Jean-Paul Sartre, Het existentialisme is een humanisme
Met het essay Het existentialisme is een humanisme schreef Jean-Paul Sartre (1905-1980) de meest populaire en provocerende verklaring van zijn filosofie.
Nietzsche
Gelovigen bekritiseren het existentialisme om zijn pessimisme. Sartre verdedigt zich sterk met een terugaanval. Volgens hem is alleen de werkelijkheid betrouwbaar, en zijn dromen bedrieglijk. Hiermee sluit hij aan bij <anchor>Nietzsche</anchor> die de weg bereidde voor het existentialisme: ‘Hoop is het kwaadste der kwaden omdat zij de marteling verlengt.’ (Menschliches Allzumenschliches, 71).
Friedrich Nietzsche | Humanistische CanonFriedrich Nietzsche | Humanistische Canon
+ 

## Leeswijzer

Historisch opgebouwd via vensters en werken

#### Vensters

De Canon is historisch opgebouwd via ‘vensters’. Vensters geven een belangrijke periode of ontwikkeling in de geschiedenis van het humanisme weer en vormen de ‘ingang’ in de Canon. Deze vensters vindt u op de homepagina. U ziet linksboven de oudste periode (het venster ‘Paideia’) en rechtsonder de jongste (het venster ‘Humanisme nu’).

#### Werken

In ieder venster vindt u diverse ‘werken’. Dit zijn exemplarische boeken, films, strips, wetten, personen en kunstwerken binnen het venster. In het venster ‘Existentialisme’, vindt u bijvoorbeeld de werken ‘De mythe van Sisyphus’ van Camus, ‘Het existentialisme is een humanisme’ van Sartre en ‘De tweede sexe’ van De Beauvoir.

#### Zoeken

Mocht u specifiek naar iets op zoek zijn dan kunt u de zoekfunctie gebruiken, bovenaan de pagina.

## Paideia

De Grieken

De vorming en ontwikkeling tot volledig mens

### Belangrijke werken

## Humanitas

De Romeinen

Beschaafd, ontwikkeld en humaan zijn als opdracht en ideaal

### Belangrijke werken

## Renaissance

14e - 16e eeuw

De oudheid herboren

### Belangrijke werken

## Bijbels humanisme

15e en 16e eeuw

De behoefte om de bijbel goed, kritisch en nieuw te lezen

### Belangrijke werken

## Boekdrukkunst

ca. 1441

De verspreiding van kennis en emancipatie van de burger

### Belangrijke werken

## Wetenschappelijke revolutie

15e, 16e, 17e eeuw

Goed waarnemen, logisch denken, nieuwe instrumenten

### Belangrijke werken

## Ketters

vanaf 11e eeuw

Een gevaar voor kerk en koning

### Belangrijke werken

## Verlichting

17e en 18e eeuw

Het licht van de rede gaat schijnen

### Belangrijke werken

## Mensenrechten

17e eeuw tot nu

Fundamentele rechten voor ieder individu

### Belangrijke werken

## Weimar Humanisme

18e en 19e eeuw

Persoonsvorming en kosmopolitisme: De Duitse Renaissance van vorming, kunst en cultuur

### Belangrijke werken

## 18e en 19e eeuw humanisme

17e eeuw tot nu

Tussen wetenschap en romantiek

### Belangrijke werken

## Liberalisme

19e eeuw

Burgers streven naar vrijheid

### Belangrijke werken

## Het Vrijdenken

19e en 20e eeuw

Van individuele daad naar beweging

### Belangrijke werken

## Atheïsme

o.a. 18e en 19e eeuw

Het bestaan van God wordt afgewezen

### Belangrijke werken

## Sociale Bewegingen

19e en 20e eeuw

Vrouwenbeweging en arbeidersbeweging verbreden het humanisme

### Belangrijke werken

## Centraal Europa, Humanisme in de Dubbelmonarchie rond het fin de siècle

rond 1900

Optimistisch Europa tot WOI

### Belangrijke werken

## Geesteswetenschappen, de interpreterende mens

19e en 20e eeuw

De mens als interpreterend en betekenisgevend wezen

### Belangrijke werken

## Secularisering

19e eeuw - heden

Het verdwijnen van religie en haar 'terugkeer' in de globaliserende wereld.

### Belangrijke werken

## Verzet tegen dictatuur

Het interbellum

Radicalisering tussen WOI en WOII en de roep om waakzaamheid

### Belangrijke werken

## Auschwitz

na WOII

De oorlog vernietigt het vertrouwen; een nieuwe taal is nodig

### Belangrijke werken

## Existentialisme

20e eeuw

Wat betekent het voor mij om mens te zijn?

### Belangrijke werken

## Internationaal humanisme

1952

Wereldhumanisme tussen de religies

### Belangrijke werken

## Georganiseerd humanisme

20e eeuw

Na en in reactie op WOII worden Humanitas en het HV opgericht

### Belangrijke werken

## 20e eeuw humanisme

20e en 21e eeuw

Seculier en religieus?

### Belangrijke werken

## Humanistische psychologie

Halverwege 20e eeuw

Zelfactualisatie, betekenis, creativiteit

### Belangrijke werken

## Humanismekritiek

Jaren 60, 70 en 80

Aandacht voor de blinde vlekken van het humanisme

### Belangrijke werken

## Spiritualiteit

Toen en nu

Ruimte voor meer?

### Belangrijke werken

## Humanistische Praktijken

Heden

Wat humanisten doen

### Belangrijke werken

## Levensbeschouwing

Heden

Humanisme als levensbeschouwing

### Belangrijke werken

## Levensbeschouwing & politiek

Heden

Een complexe grens. Humanistische thema's in de politiek

### Belangrijke werken

## Levenskunst

Jaren 60, 70 en 80 tot heden

Een morele traditie van zelfzorg wordt herontdekt

### Belangrijke werken

## Geestelijke weerbaarheid

Heden

Tussen Veerkracht, Wil en Zingeving

### Belangrijke werken

## Duurzaamheid en humanisme

Heden

Wat is duurzame ontwikkeling?

### Belangrijke werken

## Islam en humanisme

Heden

Het debat over humanisme en islam binnen de westerse context

### Belangrijke werken

Atheïsme

## Friedrich Nietzsche

1844 - 1900

“God is dead. God remains dead. And we have killed him. How shall we comfort ourselves, the murderers of all murderers? What was holiest and mightiest of all that the world has yet owned has bled to death under our knives: who will wipe this blood off us? What water is there for us to clean ourselves? What festivals of atonement, what sacred games shall we have to invent? Is not the greatness of this deed too great for us? Must we ourselves not become gods simply to appear worthy of it?”

Nietzsches verkondiging van de dood van God draaide om een herwaardering van alle waarden. Elk individu dient zijn vrijheid en verantwoordelijkheid op zich te nemen vanuit een onvoorwaardelijke affirmatie van het leven, amor fati. Hoewel Nietzsche een anti-humanist was, werd zijn filosofie gedreven door een zorg om de mens.

### Herwaardering van alle waarden

Nietzsches filosofie draait om de herwaardering van alle waarden, die samenhangt met zijn verwachting dat het dan nog zeer Christelijke Europa een nieuwe, goddeloze toekomst tegemoet gaat. Dit komt vooral tot uitdrukking in zijn boeken De vrolijke wetenschap (1882), Voorbij goed en kwaad (1886) en De genealogie van de moraal (1887). In De genealogie van de moraal vraagt hij op basis van welke beloften en inventies het Christendom zo’n sterke heerser en krachtige bron van morele waarden heeft kunnen worden in Europa. In Voorbij goed en kwaad stelt hij de vraag hoe filosofen als scheppers van waarden aan de nieuwe, on-Christelijke toekomst kunnen bijdragen en welke waarden daarbij horen. En in De vrolijke wetenschap onderzoekt hij de tragische, maar ook bevrijdende betekenis van de overgang van een Christelijk naar een niet-Christelijk Europa.

De psychologische reikwijdte van het onherroepelijk voortschrijdend atheïsme is vervat in het beroemde aforisme De dolle mens in De vrolijke wetenschap. In vervolg op Diogenes’ zoektocht naar een waar mens, zoekt de dolle mens op klaarlichte dag met een aangestoken lamp op een vol marktplein naar God. De mensen verklaren hem voor gek, maar hij roept dat zij God vermoord hebben en geen idee hebben van de ingrijpende consequenties hiervan. ‘Wat hebben wij gedaan toen wij de aarde van deze zon loskoppelden?’, schreeuwt de dolle mens. De dood van God heeft een diepgravende invloed op alle waarden die de richtsnoer van ons leven vormen, zoals goed, kwaad, waarheid. Wat betekenen die nog na de dood van God? En hoe kunnen wij deze of andere waarden nog verankeren, als er geen God meer is? Is na de dood van God inderdaad alles geoorloofd, zoals Dostoyevski zijn romanpersonage Ivan Karamazov laat opmerken?

### Amor fati

Voor Nietzsche komt het er na de dood van God op aan dat elk individu zijn vrijheid en verantwoordelijkheid op zich neemt vanuit een onvoorwaardelijke affirmatie van het leven. Dit heeft zijn uitdrukking gekregen in de leer van de amor fati, de liefde voor je levenslot. Een belangrijk, maar over het hoofd gezien, aspect van deze leer, is Nietzsches pleidooi voor verdraaglijkheid – in plaats van verdraagzaamheid. Hij claimt dat elk individu de taak heeft om zijn overvloed aan levenskracht op zo’n manier te stileren, dat hij of zij een verdraaglijk iemand wordt voor zijn omgeving. Een verdraaglijk iemand is niet zo maar een prettig en beleefd mens, maar iemand die lust tot leven uitstraalt. Oftewel, iemand die zijn pijn en wanhoop om de dood van God heeft gesublimeerd in de vreugde dat er nu ‘ nieuwe horizonnen‘ mogelijk zijn.

### Wil tot macht

Deze vreugde om de verworven mogelijkheid om zèlf te denken en zèlf eigen waarden te scheppen, vormen het fundament van de zogenaamde ‘ nieuwe filosofen‘, die Nietzsche aankondigt. De nieuwe filosofen zijn ‘goede Europeanen’, kosmopolitische mensen die zich niet thuis voelen in één land of één cultuur, noch in het oude, Christelijke dogmatisme.

Eén van de manieren waarop zij nieuwe waarden scheppen is door willens en wetens andere culturen op te zoeken om met andere waarden in aanraking te komen en zich het vreemde eigen te maken. De rede fungeert hierbij niet langer als onproblematisch fundament, zoals in de filosofie van Plato tot Immanuel Kant. Voor Nietzsche zijn Plato en Kant dogmatische filosofen vanwege hun geloof in de menselijke rede. Kant koppelt weliswaar de mens los van God, maar hij gaat niet zo ver te erkennen dat met de dood van God ook de menselijke rede zijn houdbaarheid heeft verloren. In plaats daarvan blijft hij geloven in zekere, redelijke kennis en een universele moraal gegrond in de universele rede. Onze rede, zegt Nietzsche daarentegen, moeten wij filosofen gebruiken om de gevolgen van de dood van God tot in zijn uiterste gevolgen te doordenken. In plaats van waarheid en moraal in de rede (als de nieuwe God) te grondvesten, is het onze taak toe te geven dat één waarheid en één moraal niet langer kunnen bestaan en dat de rede niet genoeg houvast biedt om zekere principes voor ons denken en handelen te kunnen leveren.

Wat de nieuwe, ondogmatische filosofen van de toekomst rest, zegt Nietzsche, is het perspectivisme, de gedachte dat er niet één waarheid is, en het idee van de wil tot macht, het idee dat wreedheid, begrepen als de krachtmeting tussen onze sterke en zwakke driften, aan de basis ligt van ons handelen in plaats van één autonome, vrije wil. Nietzsche begrijpt de menselijke wil als een veelheid, een maatschappij geconstrueerd uit driften en affecten, waarbij de verschillende driften elkaar proberen te domineren, te onderwerpen, te commanderen en te usurperen, omdat elke wil alleen (meer van) zichzelf wil.

Afbeelding: Pagina uit Michel Onfrays verstripping van Nietzsches biografie, Vrijheid scheppen (2010)

### Anti-humanist uit zorg om de mens

Nietzsche is dus uitdrukkelijk een anti-humanist. Toch werd zijn filosofie gedreven zorg om de mens, diens menselijkheid en cultuur, en de betekenis van zijn leven. Tragiek en vreugde en de esthetische, ethische en filosofische uitdrukking hiervan staan hierbinnen gedurende zijn hele werk centraal. De klassiek-Griekse vraag naar het goede leven alsmede de moderne, humanistische vraag naar de volle potentie van de mens en cultuur als expressie van die potentie, vormen de leidraad van Nietzsches filosoferen. De Übermensch is, onder meer, te begrijpen als een menselijker mens, een mens van vlees en bloed. Het is het wezen dat Nietzsche zich voorstelt als hij probeert te denken hoe een Europa eruitziet dat in alle opzichten ont-christelijkt is. De Übermensch is de na-christelijke mens. Nietzsches denken gaat uit naar de Übermensch en de toekomst Europa, omdat zijn filosofie draait om de mens, zijn vrijheid en zijn cultuur.

### Voorbij de slavenmoraal

Hoe heeft het kunnen gebeuren dat de Christelijke moraal de mens zo langdurig en wijdverbreid in zijn greep heeft kunnen houden? Daarover verwondert Nietzsche zich vooral, omdat er voorafgaand aan de Christelijke moraal de veel aantrekkelijkere Griekse, aristocratische moraal heerste. In deze moraal zijn mensen autonoom in de zin dat ze alleen hun eigen bevelen gehoorzamen. Ze zijn, kortom, niet de slaaf van andermans beslissingen en wil tot macht, en domineren zelf. De Christelijke moraal is daarentegen een slavenmoraal, waarin individuen zich laten leiden door de woorden van de priesters en door een vijandelijke houding jegens het lichaam en het leven.

Nietzsche wil uiteindelijk weten waar we vandaag precies staan, om in te schatten wanneer Europa klaar zal zijn voor de nieuwe filosofie van perspectivisme en wil tot macht. Hij komt tot de conclusie dat zijn filosofie niet eerder dan over honderd jaar zal worden begrepen en dat het nihilisme, de heftige botsing van bevestiging en ontkenning van de Christelijke waarden, nog tot diep in de 21e eeuw zal duren. De huidige botsing van multiculturalistische en conservatieve politici die zich beroepen op een Westerse dan wel Europese identiteit die gestoeld is op Christelijke waarden, stelt Nietzsche in het gelijk.

### Tags

### Bronnen

De Vrolijke Wetenschhap, Friedrich Nietzsche,

Voorbij Goed en Kwaad, Friedrich Nietzsche,

De Genealogie van de Moraal, Friedrich Nietzsche,

Afgemat als een Eendagsvlieg bij Avond, Friedrich Nietzsche,

Afgodenschemering, Friedrich Nietzsche,

De Antichrist, Friedrich Nietzsche,

De Geboorte van de Tragedie, Friedrich Nietzsche,

Ecce Homo, Friedrich Nietzsche,

Het geval Wagner, Friedrich Nietzsche,

Menselijk al te Menselijk, Friedrich Nietzsche,

Morgenrood, Friedrich Nietzsche,

Eigentijdse Beschouwingen, Friedrich Nietzsche,

Nagelaten Geschriften, Friedrich Nietzsche,

Aldus Sprak Zarathoestra, Friedrich Nietzsche,

Nietzsche. Kopstukken Filosofie, M. Tanner,

Nietzsche over de Menselijke Natuur, Joep Dohmen, 1994

Nietzsche, Rüdiger Safranski,

Nietzsche en Kant lezen de krant. Denkers van vroeger over dilemma's van nu, R. Wijnberg, 2011

### Links

Blijf op de hoogte van het laatste nieuws

Sorry, geen Tweets zijn gevonden.



De Humanistische Canon is een initiatief van het Humanistisch verbond. Wil je ons steunen? Klik dan op onderstaande knop.

### CONTACT

### VRAGEN

If you are human, leave this field blank.

Stel je vraag