Kara Ölüm pandemisi nedir?
İstanbul'da veba ve karantina - Sarkaç - Sarkac.org
Hızla ölüme neden olan veba pnömonisinin Kara Ölüm'de de etkili olduğu düşünülmektedir). Daha sonraki yıllarda da önce aşı ve daha sonra da ...
Bakteriyolojihane
Bununla birlikte 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren başta kolera olmak üzere görülen yeni salgın hastalıklar, Osmanlı dünyasının Avrupa bilimine yaklaşmasında önemli etkilerde bulundu. Osmanlı yönetimi 1893 yılındaki büyük kolera salgınının kontrol altına alınabilmesi için Pasteur Enstitüsü’nden yardım istedi. Bu ilişkinin sonucu olarak 1894 yılında İstanbul’da <anchor>Bakteriyolojihane</anchor> kuruldu [8] . Bakteriyolojihane ülkemizdeki ilk bilimsel araştırma kurumudur. Ülkemizdeki ilk bilimsel araştırma kurumunun bakteriyolojiyle ilgili olması bir tesadüf değildir. Bu kurumda özellikle çiçek hastalığı ve sığır vebası üzerine orijinal çalışmalar yapıldı ve aşı üretildi.
Osmanlılarda ilk bilimsel araştırma kurumu: Bakteriyolojihane - Sarkaç
Ara

Cuma, Eylül 13, 2024

Giriş Yap

Hoşgeldiniz! Hesabınızda oturum açın.

kullanıcı adınız

Şifre

Parolanızı mı unuttunuz? yardım almak

Şifre kurtarma

Şifrenizi Kurtarın

E-posta

Email adresine yeni bir şifre gönderilecek.



# Osmanlılarda ilk bilimsel araştırma kurumu: Bakteriyolojihane

Yazar

-

25 Haziran 2018

Facebook Twitter Pinterest [WhatsApp](https://api.whatsapp.com/send?text=Osmanl%C4%B1larda+ilk+bilimsel+ara%C5%9Ft%C4%B1rma+kurumu%3A+Bakteriyolojihane %0A%0A https://sarkac.org/2018/06/bakteriyolojihane/ "WhatsApp")

 Veteriner bakteriyolog kolağası Mustafa Adil bey ile eşi Nezihe hanım evlerinin bahçesinde.

Fransız bakteriyolog Dr. Maurice Nicolle’ün öncülüğünde 1894’te Nişantaşı’nda kurulan Bakteriyolojihane-i Osmani, ülkemiz tarihindeki ilk modern bilimsel araştırma kurumudur. Veteriner bakteriyolog Mustafa Adil bey de bu kurumda Nicolle ile birlikte önemli bilimsel araştırmalar yapmıştı.

İstanbul’da 1893 yılında büyük bir kolera salgınının çıkması üzerine, Osmanlı hükümeti salgının kontrol altına alınması için Paris’teki Pasteur Enstitüsü’nden yardım istemişti. Pasteur Enstitüsü bu talep üzerine bakteriyolog Andre Chantemesse’i (1851-1919) İstanbul’a gönderdi. İstanbul’da bir süre incelemelerde bulunan Chantemesse hükümete bir bakteriyoloji laboratuarı kurulmasını tavsiye ederek Paris’e döndü.

Bu tarihten kısa bir süre sonra 1894 yılında, Pasteur Enstitüsü kadrosunda bulunan genç araştırmacı Dr. Maurice Nicolle (1862-1932) Türkiye’ye geldi ve Nişantaşı’nda Bakteriyolojihane-i Osmani adı altında bir araştırma merkezi kurdu. Nicolle’ün bu merkezdeki kendi seçtiği yardımcılarından biri de veteriner bakteriyolog Mustafa Adil bey (1871-1904) idi. Mustafa Adil bey, 1897 yılı başından, Nicolle’ün Paris’e geri döndüğü 1901 yılına kadar bu merkezde çalıştı ve araştırmalar yaptı.

Mustafa Adil bey, İstanbul’da Baytar Mektebi’ni bitirdikten sonra devlet bursuyla Fransa’daki Alfort Yüksek Veteriner Okulu’na gönderilmişti. Bu okuldaki çok başarılı bir eğitimin ardından 1895’te ülkesine dönen M. Adil bey, bir süre sonra da M. Nicolle ile çalışmaya başladı. M. Adil beyin ülkemizde difteri serumunun hazırlanmasında da önemli ve öncü bir rolü oldu. Nicolle’ün ve M. Adil’in bilimsel çalışmalarını değerlendiren Prof. Dr. Nihal Erk, şunları söylüyor:

“Bu yıllar Adil ve Nicolle için çok verimli olmuş, her ikisi de klasik literatüre geçecek çalışmalar yayımlamışlardır. Özellikle sığır vebası konusunda çok orijinal buluşlara ulaşmışlardır. Adil ve Nicolle’ün dört yıl süren müşterek çalışmalarının sonuçları 1899, 1901, 1902’de Annales de L’institute Pasteur’ de yayımlanmış bulunmaktadır. Bu yazıların hemen her satırı orijinal buluşlarla doludur.”

Pasteur Enstitüsü’nün Paris’te günümüzde de mevcut olan binasının yan kapısı önünde çekilmiş bir fotoğraf. Ayakta duran uzun boylu kişi Mustafa Adil bey, kucağında çocuk bulunan ise Maurice Nicolle’ün kardeşi ve 1928 yılında fizyoloji ve tıp dalında Nobel Ödülü almış olan Charles Nicolle’dür. Maurice Nicolle fotoğrafı çektiği için görülmüyor.

Mustafa Adil beyin Nicolle ile birlikte yaptıkları çalışmaların genel mikrobiyoloji içindeki yeriyle ilgili olarak da Prof. Dr. Ekrem Kadri Unat şunları söylüyor:

“Türk bakteriyolojisinin en parlak simalarından biri olan veteriner Mustafa Adil bey, o zamanlar Osmanlı İmparatorluğu’nun en önemli bakteriyoloji ve viroloji müessesesini idare eden Dr. Maurice Nicolle’ün yanında birbirinden kıymetli ve önemli çalışmalar yapmıştır. Bunlar Dr. Maurice Nicolle adını hala kitaplarda yaşatan çalışmalardır. Bunlardan yalnız iki tanesine dikkat çekeceğiz: 1- Sığır vebasının süzgeçten geçen bir virüsle husule geldiğini Dr. M. Nicole ve Adil bey göstermişler ve 1899’da yayımlamışlardır. Böylece hayvan paraziti virüslerinin ikincisinin bulunuşu dünyaya bildirilmiştir. Bilindiği üzere etkeninin süzgeçten geçtiği ispat edilen ilk hayvan hastalığı şap hastalığıdır. Bunun etkeni 1897’de Löffler ve Frosch tarafından bulunmuştur. Sığır vebası virüsünü süzen ve bu alanda birçok yenilikleri yayımlayan Dr. M. Nicolle ve Adil bey, virüslü kan damıtık suda eritildikten sonra santrifüje edilirse, etkenin en fazla lökositlerden ibaret olan çöküntüde bulunduğunu göstermişlerdir. 2- Dr. M. Nicolle ve Adil bey, çiçek aşısı üzerine de 1900 yılında araştırmalar yapmışlar ve Negri’den 5 sene önce bu aşının etkeninin süzgeçten geçebildiğini göstermişlerdir. Yalnız bu çalışma Adil beyin ölümünden iki sene sonra 1906’da yayımlanmıştır. Bu çalışmada aşı maddesini pankreas sindirimine tabi tuttuktan sonra bakteri geçirmeyen Berkfeld filtrelerinden süzmüşler ve süzüntünün virülensli olduğunu göstermişlerdir.”

Nicolle’ün  Türkiye’den ayrılmasından sonra Bakteriyolojihane-i Osmani, ikiye ayrıldı. Bir bölümü eski adını taşıyarak Nişantaşı’ndaki binasında kaldı ve yalnızca insan hastalıklarının araştırılmasına ayrıldı, diğer bölümü ise Sultanahmet’te Bakteriyolojihane-i Baytari adı altında çalışmaya başladı. Mustafa Adil bey, 1902’de Bakteriyolojihane-i Baytari’nin müdürü oldu ve ayrıca bir süre sonra Mülkiye Baytar Mekteb-i Alisi müdürü Zaim beyin ölümü üzerine bu mektebin müdürlüğünü de üstlendi. 1904’te tüberkülozdan ölünceye kadar her iki görevini de sürdürdü.

Osman Bahadır

Yararlanılan kaynaklar: Aykut Kazancıgil; “Bilime Katkı ve Veteriner Bakteriyolog Mustafa Adil (1871-1904)”, Bilim Tarihi, Sayı 19, Mayıs 1993, s. 3-12.

Ekrem Kadri Unat; Osmanlı İmparatorluğu’nda Bakteriyoloji ve Viroloji, İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Yayını, İstanbul 1970.

Bu yazının ilk hali daha önce Cumhuriyet Bilim Teknik’te 29 Nisan 2011 Cuma tarihinde yayınlanmıştır.

İTÜ Maden Fakültesi Petrol Mühendisliği Bölümü’nden mezun oldu. Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü’nden yüksek lisans derecesi aldı. Denis Diderot (Paris VII) Üniversitesi Bilimler ve Teknikler Tarihi ve Epistemoloji Bölümü’nden DEA derecesi aldı. 1991-1994 yılları arasında 30 sayı aylık Bilim Tarihi dergisini çıkardı. 2004-2011 yılları arasında İTÜ’de Bilim ve Teknoloji Tarihi dersi verdi. Bilim tarihi üzerine 18 kitabı yayınlandı.

Kitaplarından bazıları : Bilim Cumhuriyetinden Manzaralar (2000), Cumhuriyetin İlk Bilim Dergileri ve Modernleşme (2001), Matematikte Bir Öncü Kerim Erim (2006), Türkiye’de Üniversite Anlayışının Gelişimi 1861-1961 (2007), Türkiye’de Temel Bilimlerde İlk Araştırmacılar (2007), Osmanlılardan Cumhuriyete Bilim (2012), Bilimde Öncü Kadınlar (2013), Osmanlılardan Cumhuriyete Sekülerleşme (2017), Osmanlılardan Cumhuriyete Elektrik (2020).

#### İlgili İçeriklerYazarın Diğer İçerikleri



### Anaksimandros ve Doğa’nın kapıları



### Cumhuriyetin İlk Klinisyen Kadın Profesörü: Müfide Küley



### Sahada: Cumhuriyetin Harcında Bilim ve Kadınlar



HAKKIMIZDA

Sarkaç içeriği (aksi belirtilmediği sürece ve görseller hariç) Creative Commons Atıf - Gayri Ticari 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır. Bu içerik, uygun atıf yapılarak ticari olmayan amaçlar için kullanılabilir. İçeriği kullanmadan lütfen okuyunuz

BİZİ TAKİP EDİN

Sarkaç bülten aboneliği

## Sarkaç bülten aboneliği

Duyuruları e-posta adresinizine almak için bültenimize abone olabilirsiniz.

Abone ol

## Abone oldunuz!