text: [{"text_idx": "#000000", "text": "Abbaa Urjii tiin: Hawaasa Oromoo kanneen bulchiinsa gabrummaa Minilik jalatti buluu diddaaf lolanii injifataman keeysaa tokko kan Baha Oromiyaa ti. Seenaa tanaaf lola Bordoddee/Dula Kanniisaa kan Ituu fii kan Calanqoo ragaa dha. Hawaasni kuni jeeynummaan odoo hin taane miya ammayyaa tan yaroo sanii tiin gatamee, moohamee harqoota gabrummaa jala galfamullee, gaafasirraa kaasee, keessaa bahuuf ijibbaatuu-rraa ..."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Bulchiinsa gabrummaa diddaaf wal\u2019aansoon godhaamaa turte tan ifatti mul\u2019atte, bara 1962, amata 75 capha Calanqoo booda, afaanii fii aadaa ifii awwaalama keeysaa baasuuf sossooha godhamuu jalqabee ni. Gaafana, dubraa fii dardarri magaalaa Dirree Dhawaa, tin\u2019isa abbootii fii haawwanii tiin, fedhii diinaa, tan afaanii fii aadaa Oromoo, tan mallattoo Oromummaa, tan isaa tiin bakka buusuu kolaasutti seenan. Bulchiinsi Hayle Sillaasee wanni godhamaa jiru, hundee bulchiinsa isaa tiif gaagama tahuu hubachuuf yaroo irraa hin fuune. Akkasiin, waggaa sadii booda, dhuma bara 1965-ii hawwisoota diiganii miseensota hidhuun sossoohinsa qaxara caphsan."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mootummaan Hayle Sillaasee hawwisoo duraa diiguun, dargaggoota Oromoo, fedhii fii murannoo sanii olii-tiif anaannachiise. Sossooha karaa aadaa fii afaan du\u2019arraa kaasuuf jalqaban kan hidhannoo tiin faana buusuu murteeffachiisee, kanneen hidhaa jalaa miliqan, tooftaa lolaa baruu fii hidhachuuf karaa adda-addaa tiin biyya-rraa yaase."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Dargaggoonni kaayoo olii tiif biyyaa bahanii Soomaaliyatti walitti dhufan, haala hin yaadiniin simataman. Biiyti baroota jibir dura, bara 1960 keeysa, Ingilizii fii Xaaliyaan jalaa bilisoomte, lafa Oromiyaa hamma Awaashii gadii, Soomaalee Galbeed-i (Dhihaa-ti) jettee tan falmattu taatee arkamte. Kanaa fiis, dargaggoota gargaarsa qabsoo bilisummaa tiif itti dhufan gargaaruu daran, yaada isaanii keessatti ajjeesuu fii tan isii fudhachiisuu-rratti qabsaawuu filatte."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Dargaggoonni garuu dhiibbaa mootummaa Soomaalee tiif oggoluu didan. Hawwii Soomaalee irraa gurra cufatanii, mala biraa dhawachutti seenan. Isaanii akkasitti jiru, Elemoo Qilxuu, sooreeysi, bulchiinsa mootummaa Adan waliin hidhata jaallummaa qabu, hidhaa Finfinnetti isa mudatte keeysaa bahee, itti dhufe. Qunnamtiin Elemoo mootummaa Adan waliin qabu hamilee dargaggoota akkaan cimsee, marii waliin gaggeeysaniin, Arfaasa 12, bara 1969, jaarmaya Adda Bilisummaa Oromoo kan Jaarraa Abbaa Gadaa, Elemoo Qilxuu fii Mahammad Umariin hoogganamu dhaabbachiise. Jaarmayichaa waliin, alaabaa, mallattoo, faaruu alaabaa tii fii biyyaa baafachiise."}, {"text_idx": "#000005", "text": "San booda, odoo hin turin, jaarmayichi dargaggoota qabsoo hidhannoo tiif muratan, mootummaa Soomaalee jalaa dhooysaa, leenjii waraanaa tiif, tokkoo-lamaan, karaa biyya Yaman, magaalaa Adan deemsise. Akka leenjii fii hidhannoo arkatanii niis,"}, {"text_idx": "#000029", "text": "irree miseensa soddomii jahaa tiin, Onkololeessa 17, bara 1970, Sabtii galgala, maqaa Adda Bilisummaa Oromoo-tti, lafa Soomaalee keessaan hulluuqanii biyya seenanii, qabsoo hidhannoo bilisummaa Oromiyaa jalqabuuf;"}, {"text_idx": "#000030", "text": "\u201cOromiyaa Oromiyaa yaa biyya abbaa kiyyaa"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Ellaa tanaaf diinni sirratti wal fixa"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Hamma dur wal fixa sirratti dinninii"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Arra ana je\u2019ee ka\u2019e kee ilminii"}, {"text_idx": "#000038", "text": "jechaa, biyya isaanii faarsaa, yaroo garii tiis, alaabaa tolfatan lulaa;"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Moggaan lameen diimtuu magariisaa idduu"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Alaabaa dhabuun gabrummaa namummaa niis irruu"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Nu alaabaa ni qabna tan akka aduu hangaatuu"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Baroode leenci Ormaa dhiiga suufe walleenii"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Yaa kiyyoo amaarsaa yakka garuu qotame kee gonninii"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Duuba, Bahara Hindii, kan bitaa fii mirgi \u2013 gadii fii oliin isaa, kan irra daddeebi\u2019u afanfaajjeessu, guyyaa aduu \u2013 halkan urjii, hordofaa deemanillee, Qeeyroon Ganamaa, naannoo silaa itti bu\u2019uuf karoorfatan bira dabranii, Onkololeessa 19, 1970, iddoo Bulloo-har ja\u2019amtu, tan Zeeylaa fii Barbaraa jiddu jirtutti lafaan walitti bahan."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Waraanni Ziyaad balaa itti dhufte dafanii ifirraa ittisuuf, halkanuma san dhufanii, qabsaawota marsan. Dukkanti ifa aduutiin yaroo injifatamtu, odoo Qeeyroon daadarkaa irraa hin kabsatin, lafaa fii qilleensaan lola itti banan. Qabsaawonni-niis, gama isaanii tiin, bakkuma jiranii dhukaasa ittisaa jalqaban. Sanuma keessa, eenyu akka tahanii fii maaliif akka deeman lallabbiin beessisan. Waraannii Ziyaad, haala hubannaan lola dhaaban. Shororkaan, Ramadaan Husseen Khaliil, Rabbi rahmata haa godhuu fii, qabsaawaa bilisummaa biyya isaa tiif manaa bahe, achitti wareeyde."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Lolli dhaabbatee, yaroo akeeka deemaniif bal\u2019innaan jaratti himan, hoogganoonni waraanaa, haala isaanii kana-rratti murtii fudhachuu akka hin dandeenyee Qeeyroo beeysisan. Soomaalee keessa hayyama malee hidhannoon sossoohuus akka hin dandeenye dabalanii hubachiisan. Qabsaawonni gufuu fuul dura dhaabbattu cabsaa-baysaa karaa biyya isaanii hulluquuf karoorfatan ija keessa wal daawwatan. Haalli isaan mudate yaada jijjiiruu dirqe. Miya waraanaa kan karaa dheeraa dafka xuruurfachaa fidan, hiikkachuun dirqama itti taate. Hidhannoo hiikkatanii iddoo jarri fedhu yaroo dhaqan daran sheenawan. Ziyaad Barree, hayyama malee hidhannoon biyya isaa keessa seenuun yakkee, mana hidhaa Man-dheeraa keessa qabu geeyfatee, qabsaawota hawwii bilisummaaf qabaniin adda baase."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Elemoo, fii qabsaawonni Qeeyroo Ganamaa tiif murna lamadaa tahuuf murteeffatan, akka Bahara Diimaa ceehaniin, karri karami odoo hin janne, miya isaanii tii waliin Gaara Gubbaa Qorichaa-rra qubatanii, Daloo ifii olitti laalaa, gadiin Galamso daawwachaa, Shaggariin, suduudaan, \u201ckiiloo meetira dhibba lama qofa sirraa jirraa, nuu obsi,\u201d ja\u2019anii hawaasa dammaysuu, jaaruu fii Nafxanyoota naannoo san qubatan baareysutti bobbahan."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Elemo faan, odoo biyya hin seenin duratti, qabsoon bilisummaa ummata Oromiyaa, jalqabumaan, Oromoota nannoo adda-addaa akka haammattuu fii hooggana isii keessattiis martinuu akka if arkan, godhuun barbaachisaa tahuu hubatan. Saniif, hamma qabsaawonni keessatti heddommaatanii Dirreen Qabsoo sabattee jabaattuu, hoogganummaa isiirraa if qusatanii malaan dhufan. Malli niis, hamma haalli olii guutamutti, bara lamaaf, sab-boononni Finfinnee keessa jiran Wiirtuu Gola Qindoominaa (Central Coordinting Body) akka tahan godhuu dha. Yaanni kuniis, sab-boonota teeysumarra turaniin fudhatamee, itti gaafatamummaan koree san dhaabuu itti kennamte."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Karoorri Qabsaawotaa hawaasa Oromoo tiin fudhatamuuf yaroo dheertuu hin barbaanne. Akkuma dhagayamaniin dardarri naannoo gama isaanii yaa\u2019utti seenan. Nafxanyoonni baadiyyoota Gubbaa Qorichaa keessa jiran darsa guurratanii magaalatti godaanuu jalqaban. Ummanni baadiyyaa roorroo nafxanyootaa fii mootummaa irraa hara baafatan. Magaalaan shororkaawutti seente. Akki kuni, gir-girii biyya keessa jirtu-rratti tan biraa dabale."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Yaroo tana mootummaan humna waraanaa (Dargii) tan biyya harka keessa naqachaa jirtu, ummata Galamsoo fii naannoo isii tiin, afaanii baafatanii, \u201cshiftoota isin keessa daddeeman fiduu ykn dhabamuu keessaa tokko filadhaa!\u201d ja\u2019anii doorsisan. Doorsisa isaanii kana hujiirra oolchuf, murna Faxnoo Daraash (Dafe Dhaqqabaa) ja\u2019amuun beekkame, kan nama Shaalaqaa Kaasaahun Alamaayyoo ja\u2019amuun hoogganamu, Galamsoo fii Gubbaa Qorichaa jidduu, Gooroo Khinteerii ja\u2019amtu gubbaa qubachiisan."}, {"text_idx": "#000063", "text": "San booda, Birraa 05, bara 1974, guyyaa Kamisaa, duula waraanichi Xirrotti itti baneen, qabsaawota malees, hoogganaan waraana Adda Bilisummaa Oromoo, Elemoo Qilxuu, wareegame. Wareegamni Elemoo tan isaa malees lubbuu sossoohinsa qacalee fudhate. Qabsaawonni isaa waliin biyya seenanii fii warri Wiirtuu Gola Qindoominaa tiis qabsoo hidhannootti hafuura deebisuu hin dandeenye."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Haalaa akkanatti jiru, Jaarraa Abbaa Gadaa, hidhaa bara shanii fii torbaanii booda, Onkololeessa 27, bara 1975, mana hidhaa tii gadhiifame. Akka hidhaa baheen fedhiin Jaarraa qabsoo ganama manaa baheefitti deebi\u2019uu taate. Garuu, barri shanan mana hidhaa, maalummaa qabsaawotaa jijjiiruu-llee baatu, hamilee isaanii irratti gaaga\u2019ama fide. Araraafamni qaamaa fii sammuu nyaattee, onnee yaada ganamaa san if dura ittiin fufan keessaa xuxxe. Kanaaf Jaarraan jaallan Qeeyroo Ganamaa keessaa kan isaa waliin yaada ganamaa itti fufu arkachuu hin dandeenye. Isaa haala san keeysa jiru, Muddee 15, bara 1975, Aadam Tukkaalee (Mul\u2019is Abbaa Gadaa) tiin wal-arke."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Jaarraan Mul\u2019is, nama akkuma isaatti qabsoo bilisummaa tiif manaa bahe, kan murannoo cimtuu akka isaa qabu arkachuu irraa haalaan gammade. Guyyuma wal\u2019arkan yaadaa fii karooraan walii galanii, jaallummaa walii tii fii tan wal\u2019aansoo sabaa tiif irbuu walii seenanii, qabsoo hidhannoo bilisummaa ummata Oromiyaa jalqabuuf, waliin karaa biyyaa sossoohuu murteeyfatan."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Akkasiin, akka haala imalaa sirreeffataniin, mootummaa Soomaalee jalaa if dhooysaa, qawwee takka malee, harka duwwaa, Hargeeysa-rraa amna miilaa tiin karaa biyyaa sossoohanii, guyyaa sadii booda, Bitooteessa 14, bara 1976, Ganda Haajii kan Gobeellee jiru gayan."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Jaarraa fii Mul\u2019is akka biyya seenaniin, sab-boonota Oromoo warra Elemo faan Gola Wiirtuu Qindoominaa muudan qunnamuuf Shaggar bahan. Gaafana, sab-boonontaa karaa nagayaa tiin qabsaawuuf dhaaba jaarratanii sukukkulaa jiran arkan. Akki sab-boononni itti jiran qabsaawota lameen yaada biyya seenaniif jijjiirsisuu hin dandeenye. Jaarraan Mul\u2019is ulee qunnamtii godhatee ifii isaa tiif qawwee Elemo faan biyya naqan keessaa takka arkatee, saniin dhukaasa qabsoo hidhannoo Raammis keessaa bowwaasutti seene."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Jaarraan qabsoo hidhannoo jalqabuun sab-boonota lammii Oromiyaa keeysa daftee lootee, warra dhaabbii isii qaban onnachiisutti seente."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Yaroon Jaarraan qabsoo hidhannoo itti jalqabe, yaroo hawaasni biyyaa dhaabota siyaasaa hedduun dhunfatame ture. Haalli kuni, hawaasa lammii isaa akkaan bittineesse keessaa tokoo kan Oromoo ti. Gaafana, dhaabonni Me\u2019iisoon, Malireedii fii Waz-liig irraa hiis kan miseensummaaf Oromoo dhabe hin jiru. Ici\u2019aat silaa warri dhaabee hu isaani."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Dhaabonni hundi ilmaan Oromoo ifitti miseensomsuu malees, wal\u2019aansoon qabsoo bilisummaa akka hin barbaachifnee fii sirriis hin tahin karaa adda-addaa tiin warra irratti hojjatu tahan. Sanirraan, dhaabonni gurguddaan lameen, Ihaappaan barruu Bilisummaa ja\u2019amtuun, Me\u2019iisoon tan Tarkaanfii moggaasee fiin, Oromoota kaayoo fedhii isaanii hordofuu irraa dabsuuf olola walitti dhaabbate hafarsaa turan."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Haaluma kana keeysa ammaas, kanneen dhaabota siyaasaa adda-addaa keeysa jiranii fii hin-jirre keeysaa hiis, warri sab-boonummaan itti dhagayamtu, akka walitti dhihaatanii fii walii-galaniin maadhee jaarratanii, Markisizim qu\u2019achaa haala siyaasaa biyyattii xiinxalu. Sab-boonota kana keeysa warra qabsoo bilisummaa Oromiyaa tin\u2019isanii fii kanneen tokkummaan biyyaa itti fardii tu arkama. Dhaabbiin lama tahanillee, warra qabsoo bilisummaa deeggaran keeysaa kan kaayoo san if dura oofuuf Dirree Qabsoo seenu dhabamuun, warra dhaabbii taan qabaniin garaa-garummaa hanqise."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Dhaabni ABUO jaaramee ji\u2019a sadii booda, Birraa 11, bara 1976, arraata dhaaba isaa, Oromiyaa, tan hegere \u201cMurna Oromiyaa\u201d ja\u2019amuun ittiin beekkamuuf jiraatu barreessee bittinneesse. Dhaabni ABO-tiis akkasumatti, waluma faana, sagalee isaa, Bakkalcha, kan \u201cMurna Bakkalachaa\u201d \u2013tti ittiin yamamuuf jiraatu barreessuu jalqabe."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Warri ABO bu\u2019ureessan Jaarraa fii Mul\u2019is koree hoogganootaa keessa naqachuun Dirree Qabsoo waliin hariiroo suduudaa akka qabaatan godhe. Akkasumaa waliin, warri ABUO-tiis gama miseensota isaanii tiin, Dirree Qabsoo waliin hariiroo qalloo uummatan. Akkasiin, murni lachuu, haaluma qunnamtii isaanii tiin, waan dandayaniin Dirree Qabsoo tin\u2019isutti seenan."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Seenaan olii haala qabsoo fii amna uumama Adda Bilisummaa Oromoo gabaabinatti. Bal\u2019inni isii kitaabota kiyya Raammisoo fii Huurso keessatti arkamu. Kaayoon seenicha barreeysuu, barsiisuu biratti, kabajaa bara 50ffaa hundeeffama Adda Bilisummaa Oromoo jachuun karoorri deemaa jiru, kan bara 1973 akka dhaloota ABO-tti beeysisu, dogoggora tahuu lammii hubachiisuu fi. Akka seenaa oliitti ABO-n dhalootaaf bara 1969 ykn bara 1976 himachuu dandaya. Inni sanii alaa, shira dhugaa jirtu hagooguu ti."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Warri seenaa olii beekan, kanneen garaa fii ganda keeysatti gumgumaa jiran heddu. Jarri kuni, soda maal-naaja\u2019nii irraa guddatanii, dhugaa jirtu ibsuun warra seenaa dabsaa jiru balaaleeffachuu qabu."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Mata-Duree kaawametti odoo hin seenneen dura, qabsoo Oromoo keessatti waan hubatamuu qaban. Isaaniis kana fakkaatu:"}, {"text_idx": "#000085", "text": "Amma gara mata-duree kaawamee seenuu ta\u2019a. Innis akka armaan jalatti ilaallama. Jaarraa 19ffaa, Jaarraa Oromoon kolonii Amhaaraa jalatti kufeen boodda dargaggoo fi Shamarran Oromoo akka Oromootti yeroo duraatiif tokkummaan gurmaawanii koloneeffataa dura dhaabatan bara 1960mootaa fi 1970moota keessa. Qeerroon Oromiyaa sana booda, qabsoo hokkora maleessa (peaceful struggle) osoo hin taane, qabsoo hidhannootiin diddaa gabrummaa jalqaban."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Suuraa 1. Qabsaawoota bara jahaatamootaa fi torbaatamootaa"}, {"text_idx": "#000087", "text": "Qabsaawootni kun qabsoo bilisummaa saba Oromootiif wareegama heddutu itti kafalame. Hayyuu Duree fi I/A Hayyu Duree dabalatee hoogganni akkuma jirutti Ebla 15, 1980 wareegaman. Haata\u2019u malee, ABOn hoogganna haarawa, Hayyuu Duree Jaal Galaasaa Dilboon durfamu filachuun qabsoo isaa itti fuufsise. Qabsoon kun, bu\u2019aa dhaabbataa heddu buuse. Jagnootni kun, galmeese heddu galmeesanii jiran."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Sabni Oromoo koloneeffataa Amhaaraa jalatti erga kufee har\u2019a jaarraa tokkoo fi walakkaa ol lakkaawatee jira. Akkumaa beekamu, seenaa saboota koloneeffatamanii keessatti kan akka saba Oromoo walakkaan ummataa dhume hin ture. Kanuma ta\u2019ee, sabni Oromoo qabsoo walabummaa godhuu dhaabee hin beeku. Garuu, haga har\u2019aa walabummaa isaa gonfachuu itti hin milkoofne. Kan milkeessuu dhoogge, jabeenna koloneeffataa odoo hin taane rakkinna Oromoo keessati."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Rakkinni qabsoo Oromoo sakaale milkaawuu dhorge keessaa tokkoo diina wajjiin gamtoomuu dha. Bara 1999 hooggana haarawatu filatame. Baruma kana hoogganni haarawani kun, Oromiyaa gadhiisee baqatummaa gara Eertiriyaa godaane. Kanaan booda, hooggannii fi miseensootni dhaabichaa ayyaanlaallattootaa fi booddeessittootaan liqimfaman. Hoogganni biyyaa bahe kun, bara 2004 Kora godhatee, Sagantaa siyaasaa ABO keessaa qabxii \u201cHundeen akeeka qabsoo kanaa mirga hiree murteeffannaa ummata Oromoo argamsiisuuf sirna Impaayera Itoophiyaa diiguudhaan, Oromiyaa kolonii, hacuuccaa fi saaminsa jalaa bilisa baasuun mootummaa walaba Oromiyaa dhaabee iggitii itti godhuu dha. Kunis kan mirkanaawu mirga qabutti dhimma bahee ummatni Oromoo mootummaa walaba isaa labsachuu yookaan ummatoota biraa wajjin tokkummaa politiikaa haaraa ijaarrachuuf murtii kennatuun ta\u2019a\u201d (Sagantaan siyaasaa bara 1976 fooyya\u2019e, Keewwata V, Kutaa A Sagantaa Siyaasaa bara 1998) jedhuu fi Akkasumaas, Keewwata II, laakkobs 2. Kan \u201cHumnootniin aangoo harkaa buute deebifachuun sirana impaayerummaa biyyichaa turfachuu dharraa\u2019anii fi mirga hiree murteeffanna ummatootaa dura dhaabatan diina qabsoo Oromoo ti\u201d jedhu keessaa haqe. Kaan booda bara 2006, maqaa ABOn, Koloneeffataa qubattoota finxaaleyyii Amaaraa dhaaba Qinijjitii (Coalition for Unity and Democracy/CUD) jedhamu wajjiin Gamtaa Bilisummaa fi Dimokiraasii (Alliance for Freedom and democracy-AFD) jedhu gamtaa uumate."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Seenaa Addunyaa keessatti, yeroo duraatiif qeerroo fi qarreen mootummaa abbaa irree dura dhaabatuudhaan aangoo akka gadhiisu kan dirqisiifame, Impaarera Itoophiyaa keessatti. Kan dirqisiise, qeerroo fi qarree Oromooti. Qeeroo fi qareen Oromoo Seenaa hojjatan. As irratti, kuma jahaa hamma kuma torbatu itti wareegame. TPLF, gara laafinna tokko malee ijoollee tana, abdii hegeree Oromoo, lafarraa dhabamsiisuuf itti fuulleeffatee ture. Akka hiree ta\u2019ee, ofii isaatii aangoorraa qaari\u2019e."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Injifannoo Qeeroo fi Qarreen Oromo Galmeessan"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Mootummaan TPLF aangoorraa fonqolchan. Hidhamtoota bilisa basan. Jaarmayoonni siyaasaa biyyaa baqatan gara biyyaatti akka deebi\u2019an taasisuu keessatti qabsoon qeerroo shoora guddaa taphate. Ammallee, mootummaan miiyyaa ukkaamsuu akka dhabu ka taasise qabsoma qeerroo fi qarree kana."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Balaan duraa, dargaggoo fi dargaggeettiin Oromoo, Wayyaanee (TPLF) aangoorraa fonqolchan, aangoo ofii isaaniitii qabatuu dhabuu dha. Kun, murna waggaa digdamii-torba guutuu, maqaa Oromootiin kakataa, garuu Wayyaaneef eergamaa, gocha suukkanneessa hamaa fi hammaataa Oromorratti raawwataa ture, OPDOn akka aangoo qabatu hiree kenneefi. Dargaggoo fi dargaggeetiin, hooggana aangoo qabatuu danda\u2019u hin ijaaranne. Kanarraa kan ka\u2019e dargaggoonni, taphattoota siyaasaa dachaa-qaxxaamurraa (players of politics of double-crossing) diyaaspooraa keessa jiran akka hooggana ofiitti fudhatan. OPDOn, ergamtuun TPLF, dadhabbinna dargaggootaa kanatti fayyadamte; afaan mi\u2019eeffattee dargaggoota kanatti dhiyaatte, itti dubbatte; dhaadannoo dargaggootaa, abbaa byyummaa, bilisummaa jechuun dhaadatte. Kun, dargaggoon akka OPDO amanan godhe. Asirratti, OPDOn dargaggoota caalaa qaroo taate. Kanumaan walqabatee, dargaggoon, murna fakkaattoota fi siyaasaan garagaggaltoota, murna qabsoon Oromoo walabummaa Oromiyaa dhugoomsa jedhu maman; murna walabummaa Oromiyaatti hin amanne, murna OPDO wajjiin halkanii-guyyaa shira xaxaniin gowwoomfaman. Murni kun, hooggana lamatu jira jedhe. Inniis, hooggansa qeerroo fi hooggansa Abiyyi Ahmad jedhanii sobaan gowwoomsan. Jechi kun, qeerroo gammachiise. Abiyyi Ahmad sodaa keessa seene; qeerroo diiguuf, hiree ta\u2019eef. Qeerroota akka hoogganatti of ilaalan, mana hidhaatti guure. Gariif hojjii kennef.Gariif kondominiyeemii kenne. Kan damaqii qaban, qabsoo hidhannooti fuulleeffatani bosona seenan."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Garaagarummaa dhaloota qabsoo bara 1960 fi 1970 jalqabanii fi dhaloota qeerroo 2014-2019 keessa qabsaawaan hubatuuf, qabsaawoota bara 1960mootaa fi bara 2014-2019 maaltu qabsoof akka kakkaase hubatuun barbaachisaa ta\u2019a. Dhalootni qabsoo bara 1960-1970 keessa jalqaban, hubannoo seenaa irraa ka\u2019aniiti. Jechuun, hubannoo uumama Impaayera Itoophiyaa irraa jalqaban. Itoophiyaan impaayera, waraanaan ijaaramte; mana hidhaa sabootaa fi sab-lammootaa ta\u2019uu irraa jalqaban. Oromiyaan dhuma jaarraa 19ffaa irraa eegalee kolonii qubattoota Abisiiniyaa ti. Dhumarratti, hunda caalaa, Itoophiyaan impaayera ta\u2019u, ragaa jiranii fi heeraa isaatuu ifaa fi ifa godhee jira. Kana ilaachise, Heerri bara 1931, Heera Impaayera Itoophiyaa (Constitution of the Ethiopian Empire) jedha; kan bara 1955, Heera Mootummaa Impaayera Itiyoophiyaa Wayyaawe (Revised Constitution of the Empire of Ethiopia) jedha. Kanumaan walqabatee, Habashootni waayee Itoophiyaa yoo dhaadatan lafa abootiin keenna dhiiga isaanii jigsuunii fi lafee isaanii caccabuun koloneefatan jedhu (Abbaatoochaachiin daamachoon aafisoo, axintaachoon kaskisoo yaaqanuuti agaraachiin naati jedhu).\u201d Kun, Itoophiyaan, Impaayera quphatootaa akka ta\u2019e ifa godha. Lammaffan kanumaan walqabatee, lafti akkuma jiruti koloneefataan dhuufatamee ture. Asirratti gaafiin qabsaawootni bara 1960 fi 1970 kaasan gaafii lafaa ture. Lafti kan qonnaan bulaati (land to the tiller) jedhan. Kanumaan walqabatee, barumsi kan kennamu ijoollee koloneefftaaf ture. Kuniis, barumsi hundaafuu kan jedhu gaafii kaase. Akkasumas, koloneeffataan sabootaa fi sab-lamoota koloneefataman aadaa, aafaan, fi amantaa Ortodoksii akka fudhataniif dhiibaa irratti godhaa ture; maqaa namaa, maqaa karaa, maqaa mana barumsa fi maggaallan keessa qophatanii kkf jijjiirutti fuulleefatan. Kun hunduu, diddaa irratti uumame; Impaayera raase. Kanaaf, gaafii qabsoo bara 1960 fi 1970 keessa ka\u2019e, mirga hiree ofii ofiin murteeffatuu sabootaa fi sab-lamootaa irratti xiyyeeffate."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Gaafiin bara 2014-2018 dhaloota qeerroo qabsoof kaasee gaafii baroota 1960 fi 1970 dhalootni bara sanii qabsoof kakaasaniin adda. Akkuma asii olitti jedhame, qabsoon 1960 fi 1970 eegalame gaafii kolonii irratti hundaawa. Oromiyaa biyya koloneeffatamte; Itoophiyaan, Impaayera qubatootaati kan jedhuun qabsoon eegalame. Oromiyaan walaboomuu qabdi kan jedhuun qabsoo bilisummaa jalqabame. Garuu, qabsoon bara 2014-2018 gaafii kolonii hin kaafne. Kan qeerroo kaase aarii, yakka Woyyaaneen (TPLF) Oromoo irratti raawwate dhaabuuf jalqabame. TPFLF sanyii duguuggaa Oromoorratti raawwate; imaammata sabni wayyabaa, saba bicuu godhuun hin danda\u2019ama jedhee qopheefate hordofe (Hizibaawii Adara, Muddee, 1996). Bara bulchaa TPLF, manni hidhaa Afaan Oromoo dubbata bara jedhamu ture. Seenaa Impaayera Itoophiyaa kan Wayyaaneen dura keessatti, Oromoon akka bara bulchaa Wayyaanee haala suukanneessaa fi jibbisiisaan hidhamee, dararamee, fi guraaramee hin beeku. Saamichi lafaa fi qabeenna Oromoo bifa haarawaan itti duulame. Gocha Kanniintu, Qeerroo fi Qarree Oromoo kan diddaa keessa seensise; hammeenna Wayyaaneen Oromoo irratti raawwate malee, gaafii kolonii kaasaniitii miti. Kanaaf, gaafa TPLF aangoo gadlakkisee, kittillayyoo isaa, OPDOtti dabarse, Qeerroo fi Qarreen Oromoo manatti deebi\u2019an; deeggarsa, OPDOf godhan. Odoo gaafii kolonii kaasanii jiraatanii, OPDO amananii duubatti hin deebi\u2019an turan. OPDOn akkauma aangoo dhuunfateen qeerroo fi qarree diiguutti fuula deebifate; dhaaboota siyaasaa kan diyaaspooraa galanis laamshesiti fuulleeffate. Kanaan booda, hoogganootni OPDO fi deeggartootni isaa kan diyaaspooraa galan ifaa fi ifatti gad bahanii \u201cGaafa jirruus Ethiophiyaawaa, gaafa duunees Itoophiyaawaa (sinni noorim Itoophiyaawii nan, sinni mootiim Itoophiyaawii nan); Itoophiyaan araada (Itoophiyaan suus naati; fi an walabummatti hin amanu\u201d jechoonni akkanaa labsame Oromoo keessatti. OPDOn fi gargaartootni isaa, jechoota akkanaatiin dargaggoota dogoggorsanii qoqqooduurratti bobba\u2019anii jiru. Kana callaa miti, har\u2019a Oromoon haala seenaa isaa keessatti argee fi dhagayee hin beekne keessa seenee jira. Inniis, OPDOn nuy mootummaa Oromooti ofiin jedhaa, gocha suukanneessaa, hamaa fi hammaataa kan bara Wayyaaneetuu caalu, Oromoo irratti raawwataa jiruu fi bara Menelikiif diina sanyii duguuggaa Oromoo irratti raawwateef Siidaa Yaadannoo ijaarame keessa jira sabni Oromoo."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Qabsoo Oromoo kana keessatti, wareegamni hiriyyaa hin qabne kaffalamaa ture. Ammallee kaffalamaa jira. Garuu, yoomiyyuu caalaa har\u2019a duulli hamaa fi hammaataan, Oromoo fi Oromiyaa irratti aggaamatamee fi jabeeffammee adeemsifamaa jira. Haala kana injifannoon keessaa bahuuf, dargaggeessaa fi dargaggeettiin Oromoo, Mummeeyyii fi Hayyoonni Oromoo mala furmaataa fidu, gaafii ofiifiis, waloofiis dhiyeessu qabu. Dhugaan jiru, kana keessaa bahuuf, gaafiin belbelchiftuun har\u2019a yeroon furamaata argamsiisuun barbaachisu, gaafii tokkummaati, dhaaba waloo, gaafii qabsoo hoogganna waloo fi kaayyoo fi galii ifaa waloo qabaatuuti. Gabaabamatti gaafiin qabsoo Oromoo, gaafii tokkummaan kaayyoo fi galii tokkoof dhaabatuu fi qabsaawuuti. Kunniin, qabsoo of dura furgaasuuf sadarkaa itti\u2019aanu, sochii ummataa, qabsoo hidhannoo, gurmaawwinna iccitii, qabsoo jeequmsa malee, fi hojii gamtaa idil-addunyaa hawachuu nama dandeesisa. Kana guutuuf, duraan dursa akka Oromoo fi Oromiyaatti, Oromummaa jiddu galeessa godhachuun tokkummaan ijaaramuun murteessaa ta\u2019a. Akkumma makmaaksi jedhu, yoo shaffisaan deemuu barbaadde kophaa deemi; yoo fagoo deemuu barbaadde tuutaan deemi kan jedhu qalbeeffachuu nama feesisa. Kophaa deemuu irra tuutan deemuun filatamaa dha. Kophaa gandaa fi naannoo ijaaramuu irra akka Oromootti jiaaramuun bakka aggaamatameen nama gaha. Kopha kophaa gandummaan, mandarummaan fi naannummaan fiiguun eessaanuu nama hin gahu. Xumurri isaas kufaatii ta\u2019a. Kufaatii kopha kophaa fiiguu, bara 1999 irraa jalqabee haga har\u2019atti itti fuufee jira, hin dhaabbanne. Kophaa naannummaan fiiguun kun, balaa achi Oromoof bu\u2019aa buuse hin qabu. Filannoon amma jiru, akka Oromoo fi Oromiyaatti, Oromummaan ijaaramuun murteesaa ta\u2019a; qabsoo tanaas, milkaawwinna gonfachiisa. Hireen Oromoon qabuus tanuma. Tokkummaan humna."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Ani waayee Gammachuu Qamalittii dhaloota isaa irraa jalqabuun hamma tokko kutaalee dabran lamaan keessatti isiniif ibseetan jira. Haatahu malee, waayeen dhaloota fi guddina nama beekamaa kanaa guutuu-dhaa guutuutti hin ibsamneeyyu. Egaa amma hirdhuu sana guutuun yoon isiniif ibsee, waan hirdhina isa duraa sanaaf na komattan natti hin fakkaatu. Akkuman ani amma guutee isiniif dhiyeessuuf yaale kana, mee Waaqni nagaa fi nageenya, fayyaa fi badhaadhina guutee isiniif haa kennu! Dabrees kana akkan ani guutee isiniif dhiyeessu kan na taasise laallee koodee kiyyaa, kan obboo Dagafuu Zarfuu waan taheef, mee Waaqni, ee Ayyaanni Gammachuu Qamalittii Waarii Bulloo wanneen gaggarii mara guutuun isa nuuf haa badhaasu!*"}, {"text_idx": "#000112", "text": "Uummanni Oromoo bara Minilik sana \u201cbara hamaa\u201d jechuun waama. Bara hamaa kana keessa Oromoon dubbii fi dhimma garagaraatiif shaggaritti marmaaraa ture. Otoo Minilik faa Oromiyaa qabachuun miila isaanii jala hin galfatin Shaggaritti wanni inni marmaaruuf hin turre. Ofumaaf kan qotate galfachuu malee, nafxanyaa abbaa lafaa jedhamuuf \u201ccallaa hammaaruun\u201c, midhaan ofii haamee, dhayee, \u201ccalleessee namaa hiruun\u201d tokkollee hin turre. Biyya Gammachuu Qamalittii naannoo Afran Walisoo, naannoo Torban Kuttaayee, naannoo Jahan Bachoo fi naannoo Sadeen Sooddoo faatti lafni kan nafxanyaa yookaan kan abbaa lafaa wayii otoo hin taane, kan uummataa ti. Biyyi biyya Gadaa, seerris seera Gadaa waan tureef, lafni kan lammii tokkoo ti malee, kan dhuunfaa hin turre. Egaa, abbaa lafaa sana, eeyyee nafxayyaa \u201clafa Oromoo\u201d fi \u201chaqa Oromoo\u201d harkatti galfate sanaan falmuuf, \u201cShaggaritti marmaaruun\u201d dabrees \u201ccallaa namaa hammaaruun\u201d hiree Oromoo bara sanii ta\u2019e."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Mee amma immoo dubbii waayee yeroo rooba dhabiifni biyya hubee tokkoo haa kaafnu! Kanaa olitti inni nama Qusee Dinagdee (Habtagoorgis Dinagdee) eessumatti isaa-oolu tahuu ibsinee turre. Quseen immoo oggaa biyyi Afran Walisoo waraana Minilikiin qabame, nama boojiyame akka tahes ibsineeti turre. Habtagoorgis erga boojiyamee gidiraa fi taateewwan hedduu rakkisaa keessa dabruun waggaalee hedduu booda masara warra Miniliik seenuun hojjattoota mooticha-moototaa tajaajilan keessaa isa tokko taye. Beekumsii fi dandeettiin inni dhalootaan Waaqa irraa badhaafame, inni gidiraa boojuu fi hacuuccaa abbootii taayitaa nafxanyootaa keessa kutee akka inni kana dhaqqabu isa muude. Oolee-bulee Minilik dubartii Amaaraa tan naannoo Manjii (\u201cManz\u201c) isa fuusise. Booda irratti ishiin nafxanyoota keessaa abbootii lafaa isaan bantii keessaa takka taate. Lafti ishiin biyya Afran Walisoo keessaa qabdu wantaa meeqa akka taye himuunuu nama dhiba jedhamaayyu. Akkanuma biyya Oromoo isa xaafiin maanyaa keessaa jijjigu, naannoo Oromoo Bachootii lafa gabbaataa sana wantee meeqaa-meeqa qabdiyyu. Otoo dubbiin haala kanaan jiruu bara tokko hongeen biyya seene. Yoo akka beela isa Biyya Habashaa jeequu baree sanaa tahuullee baate, baras hanqinni midhaanii naannoo kana ni ture."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Otoo oolee hin bulin dubbiin kun naannoo Walisoo irraa ka\u2019uun gulufee, Finfinnee lixuun gurra \u201cgiiftii\u201d sanii keessa bu\u2019e. Amma \u201cgiiftiin\u201c, aaddee Altaayyeen aariin gubachaa abbaa manaa ishiitti waan Gammachuun godhe kana himte. Waan oggaa sana Gammachuun Shaggar jiruuf, Quseen hatattamaan isa waamsisuun itti-dheekkamaa: \u201cakkamitti midhaa giiftii fuutee namaaf hirta?\u201c, jechuun daran itti-dallane. Gammachuun garuu, \u201cyaa eessumee koo akkamitti otoo midhaan gootaraa keessa ciisuu Oromoon kee amma waan facaafatu dhabee boodammoo waan nyaatu dhabuun beelaan dhuma?\u201d, jechuun yaadaan Qusee gara ofiitti deebifachuuf yaale. Haatahu malee, Habtagoorgis yaada haadha manaa isaatiin waan boojiyameef, loltoonni isaa qabanii akka hidhanii fi guyyaalee murtaaye booda akka addabayiitti (mijjiriitti) basanii garafan itti-mure. Yaanni garafamuu jedhu kun Oromoota hedduu rifachiise. Kanaaf ennasuma Oromoonni Gammachuu Qamalittiitiin waliif galan nama fardaan gara naannoo Walisoo, Danditti ergani. Namni ergame sun ariitidhaan fardaan gulufee Dandi Dambal dhaqqabuun dubbii lafee kana warra Gammachuu fi lammii isaatti hime. Hatattamaan namni ganda gandaa yaa\u2019uun namoota fardeen gaggaarii qaban keessaa 200 filuun hariitidhaan gara Shaggaritti erge. Warri ergaman sun gaafasuma halkan walakkaa Shaggar gayani. Ganama barii oggaa lafiti ifu warri Walisoo kun kibbii (qeyee) Fitaraarii Habtagoorgis marsuun: \u201cuu, uu yaa gooftaa uu uu!\u201d jedhu sagalee isaanii sonaan olqabanii! Ammas otoo walirraa hin kutin iyyaa isaanii itti-fufuun: \u201cUu, uu yaa gooftaa adaraa mee nu dhagayi!\u201c, jedhu. Amma tajaajiltoonni Habtagoorgis gadi-bawuun: \u201cjarana maal taatanii iyyitu? Maaltu maalta\u2019eetoo nus, gooftaas gurra duuchitu?\u201c, jechuun gaafatani. Jarri Waliso irraa halkan guutuu deemaa bulanii akka amma as dhaqqaban, amma gooftan gadi bayee akka isaan dhagawu maqaa Waaqatiin gaafatani!"}, {"text_idx": "#000118", "text": "Otoo kanaan jiruu (Gammachuun mana hidhaa jiruu) waraanni mootummaa Habashaa kan Raas Tafarii Mokonninii (Hayila Sillaasee) fi Oromoota Walloo isaan Mooticha Mikaa\u2019el, abbaa Iyyaasu-tiin gaggeeffaman jidduutti ka\u2019e. Waan warri Habashaa dhaammoo (\u201cnizzaazee\u201c) Minilik isaanii sun dhaammate, jichuun akka ilmi intala isaa, Iyyaasuun isa dhaaluun siree mootummaa Habashaa koru, gananiif waraanni seenaa keessatti \u201cDuula Sagalee\u201d jedhamu ka\u2019e. Amma akka kutaan kun isinitti hin dheeranneef mee asuma irratti dhaabeen, waayee \u201cDuula Sagalee\u201d kanaa kutaa afraffaa keessatti waa jedhaatii hammasitti nagaan naaf bubbulaa!"}, {"text_idx": "#000125", "text": "Kana booda gamnoota naannoo biyya sanaatti argaman keessaa, dabaree dabareen ka\u2019anii dhaabachuun lallabu. Haasaan beektota kanaa: \u201clallaba gaafa du\u2019aa\u201d yookaan \u201clallaba warra du\u2019aa\u201d jedhamee beekama. Amma isa waayee \u201clallaba warra du\u2019aa\u201d, waayee dhaadannoo gaafa du\u2019aa, waayee geerrarsaa faa fi waayee walaloota uummataa kanan dursee abbaa kiyyaa fi wasiillan kiyya, eessumman kiyyaa fi firoottan biroo jala deemuun: barumsan Unibarsitii Finfinnee fi Unibarsitii Barliin irraa gonkumaa hin arganne, isan akka aannanii unachaa, akka daadhii habbuuqqachaa guddaddhe keessaa yoon waa xiqqooshii isiniif buuse, isinis waa yaadattu jedheetani. Naannoon ijoollummaa kiyya itti-dabarse sana yoon amma isineef kaasee mataduree kiyya gadhiisuuf otoo hin tayin, barri bara \u201cobboo\u201d Koroonaa-tii wanni tahuu fi wanni galu hin beekamuu, barsiifnii fi guddifni uummata koo, uumee koo sanaa akka na waliin biyya biraa, ardii biraa hin deemneefi-kaa!"}, {"text_idx": "#000127", "text": "Mee as-irratti waayee Sadan Liiban xiqqooshii yoon isiniif ibse, waayee Gammachuu Qamalittii irraa gara Sadan Libanitti cewuun isin nuffisiisuuf miti. Gammachuu Qamalittii Waarii Bulloo kun akkum diroo isaa, akka Liiban Maccaa jagnaa fi gamna muraacii waan taheef, dubbiin wal-cimsiti malee, matumaa wal hin faallessitu. Ani kanaan dura barreeffata kiyya tokkoo lama keessatti waayee Sadan Liiban kaasuun isiniif ibseen jira.**** Waraana Sadan Liiban ollachiisaa sanatu bara 1596 keessa waraana mootummaa Habashaa kan Mootii Mootolii isaanitiin gaggeeffame, dirree waraanaatti mowuun ilma mootii isaanii kan Susiniyoos jedhamu booji\u2019ee, booda akkuma aadaa Oromoo beekamaa sanatti moggaafate. Waggaalee sadeet guutuu Oromoon hammatamee jiraate. Booda biyya isaa isa duriitti deebiyuuf, hayyama gaafate. Akka Oromoon Sadan Liiban waraana fardaan kurfeeffame kennuufis damboobinaan gaafate. Oromoon walmariyatee silaa nama garaan ka\u2019e, miilli hin taa\u2019uu, akkuma inni gaafatetti hayyameefii, loltuu abbootii fardaa 400 wajjin isa eebba fi jaalalaan gaggeesse. Inni loltuu Oromoo saniin obboleessa isaa isa bakka isaa dhaale san moyee, akkuma aadaa isaanitti obbolaa isaa cufa mana hidhaatti naqee mootome. Barri inni boojiyame 1596 yoo tahu, kan inni biyya ofiitti deebiye bara 1604 keessa. Maal godhu-ree akkuma aadaa isaanii taahee waggaalee muraasa booda harka laateef nyaatee, kakuu caffee achi darbatee Oromootti duuluu jalqabe. Waan tooftaa fi tarsimoo waraana Oromoo waggaa saddeet guutuu barateef, isatti dhimma bawuun waraanni Habashaa kun kan duraanii caala Oromoo miidhaa deeme."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Bara 1874 G.C. keessa waraanni warra masrii kan Ganaraal Rauf mahmmad paashaatiin hogganamu ossoo hin eegamin magaalaa jaldeessaa toohate. Jiraan gosa Nooleetiifi warri akka Ali karrootiifi sheikh Usman yeroo hatatamaan tarree NooleettiWal gahii kora caffee gadaa Afran Qalloo waaman.kora sanirratti akka walii galaatti urfoo Jiloo Bikkoo Abbaa duulaa godhuun muudan."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Waraanni urfoo jiloo qophii godhuuf yeroon inni qabu gabaabaa tahus gara magaalaa jaldeessatti miila qallaa erguudhaan sochii waraana Rauf pashaa toohachaa ture. Fulbana 24, bara 1875 G.C. keessa, naannoo magaalaa kombolchaa bakka Iftoohaa jedhamutti waraanni Afran Qalloo, kan urfoo jilootiin hogganamu waraana masroota irratti lola bane. Haa tahu malee waraanni Rauf pasha kan qawwee Ammayyaa hidhatee jiru haala jiru toohachuun of dura imaluudhaan Naannawa magaalaa kombolchaa, bakka Eeguu jedhamtu gahe."}, {"text_idx": "#000132", "text": "lolli kun oromoota Afran Qallootiif lola murteessaa ture. lola kana irratti hamma tokko Waraanni faradoo hirmaatus sochiin warra lafootii wajjiin godhaa turan qindaawaa hin ture. Lolli kun lola guyyaa cinaa gaggeeffame hoggaa tahu garee lachuu irraa namoota dhibbaan lakkaawamuu dhume. Ammaas waraanni warra masrootaa lamada of jaaruun If dura deemuu itti fufe."}, {"text_idx": "#000134", "text": "lolli kun onkololeesa 2 bara 1875 G.C. keessa, kan gaggeeffama hoggaa tahu Akka walii galaatti loltoonni afran Qalloo warra Faradoo dabalatee, warri lola kana irratti hirmaate 37,000 hoggaa tahu lolli kun seenaa oromoota afran Qalloo keessatti bakka guddaa qaba. Gootoowwan ilmaan Afran Qalloo,waraana masrii kan madaafaa fi qawwee Ammayyaa hidhatee lolaa ture injifachuun seenaa Haaraya galmeessan. Lolli kun lola guyyaa dheeraa deemaa ture hoggaa tahu waraanni warra masrii akkuma yeroo dabreetti of booda deebi\u2019uun Human isaa cimsachuun magaalaa harar dhuunfachuun gaara Hakim maadheefate. Haa tahu malee waraanni Afran Qalloo Magaalaa Harar kallattii hundaan hidhuudhaan waraana Rauf pashaa bobbaa gala dhoorke."}, {"text_idx": "#000135", "text": "Lola dooyaa goflee ( dirree Goflee)"}, {"text_idx": "#000136", "text": "Rauf pashaan erga magaalaa harar toohatee as kallattii adda addaatiin loltoota Murtii guutoo irratti waraana babbaasuu itti fufuudhaan karaa karra fallaanaatiin ona Noolee keessa Humna guddaa erge, haa tahu malee waraanni masrii Dirree Goflee ykn daayaa Goflee keessa, yeroo bakka bishaan Bunaa jedhamtu gahan loltoota murtii guutootiin wal Afaan dhufan. Lola kana irratti waraanni Rauf pashaa Ni caphe. Gara biraatiin naannawa ona Jaarsoo keessatti urfoo jiloo Bikkoo dabalatee, Garaada gosa jarsoo Adam Asahabiyyee , garaada gosa Girii jibriil fi Ali Abubakar ( Hararii) , warra wal gahii gubbaa jiru"}, {"text_idx": "#000137", "text": "Waraanni masrii marsuudhaan hunda isaanii qaqabe. Akka barruun takka takka jettutti jara kana waraanni masrii gara biyya masriitti erguudhaan mana hidhaa magaalaa kaayiroo Keessa jirutti hidhe. Rauf pasha waraana isaa cinaa kallattii Karra Ereriin jaarsotti bobbaase. Haa tahu malee waraanni kun jaarsoo keessatti bakka goobbaa jedhamtutti caphe. Waraanni masrii humni guddaan , Kallattii karra Hammarreessaatiin harar irraa bobbahuun, maayaa Qalloo qaxxaamuruun, kurfaa callee keessaan irkata baaduutti ol bahuus waraanni murtii guutoo bakka cirreettii jedhamutti afaan bahuun Guutuu guutuutti Daaraa godhe. Lola cirreettii Kana irratti Akka jedhamutti hogganoonni waraana murtii guutoo warri akka kormooso, ibroo shaxaatiifi Bal\u2019aa Buubaa Lola kana irratti akka waraagamantu himama."}, {"text_idx": "#000140", "text": "Pillipp paulitschke- 1885 \u2013 the ethnographie"}, {"text_idx": "#000141", "text": "Muktar mahmmad- history and dictionary of Somali."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Abbaa urjii \u2013 Raammissoo .( 2012"}, {"text_idx": "#000146", "text": "Heerri guddaan addunyaa arabaa keessatti argamu \u201cAlf Leyla Welayla\u201d jedhamuun beekama. Kallattiidhaan hiikni isaa \u201cAnd Shi and Lelit\u201d (halkan 1001) jechuudha. Kitaabni kun seenaawwan namoonni hedduun osoo hin nuffin irra deddeebi\u2019anii dubbisan keessaa isa tokko jedhamee yaadama. Kitaabota afaanota hedduutti hiikaman keessaa isa tokko. Seenaawwan adventure fi aadaa kitaabicha keessa jiran hedduu isaanii. Chu barreefama namoota biroo. Ta\u2019uu bira gahaniiru. Biyya keenya keessatti barreessitoonni lama kitaabicha afaan Amaariffaatti hiikaniiru. Hiikni jalqabaa suuraa irratti argamu kun bara 1955tti nama Itoophiyaa Lammaa Balaayneh jedhamutu maxxanfame. Hojiin hiikkaa lammaffaan bara 1979 Feri Monastery dhaan maxxanfame."}, {"text_idx": "#000148", "text": "Namni jalqaba \u201cAlf Leyla Welayla\u201d kitaabaan fixe hin beekamu. Hayyoonni garaagarummaa barreeffama seenichaa qoratan kitaabichi barreessaa tokkoon hin barreeffamu jedhu. Irra caalaatti kitaabichi biyya tokko keessatti kan hin xumuramne sababa seenaawwan istaayilii Afaan Arabiffaa garaagaraatiin barreeffamanii turaniif ta\u2019uun isaa ni yaadatama. Akka tilmaama hedduutti, kitaabichi baayoogiraafii Iraaq keessatti kan dhaabbatedha. Tema baghdad keessa jira. Dhumarrattis Gibxii keessatti bocame."}, {"text_idx": "#000156", "text": "Ganaraal taddassaa Birruu bara 1941 G.C. Oromo Graphya Keessa, loltoota British, warra Ganaraal wingatiin hogganamuu wajjiin tahuun loltoota finfinnee walaba baasan keessaa nama tokko ture. Ganaraal taddassaa Birruu, Bara 1941 G.C. keessa, Akka loltuutti, bakkeen ramaddii isaa tan jalqabaa Harargee dhihaa magaalaa Ciroo keessa ture. Bara kana keessa naannoo carcaritti yeroo sochiin Mahmmad Jiloo ykn ..."}, {"text_idx": "#000157", "text": "Ganaraal taddassaa Birruu bara 1941 G.C."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Keessa, loltoota British, warra Ganaraal wingatiin hogganamuu wajjiin tahuun loltoota finfinnee walaba baasan keessaa nama tokko ture."}, {"text_idx": "#000160", "text": "Bara 1941 G.C. keessa, magaalaa ciroo malee iddoo hedduun carcar keessatti sochii kanaan raafamaa turte. Ganaraal taddassaa Birruuiif sochiin tun mudannoo qofa ossoo hin tahiin yeroo duraatiif shira siyaasaa ityoophiyaa akka gaaritti akka hubbatu isa godhe."}, {"text_idx": "#000163", "text": "Seenaa fi maalummaa riphee-lolaa ilaalchisee ammaan dura gulantaalee guddinna loltuu walabummaa babbay\u2019suun kiyya ni yaadatama. Riphee-lolaan mootummaa cunqursaa buqqisee aangoo mootummaa qabachuuf sadarkaale tarsimoo 3 keessa akka qaxxaamuru akeekee ture."}, {"text_idx": "#000164", "text": "Gulantaan jalqabaa gulantaa malqaqqummaatii fi godaantummaati (embryonic and nomadic stage) jedhe ture."}, {"text_idx": "#000167", "text": "Guddinni sadarkaa lammataa gulantaa lola socho\u2019aati ykn lola godaansaati (mobile warfare) akka taye ibsuun kiyya hin dagatamu. Riphee-lolaan guddinna gulantaa kana gubbaa jiru duubbee dhaabbataa fi jogola socho\u2019aa (mobile base) akka qabaatu babbay\u2019suu kiyya ni yaadadha."}, {"text_idx": "#000168", "text": "Gulantaan sadeessoo gulantaa lola dhaabbataati (positional warfare)ti. Oduun ardha biyya irraa dhuftu akka addeessitutti loltoonni walabummaa Oromiyaatii fi Gambeellaa magaalota gurguddoo lama qabatanii jiru."}, {"text_idx": "#000169", "text": "Gaafiin guddoon \u201criphee-loltonni walabummaa kun magaalota kanneen keessa ni turan moo haleelanii bawu ta jettuu miti. Deebii gaafii tana isaaniif dhiifna!"}, {"text_idx": "#000170", "text": "Garuu dhugaan diida jirtu ta armaa gadiiti"}, {"text_idx": "#000172", "text": "Dhugaan lammeessoo riphee-loltonni guddinna gulanta xumuraa irra gawuu fi madaalli humnaa conqola\u2019uuf dhiyaachuu (strategic stalemate)."}, {"text_idx": "#000175", "text": "Sheek bakrii saphaloo warraaqsi sochii siyaasaa fi hawaasummaa oromoo keessatti qabaachaa ture baayyee cimaa fi kan seenaa isaa boonsuu dha. Kana keessaa akka fakkeenyaatti kan ibsaman:"}, {"text_idx": "#000178", "text": "Bara 1974 gaafa mootummaan haylasilaasee humna waraana dargiitiin angoo irraa fonqolu sheek Bakriin jaarsa waggaa 79 ture. Yeroo kana carraa hidhaa ugguraa jalaa bahuu argate. Haala mijjaawaa arkate kanatti fayyadamuun hojii dadammaqiinsaa fi warraaqsa qabsoo itti fufe. Ji\u2019oota muraasaaf haalli mijjaawan uumameefi qaawni xiqqo banamnaan sheek bakriin carraan ummaata isaatiin wal arkuu sirritti mijjaaweef. Yeroo kana sheek bakriin qaawa kanatti fayyadamee xalayaa fuula 21 dargii dhaaf barreessee. Qabiyyeen xalayichaas mirga wal qixxummaa akkasumaas aadaa, afaanii fi amantaa isaanii sabaa oromoos dangaa malee akka fayyadamuu fi guddifachuus dandahan kan ibsuu fi gaafatu ture. Kanarraa ka\u2019uun mirgi maxxansaa saba oromootiif laatamee bara 1975 gaazexaan bariisaa akka maxxaanfamuu hayyamamee, ummaataaf dhihaachuu jalqabe. Walaloon sheek bakriitiis, qabiyyee gaazexaa kanaarratti barreeffamaa waan turteef sagaleen sheek bakrii ijaa fi gurra oromoota hunda bira sirritti gahuu jalqabde."}, {"text_idx": "#000179", "text": "Kanumaan osoo jiranii bara 1977-78 lolli ogaaden yoo ka\u2019u namoonni dhageettii fi fudhatama hawaasa biratti qaban mootummaa itoophiyaan shakkamuu jalqaban. Sheek bakrii saphalootiis namoota kana keessaa isaan tokko fi hangafa waan turaniif umrii jaarsummaatiin biyyaa isaaniirra bafamanii soomaliyaati baqatan. Moora baqattoota hiran, tan biyya soomaaliyaa keessatti argamtutti haadha mana isaa waliin gale. Mooran baqataa jireenya isaatiif hin mijjooyne ture. Dhibeen, ergaramaa fi dullumtiis jaarsarratti wal gahanii miila itti fuudhan. Jabo eega daadarkeessa turan booda ebla 5, bara 1980\u2019ti umrii isaanii waggaa 85 ti du\u2019aan addunyaa kanarraa galan. Hayyuun aalimni, beekaan keenyaas biyyee biyya isaa tan bilisummaa hawwaafi ture dhabee, biyye biyya ambaa irratti saniifuu mora baqattootaa keessatti awwaalame."}, {"text_idx": "#000184", "text": "Namuu ni eeggataa waan waaqni saa hiruu"}, {"text_idx": "#000187", "text": "Abbaadha fii ilmaan adda adda baaftii"}, {"text_idx": "#000188", "text": "Kan gaarii dalaguu hamtuu dura dhaabdii"}, {"text_idx": "#000190", "text": "Gammachuu jiruudhaa naasu`uu keessa jiraa"}, {"text_idx": "#000192", "text": "Addunyaan tun baraa mana kheenyaa mitii"}, {"text_idx": "#000194", "text": "Mee warra dur dabree qalbii godhii laalii"}, {"text_idx": "#000196", "text": "Hundi du`aan dabree gara aakhira`aatii"}, {"text_idx": "#000203", "text": "Duuti beekaa biyyaa ummata naasiftii"}, {"text_idx": "#000206", "text": "Akkamiin hin boonyee utubaa saanitii,"}, {"text_idx": "#000208", "text": "Eeyyee duuti saanii du`a biyyaa hundaa"}, {"text_idx": "#000209", "text": "Namni ka isaanii kan namuu jaalatuu"}, {"text_idx": "#000210", "text": "Kan xiqqaafii guddaan karaa saa abdatuu"}, {"text_idx": "#000214", "text": "Kan isaan qaceelchuu karaa guddinaatii"}, {"text_idx": "#000215", "text": "Kan isaa barsiisuu karaa warraaqatii"}, {"text_idx": "#000220", "text": "Kan gad qabee himuu seenaa ummataatii,"}, {"text_idx": "#000222", "text": "Tan isiidhan namuu qabso`otti kaasanii,"}, {"text_idx": "#000223", "text": "Waan ajaa`ibaatii mee dubbisii bari"}, {"text_idx": "#000224", "text": "Hoggaa san agartaa qabsoo abii bakrii,"}, {"text_idx": "#000225", "text": "Bara kudha torbaan durattii tolchanii"}, {"text_idx": "#000226", "text": "Kan achirraa qabsoo ittuma fufanii"}, {"text_idx": "#000227", "text": "Waan isaan tolchanii isi`iin nadha bayaa:-"}, {"text_idx": "#000230", "text": "Mala saa karaa yoo beyte sii tilmaamii"}, {"text_idx": "#000236", "text": "Inumaa dafee fedhuu haa dhufuu as yaamii"}, {"text_idx": "#000237", "text": "Si namuu kha`ee khanumaan boruu taye maa rafaa"}, {"text_idx": "#000239", "text": "Kan dhageessaan kunii dubbii sheekh bakriitii"}, {"text_idx": "#000240", "text": "Bara khudha shaniin duratti je`anii"}, {"text_idx": "#000241", "text": "Harfin afaan kheenyaa tun isaan khaayanii"}, {"text_idx": "#000242", "text": "Waan ummata fiitin guddisuu yaadanii"}, {"text_idx": "#000243", "text": "Namuu yaada khanaa isaan duran yaannee"}, {"text_idx": "#000244", "text": "Isaa karaa banee dhiira dalayduufii"}, {"text_idx": "#000245", "text": "Isaa toltuu fidee biyya isaatifii"}, {"text_idx": "#000246", "text": "Dubbiin walii galu`uu isaan jalqabamtee"}, {"text_idx": "#000248", "text": "Waan himneen dandeenyee baraa lakkoysanii"}, {"text_idx": "#000250", "text": "Dhiira ammaan tanaa isaani gudisee"}, {"text_idx": "#000251", "text": "Kan qaceelchanirraa bar tokko anumaa"}, {"text_idx": "#000254", "text": "Akka irraan baanef gara biraatittii"}, {"text_idx": "#000255", "text": "Haatayuu dirmachuun rabbi biraa dhuftee"}, {"text_idx": "#000256", "text": "Cunqursaa ummata harkaa futtaa fatee"}, {"text_idx": "#000257", "text": "Bakka san qubatee ummataan wajjinii"}, {"text_idx": "#000258", "text": "Ummata isaanii kan biyyaa baafamee"}, {"text_idx": "#000259", "text": "Kan manaafii horiin isaa zarrafamee"}, {"text_idx": "#000261", "text": "Kan isaan ammatuu kan namuu abdatuu"}, {"text_idx": "#000262", "text": "Kan halkanii guyyaa isaan tottooyatuu"}, {"text_idx": "#000264", "text": "Ummataaf yaaddawaa tan ifiin yaadatuu"}, {"text_idx": "#000265", "text": "Gaafni isan du`an kumaaf dhib sagalii"}, {"text_idx": "#000267", "text": "Dhaloonni isaanii kumaaf dhib saddeetii"}, {"text_idx": "#000268", "text": "Ulamaan ummataa achi wal gayanii"}, {"text_idx": "#000270", "text": "Gaafa inni du`ee dachiin gara-galtee"}, {"text_idx": "#000273", "text": "Kan bakka saa bu`uu waan agartuu atii"}, {"text_idx": "#000275", "text": "Ummata saa dhiisii orma addunya`arraa"}, {"text_idx": "#000277", "text": "Kan nama qaceelchuu karaa guddinaatii"}, {"text_idx": "#000279", "text": "Tan ummata yaamtuu karaa jiruudhattii"}, {"text_idx": "#000280", "text": "Shi`ibii biyya teenya lubbuun saanii bakrii"}, {"text_idx": "#000285", "text": "Biyya teetif du`ee odd-kkaan jaalatu"}, {"text_idx": "#000286", "text": "Namni biyyaaf du`ee inni baraan duunee"}, {"text_idx": "#000287", "text": "Qalbii saba saatii abaduu waan baanee"}, {"text_idx": "#000288", "text": "Yaa rabbi teessisii janata kee kheesssaa"}, {"text_idx": "#000290", "text": "Sheek mohaammed rashaad haala kanaan walaloo gabaabduu kana keessatti seenaa fi hojii sheek bakrii ibsuun, dhaamsaas dhalootaaf dabarsee ture."}, {"text_idx": "#000292", "text": "Haala kanaan wal qabatee ummanni oromoo yeroo ammaa siidaa yaadannoo sheek bakrii saphaloo haraargee bahaa magaalaa kaarra millee keessatti ijaarameefi jira."}, {"text_idx": "#000298", "text": "\u201cInnaawaa gamnummaa dubbiin jalan galtuu,\nYoo arjummaa taatees dhaabbee biraan galtuu,\nGootummaan duranii roorroon ittiin galtuu,\nBakariin tuttuqaan killee dhagaan loltuu\u201d\nBakara Waaree, seenaa qabsoo Oromoo keessatti waan hedduun yaadatama. Keessayyuu, Oromootni Oromiyaa Bahaa keessa jiraatan ilmaan ykn ijoolleen Qalloo afran /afran Qallo/ jachuuniis(Daga, Oborraa, Baabbile, Ala) fi ijoolLeen Anniyaa sadachaa fi kodheellee lola weerartoota nafxanyaa ofirraa ittiisuuf godhamu irratti hogganaan waraana saba Oromoo(murti guutoo) eenyu akka tahuu eega marii godhatan booda abbaan duula kan isaan hogganu akka Bakar Waaree tahu filatan."}, {"text_idx": "#000299", "text": "Mariin kun kan taasifame eega ergaan miila qallaa Abbaa Gadaa yeroo sanii Wadaay Galmoo Kormoosoo irraa mooraa fugugitti isaan geesse booda ture. Fillannoo kana irrattiis sooreeyyiin beekkamoon gosoota bakka bu\u2019an kan argaman yammuu tahu isaaniis Anniiyya irraa Hargaaya, Afran Qalloo irra, Wedaay Galmoo Kormoosoo, Orfoo, Katabee Wadaay Dugaa fi Mareenyi yommuu tahu kana keessahiis Hargaayaa fi Wadaay Galmoo Amiir Abdulaahii(amiira adaree) waliin tahanii haala walii gala waraana kanaa akka hogganan gaafatan.Tahuus Amiirtichi tole hin jenne. Sababniis yeroo sanatti Amiirtichi Abbaa isaa Kan deeggarsa oromoo qabu mootummaa Gibxii waliin angoo irraa fonqolchee gara angooti dhufuun isaa yeroo xiqqoo waan taheef haala waliigala waraana sanii hogganuu hin dandeenye."}, {"text_idx": "#000300", "text": "Adeemsa qophii leenjii waraanaatiin wal qabatee gareen waraanaa ykn loltootni weerartoota nafxanyootaa kanan loluuf qophaa\u2019aniis bakka sadiitti qodamu. Isaaniis:-\n=> Gareen tokkoffaan Garee murtii guutoo jedhamu yammuu tahu gareen kun akkuma maqaa isaarraa hubannutti garee isaa ol\u2019aanaafi hanga murtiin isaanii guutamuufittii humna diinaa dura dhaabbachuun kan falmatu jechuu dha. Garee kanaafiis leenjiin kennamu baayyee cima jedhamee himama fkn waraanaa(eeboo) fi gaachena qabatanii farda yaabbatanii arihuudhaan osoo fardii fiigaa jiruu farda garaajala naannahuudhaan hiddii lafaa akka kaasan gochaa leenjiin kennamaafi jedhama.\nHogganaan waraana murtii guutoo Bakar Waareetiis leenjii garee kanaa waliin akka fudhate himama. Iddoon leenjiin itti kennamaafii turees Aanaa gurawaa raada yaayyaa bakka gambeella jedhaamutti fi fiinxee gara mul\u2019ataa bakka dabbaal mootii gaaraa jedhamtutti nama maqaan isaa lallabaa lihoo jedhamuun akka leenjiifaman himama."}, {"text_idx": "#000302", "text": "=> Saddaffaan, Garee qeeyroo jedhamtu yommuu tahuu gareen kuniis nagaya eegduu (poolisii naannoo) jedhamuun beekamti. Fkn yeroo gareen murtii guutoo fi raaree diina saanii waliin dirree waraanaa irrattii falmii gochaa jiran akka diinii kun kallattii biraatiin itti hin dhufne warreen eegan jedhama. Leenjiin garee kanaa kennamuus sochii qaamaa dabalate akka bifa kaaraatee ammayyaa fakkeessanii muka jajjabaa kanneen akka ejersaa dumucaan cabsuudhaan leenjii fudhata jedhama. Akassumaas meeshaan waraanaa kan gareen kun loluun xiyyaa, mencaafi kan akka qottoo, wacaafaa dhagaa furgugsuufii k.k.f lolan jedhama. Leenjisaan garee tanaatiis akkuma garee raareettii riyyaa jedhamuun beekkama."}, {"text_idx": "#000304", "text": "Yaadannoo gooticha kanaatiifiis siidaan yaadannoo farda isaa waliin siidaa yaadannoo wareegamtoota Calanqoo kan dhiheenya kana eebbifame keessatti ijaarameefii jira. Gama kaaniin tulluun fuul dura iddoo siidaan itti ijaarame gamatti argamtu durumarraa tulluu Bakar Waaree jadhamuun beekkamti. Waraanni Murti Guutoo kan isaan hogganamuutu achirra qubatee ture jadhama."}]