hojjatu jiraachu qaba.\u261bRabbiin subhaanahu wa ta\u2019aalaa ilma namaa haala nama ajaa\u2019ibsisuun copha irraa isaan uuma. \u261bDhangala\u2019oon dhiira keessaa bahuu fi dubartii keessaa burqu hundii walitti makamuun nama hin ta\u2019an. Kana irra, dhangala\u2019oo muraasatu wal qunnama. Kanaafu, dhangala\u2019oo kanaan copha jechuuni dandeenya \u261bCopha saalaa kanaan nuxfaa jennaan. \u261bNuxfaan dhiiraa fi dubartii yommuu walitti makaman zaygooti jedhamu. Kutaa itti aanutti ni ilaalla."}]