text: [{"text_idx": "#000001", "text": "Tamboo xuuxuun nama xuuxu irrattis haa ta\u2019uu bakka namoonnii baay\u2019een argamanitti xuuxuun rakkoo fayyaa kan qaqqabsiisu ta\u2019uu odeffannoon madda adda addaa irraa argamuu ni mul\u2019isa(muldhisa).Kana qofaa osoo hin taanee waraqaawwan tamboon itti samsamamu irratti barreeffamni tamboon du\u2019aaf nama saaxilaa, tamboon dhibeewwan kaansariinama qabsiisa jedhu barreeffames kan argamuu yommuu ta\u2019ukun miidhaa tamboon qaqqabsiisuu kan akeekuudha."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Tamboon rakkoo fayyaa kan ta\u2019uu jalqabe waggaa dheeraa ta\u2019eera.Tamboo xuuxuudhaan rakkoon hargansuu,qufaasisuun yeroo hunda waan muldhatu ture.Jalqama bara qaroominaa keessa beektotni amantaa Musliima Lixa Afrikaa miidhaa tamboo xuuxuun qaqqabsiisu beekanit turan.Kanaaf ragaan immoo barreeffamni isaa biyya Timbuktuutti argama.Bara 1700 keessa tamboo ujummoo fayyadamuun xuuxuun dhibee kaansarii afaanii akka fidu bira gahame.Dhuma bara 1800 fi jalqaba bara 1920 keessa walitti dhufeenyi tamboo fi kaansarii gosa hedduu irra deddeebin muldhachuu jalqabe.Gabaasni jalqabaa walitti dhufeenyi tamboo fayyadamuu fi dhibee sombaa dhuma bara 1800 irratti taasifame.Bara 1880\u2019moota keessa warshaan tamboo oomishu biyya Ameerikaa Kibbaa keessatti oomishamun tamboon baay\u2019inaa fi gatii salphaan akka oomishamuuf sababa waan ta\u2019eef tamboo xuuxuun waan baratame ta\u2019uu danda\u2019era.kun immoo warraaqsa tamboo xuuxuu dhoorkaniif ka\u2019umsa ta\u2019e.Booda irra immoo tamboo fayyadamuu fi gurguruun dhiibbaa jala seenee.Bara 1912tti Doktorri Biyya Ameerikaa Ayizak Adlar jedhamu nama yeroo jalqabaatif tamboo xuuxuun dhibee kaansarii sombaa kan qabsiisuu ta\u2019uu qorannaadhan mirkaneesse yaada kennuu danda\u2019eera..Waraana Addunyaa 1ffaa dura dhibeen kaansarii kan badaa beekamu hin turreeyyu haa ta\u2019u malee waraana booda garuu tamboo xuuxuun waan baratameef ka\u2019umsa dhibee kaansarii ta\u2019uun isaa beekame."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Dhibee onnee:-Tamboo xuuxuun mallattoon miidhaa inni onnee fi ujummoo dhiigaa irratti qaqqabsiisuu baay\u2019ee si\u2019ataadha.Daqiiqaa tokko keessatti rukuttaan onnee dabaluu jalqaba.Karbon mono oksaayidin haara tamboo keessaa bahu dandeettii dhiigni oksijinii baachuu danda\u2019u irratti dhiibbaa qaba.Keemikaalotni haara tamboo keessaa bahu ujummoo dhiigaa dhippisuun dhibee onneef nama saaxila.\nRakkoo kalee fida:-Tamboo xuuxuun dhibee kaansaari kalee hordofsisa.kaleen akka miidhamuuf gahee guddaa qaba.\nDhibee infiluweenzaaf saaxila:-Dhibeen kun yeroo jalqabaatifbiyya Israa\u2019elitti raayyaa ittisa biyyaa keessatti qorannoo taasifameen kan beekame yommuu ta\u2019u namoota 168 tamboo xuuxan keessaa %68.5 dhibee kanaan qabamuu danda\u2019aniru.\nDhibee Afaan keessaa:-Namni tamboo xuuxu kaansarii afaaniif waan saaxilamuuf afaan nama tamboo xuuxuu foolii ajaa\u2019aa qaba.Kanaaf sababa kan ta\u2019u miidhaa ilkaan,arrabaa fi hidhii irra qaqqabuuni.\nDhibee Sombaa:-Namoonni tamboo xuuxan carraan dhibee sombaatin qabamuu isaa baldhaadhaa.Namoota tamboo hin xuuxne faana yommuu walbira qabamee ilaalamu namni guyyaatti tamboo 20 xuuxu carraan dhibee sombaatin qabamuu isaanii dacha 2 hanga 4 ta\u2019a.\nRakkoo wal-hormaataa:-Tamboo xuuxuun ovarii irratti miidhaa qaqqabsiisa.Miidhaan isaa baay\u2019ina tamboo xuuxamuu fi dheerina yeroo xuuxamuu irratti hundaa\u2019a.Nikootinii fi keemikaalli biro tamboo keessatti argamu walhormaatni akka hin uumamneef karra banu.Kana qofa osoo hin taane qaama walhormaata dhiiraa irrattis dhiibbaan inni qabu daran ol\u2019aanaadha.Dabalataan immoo dubartoonni ulfi tamboo kan xuuxan yoo ta\u2019e daa\u2019imni dhalatu rakkoo fi hirdhina(hir\u2019ina) qaamaa adda addaatif kan saaxilamu ta\u2019a."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Dandeetti dhandhamuu fi fuunfachuu hirdhisu(hir\u2019isuu)"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Labsiin 1112/2011 hiikoo jecha tamboo jedhuu kennuu baatus keewwata 30 irratti garuu oomisha tamboo jechuun gariinis ta\u2019u guutummaan guutuutti baala tamboo irraa qophaa\u2019ee xuuxuudhaan,ol-Harkisuun,Alanfachuun,Fuunfaachuun ykn karaa biraan wanta fudhatamu jechuudhaa hiikoo itti kennera."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Bakka kamiyyuu namoonni baay\u2019ataan,bakka hojii bakka geejjiba ummataa,bakkaa mana jirenyaa waliinii,bakka tajaajila waliinii kamitiyyuu tamboo xuuxuuu fi fayyadamun dhorkaadhaa.\nBakkeewwan armaan olitti caqasaman irratti hanga meetira 10 ummataaf banaa ta\u2019aniifi karaa balbala, foddaa ykn bakka qillensa galchuu danda\u2019uu biadminti tamboo xuuxuun dhorkaadha.\nBakkaa Armaan olitti caqafaman akkuma jirutti ta\u2019anii dhaabbata fayyaa, dhaabbata mootummaa,adda durummadhaan daa\u2019immaniifi tajajila nama umuriin isaa waggaa 21 gadiif oluu M/Barumsaa, dhabbata barnootaa ol\u2019aanaa,bakka oolmaa dargaggoo,paarkii bashannanaafi bakkeewwan biroo Qaamaa raawwachiiftuun ykn to\u2019attoota fayyaa namootaatiin ibsamuu keessatti tamboo xuxuun ykn fayyadamuun dhorkadhaa."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa sanada waliigaltee sirna tomboo ittiin to\u2019atan baase keewwata 4 irratti fi seensa labsii 1112/2011 irraa akka hubachuun danda\u2019amutti tamboo bakka namoonni baay\u2019een argaamanitti xuuxuun kan dhorkameef sababoota lamaani."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ogeessonni fayyaa gama kanaan qorannoo taasisan akka ibsanitti uumama isaanii ta\u2019ee daa\u2019imman waan ija isaanitiin argan gochuuf yookiin raawwachuuf ariifatu.Daa\u2019imman akka yaadama isaanitti waanti namni jabaan(namni guddaan) raawwatu hunduu sirriidha jedhanii fudhatu.kanaaf tamboo bakka namni baay\u2019atutti xuuxuun bakka sanatti daa\u2019immanis argamu danda\u2019u waan ta\u2019eef waanti kun sirrii fi waan isaan fayyadu fakkaatee itti muldhata.Yeroo sana gocha tamboo xuuxuu kana ofii isaanitiif raawwachuuf fedhiin isaan keessatti dhalachuu danda\u2019a.Kanaaf ogeessonni kun akka agarsiiftutti kan kaasan immoo daa\u2019immaan maaliif xuuxuu akka jalqaban yommuu gaafataman yaaliidhaaf,waan nama qaroomsuu nutti fakkaate,namni jabaan yommuu xuuxuu argeen kan jedhaniifi sababoota biroo caqasuu isaanii akka ragaatti kaasu.As irratti daa\u2019imman tokko tokko rakkina yeroof isaan mudatuu furuuf jedhanii tamboo xuuxuu jalqaban jiraachuun isaanii dagatamuu hin qabu.Fakkeenyaaf daa\u2019imman sababa adda addaati maatii isaanii irraa adda bahanii jireenya karaa irraa gaggeessan qorra halkan halkaniitif jecha tamboo xuuxuu jalqabanii booda keessaa bahuu dadhaban kaasuun ni danda\u2019ama.Kanaan walqabatee namoonni tamboo xuuxan jechoota akka daa\u2019immani fi namni biro gocha isaan raawwatan kana deeggaruuf haasa\u2019u.Kunis tamboo xuuxuun sammuu nama si\u2019eessa,nyaatni akka dafee bullaa\u2019u taasisa(digestion) jechuun haasaan sobaa yookiin dogoggorsiisaan isaan dubbatan nama baay\u2019ee balaaf saaxilee jira."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Kana ta\u2019uu isaatin bakka namoonni baay\u2019atanitti tamboo xuuxuun kan dhorkameef daa\u2019imman amala(naamusa) hin barbaachifne qabatanii akka hin guddanneefi."}, {"text_idx": "#000018", "text": "2.Miidhaa namoonni tamboo xuuxan namoota biro irratti qaqqabsiisan hirdhisuuf"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Tamboon akkuma beekamu waan qilleensa faana haala salphaan makamuu danda\u2019u waan ta\u2019eef qilleensi immoo yeroo gababa keessatti bakka baay\u2019ee fi nama baay\u2019ee bira qaqqaba waan ta\u2019eef tamboo qilleensatti makame baatee bakkaa bakkatti socho\u2019a jechuudha.Kanaaf namoonni tamboo xuuxan hanguma rakkoo fayyaa of irraan gahan rakkoo fayyaa nama hin xuuxne irraan gahu.Namootni hin xuuxne gaasota summaa\u2019oof ,keemikaalota xixiqqoo haara tamboo keessatti argamaniin hanguma namoota xuuxanii miidhaan irraa gaha waan ta\u2019eef seerichi kan baheefis namoota hin xuuxne eeguf jecha kan dhorke.Akkuma waliigalaatti kaayyoon seera kanaa dhaloota amma jirus ta\u2019ee dhaloota gara fulduraa ilaalchisee rakkoowwan gama diinagdeetin,hawaasummaatin akkasumas faalama qilleensaa irraa eegufi."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Nama umuriin isaa waggaa 21 gadi ta\u2019etti kallaatinis ta\u2019eeal\u2019kallatiin tamboo gurguruun hindanda\u2019amu nama umuriin isaa kanaa gadi ta\u2019es gurgursiisuun hindanda\u2019amuu.\nBakkeewwan labsii kana keessaatti tamboo xuuxuun dhorkaman hanga meetiraa 100 keessatti tamboo gurguruun dhorkaadha.\nBitaafi gurguraan bakka/haala wal-arguu /walittidhufuu hin dandeenyeen oomisha tamboo gurguruun akka gurguramu haala mijeessuun dhorkamaadha.\nBaay\u2019inni tamboo tokko 20 ta\u2019e kan hin banamne ykn baay\u2019ina ykn ulfaatina qaama raawwachiftuun baasuun ta\u2019a."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Oomishni tamboo kamiyyuu ulaagaa biroo qaamni raawwachiiftuun baasuu fi yeroodhan kan jijjiramu akeekkachiisa faana barreffamaa fi fakkii qalama qabuun waraqaa tamboo ittin samsaman irratti qabaachuu qaba.\nAkeekkachiifni fayyaa fulduraaf duubaan hanga %70 (dhibbeentaa torbaatamaa ) gadii kan hin taanee haguuguu qaba.\nWaraqaa Tamboon ittiin samsamamu karaa alaatiin barreeffamnii itti barraa\u2019u amala, rakkoo fayyaa irraan gahuu haala dogoggorsaa ta\u2019een ibsuu, midhaan gostii tamboo tokko gosa tambii biraa irraa qaqqabsiisuu xiqqaa ta\u2019uun ibsuun beeksiisuun dhokaadha.\nOomisha tamboo kam irrattu kallatiidhaanis haa ta\u2019uu al-kallatidhaan midhaa gadii anaa kan qaqqabsiisuu ta\u2019uu ibsuun dhorkaadha."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Gosa oomisha tamboo kamiyyuu kallaatinis ta\u2019e alkallatiin beeksiisuun dhorkadha.\nGosa oomisha tamboo kamiyyuu beeksiisuun, Piroomot gochuuf ispoonsara ta\u2019uun dhorkadha."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Tarkaanfiin buulchiinsaa akkuma balleessaa,miidhaa fi baay\u2019ina badichaatti kan hundaa\u2019u ta\u2019ee tarkaanfichi garuu akeekkachiisa barreeffamaatii kaasee hanga eeyyamni daldalaa haqamuutti kan qaqqabu ta\u2019a.Yoo balleessaa irra deddeebin raawwate hojii kana keessatti akka lammaffaa hin hirmaanne dhorkamuu danda\u2019a."}, {"text_idx": "#000028", "text": "31 may,world no tobacco day"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Dhabbataa Fayyaa Addunyaa bara 1987 jalatti biyyootni miseensa Yaaa\u2019in Fayyaa Addunyaa(World Health Assembly) resolushinii WHA40.38ta\u2019e irratti Bitootessa 29bara 1988 guyyaa tamboo xuuxuu irraa bilisaa akka idila addunyaatti (a world no smooking day)akka kabajamuuf waamicha taasiset ture.Kaayyoon isaa immoo akka guutuu addunyaatti namootni tamboo xuuxan sa\u2019aatii 24\u2019f oomisha tamboo irraa akka of qoqqoban taasisuudha.\nBara 1988 Resolution WHA42.19 ta\u2019e irratti Yaaa\u2019in Fayyaa Addunyaa(world health assembly)guyyaa ayyaana tamboo waggaa waggaadhaan waxabajjii akka kabajamuu dabarse.\nAkka biyya keenyaatti guyyoota akka biyyaattis akka addunyaatti kabajnu baay\u2019ee akka qabnu nan beeka haa ta\u2019u malee rakkoo odeeffannoo haa ta\u2019uu hin beeku guyyaan tamboo xuuxuu irraa bilisaa yommuu kabajamu hin argines hin dhageenyes.Seerotni keenya eessa dhaqaniin gaaffii kooti."}, {"text_idx": "#000030", "text": "a world no smooking day every year on 31 may"}]