Veba'nın Tarihi I: Üç Büyük Pandemi - Bilim Blogu: Zor Olanı Sormak!
1347 Kara Ölümü, 14. ve 18. yüzyıllar arasında meydana gelen ikinci büyük veba salgınını ve Avrupa'nın ise ilk büyük salgınıydı. 1346'da Avrupa ...
Veba’nın Tarihi I: Üç Büyük Pandemi – Bilim Blogu: Zor Olanı Sormak!

[İçeriğe geç](#content)

# [Bilim Blogu: Zor Olanı Sormak!](https://bilimblogum.wordpress.com/)

## Bilgiden çok Bilgeliğin , Malumattan çok Mananın peşinde …

Menu

- [Öğrenci Odası](https://bilimblogum.wordpress.com/ogrenci-odasi/)
- [COVID-19](https://bilimblogum.wordpress.com/covid-19-2/)
  - [Video](https://bilimblogum.wordpress.com/covid-19/)
  - [Posters](https://bilimblogum.wordpress.com/posters/)
  - [Veritabanları](https://bilimblogum.wordpress.com/veritabanlari-ve-hesaplama-araclari/)
- [Tüm Yazılar](https://bilimblogum.wordpress.com/tum-yazilar/)
- [Blog yazarı](https://bilimblogum.wordpress.com/about/)

### Veba’nın Tarihi I: Üç Büyük Pandemi

Gönderi tarihi [Aralık 18, 2022](https://bilimblogum.wordpress.com/2022/12/18/vebanin-tarihi-i-uc-buyuk-pandemi/)[Hikmet Geçkil](https://bilimblogum.wordpress.com/author/higeckil/) tarafından

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/12/image-45.png?w=1024)

**Veba** _, Yersinia pestis_ bakterisinin neden olduğu akut bulaşıcı bir hastalıktır ve Güney ve Kuzey Amerika, Afrika ve Orta Asya’nın yerli kemirgen popülasyonlarında hala endemiktir.

Salgınlarda veba insanlara Doğu veya Hint fare piresinin ve insan piresinin ısırmasıyla bulaşır. Pirelerin birincil konakçıları, siyah şehir faresi ve kahverengi lağım fareleridir.

Veba, pnömonik (zatürre oluşturan) formundayken kişiden kişiye de bulaşabilir. _Yersinia pestis_ hem insanlar hem de hayvanlar için çok patojenik bir organizmadır ve 1900’lerin başında antibiyotikler keşfedilmeden önce bakteriyel enfeksiyonlardan ölüm oranı çok yüksekti (özellikle savşalrda yaralanan askerler arasında).

Hıyarcıklı veba ( _İng_. Bubonic plague) askeri öneme sahiptir ve CDC tarafından Kategori A (en yüksek risk) biyoterörizm ajanı olarak listelenmiştir.

Her seferinde uluslar ve kıtalar boyunca insan ve hayvanların yıkıcı ölümlerine neden olan üç büyük dünya çapında veba salgını **MS 541, 1347** ve **1894**‘te olmuş ve toplumun sosyal ve ekonomik dokusunu geri dönülmez bir şekilde değiştirmiştir.

Veba salgınında, enfeksiyon başlangıçta lenf düğümlerinin büyük pürülan apseleri şeklini aldı, bubo (L. bubo = ‘kasık’, Gr. boubon = ‘kasıkta şişlik’). Buna hıyarcıklı veba dendi. Bu durumu, _bakteriyemi_(kanda bakteri bulunması) takip ettiğinde, deride hızla _hemoraji_(kanama) ve _nekroz_(kırılma ve dökülme) meydana geldi ve bunu _septisemik_ veba (septik şok) ve ölüm izledi. Hastalık kan yoluyla akciğere yayılırsa, her zaman ölümcül bir _zatürreye_(pnömonik vebaya) neden olur ve bu formda veba, kişiden kişiye doğrudan bulaşabilir.

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/12/image-46.png?w=759)

Üç büyük veba salgınının farklı coğrafi kökenleri ve yayılma yolları vardı:

- 541 yılındaki **Jüstinyen Vebası** Orta Afrika’da başladı ve Mısır ve Akdeniz’e yayıldı.
- 1347 **Kara Ölümü** Asya’da ortaya çıktı ve Kırım’a, ardından Avrupa ve Rusya’ya yayıldı.
- 1894’teki **üçüncü salgın,** Çin’in Yunnan kentinde ortaya çıktı ve Hong Kong ve Hindistan’a, ardından dünyanın geri kalanına yayıldı.

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/12/image-41.png?w=220)Foto: Alexandre Yersin

Etken organizma _**Yersinia pestis**_ 1894 salgınına kadar keşfedilmemişti ve Hong Kong’da Fransız bir Pastorien bakteriyolog olan **Alexandre Yersin** tarafından keşfedildi. Kahverengi fare, açık kanalizasyonların, geniş üreme alanlarının ve yiyeceğin olduğu Avrupa’da gelişti ve 18. ve 19. yüzyıllarda ana hastalık konağı olarak siyah farenin yerini aldı.

Hastalığın sıçanlardan insanlara bulaşmasına yönelik birincil vektörler (yani taşıyıcılar), Doğu veya Hint sıçan piresi ( _Xenopsylla cheopis_) ve Kuzey veya Avrupa sıçan piresi ( _Nosopsyllus fasciatus_) idi. İnsan piresi ( _Pulex iritans_), köpek ve kedi pireleri ( _Ctenocephalides canis_ ve _Ctenocephalides_ _felis_) ikincil vektörlerdi.

Pandemilerde, enfekte pireler, denizde ve karada ticaret yollarında seyahat eden fareler ve insanlar tarafından taşınarak ve ayrıca pirinç ve buğday tahıl, giysi ve ticari malları istila ederek vebayı uzun mesafelere yaydılar.

Pire enfekte olduğunda, proventrikulusu (sindirimin ilk başladığı glandüler mide) bir bakteri kitlesi tarafından bloke edilir. Pire, artan sıklıkta ve ajitasyonla ısırarak beslenmeye devam eder ve tıkanıklığı gidermek için birikmiş kanı bir miktar _Yersinia pestis_ bakterisi ile birlikte doğrudan konakçının (yani insanın yada hayvanın) kan dolaşımına kusar. Pireler, konakçılar üzerinde hızla çoğalır ve konakçı öldüğünde hemen ayrılarak yeni konakçıları istila eder ve böylece bir salgın bir şelale gibi yayılır.

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/12/image-48.png?w=885)

**İlk veba: 541-544 Justinian Vebası**

İnsanların karakteristik hıyarcık ve septisemiden muzdarip olarak kaybedildiği ilk büyük hıyarcıklı veba salgını, adını o sırada Bizans İmparatorluğu’nun imparatoru **I. Justinianus**‘tan alır. Afrika’da (Etiyopya) ortaya çıkan salgın, 540 yılında Mısır’daki Pelusium’a sıçradı. Daha sonra batıda İskenderiye’ye ve doğuda Gazze, Kudüs ve Antakya’ya yayıldı, ardından deniz ticareti ile Akdeniz’in her iki yakasına gemilerle taşındı ve 541 sonbaharında Konstantinopolis’e (şimdiki İstanbul) ulaştı.

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/12/image-47.png?w=1024)

Bizans saray tarihçisi Caesarea’lı Procopius, _History of the Wars_ adlı çalışmasında insanları **ateşli**, **deliryumlu** (zihinsel yeteneklerde değişiklik) ve **hıyarcıklı**(koltuk altı veya kasıkta şişmiş, iltihaplı bir lenf düğümü) olarak tanımladı. Salgının, ‘tüm insan ırkının neredeyse yok olmaya yaklaştığı’ bir salgın olduğunu yazdı. Procopius, hastalığın semptomları hakkında şunları yazdı:

“ …çoğunlukla, ne uyanıkken ne de uyurken, farkına varmadan hastalığa yakalandılar. … Bazıları uykudan yeni uyandığında, bazıları dolaşırken ve diğerleri başka bir işle meşgulken, ani bir ateşleri vardı. Ve vücut önceki renginden hiçbir değişiklik göstermedi, ne bir ateşin nöbeti sırasında beklenebileceği kadar sıcaktı, ne de herhangi bir iltihaplanma baş gösterdi, ancak ateş, başlangıcından akşama kadar o kadar durgundu ki ne hastaların kendileri ne de onlara dokunan bir doktor için herhangi bir tehlike şüphesi uyandırmadı. Bu nedenle, hastalığa yakalananlardan hiçbirinin bu hastalıktan ölmeyi beklememesi doğaldı. Ancak bazı durumlarda aynı gün, bazı durumlarda ertesi gün, ve geri kalanında birkaç gün sonra hıyarcıklı bir şişlik gelişti; ve bu sadece vücudun _bubon_ adı verilen, yani “karnın alt” bölümünde değil, koltuk altında ve bazı durumlarda kulakların yanında ve uylukların farklı noktalarında da oluyordu.”

Jüstinyen salgınının odak noktası, 542 baharında şehirde günde 5.000 ölümle zirveye ulaşan bugünkü İstanbul’du (Konstantinopolis), ancak bazı tahminler günde 10.000’e kadar çıkıyor ve şehir nüfusunun üçte birinden fazlasını öldürdü. Kurbanlar gömülemeyecek kadar çoktu ve şehrin kiliselerine ve şehir surlarının kulelerine yığılmıştı. Hıristiyan doktrinleri onların yakılarak yok edilmesini engelliyordu. Sonraki üç yıl boyunca veba İtalya, güney Fransa, Ren vadisi ve İberya’yı kasıp kavurdu. Hastalık kuzeyde Danimarka’ya ve batıda İrlanda’ya, ardından Afrika, Orta Doğu ve Küçük Asya’ya kadar yayıldı. **542 ile 546 yılları arasında Asya, Afrika ve Avrupa’da meydana gelen salgın hastalıklar yaklaşık 100 milyon insanı öldürdü**.

Salgının şiddetli bir etkisi oldu ve Batı dünyasının sosyal dokusunu kalıcı olarak değiştirdi. Justinianus’un saltanatının sona ermesine katkıda bulundu. Gıda üretimi ciddi şekilde kesintiye uğradı ve bunu sekiz yıllık bir kıtlık izledi. İmparatorluğun tarım sistemi, sonunda üç alanlı feodal sistem olacak şekilde yeniden yapılandırıldı. Salgının neden olduğu sosyal ve ekonomik bozulma, Roma egemenliğinin sonunu işaret etti ve daha sonra ortaçağ Avrupa uluslarını oluşturan kültürel açıdan farklı toplumsal grupların doğmasına yol açtı.

Daha sonraki 200 yıl içinde Avrupa ve Orta Doğu’da başka büyük salgınlar da meydana geldi:

573, 600, 698 ve 747 yıllarında Konstantinopolis’te; 669, 683, 698, 713, 732 ve 750 yıllarında Irak, Mısır ve Suriye’de; 686 ve 704’te Mezopotamya’da; 664’te veba İrlanda’yı yerle bir etti ve 682’de İngiltere’de vebaya yakalanan ancak hayatta kalan bir Galler kralından sonra “Cadwaladyr Zamanının Vebası” olarak bilinmeye başlandı. Veba, Avrupa’da aralıklı döngülerle 8. yüzyılın ortalarına kadar (yani 750’lere kadar) devam etti ve ondan sonra 14. yüzyıla kadar büyük bir salgın olarak yeniden ortaya çıkmadı.

**İkinci Veba (Kara Veba):** **1347’den 1352’ye Avrupa’nın ‘Kara Ölümü’**

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/12/image-49.png?w=744)

**1347 Kara Ölümü**, 14\. ve 18. yüzyıllar arasında meydana gelen ikinci büyük veba salgınını ve Avrupa’nın ise ilk büyük salgınıydı. 1346’da Avrupa limanlarında Doğu’da bir veba salgını olduğu biliniyordu. 1347’de veba, Karadeniz kıyılarında bir Ceneviz ticaret kasabası olan Kaffa (şimdi Ukrayna’da Feodosya) kasabasını kuşatmış olan Han Canibeg’in Tatar orduları tarafından Küçük Asya’dan Kırım’a getirildi. **_Tatarların kuşatması başarısız oldu ve ayrılmadan önce, intikam almak için Kara Ölüm’den ölen insanlarının cesetlerini Kaffa duvarlarının üzerinden fırlattılar._** Cenevizli tüccarlar panik içinde kadırgalarla “ _kemiklerine yapışmış hastalık_” ile Konstantinopolis’e ve Akdeniz üzerinden Avrupa’nın büyük salgınının başladığı yer olan Messina (Sicilya)’ya kaçtılar. Veba, 1348’de Fransaya (Marsilya ve Paris) ve Almanya’ya, ardından 1349’da İspanya, İngiltere ve Norveç’e ve bir yıl sonra 1350’de Doğu Avrupa’ya ulaştı. _**Tatarlar Kaffa’yı terk etti ve vebayı kendileriyle birlikte alıp Rusya ve Hindistan’a yaydı.**_

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/12/image-10.png?w=1024)

Giovanni Boccaccio tarafından yazılan 1348’daki _Decameron_ adlı kitapta vebadan kaçmak için kendilerini ülkede inzivaya çeken bir grup Floransalının bir dizi öyküsü ve vebanın semptomlarının bir açıklaması verildi:

“.. veba, hem erkeklerde hem de kadınlarda, kasıklarda veya koltuk altlarında belirli tümörlerin ortaya çıkmasıyla kendini ilk kez ele verdi. Bazıları sıradan bir elma kadar büyüdü, diğerleri bir yumurta kadar, bazıları daha fazla, bazıları daha az, sıradan halk buna _gavocciolo_ adını verdi. Bu ölümcül gavocciolo, çok geçmeden vücudun her tarafına yayılmaya başladı; bundan sonra hastalığın şekli değişmeye başladı, çoğu durumda kolda, uylukta veya başka yerlerde siyah noktalar veya morluklar belirmeye başladı..“

“ **Kara Ölüm**” terimi, tarihin çok sonraki dönemlerine kadar kullanılmadı ve 1347’de basitçe “ _veba_ ” olarak biliniyordu ve terimin kökeni hakkında çeşitli açıklamalar var. Butler, terimin bazen septisemiden kaynaklanan hemorajik purpura ve uzuvlarda iskemik gangren anlamına geldiğini belirtir. Ziegler _,_ Latince _pestis atra_ veya _atra mors_‘un, ‘korkunç’ anlamına gelen ‘atra’nın, çağrışımı ‘siyah’ ve ‘mors’un ‘ölüm’ anlamına gelen ve dolayısıyla ‘atra’nın çevirisinden türediğini belirtir . “mors”, ‘kara ölüm’ anlamında tercüme edildi.

Genel ölüm oranı şehirden şehre değişiyordu, ancak Boccaccio’nun gözlemlediği gibi Floransa gibi yerlerde nüfusun yarısına kadarı öldü, İtalyanlar salgına _**mortalega grande**,_ “ **büyük ölüm**” adını verdiler. İnsanlar o kadar hızlı öldüler ki, uygun şekilde gömülme veya ölü yakma gerçekleşemedi, cesetler büyük çukurlara atıldı ve evlerinde ve sokaklarda çürüyen cesetler vardı. Cenaze ayinlerini gerçekleştirecek din adamları olmadığı için insanlar fiziksel bir ölüm kadar manevi bir ölüme de maruz kalacaklarından korkuyorlardı:

“Günah çıkarma yoktu; kiliseler ve şapeller açıktı ama ne rahip ne de tövbe edenler içeri girmiyordu: hepsi cenaze evine gidiyordu. Mezar kazıcı ve doktor aynı derin ve geniş mezara atıldılar; vasiyet eden, mirasçıları ve vasileri aynı arabadan aynı çukura birlikte atıldılar.”

Hastalığın bulaşmasının, cesetlerden ve kokuşmuş maddelerden ya da enfekte veya hasta bir kişinin nefesinden yayılan buharları taşıyan “ **miasmalarla**” olduğu düşünülüyordu. Diğerleri, **Kara Veba’nın günahlar ve ahlaksız davranışlar nedeniyle Tanrı’nın cezası olduğunu veya depremler, kuyruklu yıldızlar ve gezegenlerin kavuşumları gibi astrolojik ve doğal olaylardan kaynaklandığını düşündü.** İnsanlar St Roch ve St Sebastian gibi koruyucu azizlere ya da Meryem Ana’ya döndüler ya da kasabadan kasabaya geçerken kendilerini **çivilerin gömülü olduğu kırbaçlarla ve büyülü ilahiler ve dualarla kırbaçlanma alaylarına katıldılar**.

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/12/image-50.png?w=800)

“ **Haç kardeşler** ve **haç taşıyıcılar**” olarak da adlandırılan kırbaççılar bir alay halinde bir kasabaya, ilçeye veya köye girdiklerinde, girişlerine çanların çalması, şarkı söylemesi ve büyük bir insan kalabalığı eşlik ediyordu. Her zaman yan yana yürüdükleri için, çok sayıda tövbekar alayı gözün görebileceğinden daha uzağa ulaştı.”

**Tek çare çiçeklerden ve gül, teriaka, aloe, kekik ve kafur gibi bitkilerden çıkan aromatik buharların teneffüs edilmesiydi.** **Kısa süre sonra doktor kıtlığı baş gösterdi ve bu da işe yaramaz tedaviler, tılsımlar ve büyülü koruma sağladığını iddia eden diğer süslemeler satan şarlatanların çoğalmasına yol açtı.**

**_Bu ikinci salgında veba yine büyük bir sosyal ve ekonomik karışıklığa neden oldu. Genellikle bütün aileler yok edildi ve köyler terk edildi. Ekinler hasat edilemedi, seyahat ve ticaret kısıtlandı, yiyecek ve mamul mallar kıtlaştı. İşgücü kıtlığı olduğu için, hayatta kalan köylü işçiler (‘köylüler’) geri kalan aristokrat toprak sahiplerinden zorla fahiş ücretler aldılar_**. **_Köylüler zenginleşti ve arazi ve mülk satın aldı. Veba, üst ve alt sınıflar arasındaki normal ayrımları yıktı ve yeni bir orta sınıfın ortaya çıkmasına yol açtı._** Veba _, ‘Ölümün Zaferi_‘ gibi ürkütücü sanat eserlerinden de anlaşılacağı gibi, ölümle meşgul olmaya yol açtı. Yaşlı Pieter Breughel tarafından 1562’de panoramik bir manzarada “iskelet ordularının”, köylülerden krallara ve kardinallere kadar tüm sosyal düzenlerden insanları çeşitli ürkütücü ve acımasız şekillerde öldürdüğünü tasvir etti.

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/12/image-45.png?w=1024)

1347’den 1350’ye kadar olan dönemde **Kara Veba** Avrupa’da nüfusun dörtte birini, yani 25 milyondan fazla insanı ve Asya ve Afrika’da yine 25 milyonu daha öldürdü. **_Mortalega grande,_ “büyük ölüm”**, yarısından fazlasının vebaya yenik düştüğü Floransa, Venedik ve Paris gibi şehirlerde daha da yüksekti. 1361’de, Avrupa nüfusunun %10 ila 20’sinin öldüğü **_pestis secunda_** adında ikinci bir büyük salgın meydana geldi.Bu dönemde çiçek hastalığı, çocuk ishali ve dizanteri gibi yüksek ölüm oranlarına sahip diğer öldürücü bulaşıcı hastalık salgınları da meydana geldi. **1430’a gelindiğinde, Avrupa’nın nüfusu 1290’dakinden daha düşüktü ve 16. yüzyıla kadar salgın öncesi seviyeye ulaşamayacaktı.**

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/12/image-51.png?w=1024)

**Karantina**

1374’te Avrupa’da başka bir Kara Veba salgını yeniden ortaya çıktığında Venedik, kurbanları sağlıklı insanlardan izole etmek ve hastalıklı gemilerin limana yanaşmasını önlemek gibi çeşitli halk sağlığı kontrolleri başlattı. 1377’de Adriyatik Denizi’ndeki Ragusa Cumhuriyeti (o zamanlar Yugoslavya’da Dubrovnik), şehirden ve limandan uzakta bir gemi çıkarma istasyonu kurdu ve burada veba olduğundan şüphelenilen yolcular, hasta olup olmadıklarını görmek için **otuz gün ( _trentena_)** geçirmek zorunda kaldılar _._ Böylece hasta olanlar ölecek, hasta olmayanlar ise sağlıklı kalıp, kamptan ayrılacaklardı. _Trentena_ çok kısa bulundu ve 1403’te Venedik’te Doğu Akdeniz’deki Levant’tan gelen gezginler **kırk gün** boyunca bir hastanede izole edildi ve buna “ **40 gün**” analamına gelen **karantina** ( _**quarantena**_ veya _**quaranta giorni**_) adı verildi. “Kırk gün” olarak bu değişiklik, Hristiyanların Lent’i kutlaması, Mesih’in çölde oruç tuttuğu dönem veya eski Yunanlılar gibi diğer İncil ve tarihsel referanslarla da ilişkili olabilir. Bulaşıcı hastalığın maruziyetten sonraki 40 gün içinde gelişeceğini savunan “ **kritik günler” doktrini** uygulandı. Takip eden 14. ve 15. yüzyıllarda, Avrupa’daki çoğu ülke karantinayı uyguladı ve 18. yüzyılda Habsburg, Tuna’dan Balkanlar’a uzanan kıtanın enfekte ve temiz bölgeleri arasında bir hat olan bir “ **_kordon sanitaire_“** yani “ **temiz bölge**” kurdu: Tuna’dan Balkanlar’a kadar uzanan kıtanın hastalıklı ve temiz bölgeleri. Enfekte insanların Doğu Avrupa’dan Batı Avrupa’ya geçmesini önlemek için kontrol noktaları ve karantina istasyonları, yerel köylüler tarafından yönetiliyordu.

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/12/image-9.png?w=650)

Resim: _Nijmegen’deki veba doktorlarının deri kostümü_

15\. ve 16. yüzyıllarda doktorlar, enfekte hastalara baktıklarında kendilerini vebadan korumak için tuhaf bir kostüm giydiler ve bu kostüm ilk olarak 1656’da Paulus Furst tarafından bir çizimde gösterildi ve daha sonra Jean-Jacques, Nijmegen’deki veba doktorları tarafından giyilen benzer bir kostümü anlattı. Doktorlar, baştan ayağa deri veya muşambadan cübbe, tozluk, eldiven ve kukuleta ile koruyucu bir giysi, hekimlik mesleğini ifade eden geniş siperlikli bir şapka, cam gözlü ve miasmaları (kötü koku) önlemek için çiçekler, aromatik bitkilerle dolu iki nefes alan burun deliğine sahip gaga benzeri bir maske giyerlerdi. Nabzını bir sopayla ölçerek hastalarla temastan kaçındılar veya bir kapıdan geçirerek aromatik bitki inhalasyonları için reçeteler verdiler ve hıyarcıklar bir metre uzunluğunda bıçaklarla kesildi.

**1665-1666 Büyük Londra Vebası**

Veba, dünya çapında küçük salgınlar halinde ortaya çıkmaya devam etti, ancak 1665-1666 yılları arasında Avrupa ve İngiltere’de büyük bir pnömonik (zatürreye sebep olan) veba salgını meydana geldi. Salgın, Samuel Pepys tarafından 1665’te günlüklerinde ve Daniel Defoe tarafından 1722’de “A Journal of a Plague Year”da, yani “Bir Veba Yılının Dergisi”nde anlatıldı.  İnsanlar evlerine hapsedildi, kapılarına bir haç işareti boyandı. Salgın, yalnızca Londra’da haftada 7.000 kişinin öldüğü Eylül 1665’te zirveye ulaştı. 1665 ile 1666 arasında Londra nüfusunun beşte biri, yaklaşık 100.000 kişi öldü. 1666’daki Büyük Londra Yangını ve ardından ahşap ve sazdan evlerin tuğla ve kiremitle yeniden inşa edilmesi, farelerin normal yaşam alanlarını bozdu ve sayılarının azalmasına yol açtı ve salgının sona ermesine katkıda bulunan bir faktör olabilir.

Kate Greenaway’in Mother Goose 1881 adlı kitabında yayınlanan eski bir İngiliz tekerlemesi bize vebanın semptomlarını hatırlatır:

‘Ring, a-ring, o’rosies, (kırmızı kabarcıklı bir döküntü)

Posilerle dolu bir cep (‘miasmaları’ savuşturmak için kokulu otlar ve çiçekler)

Atishoo, atishoo (pnömoniyi haber veren hapşırık ve öksürük)

Hepimiz düşüyoruz.’ (hepsi öldü)

Veba, 18. yüzyılın sonlarına kadar Avrupa’da arttı ve azaldı, ancak 14. yüzyılda Avrupa’daki Kara Veba’nın öldürücülüğü ve ölüm oranıyla değil.

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/12/image-52.png?w=1000)

**Üçüncü Pandemi**

Veba, 1855’te Çin’in uzak Yunnan eyaletindeki yabani kemirgen rezervuarından yeniden ortaya çıktı. Oradan, hastalık kalaycılık ve afyon yolları boyunca ilerledi ve 1866’da eyalet başkenti K’unming’e, 1867’de Tonkin Körfezi’ne ulaştı ve 1882’de Kwangtung eyaleti Pakhoi limanı (şimdi Pei-hai). 1894’te Kanton’a ulaştı ve ardından Hong Kong’a yayıldı. 1896’da Bombay’a yayılmış ve 1900’de yeni buharlı gemilerde uluslararası ticaret yollarında seyahat eden enfekte fareler tarafından taşınarak her kıtadaki limanlara ulaşmıştı. 1894’te Alexandre Yersin, şimdi adıyla bilinen basili (çubuk şeklindeki bakteriyi) Hong Kong’da keşfetti. _Yersinia pestis_ ve 1898’de Karaçi’de Paul-Louis Simond, kahverengi farenin birincil konakçı olduğunu ve fare piresinin hastalığın vektörü olduğunu keşfetti.

1900’de veba Avustralya’ya geldi ve burada ilk büyük salgının merkez üssü Darling Harbour rıhtımlarındaki Sidney’de meydana geldi, Surry Hills, Glebe, Leichhardt, Redfern ve The Rocks’a yayıldı ve 100 ölüme neden oldu. Baş tabip John Ashburton-Thompson, salgını kaydetti ve farelerin bunun kaynağı olduğunu ve pirelerinin salgındaki vektörler olduğunu doğruladı. Avustralya’da 1900’den 1925’e kadar 1371 vaka ve 535 ölümle 12 büyük veba salgını oldu, vakaların çoğu Sidney’de meydana geldi.

Üçüncü salgın, önümüzdeki elli yıl boyunca tüm dünyada arttı ve azaldı ve 1959’a kadar sona ermedi, o sırada veba, çoğunluğu Hindistan’da olmak üzere 15 milyondan fazla ölüme neden olmuştu. O zamandan beri, 1983’te Çin ve Tanzanya’da, 1992’de Zaire’de ve 1994’te Hindistan, Mozambik ve Zimbabwe’de olduğu gibi veba salgınları olmuştur. Şu anda, çoğu Afrika, Asya ve Güney Amerika’da olmak üzere yılda yaklaşık 2.000 vaka meydana geliyor ve bu vakalardan ölüm oranı %5 ila %15.

Hıyarcıklı veba, esas olarak fare piresinin ısırmasıyla veya pnömonik formunda insandan insana bulaşan, önemli bir ölüm oranına sahip virülan bir hastalıktır. Tarih boyunca sayısız veba salgını olmuştur, ancak insan toplumu üzerinde yalnızca büyük ölümler açısından değil, aynı zamanda sosyal, ekonomik ve kültürel açıdan da en fazla etkiye sahip olanlar, 14. ve 20. yüzyıllardaki salgın hastalıklar olmuştur. Toplulukların ve ulusların gelişim seyri birkaç kez değiştiti. “Mikrop teorisi” ve “bakteriyoloji” biliminin gelişimi, karantina gibi halk sağlığı önlemleri ve streptomisin gibi antibiyotikler pandemik vebanın tekrarını önlemek için çok şey değiştirdi.

Kaynak: [The History of Plague – Part 1. The Three Great Pandemics](https://jmvh.org/article/the-history-of-plague-part-1-the-three-great-pandemics/)

### Bunu paylaş:

- [Twitter](https://bilimblogum.wordpress.com/2022/12/18/vebanin-tarihi-i-uc-buyuk-pandemi/?share=twitter "Twitter üzerinde paylaşmak için tıklayın")
- [Facebook](https://bilimblogum.wordpress.com/2022/12/18/vebanin-tarihi-i-uc-buyuk-pandemi/?share=facebook "Facebook'ta paylaşmak için tıklayın")
- Daha fazla

- [LinkedIn](https://bilimblogum.wordpress.com/2022/12/18/vebanin-tarihi-i-uc-buyuk-pandemi/?share=linkedin "Linkedln üzerinden paylaşmak için tıklayın")

BeğenYükleniyor...

### _İlgili_

[Üç Büyük Pandemi](https://bilimblogum.wordpress.com/category/uc-buyuk-pandemi/), [Hıyarcıklı veba](https://bilimblogum.wordpress.com/category/hiyarcikli-veba/), [Jüstinyen Vebası](https://bilimblogum.wordpress.com/category/justinyen-vebasi/), [Kara Ölüm](https://bilimblogum.wordpress.com/category/kara-olum/), [Karantina](https://bilimblogum.wordpress.com/category/karantina/), [Pandemiler](https://bilimblogum.wordpress.com/category/pandemiler/), [Veba](https://bilimblogum.wordpress.com/category/veba/), [Veba'nın Tarihi](https://bilimblogum.wordpress.com/category/vebanin-tarihi/), [Yersinia pestis](https://bilimblogum.wordpress.com/category/yersinia-pestis/) içinde yayınlandı

## Yazı dolaşımı

[21\. Yüz Yılın COVID Pandemisi: Aşıların karnesi!](https://bilimblogum.wordpress.com/2022/12/17/21-yuz-yilin-covid-pandemisi-asilarin-karnesi/)

[Vebanın Tarihi II: Veba Mikrobu ve Taşıyıcısının Keşfi](https://bilimblogum.wordpress.com/2022/12/19/vebanin-tarihi-ii-veba-mikrobu-ve-tasicisinin-kesfi/)

* * *

### Yorum bırakın [Cevabı iptal et](/2022/12/18/vebanin-tarihi-i-uc-buyuk-pandemi/\#respond)

Δ

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2016/11/motto.png?w=282)

# Email ile takip et!

Blog yazılarını almak için e-posta adresinizi girip “Takip et” düğmesine basınız.

E-posta Adresi:

Takip et!

Diğer 266 aboneye katılın

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2016/12/smal1.gif)

# Blogda ara!

Arama:

# Hikmet Geçkil

[![](https://1.gravatar.com/avatar/78ef51ddc75c9aaf37755f9dcda3e9f41b7ef60f694be5347cfcc58a254ad865?s=128&d=identicon&r=G)](https://about.me/hikmetgeckil)

# Blog hakkında

**Bilim Blogu: Zor Olanı Sormak!**, modern bilim ve teknolojinin sosyal, politik, ve etik yönleri konusunda topluma hizmet etmeyi hedeflemiştir.

Bu blog daha çok bilginin değil, anlam ve anlamlının peşindedir. Zor olanı sorar ve bunu alışılmışın dışına çıkarak tartışır.

_Hikmet Geçkil,_
_Temmuz 2015_

[![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2017/01/blogger1.gif)](http://bilim-blogu.blogspot.com.tr) [![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2017/03/epchal-sci.gif?w=300)](https://epochalscience.wordpress.com)![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2024/04/junk-ezgif.com-crop.gif)![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2018/11/earth.gif)[![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2024/05/worldmap.png?w=1024)](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2024/05/worldmap.png)

# Diğer Bloglarım

![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2017/01/qr-code.png)Giriş için QR kodlarını taratın...

# Yasal sorumluluk

Bu blogdaki görüş ve fikirler tamamen bana ait olup, bağlı olduğum hiç bir kurum ve kuruluşu veya beraber çalıştığım hiç bir meslektaş veya tanıdığımı temsil etmez. Aynı şekilde, bu blogda yapılan yorumlar, yorum sahiplerine ait olup hiç bir şekilde benim görüş ve düşüncelerimi yansıtmaz.

_Hikmet Geçkil_

# Twitter’da takip et

[Tweetlerim](https://twitter.com/@higeckil)

[WordPress.com'da ücretsiz bir web sitesi ya da blog oluşturun.](https://wordpress.com/?ref=footer_website)

- [Yorum](https://bilimblogum.wordpress.com/2022/12/18/vebanin-tarihi-i-uc-buyuk-pandemi/#respond)
- Tekrar blogla
- Abone OlAbone olunmuş








- [![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2018/04/image.jpg?w=50) Bilim Blogu: Zor Olanı Sormak!](https://bilimblogum.wordpress.com)

Diğer 263 aboneye katılın

Abone ol

- WordPress.com hesabınız var mı? [Şimdi oturum açın.](https://wordpress.com/log-in?redirect_to=https%3A%2F%2Fbilimblogum.wordpress.com%2F2022%2F12%2F18%2Fvebanin-tarihi-i-uc-buyuk-pandemi%2F&signup_flow=account)


- - [![](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-content/uploads/2018/04/image.jpg?w=50) Bilim Blogu: Zor Olanı Sormak!](https://bilimblogum.wordpress.com)
- [Özelleştir](https://bilimblogum.wordpress.com/wp-admin/customize.php?url=https%3A%2F%2Fbilimblogum.wordpress.com%2F2022%2F12%2F18%2Fvebanin-tarihi-i-uc-buyuk-pandemi%2F)
- Abone OlAbone olunmuş
- [Kaydolun](https://wordpress.com/start/)
- [Giriş](https://wordpress.com/log-in?redirect_to=https%3A%2F%2Fbilimblogum.wordpress.com%2F2022%2F12%2F18%2Fvebanin-tarihi-i-uc-buyuk-pandemi%2F&signup_flow=account)
- [Kısa adresi kopyala](https://wp.me/p81mhR-2TO)
- [Bu içeriği rapor et](https://wordpress.com/abuse/?report_url=https://bilimblogum.wordpress.com/2022/12/18/vebanin-tarihi-i-uc-buyuk-pandemi/)
- [View post in Reader](https://wordpress.com/read/blogs/118534691/posts/11148)
- [Abonelikleri Yönet](https://subscribe.wordpress.com/)
- Bu şeridi gizle

Yorumlar Yükleniyor...

Yorum Yapın...

E-posta (Gerekli)İsim (Gerekli)İnternet sitesi

%d

WordPress.com ile böyle bir site tasarlayın

[Başlayın](https://wordpress.com/start/tr?ref=marketing_bar) [Web sitenizi WordPress.com' da kurun](https://wordpress.com/start/tr?ref=marketing_bar)