Języki indoeuropejskie i semickie - Grzegorz Jagodziński - Prv.pl
Najbardziej chyba znaną cechą, wspólną dla języków indoeuropejskich i semickich, jest mniej lub bardziej rozbudowany system wymiany samogłosek w odmianie ...
na końcu artykułu
Wokalizacja (czyli barwa występujących w danej formie samogłosek) zależy od tego, czy czasownik jest przechodni czy nieprzechodni. W formie dokonanej semickiego czasownika (perfectum), oznaczającym najczęściej czas przeszły i odmieniającej się przy pomocy końcówek, czasowniki przechodnie i niektóre nieprzechodnie miały przy każdej ze spółgłosek rdzenia samogłoskę -a- (do dziś tak jest w stosunkowo mało zmienionym arabskim). Np. w 3 osobie lp rodz. męskiego (gdzie nie ma końcówki) mamy w arabskim kataba ‘napisał’, galasa ‘siedział’ (w dzisiejszej wymowie najczęściej ǯalasa (tj. [dżalasa]; więcej o wymowie semickiej <anchor>na końcu artykułu</anchor>), ale dialekt egipski zachował pierwotną wymowę g), faˁala ‘zrobił’ itd. Czasowniki nieprzechodnie mają -i- lub -u- po drugiej spółgłosce: ḥazina ‘smucił się’, ḥasuna ‘był piękny’.
﻿
Języki indoeuropejskie i semickie – część trzecia

Artykuł został opublikowany także na portalu JustPasteIt (dawniej Eioba).

Wersja z 2016-09-23

## Grzegorz Jagodziński

# Języki indoeuropejskie i semickie

## 1 – 2 – 3

### Słownictwo

Poniżej zestawiono (niepełną) listę leksykalnych zbieżności obu rodzin językowych. Warto zwrócić uwagę, że szczególnie dużo zbieżności wykazują języki semickie z grupą germańską (szerzej na ten temat tutaj). W wielu wypadkach trudno rozsądzać, czy chodzi o wyraz odziedziczony po odległym prajęzyku, o zapożyczenie w nowszej epoce, czy też wystąpił po prostu zbieg okoliczności. Dlatego komentarze ograniczono do minimum. Niekiedy zestawienie wydaje się niewiarygodne, nie należy jednak zapominać, że nieregularne zmiany fonetyczne, w tym zmiany kolejności spółgłosek w wyrazie, wcale nie są rzadkie, tak w językach IE, jak i semickich.

Wśród języków semickich na pierwszym miejscu zwykle podano formy arabskie, gdyż w języku tym struktura spółgłoskowa wyrazów jest najmniej zmieniona w porównaniu z prajęzykiem.

semickieindoeuropejskieakad. appāru ‘dzik’niem. Eber, stang. eofor < *ebura-, łac. aper, pol. wieprz, gr. kápros_arab. _ˀaḥadun, ˀwāḥidun ‘jeden’, ḥidatun ‘być jedynym’ (rdzeń ḥid- ~ ḥad-)

- pol. jeden < IE *ed-oinos
- pol. dziewięć, gr. ennéa < IE *ed-newm̥ ‘dziewięć’

arab. ˀakara ‘orać’, hbr. ˀikkār ‘pracownik rolny bez ziemi’, akad. ikkaru, inkaru ‘(drobny) rolnik, oracz’ (? < sum. engar), por. też sum. agàr ‘pole’ (< IE ?)ang. acre ‘jednostka pola’ (dawniej ‘pole’), niem. Acker ‘pole’ (dawniej też ‘łąka’), łac. ager ‘pole, rola, ziemia uprawna’, gr. agrós, skr. ájra- ‘pastwisko; pole’; zazwyczaj interpretowane jako IE *aǵro- od rdzenia *aǵ- ‘pędzić (bydło)’arab. ˀalfun ‘tysiąc’, akad. alpu ‘bydło’, fenic. ˀ-l-p ‘wół’ang. calf ‘cielę’, niem. Kalb < PG *kalba- (wiązane, chyba bezzasadnie, z IE *gel-bh- ‘puchnąć’, por. łac. globus ‘kula’)arab. ˀarḍun, hbr. ˀereṣ ‘ziemia’, akad. erṣetu_ang. _earth < *erþō, ale też gr. erā ‘ziemia’ i wal. erw ‘pole’arab. ˁanzatun ‘koza’, akad. enzu, ezzu, azzatu, ḫazzatu_wahanie _k- ~ 0- podobne jak w akadyjskim ḫ- ~ 0-:

- pol. koza < IE *koǵā, alb. keth, kedhi ‘koziołek’ (por. ang. kid), stang. hǣcen (por. też tatar. käǯä, czuw. kačaga)
- bez k-: skr. ajā́, lit. ožỹs, ožkà
- gr. aĩks, D aigós, arm. ayc, skr. eḍa- ‘rodzaj owcy’, aw. izaēna- ‘skórzany’

arab. ˁaqrabun ‘skorpion’, akad. aqrabu_ang. _crab ‘krab’, niem. Krabbe i Krebs, gr. kárabos i skorpiós_ugar. _ˁ-ṯ-t-r-t ‘Asztarte – Isztar (imię bogini)’, fenic. ˁ-š-t-r-t (skąd arab. ˁaštarūtu), akad. ištaru < *ˁiṯtar- < *ˁičtar-

- gr. ástēr ‘gwiazda’, łac. stella < *sterela, ang. star < steorra, niem. Stern < sterno < IE *H2ster-
- może ang. iron, niem. Eisen < *īsarna- ‘żelazo’ (z celtyckiego)

arab. baˁlun ‘władca; mąż; pan’, hbr. baˁal ‘pan; imię bóstwa’celt. Bel ‘imię bóstwa’, słow. bol- ‘więcej’ (por. Bolesław), skr. balin- ‘silny, potężny’, gr. bélteros ‘lepszy’, fryz. pall ‘silny, twardy’, łac. dē-bilis ‘słaby’arab. burrun ‘pszenica’, hbr. bār ‘wymłócone ziarno’

- pol. perz ‘dzika pszenica, Triticum repens’ < pyrь, scs. pyro ‘orkisz, Triticum spelta’, stang. fyrs ‘perz’, gr. pȳrós ‘pszenica’, stlit. pūras ‘ziarno pszenicy’
- może też pol. ber, D bru < PS bъrъ ‘rodzaj prosa, Setaria sp, Panicum miliaceum lub Milium effusum’

hbr. barzel ‘żelazo’, akad. parzillu (w innych językach AA ten sam rdzeń często oznacza inne metale, np. egip. b-j-ˀ ‘miedź’, czad. i kusz. bir- ‘żelazo’, ‘srebro’ lub w ogóle ‘metal’)

- łac. ferrum < *fersom ~ *fersilom
- z przestawką i zmianą znaczenia pol. srebro < PS *serbro, lit. sidãbras, prus. sirablan, ang. silver, niem. Silber, goc. silubr; bask. zilhar ‘srebro’
- może też gr. sídēros ‘żelazo’, dor. sídāros (por. formę litewską!)

arab. daḫnun ‘proso’, hbr. dōḥan_het. _dannas ‘rodzaj potrawy’, toch. B. tāno, skr. dhāna ‘ziarno’, lit. dúona ‘chleb’akad. dunnunu ‘ufortyfikowany’

- ang. down ‘wydma’ < stang. dūn ‘wzgórze’ < *dūna-, zapoż. germ. z celt. dunum ‘twierdza’
- to samo w PG *tūnaz > ang. town ‘miasto’, niem. Zaun ‘płot, ogrodzenie’

arab. dārun ‘dom’, dūrun ‘domy’, dāˀiratun ‘krąg, okręg’ang. thorp ‘wioska’, niem. Dorf < PG *þurp-, łac. turba ‘tłum’, gr. túrbē ‘zamieszanie’; ang. twirl ‘wir’ < PG *þweril-_akad. _dūru ‘długi czas’łac. dūrāre ‘trwać’, skąd niem. Dauer ‘trwanie’arab. darkun, darakun ‘droga, obchód’, hbr. derek̲ ‘droga’, może arab. ṭarīqun ‘droga’pol. droga, ros. doróga < PS *dórga < IE *dhorg- bez przekonującej etymologii IEakad. zību ‘ofiara’ < * ḏabḥu_stang. _tiber ‘ofiara, poświęcenie’, stnord. tafn, niem. Ungeziefer ‘robactwo’, łac. daps ‘ofiara’, gr. dapánē ‘koszt’, orm. tawn ‘święto’ < IE *dH2p-_arab. _ḏirāˁun ‘ręka, ramię’, hbr. zərōăˁ_ang. _steer ‘ster’ < PG *steur-_akad. _epūšu ‘ofiara’łac. opus, D operis < *opes-is ‘dzieło’, stang. efnan ‘robić’ < *ōbjan < *ōp- ~ *op- ‘ofiara’, skr. apas ‘dzieło’akad. gadū ‘koźlę, koziołek’, arab. gadjun_ang. _goat, goc. gaits, łac. haedus (por. też wyżej ˁanzatun)hbr. gal ‘fala; źródło’ (w czad. i kusz. podobne ‘rzeka, jezioro’)ang. well ‘studnia’, niem. Quelle ‘źródło’ bez etymologii IEarab. galada, jaglidu ‘biczować’, galuda, jagludu ‘być trwałym, wytrwałym’, galida, jagladu ‘zamarzać’, hbr. gālaḏ ‘tężeć, krzepnąć, zamarzać’, glîd ‘lód’

- pol. chłód, ros. xólod ‘zimno’, może też nider. hal ‘zamarznięty grunt’ < IE *kHoldh-
- lit. šáldyti ‘mrozić’
- pol. słota, scs. slana ‘lód’, lit. šáltas ‘zimny’, šal̃tis ‘mróz’, šálti, šą̃lа ‘marznąć’, łot. sal̂ts ‘zimny’, aw. sarəta-, npers. serd, oset. sald ‘mróz’
- ang. cold ‘zimny’, goc. kalds, łac. gelidus
- skr. hlādate ‘odświeża się’
- skr. jаḍаs ‘zimny, zdrętwiały’

arab. gamalun, gamlun ‘wielbłąd’, hbr. gāmāl, pl. gəmallīm, akad. gammalu

- ang. camel < łac. camelus, gr. kamēlos, ros. komolyj ‘bezrogi’
- lit. kumelỹs ‘koń’, kumẽlė ‘kobyła’, łot. kumē ̧ļš ‘żrebię’, skr. kumārá- ‘niemowlę, syn, dziecko’
- łac. caballus ‘koń’, pol. kobyła, sttur. käväl, pers. kaval ‘rączy koń’
- łac. cabō, gen. cabōnis ‘koń’, fiń. hepo ‘rumak’, hevonen ‘koń’
- prus. camnet ‘koń’, pol. koń < PS *kom(o)nь (por. komonica) < *kamni-

arab. ġurābun ‘kruk’, akad. āribu, ēribu, ḫērebu ‘kruk, wrona’, hbr. ˁōrēb̲ ‘kruk’

- ang. crow ‘wrona’ (dźwiękonaśladowcze?)
- raven ‘kruk’ < PG *xrabnaz, łac. corvus, gr. kóraks

arab. ġaranun ‘orzeł’, akad. urinnu, erū_het. _ḫara(n), śir. irar, goc. ara, stang. earn, niem. Aar, szw. örn, niem. Adler < *edel-ar ‘szlachetny ptak drapieżny’ < *arnu-, *arōn ‘orzeł, ptak drapieżny’, lit. erẽlis, pol. orzeł < PS *orьlъ < *orilo-, gr. órnīs, órnīth- ‘ptak’, orm. oror ‘mewa’arab. ġirnīqun, ġurnūqun ‘żuraw’

- ang. crane, gr. géranos < IE *gerH-no-
- pol. żuraw < *žeravjь, lit. gérvė, łac. grūs < *gerH-w-

akad. ḫullanu ‘dywan lub szal z wełny lub lnu’

- het. ḫulana ‘wełna’, wal. gwlan, łac. lāna, gr. lẽnos, goc. wulla, ang. wool, pol. wełna, skr. úrṇa < IE *wlH2naH2
- hur. *ḫul(a)
- awar. ƛ̱uh < płn.-wsch. kauk. *ƛ̱wähnɨ
- sumer. úliin / wuxliin ‘barwna włóczka’

arab. ḫuffun ‘łapa, stopa; pantofel’ang. hoof < PG *xuf-, pol. kopyto z niejasnym -yt-, skr. śapha < IE *ḱopH-_arab. _ḫarīfun ‘jesień’, akad. ḫarpu

- ang. harvest ‘żniwa’, niem. Herbst ‘jesień’ < PG *xarbista < IE *karp- z nietypowym -a-
- także łac. carpere ‘zrywać’, gr. karpós ‘owoc’
- niejasny związek z ang. harp, niem. Harfe (skąd pol. harfa) < PG *xarpō

akad. ḫussu ‘chata z trzciny’ang. house < PG *xūs ‘dom’ugar. ḥrṯ ‘orać’, hbr. ḥrš, akad. erēšu ‘pole uprawne’het. ḫaršawar ‘uprawa roli, rolnictwo’, ḫarš- ‘uprawiać ziemię bez pomocy zwierzęcia’ (< IE *Har-s- ?)arab. kalbun ‘pies’het. ḫuelpi ‘młode’, ang. whelp ‘szczenię, młode’ < PG *xwelp-, wal. colwyn_arab. _labwat-, labāt- ‘lwica’, akad. labbu ( labˀu, lābu) ‘lew’, hbr. poet. lāb̲īˀ (obok normalnego ˀarjē < *ˀarwaj); hbr. lajiš, arab. lajṯun, lājiṯun (może kontaminacja poprzedniego z *najṯu- > akad. nēšu, ale też arab. nahhāsun, nahūsun, minhasun)pol. lew < PS lьvъ < sgn lëwo < łac. leō, gr. léōn, līs_arab. _lawḥun ‘deska’, lawḥatun ‘tarcza’ang. lath ‘listwa, deska’ < OE *læþþ i lætt (z nord.), bez etymol.arab. lisānun ‘język’, laḥwasa ‘lizać’, hbr. lāšōn ‘język’, lāqaq ‘lizać’

- ang. tongue, goc. tungo, łac. lingua, stłac. dingua, skr. juhū-, jihvā-, aw. hizū, hizvā, pol. język, prus. insuwis, lit. liežùvis, gr. glõtta, glõssa, glátta, może także łac. gingīva ‘dziąsło’, gr. gamphēlaí ‘paszcza’
- pol. lizać, lit. liẽžti, skr. lḗḍhi, líhati, gr. leíkhō, łac. lingō, ang. lick

arab. malaga ‘ssać’ang. milk < PG *mel(u)ka- ‘mleko’, zapożyczone do słowiańskiego, obok dawnego młodziwo ‘siara, pierwsze mleko’ zamiast *młoziwo od IE *melHǵ- ~ *mlaHǵ-t-, łac. lāc, lactis, gr. gala, galaktos, także gruz. rʒe, stgruz. sʒe, laz. mǯa, bǯa, swan. ləǯe < *mlǵe_akad. _manū ‘liczyć, mierzyć’, arab. manā ‘sprawdzać, próbować’, hbr. mānā(h) ‘liczyć’ (może od rdzenia *man ‘myśleć’, spokrewnione z nostr. *manu ‘myśleć’ w ałtajskim, uralskim, drawidyjskim, indoeuropejskim)

- ang. moon ‘księżyc’ < PG *mēnō, ang. month ‘miesiąc’ < PG *mēnōþ < IE *mē-n-, łac. mēnsis < IE *mē-n-s-, pol. miesiąc < PS *měsęcь < IE *mē-s-
- skr. māti ‘mierzyć’, łac. mētior ‘mierzyć’, het. meḫḫur ‘czas’, pol. mierzyć, miara < měr- < IE *mē-, *mē-t-, *mē-r-, *mē-n- < *meH-
- ang. meal ‘posiłek’ < *mē-l- ‘czas posiłku’
- gr. métron ‘miara’, lit. mẽtas ‘rok’ < IE *me-t-
- gr. medímnos, médimnos ‘miara zboża’, stang. metan, niem. messen ‘mierzyć’, łac. modus ‘miara’ < IE *me-d-, *mo-d-

arab. matāqun ‘coś pożądanego’, hbr. mātôq, ż. mətûqā(h) ‘słodki’, ugar. mtq

- toch. B mit ‘miód’, ang. mead ‘miód pitny’, gr. méthy, skr. mádhu, lit. medùs ‘miód’, pol. miód
- fiń. mesi ‘nektar’, węg. méz ‘miód pitny’
- inguski merza ‘słodki’ < *miʒʒV

arab. muhrun ‘źrebię’, akad. mūru_ang. _mare ‘klacz’, ir. marc ‘koń’ < IE *mark-, także mong. moŕ ‘koń’< *mori, koreań. mal < śrdkoreań. mằr_arab. _nahrun ‘rzeka’, akad. nāru_pol. _Ner < Nyr, nur, zanurzać się < IE *nuHr-, nouHr-, por. także nora, lit. nérti < *nerH- ~ *norH-_hbr. _nāpal ‘upadać’, tryb rozk. pal, por. zach.czadyjskie pal ‘t.s.’ang. fall ‘padać’, orm. pʰəlanim ‘wpadam’, lit. púolu ‘upadam’ (prawdop. pokrewne formom semickim)hbr. pā(j) ‘usta’, st.constr. pī, akad. pū, arab. fumun_pol. _pić, łac. bibere obok pōtāre, skr. pāti, pipati ‘pije’ (IE nieregularne *pei-, *pō-, *pipe-, *bibe-)akad. padānu ‘ścieżka’; bask. haran < *padan_ang. _path, niem. Pfad < PG *paþ- ‘ścieżka’ (? z irańskiego path-)hbr. pālaḥ ‘orać’, ‘rozszczepiać, rozpłatać’, arab. falaḥ ‘orać’ang. plough ‘pług’ < PG *plōga-, Lith. pliū́gas, Pol. pług_akad. _perdu ‘koń, muł’, hbr. pereḏ ‘muł’, a także arab. farasun ‘koń’, hbr. pārāš ‘zaprzęg’; arab. faraˀun ‘onager, dziki osioł’, akad. parû, paraḫu, hbr. pereˀ (z pokrewnymi wyrazami w jęz. kuszyckich, czadyjskich i omotyckich); por. też syr. bardūnā ‘muł’, arab. birḏawn- ‘koń nierasowy’, etiop. bāzrā ‘klacz’; por. także arab. barīd- ‘koń pocztowy’ (z gr?)niem. Pferd ‘koń’ < sgn pferīd, pferifrīd < PG *parafrid-, z łac. verēdus, *paraverēdus ‘koń pocztowy, koń myśliwski’ (skąd też gr. béraidos, beredos), z galijskiego (wal. gorwydd ‘koń’)hbr. pereḏ ‘liczba nieparzysta’, arab. fardun ‘jeden, jedyny’pol. pierwszy, ang. first, gr. prõtos, łac. prīmus; także gruz. ṗirveli, tur. bir ‘jeden’, mong. bür ‘każdy jeden’, koreań. piroso ‘na początku’, jap. hitótsu < *pitə- ‘jeden’, z ałtajskiego *bi̯uri_akad. _puluḫtu ‘strach’ang. fright < fryhta < *furxtīn, goc. faúrhts ‘strach’arab. qadda ‘ciąć’, qaṭṭa ‘obcinać, odcinać’, hbr. qāṭam ‘ściąć’ang. cut ‘ciąć’, isl. kuta, bez dalszej etymologiiarab. qāla ‘mówić’

- ang. call ‘wołać’ z nord. kalla, bret. galw; pol. głos < PS *gols-, oset. γalas < *golḱ-
- gr. kaléō ‘wołać, nazywać’

arab. qāma ‘wstać, powstać, stać się’ang. come ‘przyjść’, become ‘stać się’, goc. qiman, skr. gámati, gácchati ‘idzie’, łac. veniō, gr. baínō (z nieregularną zmianą *m > n) < IE *gʷem-_akad. _qarābu ‘wojna, bitwa’, hbr. qərāb̲, może także arab. qurḥatun ‘rana’stang. here ‘wojsko’, niem. Heer < PG *xarjaz; por. pol. herold zapożyczone z *xariwald- (fr. heraut)arab. qarjatun, qirjatun ‘osiedle, wioska, miasto’, aram. qurəjātā, fenic. qart ‘miasto’, ugar. q-r-t_pol. _gród, ang. yard, lit. gar̃das, skr. gr̥has ‘dom’, toch. B kerciye_arab. _qarnun ‘róg’ (także ‘ciemię’, niezwiązane z qarana ‘wiązać, łączyć’)

- ang. horn < PG *xurnaz, łac. cornū, skr. śŕ̥ŋga-
- gr. karā ‘głowa’ (skąd łac. cara ‘twarz’ i ang. cheer ‘wyraz twarzy; nastrój’) < IE *ḱr̥-H2-
- gr. kéras ‘róg’, pers. sar ‘głowa’ < IE *ḱer-H2-s-
- łac. cerebrum ‘mózg’ < IE *ḱr̥-H-s-ro-
- gr. kraníon ‘czaszka’ (skąd łac. cranium i pol. migrena < fr. migraine < hemicranium) < IE *ḱr̥-s-no-
- ang. hornet < PG *xurznuta, łac. crabrō, pol. szerszeń < PS *šŕ̥š-en-
- gr. krios ‘baran’ < IE *ḱr-ī-
- ang. rein-deer ‘renifer’ < stang. hreinn < PG *xrajna ‘rogate zwierzę’ < IE *ḱr-oi-n-
- ang. rinder-pest ‘choroba bydła’ < stang. hrind ‘wół’, niem. Rinder ‘bydło’ < PG *xrinda
- pol. krowa, ros. koróva < IE *ḱr̥-Hw-
- łac. cervus ‘jeleń’, cervix ‘szyja’ < IE *ḱr̥-w-
- ang. hart ‘jeleń’ < PG *xerutaz < IE *ḱer-u-do-
- gr. korynē ‘maczuga’, koryphē ‘głowa’, korymbos ‘najwyższa część’

arab. qatala ‘zabijać’, może też arab. qatta ‘kłamać’ang. hate ‘nienawidzić’, niem. hassen < PG *xat-; stang. heaþu ‘wojna’, niem. Hader ‘kłótnia’ < PG *xaþ-; gr. kḗdō ‘martwię się’, wal. cas ‘nienawiść’, cawdd ‘złość’; może także ang. kill ‘zabijać’, quell ‘zdławić’, stir. at-baill ‘umiera’ < IE *gwel-_arab. _qaṭara ‘kapać; pokrywać dziegciem’, qaṭrānun ‘dziegieć’, hbr. qəṭār ‘kadzidło’niem. Ruß ‘sadza’ < PG *xrōtō, chyba niezwiązane z ang. rot ‘psuć się, butwieć’, rust ‘rdza’ < PG i IE *ru-_hbr. _qōp̄ ‘małpa’, egip. kefi_nord. _api ‘małpa’, ang. ape, niem. Affe, strus. opica, skr. kapí-_akad. _sīsū, hbr. sūs ‘koń’luw. azzuwa < IE *eḱwos ‘koń’hbr. šeb̲aˁ, šib̲ˁā ‘siedem’ (m i ż), akad. šiba, šibittu, arab. sabˁun, sabˁatun < PSem *šibˁum, egip. *ˈsafxaw, szilha sa_ang. _seven, niem. sieben, łac. septem, pol. siedem < IE *septm̥_hbr. _šēš, šiššā ‘sześć’ (m i ż), arab. sittun, sittatun, etiop. seds, sedestū, aram. šeṯ, štā, ugar. ṯeṯ, st.-płd.-arab. s-d-ṯ < PSem *šidṯum; egipskie *sarˈsaw, *sajˈsaw, szilha sḏis

- ang. six, niem. sechs, łac. sex, gr. heks, pol. sześć, skr. ṣaṣ < IE *ksweks (obecności nagłosowego *k dowodzą fakty bałtosłowiańskie i indoirańskie)
- fiń. kuusi < *kuute, węg. hat < *kūt- ~ *kutt-
- draw. *car̲u
- gruz. ekvsi

akad. šaḫū ‘świnia’ (może też egip. šˀy), sumer. šaḫ_łac. _sūs, gr. hūs, sūs < IE *sū- ‘świnia’akad. šalḫu, šulḫu ‘ściana’ (por. też egip. swˀḥ.t ‘twierdza’)

lub

hbr. ṣēlāˁ, arab. ḍilˁun ‘żebro’, etiop. ṣəlle, ṣəlla ‘belka’goc. sauls, niem. Säule, stang. sȳl < PG *sūlj- ‘słup’, gr. ksýlon, sýlon, lit. šùlas, ros. šúla_arab. _silāḥun ‘broń’, hbr. šelaḥ ‘miecz’

lub

hbr. šelaḥ ‘skóra’, arab. salḫun ‘t.s.’, salaḫa ‘odzierać ze skóry’, salaḫānatun lub maslaḫun ‘rzeźnia’śir. slacc ‘miecz’, ang. slay ‘zabijać’, niem. schlagen ‘uderzać’, schlachten = ang. slaughter ‘zarzynać’arab. šamsun ‘słońce’, hbr. šemeš, ugar. špš < *ŝamšu

- ang. sun ‘słońce’, szw. sol, ir. súil ‘oko’, wal. haul, huan ‘słońce’, łac. sōl, gr. hḗlios, dor. āélios, lit. sáulė, pol. słońce < IE *saH2wōl, *sH2wen-
- może fiń. silmä ‘oko’, węg. szem
- może gruz. mze ‘słońce’, laz. mža, bža

arab. tajsun ‘kozioł’, hbr. tajiš, akad. daššu, taššu, ale też hbr. dīšōn ‘żubr’, akad. ditānu, didānu ‘żubr’niem. Ziege, sgn ziga ‘koza’ < PG *tīgō, stang. ticcen ‘koźlę’, alb. dhi ‘koza’, orm. tik ‘skóra zwierzęca’ < IE *dīk-, *dīg-, może związane z pol. dziki, stpol. dziwy, dziwoki, lit. dỹkas_arab. _tawˀamun ‘bliźniacy’

- ang. twins < IE *du- ‘dwa’
- gruz. ṭq̇ubi, ṭq̇uṗi ‘bliźniak’

arab. ṭajjibun ‘dobry, miły’, hbr. ṭōḇ, akad. ṭābu
pol. dobry < IE *dhH2abhro-_arab. _ṯawrun, akad. šūru ‘byk’

- ang. steer, goc. stiur, aw. staōra < IE *steuro-
- pol. tur, łac. taurus ‘byk’, gr. tauros < IE *tauro-

arab. wādin ‘rzeka, dolina’

- ang. water, łac. unda ‘fala’, gr. hýdōr ‘woda’, lit. vanduõ, pol. woda
- fiń., estoń. vesi, węg. víz < *wete

arab. wajnun, hbr. jajin ‘wino’gr. (w)oĩnos, łac. vīnum; het. wijanaš, por. także gruz. γvino_arab. _waqā ‘zachowywać, bronić’ang. wake ‘budzić’, watch ‘oglądać, doglądać’, wait ‘czekać’ < PG *wak-, *waxt-, łac. vegere ‘być aktywnym’, skr. vāja ‘siła, szybkość’arab. warada ‘przychodzić’, wardijānun ‘stróż’ang. guard ‘pilnować’ < stfr. garder < frank. warden

Uwaga: powyższa tabela zawiera przypadki wyrazów, które występują tylko w jednej grupie języków indoeuropejskich albo takie, które są obecne w różnych grupach IE i w semickim, ale nie ma ich w innych językach nostratyckich. Uwzględniono także słownictwo związane z rolnictwem, które właśnie z uwagi na znaczenie zostało zapewne zapożyczone z jednej grupy do drugiej (w czasach prajęzyka afro-kaukaskiego nie znano jeszcze rolnictwa). Brak tu natomiast zestawień wyrazów, które można znaleźć także w innych językach w postaci sugerującej, że są one raczej odziedziczone po prajęzyku niż zapożyczone.

### Postscriptum

#### Informacja o fonetyce rekonstruowanych form indoeuropejskich

Dla języka praindoeuropejskiego rekonstruuje się zazwyczaj 3 krótkie samogłoski właściwe: a, e, o, przy czym a mogło wystąpić tylko w specjalnych warunkach (po laryngalnej). Samogłoski te mogły tworzyć dwugłoski ai, ei, oi, au, eu, ou. W wyniku redukcji dyftongów powstawały samogłoski wysokie (niewłaściwe) i, u. Procesy morfologiczne doprowadziły do powstania samogłosek długich ā, ē, ō oraz odpowiednich długich dyftongów.

Kombinacje samogłosek i dwugłosek z następującą spółgłoską laryngalną utworzyły nowy rodzaj samogłosek długich, które różniły się od poprzednich intonacją. Możliwe było także powstanie długich ī, ū.

W wyniku redukcji samogłosek krótkich powstawały samogłoski zredukowane a, e, o, natomiast w wyniku redukcji grup samogłosek długich z następującą laryngalną powstawało ə (szwa). Listę elementów wokalicznych języka praindoeuropejskiego zamykają połączenia właściwych samogłosek z r, l, m, n (np. ar, el, om), ich postacie wzdłużone morfologicznie, ich postacie wzdłużone w wyniku zaniku następującej laryngalnej, a wreszcie ich postacie zredukowane do zgłoskotwórczej spółgłoski r̥, l̥, m̥, n ̥, które mogły następnie ulegać wzdłużeniu morfologicznemu oraz wzdłużeniu w wyniku zaniku laryngalnej (dokładniej na ten temat tutaj).

Lista spółgłosek praindoeuropejskich obejmowała:

- Dwie półsamogłoski w, j; pewne fakty świadczą o istnieniu osobnego, nosowego wariantu w̃ jako trzeciej półsamogłoski (być może w rzeczywistości chodzi tu o nosową tylnojęzykową ŋ).
- Dwie spółgłoski płynne r, l.
- Dwie spółgłoski nosowe m, n; być może istniała także tylnojęzykowa nosowa spółgłoska ŋ, która rozwijała się w m lub w.
- Cztery bezdźwięczne spółgłoski szczelinowe, w tym s oraz 3 tzw. spółgłoski laryngalne (w rzeczywistości zapewne welarne), oznaczane jako H1, H2 i H3 (słuszniejsze byłyby symbole x́, x, xʷ). W sąsiedztwie H1 rozwijało się e, w sąsiedztwie H2 – a, wreszcie w sąsiedztwie H3 – o. Spółgłoska dźwięczna z była jedynie wariantem s przed spółgłoską dźwięczną. Poglądy o istnieniu w PIE międzyzębowych typu θ są dziś przestarzałe – wzięły się one z niewłaściwej interpretacji rzadkich grup spółgłosek w rodzaju tk.
- 5 spółgłosek dźwięcznych przydechowych bh, dh, ǵh, gh, gʷh.
- 5 spółgłosek dźwięcznych nieprzydechowych b, d, ǵ, g, gʷ ( b było bardzo rzadkie, a być może występowało tylko w zapożyczeniach).
- 5 spółgłosek bezdźwięcznych nieprzydechowych p, t, ḱ, k, kʷ.

Rzeczywista liczba spółgłosek mogła być większa. Niektórzy sądzą, że istniały także labializowane warianty palatalnych ǵʷh, ǵʷ, ḱʷ. Inni domyślają się istnienia osobnego szeregu bezdźwięcznych przydechowych ph, th, ḱh, kh, kʷh, które jednak wydają się być wynikiem rozwoju grup z laryngalną.

#### Informacja o fonetyce semickiej

Dla stanu prasemickiego rekonstruuje się jedynie 3 samogłoski a, i, u wraz z ich wzdłużonymi odpowiednikami, dokładnie jak w klasycznym arabskim. Istniały dwugłoski aj, aw, będące najczęściej po prostu kombinacjami samogłoski i następującej spółgłoski.

Spółgłoski w językach semickich są stosunkowo mało zmienne. Pierwotny ich zestaw rekonstruuje się w oparciu o dane z różnych języków semickich.

akad.hbr.aram.etiop.arab.PSempp / p̄p / p̄bbṗpp / p̄p / p̄ffpbb / b̲b / b̲bbbṭṭṭṭṭṭtt / ṯt / ṯtttdd / ḏd / ḏdddṣṣṣṣṣṣ < c̣ssss < s3ss < czzzzzz < ʒṣṣṭṣẓt̞ (θ̣) < č̣ššt / ṯsṯṯ (θ) < čzzd / ḏzḏḏ (δ) < ǯṣṣʕ, qḍḍṣ̂ < ĉ̣šśs < śš < s2šŝ < ĉšššs < s1sš < s, š, ŝkk / k̲k / k̲kkkkk / k̲k / k̲kʷkkʷgg / ḡg / ḡggggg / ḡg / ḡgʷggʷqqqqqqqqqqʷqqʷḫḥḥḫḫḫḫḥḥḫʷḫḫʷ0ʕʕʕġġ (ɣ)0ḥḥḥḥḥ0ʕʕʕʕʕ0ʔʔʔʔʔ0hhhhhmmmmmmnnnnnnllllllrrrrrr0jjjjj0, mw, jw, jwww

Objaśnienia:

- Spółgłoski z kropką u dołu, tj. c̣, č̣, ĉ̣, ḍ, ṗ, ṣ, ṣ̂, ṭ, t̞, ẓ mają wymowę emfatyczną, a właściwie welaryzowaną (jak rosyjskie ł) lub glottalizowaną (z cofnięciem nasady języka w stronę tylnej ściany gardła).
- Spółgłoski kʷ, gʷ, qʷ, ḫʷ są labializowane, tj. wymawiane z zaokrągleniem warg.
- Semickie spółgłoski ṯ, ḏ są wymawiane szczelinowo jak ang. th odpowiednio w think i this. W hebrajskim i aramejskim symbole b̲, ḏ, ḡ, k̲, p̄, ṯ oznaczają szczelinowe spółgłoski będące wariantami odpowiednich spółgłosek zwartych, wymawianymi po samogłosce. W rzeczywistości b̲, p̄ były wymawiane jak v, f. W hebrajskim ḡ, k̲ miały wymowę uwularną, tj. identyczną z arabskimi ġ, ḫ, w aramejskim wymawiano je welarnie: ḡ wymawiano jak polskie ch w klechda, k̲ jak ch w kochać.
- Spółgłoski c̣, c, ʒ, č̣, č, ǯ, ĉ̣, ĉ, a także ṗ, są rekonstruowane dla dawniejszego stanu języka prasemickiego na podstawie danych z innych języków afroazjatyckich i w dzisiejszych językach semickich nie występują (choć w językach etiopskich podobne dźwięki mogły zjawić się w zapożyczeniach z języków kuszyckich).
- Spółgłoska ʒ była wymawiana jak polskie dz, ǯ jak dż, č jak cz, š jak sz. W poszczególnych językach semickich š może bardziej przypominać angielskie sh niż polskie sz.
- Spółgłoskę ŝ zapisuje się w piśmie hebrajskim literą š ze znakiem diakrytycznym i czyta dziś jak zwykłe s (tak uzupełniona litera šin nosi nazwę sin). Jej oryginalna wymowa musiała więc być pośrednia pomiędzy s ( samek̲) a š ( šin). Ostatnio modna jest teoria przypisująca jej wymowę boczną (grupa -ls- w zapożyczeniu balsam ma odpowiadać właśnie spółgłosce ŝ). Rekonstruowane ĉ̣, ĉ musiały być artykułowane w podobny sposób. W literaturze spotyka się także symbole ś, ć, ć̣.
- Spółgłoska q ma wymowę uwularną. W literaturze spotyka się także oznaczenie ḳ (czyli k emfatyczne).
- Spółgłoska ḫ jest szczelinowym odpowiednikiem q i jest wymawiana jak niemieckie ch w ach. Od polskiego ch różni się uwularną, bardziej „charczącą” wymową.
- Spółgłoska ġ jest dźwięcznym odpowiednikiem poprzedniej. Przypomina francuskie r tylnojęzykowe.
- Spółgłoska ḥ jest faryngalną bezdźwięczną szczelinową, artykułowaną przez cofnięcie nasady języka w kierunku tylnej ściany gardła („ściśnięcie gardła”) i nie ma nawet przybliżonych odpowiedników w żadnym z języków europejskich.
- Spółgłoska ʕ jest dźwięcznym odpowiednikiem poprzedniej. Jej poprawna wymowa sprawia trudności Europejczykom i wymaga ćwiczeń.
- Spółgłoska h wymawiana jest jak angielskie h, z językiem w położeniu neutralnym. Warto zauważyć, że żadna z semickich spółgłosek h, ḥ, ḫ nie odpowiada polskiemu ch/h. Także dźwięczne ġ, ʕ nie są identyczne z kresowym dźwięcznym h.
- Spółgłoska ʔ to zwarcie krtaniowe, jakie słychać na końcu ostro powiedzianego „nie!”.
- Spółgłoska j jest identyczna jak w polskim, natomiast w oznacza angielskie w (czyli polskie ł).
- Symbol 0 oznacza brak danej spółgłoski.