(PDF) Osmanlı Modernleşmesinde Modern Tıbbın Doğuşu
geleneksel tıbbın yanında modern tıp hakkında da bilgi sahibi olma ihtiyacı açılışa delil teşkil eder. ... geldi. İki Türk ve on dört yabancı üyenin yer aldığı ...
(PDF) Osmanlı Modernleşmesinde Modern Tıbbın Doğuşu

ArticlePDF Available

# Osmanlı Modernleşmesinde Modern Tıbbın Doğuşu

- May 2020
- Social Sciences Studies Journal 6(63):2405-2424

- 6(63):2405-2424

DOI: [10.26449/sssj.2370](http://dx.doi.org/10.26449/sssj.2370)

Authors:

[![Serhat Soyşekerci at Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi]()](profile/Serhat-Soysekerci)

[Serhat Soyşekerci](profile/Serhat-Soysekerci)

- [Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi](https://www.researchgate.net/institution/Canakkale-Onsekiz-Mart-Ueniversitesi)

![]()

[Download full-text PDF](profile/Serhat-Soysekerci/publication/342174056_Osmanli_Modernlesmesinde_Modern_Tibbin_Dogusu/links/5f176916299bf1720d58ca31/Osmanli-Modernlesmesinde-Modern-Tibbin-Dogusu.pdf) [Read full-text](publication/342174056_Osmanli_Modernlesmesinde_Modern_Tibbin_Dogusu#read)

[Download full-text PDF](https://www.researchgate.net/profile/Serhat-Soysekerci/publication/342174056_Osmanli_Modernlesmesinde_Modern_Tibbin_Dogusu/links/5f176916299bf1720d58ca31/Osmanli-Modernlesmesinde-Modern-Tibbin-Dogusu.pdf)

[Read full-text](publication/342174056_Osmanli_Modernlesmesinde_Modern_Tibbin_Dogusu#read)

[Download citation](https://www.researchgate.net/publication/342174056_Osmanli_Modernlesmesinde_Modern_Tibbin_Dogusu/citation/download)

Copy link Link copied

* * *

[Read full-text](publication/342174056_Osmanli_Modernlesmesinde_Modern_Tibbin_Dogusu#read) [Download citation](https://www.researchgate.net/publication/342174056_Osmanli_Modernlesmesinde_Modern_Tibbin_Dogusu/citation/download)
Copy link Link copied

[Citations (1)](publication/342174056_Osmanli_Modernlesmesinde_Modern_Tibbin_Dogusu#citations) [References (46)](publication/342174056_Osmanli_Modernlesmesinde_Modern_Tibbin_Dogusu#references)

![ResearchGate Logo]()

**Discover the world's research**

- 25+ million members
- 160+ million publication pages
- 2.3+ billion citations

[Join for free](signup.SignUp.html)

Public Full-text 1

Content uploaded by [Serhat Soyşekerci](profile/Serhat-Soysekerci)

Author content

All content in this area was uploaded by Serhat Soyşekerci on Jul 21, 2020

Content may be subject to copyright.

Internationale-ISSN:2587-1587

SOCIAL SCIENCES STUDIES JOURNAL

Open Access Refereed E-Journal & Indexed & Puplishing

Article Arrival :  16/03/2020

Published : 27.05.2020

Doi Number

http://dx.doi.org/10.26449/sssj.2370

Reference

Soyşekerci, S. (2020). “Osmanlı Modernleşmesi’nde Modern Tıbbın Doğuşu” International Social Sciences Studies Journal, (e-

ISSN:2587-1587) Vol:6, Issue: 63; pp:2405-2424

OSMANLI MODERNLEŞMESİ’NDEMODERN TIBBIN

DOĞUŞU

The Birth of Modern Medicine in Ottoman Modernization

Dr. Öğr. Üyesi. Serhat SOYŞEKERCİ

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale/TÜRKİYE

ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-8427-0184

ÖZET

Osmanlı’da modern tıpon dokuzuncu yüzyılınikinci

çeyreğinde doğdu. Bu doğum, sarayın geleneksel pederşahi

eksenli dünya görüşüne karşı olan genç doktorların eski

ilişkileri “çağdışı” bulmasından kaynaklandığı için sancılıdır.

1836'da Mekteb-i Tıbbiye’nin teşkilâtındakidüzenlemede

öğretim 6 yıla çıkarılarak daha önce okutulan Arapça ve din

derslerinin müfredattan kaldırılıp klinik derslerin konulmasıyla

bir daha geriye dönüşü olmayan yola girildi. Bu yol, Osmanlı

modernleşmesinde modern tıbbın araçsal aklını oluşturan

zihinsel kodlarındakikopukluktur. Bu okullarda yetişen

doktorlar zamanla değişik duaları defalarca okuyarak hastaların

iyileşmesini beklemek yerine, klinik derslerle ilk kadavra

uygulamasına başladılar. Bu makale, modern tıbbın doğum

sancılarıyla ortaya çıkan kopukluk varsayımını sosyo-politik,

sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürelbağlamda irdelemektedir.

Anahtar Kelimeler:Osmanlı İmparatorluğu, Modern Tıp,

Modernizm.

ABSTRACT

Modern medicine emerged inthe second quarter ofthe

nineteenth century in the Ottoman Empire. This process was

painful, asthe young doctors who opposed the palace's

traditional and ancestral worldview believed that the old

relationships are “outdated”. In 1836, anirreversible new path

was taken with the arrangement ofthe organizational structure

of the Mekteb-i Tıbbiye:The length of education increased to 6

years with the introduction ofclinical studies, and the Arabic

and religion courses were removed from the curriculum. This

path is the disconnection inthe mental codes that constitute the

instrumental mind ofmodern medicine inOttoman

modernization. The doctors who were trained inthese schools

started topractice oncadavers after the introduction of clinical

courses in the curriculum, instead of waiting for the patients to

recover by citing different prayers over and over again. This

article examines the birth pains and the assumption of

disconnection in modern medicine in a socio-political, socio-

economic and socio-cultural context.

Keywords: Ottoman Empire, Modern Medicine, Modernism.

1.GİRİŞ

On birinci yüzyıla kadar Müslüman ülkelerdeki ilerlemeyi iktisadî ve içtimaî olarak izah ederken,

yavaşlamave durağanlığısadece dine yüklemek moda olmuştur. Oysa tarihi gerçeklerdeiktisadî ve içtimaî

şartlar, Müslümanlığın değişik biçimde yorumlanmasından kaynaklanır. Bu şartlar nüfus değişiminderol

oynarken, bazen açlık ve kıtlık bazen de proteinli gıda azlığı kadınlarınhamile kalmasını güçleştirerek

nüfusu etkiler(Tütengil, 159). Bu ise sosyal hayatı, açlık ile din arasındahatalı bağkurmaya yönlendirir.

Müslümanlığın değişik şartlar altında yorumlanması, Osmanlı tıbbını bizâtihi yanlış anlamaya itenbir

nedendir. Az gelişmişliğin bir yönü bu olmakla birlikte, geleneksel anlamda devam eden folklorik tıbbın

öneminegölge düşmese de, hurâfî bilgilerle iç içegeçerek yanlış anlaşılmasına yol açmış, Selçuklu ve

Osmanlı döneminde devam eden tıbbi bilgi bütüncülözeliğini büyük oranda devam ettirmiştir.

On dokuzuncu yüzyılmodernleşmesiAvrupa’daki eğitim, metot ve düzeyinOsmanlı Devleti’nde

uygulanabilme çabalarıyla doğru orantılı gelişmiştir(Rukancı, 2014: 190). Ancak modernlikte yenilik ve

yetkinleşme ile oluşankopukluk, bir yandan mimari, diğer yandan epistemolojik bilgi temellidir.Osmanlı

modernleşmesini doğru anlamak için Batı modernleşmesiyleaynı şekilde anlamlandırma hatasına

düşmemek gerekir. Çünkü Osmanlı’da kademeli şekilde gerçekleşen ‘ikmal’ sözkonusudur. Eğitimden

ekonomiye dek Batılılaşma doğrultusundaki tercihvedüzenin fikrî temelini ‘ithal bilgi’ iletanımlamak

mümkündür. Bu ise toplumun kendi içtimaî bünyesinde üretilmeyen, değişik nedenlerle dışarıdan gelen,

geçerliğine inanılarak mevcut bilgilerin yerini almak için nüfuz eden bilgidir (Tuna, 1991: 88). Hattâ tıbbî

bilgide ‘nakil’, mimari üslûpta da taklidi ortaya çıkarmıştır. III. Selim devrinde, 1806’da yayınlanan bir

Review Article

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2406

fermanla Tıbhane inşa edilmiş, padişahın buyruğuna göre sadece donanma için değil, tüm memlekette

hekim yetiştirilmesi esas alınmıştır. Böylece modernlik düşüncesinin sadece belli bir zaman farkındalığı,

çizgisel ve geri çevrilemez biçimde ileriyeakan bir tarihsel zaman çerçevesinde kavranabilir (Calinescu,

2013: 22). Bu yüzdenOsmanlı’da modernleşme teşebbüsü olarakmodern tıp, on dokuzuncu yüzyıla

hasredilmiştir. Giddens’in işâret ettiği gibi modernlik, “Avrupa’da başlayan ve sonraları neredeyse bütün

dünyayı etkisi altına alan toplumsalyaşam ve örgütlenme biçimi” (2012: 9) olmuştur. Böyle bir modernlik

belli zaman ve mekânla ilişkilenerek“kara kutu”içinde istiflenmiş vaziyette bir kenarda durmakta, hattâ

hâlâ beklemektedir.Osmanlı saray idaresinde gelenek-modern arasındaki mesafeçoğu kezgerilimli hâle

gelirken, toplumsal düşünce tarzı, uzun süre yan yana, birbirinden etkilenmeden ve birbiriyle uzlaşmaya

çalışarak bir arada kalmıştır.”(Ülken, 1998: 19, 21-22). Örneğin tıp ve medrese eğitimi arasındaki ilişki,

uzlaşmayıve hayatın akışını fazla kesintiye uğratmamıştır. Tıbbi bilginin görünür nesnesi olarak devletle

toplum arasındaki mesafeyikeskin hatlarıyla şekillendirme teşebbüsü, 1827’de yeniçeriliğin ilgasıve tıp

okullarının açılmasıdır.Başvekâlet Arşivi’ndeki 22 Ca 1242 tarihli vesikadaokulun neden açıldığını,

okutulacak derslerin neler olduğunu, öğrenci ve hocalar hakkında bilgileri içerir. İstanbul’daki hekimlerin

geleneksel tıbbın yanında modern tıp hakkında da bilgi sahibi olma ihtiyacı açılışa delil teşkil eder.

Geleneksel bilgiyle yetişen hekimlerin savaş veya barış zamanında ordunun ihtiyaç duyduğu hekimler

olmaması, yeni okula duyulan bir ihtiyacı da açığa çıkarmıştır(Kâhya,1979: 745). 1828'de önce

Cerrahhâne açılmış, 1838'de her iki okul birleştirilerektıbbiye kurulmuştur(Üçkuyu, 2003: 208). Böylece

hekimler sadece memleket için değil, ordu ve donanma hizmetini karşılamak için de yetiştirileceklerdi. Bu

yüzden Tıbhane-i Âmire ve Cerrahhâne-i Mâmure adlıilk askeri tıp okulu, Osmanlı modernleşmesini

temsil eder. En parlak gençler bu okula alınır, daha sonra siyasi ve düşünce alanına nüfuz ederlerdi. İki

okulun birleştiği 1838 yılındaKarantina Örgütü ve ilk sağlık mevzuatı olan Karantina Talimatnamesi

yürürlüğe girdi. Salgın hastalıkların Batı ülkelerine yayılmasını önlemek amacıyla yabancı ülke

temsilcilerinin ve hekimbaşının içinde bulunduğu bir teşkilat oluşturuldu. Bu uygulama, devletin kıyı ve

limanlardaki ticaret ve denizcilik faaliyetlerinin denetlenmesini kapsayan bir kapitülasyon unsuru hâline

geldi. İki Türk ve on dört yabancı üyenin yer aldığı Karantina Örgütü, ileride, Lozan Anlaşması’nın 114\.

maddesi ile kaldırıldı (Ağırbaş vd., 2011: 737). Meselâ Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi'nin II. Mahmud'a

sunduğu rapor, geleneksel tıbbın yerineBatı tarzlı modern tıbbın ikmal edilmesini temsil eder. Rapor

şöyledir(Özbay, 1976: 42): “Ordu askerinin hasta ve yaralıları, savaşta ve barışta hekimlik kurallarına göre

bakılıp, tımar ve tedavi edilmeleri gerekli bulunduğu açık ve seçik ise de, İstanbul'da bulunan İslâm

hekimlerinin birçoğu eski usulde hekimlik yapmakta, yeni tıbbi yöntemlerden habersiz kalmaktadır. Doktor

denebilmeleri için eski ve yeni usulleri bilerek, baktığı hastalara bu usulleri uygulama zorunluluğu vardır.

Bunun için de kesin olarak yabancı dil öğrenmesi şarttır. İstanbul'da bu ilkelere uymak üzere bağımsız bir

tıp okulu açmak ve yetiştirilecek elemanlarla, ordu erlerinin bakımına memur Hıristiyan hekimlerin yerine,

birkaç yıl içinde Müslüman gençler getirmek mümkün olacaktır.” Rapor, modern tıbbın Osmanlı'ya tesirine

ama özellikle tıp eğitiminemeşru zemin hazırlamıştır. Müslüman doktorların yeni tıbbî yöntemleri

bilmemesi hep şikâyet konusu olsa da, geleneksel yöntemden uzaklaşmalarınında başlangıcı sayılır. Bu

okullarda yetişen doktorlar zamanla değişik duaları defalarca okuyarak hastaların iyileşmesini beklemek

yerine, Batının üst yapı davranışlarını benimsediler. Süreç, önce okulun 1836'da Mekteb-i Tıbbiye adını

alması, ardından iki yıl sonra Dr. Bernard'ın getirilmesiyle gerçekleşti. Teşkilatlanmaya dair ilk düzenleme,

öğretimin 6 yıla çıkarılması vedaha önce okutulan Arapça ve din derslerinin müfredattan kaldırılıp klinik

derslerinkonulması oldu(Aktar, 1999: 62). Bu derslerin konulması toplumsal tazyik ile gelen zorunlu bir

ihtiyaçtan ziyade“sarayın geleneksel pederşahi, usta-çırak, pir-mürid, yaşlı-genç, padişah-kul eksenli

dünya görüşünekarşı olan genç doktorların eski ilişkileri “çağdışı” bulmasından kaynaklanmıştır.”

(Mardin, 1991: 99).

2.KARL AMBROS BERNARD’IN İSTANBUL’A GELİŞİ

Dr. Bernard hakkında tıp tarihçileri birçok makale yazmıştır. Gerek Bernard'dan doğrudan bahseden

yirmiye yakın yayın, gerekse bu yayınlarkullanılarak yazılan altmış civarında makale, İstanbul'a gelişive

görevi hakkındadır(Altıntaş, 1993: 91). Bernard, İstanbul'da bulunduğu sürede dört Fransızca tıp kitabı

yayımladı. Bu kitaplar tıpta kullanılan bitkiler, Bursa kaplıcaları, hasta-muayene yöntemleri ve yasal

yoldan ilâç hazırlama tekniklerini içerir(Uğurlu, 1997: 3). Bernard'ın tıbbiyedeki unvanının ne olduğu ise

hep merak konusu olmuştur. Belge ve yazışmalarda onun “muallim-i evvel”unvanından başka hiçbir

rütbesine rastlanmamıştır (Altıntaş, 1993: 98). Burada ilgiyi üzerine çeken mesele, Batı'dan hekim getirme

talebinin ne ilk ne de son olduğudur. Bernard'ın getirilmesi, II. Mahmud'un Paris Sefiri Ahmet Fethi

Paşa'dan Viyana'dan İstanbul'a sarayda kullanılmak üzere iki hekim talebinde bulunmasıyla başladı.

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2407

Altıntaş’ın zikrettiği üç belge konuyu yeterince aydınlatıyor. Birinci belge, 21 Temmuz 1838 tarihli ve

Ahmet Fethi mühürlü “maruzat”içeren yazıdır.İkinci belge, Viyana Sefiri Mehmet Rıfat Bey'in 1 Ağustos

1838 yılında Hariciyeye yazdığı mektuptur. Mektubun başında Ahmet Fethi Paşa'nın yazdıkları

tekrarlanmış, 32 yaşındaki Dr. Neuner ile 30 yaşındaki Dr. Bernard zikredilmiştir. Memnun kalınmazsa

geriye gönderilmeleri içinaçık kapı bırakılmıştır. Her şey bu kadarla bitmemiş, Viyana Sefiri doktorları

tekrar imtihan ettirip şöyle yazmıştır: “...bir an önce intihap ve lazım gelen yol harçlık ve maaşları tanzim

edilerek gönderilmeleri istenmiş ise de hemen resmi senet yapılarak gönderilmelerine cesaret olunamamış.

Bu hekimlerin ustalıkları Viyana Türk Sefâreti hekiminden sorulmuş, o şahıs da bunları çağırarak diploma

ve ihtisas vesikalarına bakmış, kendileriyle ilmi konuşma yaparakverilen cevap üzerine imtihanlarının

muvaffak olduğu veyüksek derecede malumat sahibi oldukları ifade edilmiştir.” Üçüncü belge, Viyana

Sefiri Mehmet Rıfat Efendi'nin 7 Kasım 1838 tarihli mektubudur: “Avusturya Devleti tarafından matlub-u

âli buyuruları hekimlerin eski mukavele vech ile senetleri yapılmış ve Hariciye Müsteşarı Baron Ottenfels

ile Viyana Sefiri Rıfat Bey tarafından imzalanmış. Bu hekimlere 1.600 florin yol harçlığı verilmiş,

Tuna'dan vapurla gelmeleri (mevsimden dolayı) mümkün olamayacağından karadan Trieste'ye ve oradan

İstanbul'a gelecekleri, hekimlerin bugünlerde Viyana'dan hareket edecekleri, Ramazan-ı Şerif’in ortalarına

doğru İstanbul'a gelmeleri tahmin ediliyor. İstanbul'a vardıklarında hemen işe başlamaları, izinsiz bir yere

gitmemeleri, lâzım olan umurda güzel hareket ve dikkât etmeleri diğer tavsiyelerle birlikte kendilerine

tembih olunmuştur.”Bu üç belge, Bernard ve Neuner'den memnun kalınmazsa eğer, geri gönderilmeleri

içinsözleşme yapılacağını içerir. Sözleşme belgesi, Avusturya tarafından verilen beş maddelik ön

mukavele senedinin tercümesiyle sabittir(BOA, Hatt-ı Hümayun Tasnifi, No.46760-C, tarihsiz).Bu beş

madde maddi isteklerdir. Fakat şartnamenin dördüncü maddesi, hekimlerin bilgilerini geliştirmek amacıyla

saraydan başka hastalara da gitme iznini içerir. Dipnota da “iş bu mezuniyete Saray-ı İmparatorhânede

bulunan etibba dahi naildir”cümlesi eklenmiştir. İstenen şart, saray hekimlerinin sahip olduğu ayrıcalığa

sahip olmalarıdır. Bu ön şartnameden sonra mesele görüşülerekesas sözleşme yapılmıştır. Taraflar arasında

yapılan esas sözleşmenin bir nüshasınıSüheyl Ünver yayımlanmış, başka nüshasını da Ayten Altıntaş

bulmuştur. Bernard'ın hizmetibeş seneyi doldurduktan sonra sözleşmesi uzatılabilecektir. Gerek Süheyl

Ünver gerekse Ayten Altıntaş(1993: 94)’ın bulduğu her iki sözleşme senedi aslı ileaynıdır ve on

maddeliktir. Bernard'ın İstanbul'a gelişi, önce Paris Sefiri Ahmet Fethi Paşa'nın 21 Temmuz 1838 tarihli

mektubunda saraya iki hekim tedarik edilmesi, ardından 1 Ağustos 1838 tarihli Viyana Sefiri Mehmet Rıfat

Bey'in mektubunda, bu hekimlerin tekrar imtihan edilmeleri anlatılmıştır. 1 Kasım 1838 tarihinde esas

sözleşme imzalanmıştır. Aralık ayıortalarında gelecekleri bildirilmiş, 3 Aralık 1838 tarihinde İstanbul'a

gelmişlerdir. İkidoktorla birlikte eczacı Hoffman da İstanbul'a gelmiştir. Ancak bu iki doktorun

Josephinum'dan mezun olup Viyana Üniversitesi’nde hocalık yapmalarıyla ilişkileri yoktur. Bu iki

doktorun maddi istek dışındakişartları, saray hekimlerininsahip olduğu ayrıcalıklara sahip olmak ve

dışarıdanbaşka hastalara da gidebilmektir.

Bernard'ı bazı tıp tarihçilerinin “kurtarıcı” görmesi, tıbbî gelişmelerin onunla başladığını savunmak kadar

hatalıdır. Ancak verdiği hizmeti küçültme gayesi debir o kadar hatalıdır. Sadece Viyana'dan getirilen iki

hekimden ikinci derecede önemli olanıdır ve Mekteb-i Tıbbiye'de görevlendirilen askerî hekimdir. Göreve

başladığında binaGalatasaray’a taşınmış, öğrencive hoca kadrosu tamamlanmış, eğitimçalışmaları çoktan

başlamıştır. Dr. Bernard'ın yaptığı düzenleme, 1833 ve 1836'daki düzenlemelerden sonra yapılan bir başka

düzenlemedir. Bernard, mektebin müdürlüğünü bir süre yapmış olabilirama Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i

Şahâne'nin Nazırı olması söz konusudeğildir(Altıntaş, 1993: 99). Burada bir ayırımyapmakta fayda var.

Bir kere 1836'da, Galatasaray'da açılan Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriye-i Şahâne'nin eğitim dili Fransızcadır

ve yurt dışından getirilen hekimlerle klinik dersler uygulamaya girmiştir. Daha sonra Türkçe eğitim

vermeye başlayarak, 1867'de Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye adını almıştır. Son isim değişikliği,

Haydarpaşa'da bulunan binasıyla birlikte Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne olmuştur.

Bernard, 2 Kasım 1844 yılında 36 yaşında aniden öldü ve yerine Viyana'dan anatomi hocası Sigmunt

Spitzer getirildi. Spitzer daha önce Bernard’ın isteği üzerine ona yardımcı olan bir anatomistti ve tıbhânede

anatomi dersleri vermek için görevlendirilmişti. Ölüm nedeni bilinemeyen bu ünlü hekim, İstanbul'da Santa

Maria İtalyan Katolik Kilisesibahçesine gömüldü. Mezar taşında “Galatasaray Mekteb-i Tıbbiye-i

Şahâne'nin Kurucusu ve İlk Müdürü” diye yazar. Bernard'ın beklenmedik ölümünden olsa gerek, ölümü

üstüne tanzim edilen resmi belgelerde ondan; “...Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne'nin muallim-i evveli olup...”,

veya ölümünden sonra Hariciye Nezareti'nden gelentakrirde, “Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne'nin muallim-i

evveli olup geçende vefat eden...”,diye söz edilir. Ancak belgelerde onun mektebin dekanı olduğu bilgisine

rastlanmaz. Diplomasında“Muallim-i Evvel-i Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye Dr. Bernard”unvanı yazılıdır.

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2408

Önce Tanzimat bürokrasisi sonra GençOsmanlıHareketi, ardından İttihad Terakki'de tıbbiyelilerin etkisi

tesadüfî değildir. 1890’ların sonuna doğru tıbbiye öğrencileri arasında İttihad Terakki’ye dâhil olmayan

pek az kişi vardıve diğer üyelerle cemiyetin mevcudu 900’ü bulmuştu (Kandemir,1975: 66).

Tıbbiyelerinin toplumsal sorunlara mesleki olmaktan çok siyasi tutumu, bugün bile övgüye değer şekildeşu

anlayışı devam ettirir: “Tıbbiye'den her şey çıkar; arada hekim de çıkar.”(Üçkuyu, 2003: 208).

2.1.“Derdini Marko Paşa’ya Anlat!”

Sultan Abdülaziz'in meşhur başhekimi ve tıbbiye mezunu renkli kişilik Marko Paşa(Marko Apostalidis),

ılımlı davranışlarıyla zarif, nazik ve zeki bir karakteri tasavvur eder. Geniş fes giyen, yakasını açık bırakan,

gösterişten hoşlanmayan, belinde kılıcı elinde şemsiyesi ile gezen Marko Paşa,1861’de hekimbaşılık

görevine atandıktan sonra Abdülaziz tarafından “paşalık” unvanına nail oldu. 1871’deMekteb-i Tıbbiye-i

Şahâne’nin dekanlığınaatandığında ise ferik (korgeneral) rütbesindedir (Üstün, 2001: 134). Marko Paşa'nın

görevde bulunduğu döneme ait bir belge (BOA, MB, nr.170/122), dönemin saray eczane personeli ve

maaşları hakkında bilgiler verir(Terzi, 2009: 53). 11 Eylül 1875 tarihli bu belgeye göresaray eczanesi,

Mabeyn-i Hümâyûn ve Topkapı Sarayı olarak iki kısımda değerlendirir. Buna göre Mabeyn-i Hümâyûn ve

Topkapı Sarayı eczanelerinde toplam personel elli beşkişidir. Marko Paşa’yı sadece saraybaşhekimi

olarak görmek eksiktir. Çevresiyle iletişimi, dönemin bürokrasisi hakkında kanaat verir. Halk arasında

“Derdini Marko Paşa’ya anlat…”diye bir deyim vardır. Aslında bu Marko Paşa’nın mizacını betimler.

Rivayete göre Marko Paşa hem hekim hem de okulun dekanı olunca karşılaştığı insanların derdini

dinlemek zorunda kalır, çoğu zaman dinlediği dertlere çözüm getirememenin sıkıntısını çekermiş.

Kendisine geleni büyük bir dikkâtle dinler, dertli kişi konuşmasını bitirincesanki konuşmasını anlamamış

gibi kendine özgü Rum şivesiyle şöyle sorarmış: “Anladık, ama ne?”Şikâyetçi derdini tekrar uzun uzun

anlattıktan sonra, Marko Paşa gene sorarmış: “Anladık, ama ne?” Bu yanıt karşısında dertlibüsbütün

dertlenir, deva bulamamanın sıkıntısı içinde Paşa’nın yanından ayrılırmış. Bazen şikâyetçinin Paşa’dan

baskın çıkabildiği de olurmuş ki o zaman da Paşa, sağ kolu Başkâtip Muhtar Efendi’yi çağırıp şikâyetçinin

duymayacağı tarzda; “Zanım (Canım) Efendi, yaz buna bir sudan kalafat

1

!”der, ev sahibi maharetiyle

dertliyi atlatıverirmiş. Paşa’ya dert anlatmanın hiçbir yolu olmadığı için bu huyu halk arasındayayılmış ve

günümüze ulaşan bir tabir ortaya çıkmış: “Derdini Marko Paşa’ya anlat!”

2.2. Tanzimat, Bürokrasi ve Kaos

Yenileşme-Batılılaşmagirişimi, Osmanlı modernleşmesinde sonun başlangıcıolarak Erken Cumhuriyet’e

doğum ağrıları bıraktı. Oysa Tanzimat, üç büyük mimarıyla ciddi anlamda çok az irdelenmiştir: Reşid Paşa,

Âli Paşa ve Fuad Paşa (Akarlı, 1978: 126-127). Bunlara Ahmet Cevdet Paşa eklendiğindeortaya çıkan

“dörtlü”, iktidarıntutucu ve görünüşte reformcu bir kadroyu devraldığınıgösterir. Bu devir teslim, eskilerin

gözden düşerek bir kenara çekilmesiyle gerçekleşti(Ortaylı, 2001: 230) Reşid Paşa, kendisineyakıştırılan

“büyük” sıfatının ifade ettiği dokunulmazlık altındagünümüze dekfazla eleştirilmeden göklere çıkarılmış,

Âli ve Fuad Paşa'lar iseonun kadar şanslı olmamıştır. Âli Paşa, Genç Osmanlılar içinde Namık Kemal ve

arkadaşlarının yoğun eleştirileriyle yıpranmış, ismi tarihe eleştirikamburuyla geçmiştir. Dolayısıyla Âli ve

Fuat Paşa'ların iş başında bulunduğu dönem, tartışılmaya bile gerek görülmemiştir. Fuad Paşa tıbbiyede

Fransızca öğrenmiş, 1837'de zamanın hariciye okulu olan Bâb-ı Âli Tercüme Odası'ndauzun yıllar

Hariciye Nazırı ve Sadrazam olarak görev yapmıştır. O zamanlar Osmanlı Devleti’nde siyaset, devlet

ricalinin oluşturduğu gruplar arasında cereyan ettiği için, önceleri Reşid Paşa'nın grubundan olan Fuad

Paşa, daha sonra yakın arkadaşı Âli Paşa ile “ekibini” kurmuştur. Birbirleriyle uyum içinde çalışan bu

paşalar, usta bir siyaset işiyle ilgilenen İngiliz ve Fransız devlet adamlarının yakın desteğini alarak 1854'ten

sonra mutlak bir iktidar “ekibi” oluşturdu. Fuad Paşa, 1869'da hastalanıncaya kadar Âli Paşa ile beraber

devlet kontrolünü elden bırakmadı. Ölümünden birkaç ay sonraFuat Paşa'nın Siyasi Vasiyetnamesiadlı bir

belge ortalıkta dolaşmıştır.Belgeyiönceİstanbul'da İngilizce ve Fransızca yayın yapan The Levant Herald

gazetesi yayımladı. Gazeteye göre FuadPaşa, ölümünden birkaç gün önce devrin sultanı Abdülaziz'e

hitâben yazdığı vasiyetnâmesini padişaha iletmek üzere tanıdığına vermiş, ancak padişahın eline geçmeden

açılarakkamuya mal olmuştur. Oysa bunun doğruluğusaptanabilmiş değildir. Ayrıca padişaha hitâben

yazıldığına göre, Türkçe olması gerektiği akla gelen asıl metin de ortada yoktur. Eldekilerden biri İngilizce

biri de Fransızca metindir. 1875'de vasiyetnâme yeniden gündeme gelmiş, Fuad ve Âli Paşa'nın yakın dostu

olduğu bilinen İrlandalı banker ve Ortadoğu sorunları üstüneyazıları olan diplomatLewis Farley, The

Decline of Turkeyadlı çalışmasına Fuad Paşa'nın vasiyetnâmesini eklemiştir. Farley'e göre, metni kendisine

1

Yüksek mevkidekidevlet adamlarının giydikleri başlık

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2409

Fuat Paşa'nın torunu İzzet Bey temin etmiş, oda İngilizceyeçevirmiş ama metnin hangi dilden olduğu

bilinememiştir. Vasiyetnâmeyi Fuad Paşa'nın yazıp yazmadığı JönTürkler arasında tartışma konusu

olmuştur. 1897'de AhmedRıza'nın Paris'te çıkardığı Meşveret gazetesinde vasiyetnâme tefrika edilse bile

aslının nerede olduğu bulunamamıştır. Vasiyetnâmenin çevirisi, Fuad Paşa’nın tümsiyasi ve idari

kurumların değiştirilmesi gereğinden, ülkede yaşayan halkların kaynaştırılmasından, yol yapımından kamu

eğitimine uzanan metni kapsar(Akarlı, 1978: 137).

1896’nın sonlarında İstanbul surlarında, istibdat rejiminden kurtulmak için Müslümanları Ermenilerle

birleşmeye çağıran ve Avrupa'daki JönTürkler’in de ilgisini çekençok sayıda afişe rastlanmıştır. 20 Ocak

1897’de Ermeni bir komite olanTaşnaksütyunçağrı yaparak, JönTürk yöneticilerinin içinde bulunduğu

durumu gözden geçirmelerini, silahlı mücadele yöntemini benimsemelerini istemiştir. Sadece kışkırtma

yoluyla ülkede meşrutî düzenin kurulamayacağını yineleyen benzerçağrı, Taşnaksütyun tarafından aynı

yılın 24 Temmuz'unda gerçekleşti. 31 Mayıs 1898'de Troşag'da çıkan bir makale, Taşnaksütyun’unII.

Abdülhamid karşıtı cephe oluşturmak üzerebütün muhalif güçlerle görüşmeye hazır olduğunu yinelemiştir.

JönTürkler’in Osmanlı gazetesinde Taşnakların bu çağrısından alıntı yayımlanmıştır. Daha önce Paris'te

muhaliflerin birleştiği düşüncesi üzerine bir yazı yayımlayan Ahmed Rıza'nın Meşveret'i hiç zaman

kaybetmeden çağrıya ses vermiştir (Avagyan ve Minassian, 2005: 17). Bu, Mustafa ReşidPaşa'nın Bâb-ı

Âli’degenç bir üye olarak yıldızı parladığı dönemdir. Kaleme aldığı belgelerdeki yazı ve anlatım biçimi

padişahın hoşuna gidiyor, koruyucusu Pertev Paşa tarafından padişaha övülüyordu. Buportre, onun klasik

Osmanlı bürokrasisindeyetenekli bir üyeolduğu yönündedir. Bu yüzden reformcu hükümdarbu yetenekli

gencin Fransızca öğrenmesini istiyor, ReşidPaşa ise padişahın bu emrini yerine getirdiğinde, yeni devrin

bürokrasisinde öncü kişiliğe erişeceğini düşünereköğreneceği dil ile dış dünyayı hızlatanıyacağına

inanıyordu. Ancak bir amacı daha vardı: Ağır aksak iş yapan, kuruntulu ve iş bilmez klasik bürokrat

tipinden farklı olmak.SonralarıFalih Rıfkı, Zeytindağı(2008: 99)’nda, Tanzimat’tan beri Avrupa

seyahatlerine görevlendirilmiş olanların parmakla sayıldığından bahsederek şöyle diyecekti: “Türkiye

kapısından çıkanlar için şehirlerinde o kadar görülmemiş yeni şeyler, bilhassa o kadar kavuşulmuş yeni

özgürlükler vardır ki, masa başı insana hapis gibi gelir.”Bâb-ı Âli'de süratle yükselen ReşidPaşa, sırasıyla

1834'te Paris elçisi, Londra elçisi, Hariciye Müsteşarı ve Vezirlik rütbesiyle Hariciye Nazırı oldu. II.

Mahmud'un ölümünde, Hariciye Nazırlığı üstünde kalan bir Londra elçisiydi ve yurt dışından dönünce

Tanzimat Fermanı'nı ilân ettirecekti. Bundan sonra gelecek Tanzimat bürokratları da onun yolunu izlediler.

Artık on dokuzuncu yüzyılın yüksek bürokratları, bugün Sadrazam, yarın Nazır, öbür gün Vali, sonra gene

Sadrazam olabilirdi. Üstelik bulundukları görevde devlet yönetimini çok yakından etkileyebilirdi. Önce Âli

ve Fuad, daha sonra Mithad ve Ahmed Vefik Paşa'ların siyasi çizgilerindeki benzerlik, on dokuzuncu

yüzyıldevlet adamı tipiniyansıtır(Ortaylı, 2001: 231-232). Devlet otoritesini, ıslâhatı uygulayacak bir

bürokrasinin elinde toplamak suretiyle modernleştireceğine inanan Reşid Paşa, Tanzimat bürokrasisinin

yolunu açmıştır(İnalcık, 1967: 616). Tanzimatçılar mülkî idarede, mahkemelerde, ticaret hukukunda Batı

kanunlarını alıp uygulamakta tereddüt etmediler. Bu ise Tanzimatçılar ile aydınlararasındaki çatışmayı

körükledi. Aydınlar onları dinsizlikle suçlarken; Namık Kemal, Ziya Paşa ve Suavi Efendi gibi vatancı-

milliyetçi gelenekçiler iseTanzimatçıları Frenkleşerek içtimaî benliği kaybetmekle vegayrimüslim tebaa

lehine Türk Müslüman hâkimiyetini kundaklamakla suçlamış, Tanzimatı büyük devletlerin baskısı ile

memlekete soktuklarını ileri sürmüşlerdir. Bu yüzden Türkiye’de anayasa rejimi, laikleşme akımları gibi

devrimci akımlar, kaynağı bakımından Gülhane Hattı’na bağlanabilir. Ancak Gülhane Hattıölü bir vesika

olarak kalmamış, imparatorlukta geniş ölçüde hareketlere yol açarak derin sarsıntılar doğurmuştur(İnalcık,

1967: 622; 1967a: 624).

Batılılaşma hareketi, askeriye ve tıbbiyeiçin kritik önem taşır. Oysa buradan, Batı tipi okullardan çıkan

aydınlarınsadece milliyetçi tepki gösterdiği sonucunu çıkarmak hatadır. Kaldı kiçoğu aydınBatı

sömürgeciliğinin ağırlığı altında ya ezilmiş ya da yozlaşmıştır(Atay, 2009: 502). Bu yüzden Batılılaşma

yolunda atılan ilk adımBatı tipi bir ordu kurmak oldu. Bu ordunun mensupları, uygarlık davasıyla, yalnız

yetişme tarzlarından dolayı değil, en dar anlamda meslek çıkarları açısından da ilgiliydiler. Ordunun

güçlenmesi veyenilgilerin son bulması,modernleşme davasının başarıya ulaşmasınabağlıydı. Toplum

modernleşirse ordu güçlenecekti. Modernleşme yanlısı güçler, sınıfsal kökleribakımından da yenileşmeye

karşı değildiler. Pek çoğuTanzimat Batıcılığından yararlanan paşa ve derebeyi ailelerden değil, memur ve

esnaf ailelerden geliyordu. Osmanlı’dakast sistemi bulunmadığı için çocuklar daha ilkokul çağında parasız

yatılı askeri okullarda, sonraları aynı niteliktesivilyüksek okullardayetişiyor, çoğunlukla mütevazı

ailelerden gelen gençleri oluşturuyordu. Çarpıcı olan, bu kuruma karşı en güçlü tepkinin gene kaynağını bu

kurumdan alan güçlerden gelmesi oldu. Meselâ Sultan Abdülaziz'i 1876'da tahttan indiren fiili kuvvet,

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2410

Süleyman Paşa'nın emriyle hareket eden harbiye taburudur. II. Abdülhamid'i deviren de benzer kuvvettir.

Bu şartlar altında bir seçim yapılsaydı, seçimi kazanacak olan Abdülhamid, Batı tipi okullarda yetişmiş bir

avuç aydın karşısında uzunca mücadele sonrasıgüçsüz kalacaktı. Ülkenin kalkınmasında eğitim, sağlık ve

imarın önem taşıdığı ve gerekli altyapının hazırlanmasında ciddi çalışmalarınII. Abdülhamid devrinde

yeniden başlatıldığı çoğu tarihçi tarafındankabul edilir (Kaçar, 2009: 142). Fakat zihinleri kurcalayan şey

Abdülhamid’in gücüne rağmen, karşısındaki bir avuç aydının hiçbir toplumsal temele dayanmamasıdır.

Örneğin zaman zaman “halk” derken bile kullandıkları kavramın farkında bile değildiler (Avcıoğlu, 1975:

232). Önce Yeni Osmanlılar ve JönTürkler, sonra İttihad Terakki, nihayetinde Kemalist kadro, bu soruları

araştırmaya ve yanıtlarını bulmaya çalışmış ama girişilen tüm çabalar uygarlığa erişebilmeyi kesintiye

uğratmıştır. Belki de bu yanıtı uygarlığa nasıl varılırsorusunun hâlâ tartışılmasında ve uygarlığınbekleme

saflarında durmasında aramak gerekir.

3.MODERNLEŞME İLE GELENTIBBİ UYGULAMA: KLİNİK DERSLER

Askeriye gibi tıbbiye de Osmanlı'nın her uyruğundan öğrencialıyor, bunda hiçbir ayrıcalık gözetmiyordu.

Hattâ bu konuda II. Mahmud kararname yayınlamış, ölümünden sonra azalarak da olsa bu uygulama devam

etmiştir. 29 Nisan ile 5 Mayıs 1836 tarihleri arasında II. Mahmud'un büyük kızı Mihrimah Sultan ile Damat

Said Paşa'nın evlenmesi, bir hafta sonra da şehzadelerin sünnet törenleriçok parlak geçmişti. İmparatorluk

şatafatlı ve görkemli protokolü, bir avuç saray ve çevresi için festival havasına dönüştürürken, kalabalık

bürokrasiden gelen tepkiler kendini hissettiriyordu. Padişahın bir irade yayımlayarak devlet dairelerine

kendi resminin asılmasını istemesi bu yıllara rastlar. İlk tepki, resmin İslâm’dagünah sayılması ve II.

Mahmud'un bunu yapmakla “kâfir”olduğunu ileri süren bürokrat çevrelerce hoş karşılanmaması oldu. Çok

geçmedenpadişahın yanındaymış gibi görünerek karşısında yer alan çevreler, Avrupa hükümdarlarının

kıyafetlerini andıran giyim kuşamlı resimlerinden dolayı “gâvûr padişah” diye nakarat tutturdular. II.

Mahmud artık sadece Müslümanların padişahı değil, sırtındaki mavi pelerini, siyah çizmeleri, başındaki

sorguçlu ve fırdolayı püsküllü fesiyle Hıristiyanların da dostu ve hükümdarıydı(Sakaoğlu, 2001: 432).

Ölümünden sonra 1847'de, okulda 300 kadar Müslüman, 40 Rum, 29 Ermeni ve 15 Yahudi kökenli öğrenci

vardı(Üçkuyu, 2003: 208). Tıbbiyenin başındaise Avusturyalı diplomat Klemens von Metternich'in

önerisiyle geniş yetkilerle donatılan Dr. Bernard vardı. Galatasaray binasında açılan tıbbiyede bir yandan iç

ve dışhastalıklar dersi veriyor, diğer yandan başhekimlik görevini yürütüyordu. Galatasaray'da açılan

Mekteb-i Tıbbiye'nin eğitim dili önce Fransızca, 1867'den sonra ise Türkçe oldu(1870’ler). KırımlıAziz

İdris'in bunda önemli rolü vardır. 1870’teülkedeki tıp dili Fransızca’dan Türkçe’ye kademeli olarak

geçtiğinde, tıp fakültesinin dekanı olanKırımlı Aziz İdris İstanbul'da Emrazi Umumiyeadı altında “Genel

Patoloji” kitabı yazıyordu. Aziz İdris’inKimya-i Tıbbiadlı çalışmaya yaptığı 68 sayfalık giriş, bazı

çevrelerce kimya tarihi üzerine yapılan ilk Türkçe metin kabul edilir. Tıp tarihi üzerine yazılan ilk çalışma

ise Dr. Mehmed Emin Fehmi’nin 1870’de yazdığı 88 sayfalık Hakayık-ı Tababetolarak kabul edilir. Bu

kitap hem geleneksel tıbbı eleştirmiş, hem de bilimsel tıbbın Hipokrates ile değilMısır’da başladığını ileri

sürmüştür(Günergun,2013: 168). Aziz İdrisiçin kliniğin önemi, patolojiyi övgüye değer görmesinden

anlaşılıyor:“Patoloji şanlı bir bilim dalı olup,dilsiz kaldığı yerde doktorlar dahi ileri derecede câhildir.”

(Canda, 2005: 102). İlginç olan, Aziz Bey’in kimya sembolleriniLâtin harfleri yerine Osmanlı harfleriyle

ve tümdenklemleri de bu harflerle yazmasıdır (Tekeli vd. 2010: 297). Çeşitli kitapların çevrildiği,

öğrencilerin Lâtince ve Fransızca öğrendiği, Avrupa'dan çeşitli laboratuar malzemelerinin getirildiği,

anatomi çalışmalarında kadavraların yapıldığı bu dönem etkileyicidir. Mekteb-i Tıbbiye’nin açılması ve

Bernard’ın göreve başlamasına kadar anatomi çalışmaları geleneksel tıp eğitiminin içindeydi(Öztürk ve

Elçioğlu, 2012: 170-178). Osmanlı’ya modern tıp, anatomi ve patolojideki klinik ders uygulamalarıyla

birlikte “dışarıdan” gelmiştir.

3.1. Klinik ve Diseksiyon

Şehsuvaroğlu (1971: 37-56), Bernard'ın sadece hocalık değilidarecilik görevine değinerek şöyle der:

“Modern tıbbiyemizin kurucusu olan Dr. Bernard,bir taraftan idari işlerle uğraştığı gibi, diğer taraftan

Emrazı Dâhiliye (İç Hastalıkları), SeririyatıDâhiliye ve Hariciye (İç Hastalıkları ve Genel Cerrahi) dersleri

veriyor, kitap yazıyordu. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Pasteur Fransız Hastanesiolarak kullanılmaya

başlayan Avusturya Hastanesi’nde çalışırken klinik dersleri hasta başında veriyor, normal ve patolojik

anatomi için ölülerden faydalanıyordu. Tıbbiye’ninilk kez diseksiyon ile tanışmasında Dr. Bernard etkili

oldu. 1842'de mektebe bir klinik açılarak öğrenim bakımından önemli ve nadir vakalar yatırıldı.” Modern

tıbbın ülkeye gelişiyleklinik dersler ve uygulamalar başladı. Ancak tıbbiyeler(sonra Haydarpaşa'da

kurulan) koruyucu hekimlik derslerine iltifat etmemeye başladılar. Geleneksel tıpile modern tıbbın

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2411

kopukluğu, klinik dersler ve uygulamalı vakaların başladığıana rastlar. Böylece genç tıbbiyeliler

hastalıkları, bunları doğuran sebepleri ve her hastalığın ilâçlarını bilmekten, ilâçların mizaç, tesir ve

kuvvetlerini bilmekle ve hastanın tabiatının kuvvetiyle mukayese etmek yerine, uygulamalı derslere ağırlık

verdiler. “Tıp ilmi”, der İbn Hâldun, “hekimlerin maddenin tabiatına, vücudun ayrı ayrı hâllerine ve yaşa

bakarak hastaya yardım etmesidir.”(1996: 601). Klinik uygulamada esas olan hastalığın ortalamasına dair

“ölçek” geliştirmektir. Beden, bütünsel sağlık koşullarına göre değil, parçalara ayrılarakverileştirilir ve

ayrı bir bilim dalı hâlini alır.Mekteb-i Tıbbiye'nin açılışının yapıldığı 17 Şubat 1839 tarihinde Bernard,

İstanbul'a geleli henüz iki buçuk ay olmuşken,okulun açılışıSultan II. Mahmud'un konuşmasıyla

gerçekleşti(Uğurlu, 1997: 2).Şurası önemli ki Bernard, idareci olarak değil, “muallim”olarak bu kadroda

yer aldı. Kasım 1838’de, tıbbiyenin kadrosuna ilişkin üç belge var. Belgelerinbirinde mektebin adı

Mekteb-i Cedid-i Amireolarak geçmekte, bu yeni binanınismi gibi yeni bir tıp mektebi olduğu

anlaşılmaktadır. Tıbbiye'nin başında olan OsmanSaib Efendi’nin kadrosunda dört aslidört de yardımcı

hoca var. Birinci sınıf29, ikinci sınıf 42, üçüncü sınıf 45, dördüncü sınıfise 59 öğrenciden oluşmakta,

görevlilerle toplam kadro 208 kişiyi bulmaktadır (Altıntaş, 1993: 97). Ekim ayına ait olan ve mektebin

kadrosunun maaşlarını bildiren listede hoca ve muallimler, “serhülefa” ve talebe, bir de “memurin-i saire”

ayrı ayrı gösterilmiş, karşılarına aylık ne kadar maaş alacakları yazılmıştır. Hocalar listesinde Dr. Bernard

“nazır-ı ders” olarak görülür. Bu tarihte Mekteb-i Tıbbiye'nin dekanı Abdulhak Efendi'dir ve bu aya ilişkin

maaş listesinin üstünde Hekimbaşı Abdülhak Efendi'nin takriri vardır. Bu takrir kuruşun verilmesi için

yazılmış, altında “Abdülhak” mührü yer almıştır(Altıntaş, 1993: 97).1840 yılının Mart ayına ait okulun

kadrosunu bildiren başka bir belgede Bernard, hocalar listesinde “alanında en üst düzey otoriteye sahip”

anlamına gelen “muallim-i evvel”diye geçer. Sadece tıbbiyede değil, mühendishânede de örneği görülen

her dersin birinci dereceli bilim insanı anlamında“mualim-i evvel”, bir de ikinci dereceli bilim insanı

anlamında“muallim-i sâni”vardı. Hoca ve öğrencilerin toplam sayısı Kasım1839'da 290, Mart 1840'da

288’e çıkmış,1840 yılı Temmuz’una ait belgede (BOA, Cevdet Maarif No.5178, s.1256) mektebin kadrosu

da 517’ye yükselmiştir.

1840-1900 yılları arasındaeğitimde uygulama değişikliği göze çarpmaktadır. İlkokul sonrasında üç yıllık

temel eğitim veren rüşdiye'nin kuruluşu bunlar arasındadır. Asıl değişim askerieğitim okullarında

gerçekleşti. Bu önce İstanbul'da denendi, vilâyetlere yayılması 1876'dan sonra başladı. Doğu vilâyetlerine

gelmesi ise biraz daha gecikti. Örneğin, 1890'da ülkeninBasra Körfezi'ne dek uzanan Doğu bölgelerinin

tümünde yalnızca iki askeri lise vardır. Burada dikkâti çeken okulların azlığı değildir. Kasabadaki bir askeri

rüşdiye ile çevresindeki iki lise, eğitimde önemli adım sayılabilirdi.Ancak mevcut askeri okullar

öğrencilerin dikkâtini Doğu bölgesinin içinde bulunduğu kötü duruma çekmeye yönelik eğitim vermiyordu.

Tersine, bu okullar, öğrencilerin dikkâtini merkezdeki sorunlara çekmek, Osmanlı bürokrasisinin sadık

üyelerini topluma kazandırmak amacıyla açılmıştı (Mardin, 2001: 59).

3.2.İki Dikotomi: Diseksiyon ve Aşı Uygulamaları

Konusunda yetkin bir anatomist ve Abdülmecid’in özel doktoru olan Viyanalı hekim Sigmund Spitzer,

Galatasaray Tıbbiyesi'ndeki anatomi bölümünü geliştirmiş, Bernard'ın ölümü üzerine “muallim-i evvel”

olarak tıbbiye idaresinde görevlendirilmiştir. Sultan Abdülmecid'inağır bir hastalığını tedavi etmek üzere

1845 yılında saray hekimi olarak atandı. Saray entrikalarından bıkarakAvusturya'ya dönmek istediğinde,

Sultan Abdülmecid onu 1850'de ViyanaSefareti Müsteşarlığına atadı. 1857'de Abdülmecid bir kez daha

hastalandı.İstanbul'a gelen Spitzer, tedaviyi başarıyla gerçekleştirdi ve Napoli Şehbenderi olarak atandı.

1861’deAbdülmecid'in ölümü üzerine imparatorluğun hizmetinden çıkarak yaşamını Avrupa'da sürdürdü

(Uğurlu, 1997: 4). Bir yandan Batıtıbbındaki gelişmeleri takip etmek, diğer yandan dini baskıyı frenlemek

gibi iki ciddi dikotomiönemlidir. Birincisi, diseksiyonun İslâmiyetin ruhuna aykırı olmamasına rağmen,

halkın kendi ölülerinin diseksiyonunakarşı çıkmasıdır. Asıl sorun, anatomi dersleri için cesetlerin nereden

ve nasıl temin edileceğidir.Cesetlerin Tersane Tomruğu’ndan temin edileceği, 1841 tarihli Başvekâlet

Arşivi’ndeki vesikadan anlaşılıyor:“Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şahâne’de yeni ihyasına muvaffak

oldukları Teşrihhâne’de zaman zaman öğrenci kullarına anatomi öğretmek için ceset gerektiği aşikârdır.

Tersâne-i Âmire Prangasında mevcut olan suçlulurdan ölenlerinin sözü geçen okul tarafından gönderilecek

sandık ile Teşrihhâneye nakli hususunda padişahın yüksek müsaadeleri istenmektedir.” (Kâhya, 1979:

750.). Demek ki prangada ölü bulunmadığı ve anatomi dersi için kadavra gerektiği içinÇürüklük Mezarlığı

imdada yetişmiştir. Zaman zaman tahtaya sarılı fakirlerin ölüsü geldikçe sözkonusu okul tarafından

imamına akçe verilerek gizlice ölü sevkiyatıkonuşulmuş, imam da hayırlı olan bu işe razı olduğundan

hükümet ve padişah izni istenmemiştir. Bu vesikanın ekinde, hekimbaşının verdiği dilekçeye sadrazamın

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2412

yanıtı vardır. Anatomi uygulaması için sadece Bâb-ı Âlîye başvurulmadığı, kaptanlık makamına da

başvurulduğu, gerekli cesetlerin gönderilmesi için izin istendiği anlaşılmaktadır. Abdülmecid, vezirlerin

Tıbhâne’deki anatomi dersleri için gerekli kadavranın sadece Tersane Küreği’nden temini konusunda

aldıkları ve kendisine sundukları kararı onaylamıştır. Çarpıcı olan, tersaneprangasından tıbhânenin

teşrihhânesine yollanan ölülerin“esir cesetleri”olmasıdır. Böylece bu olay halkın ilgisini çekmeyecekti.

Üstelik pranga mahkûmu esirlerin cesetlerinin temini kolaydı. Başka bir vesika, cesetlerin esir pazarından

temin edildiğini gösteriyor. Sonraları esir pazarının kaldırılmasıyla ceset bulmak sorun hâline gelmiş,

esircilerden cesetlerin temin edilmesi yoluna gidilmişti. 1841 tarihli vesika, kesim için cesetlerin nereden

temin edileceği ve halkın buna tepkisine olan kaygısını ifade eder. Oysa 1847 tarihli başka bir vesikada

“fenn-i teşrihin layıkıyla bilinmesi icrasını görmeğe bağlı olduğundan”şeklinde ifade vardır ve bu da

anatominin kesim yapılmadan öğrenilemeyeceğinin kabul edildiğini gösterir. Esir cesetlerinin tercih

edilmesi akla yatkın gözüküyor. Çünkü bu sayede hem sahipsiz esirlerin cesetleri ortadan kalkacak, hem de

bilimsel olarak onlardan yararlanılacaktı (Kâhya, 1979: 753).Tüm Ortaçağ devletlerinde olduğu gibi İslâm

öncesi Türklerde ve İslâmiyeti kabul eden Türk devletlerinde hükümdar, devlet maslahatı ve toplum

güvenliği için ölüm cezası verme salahiyetine sahipti. İslâm hukukunun tanıdığıbu yetki, kaynağını örfî

hukuktan alıp“siyaseten” kabul edilmiştir. Meselâ Kur’an’da geçen “bozgunculuk yapan kimseler”(Maide:

5/33-34) itaatsiz kapıkullarına karşı gerçekleştirilen idam cezasının infazına dînî kaynaktır. Böylece

“siyaset”, padişahın devlet ve toplum düzeni gereği aldığı tedbirleri tarif ediyordu. Bu anlamda “siyaset”

kelimesinin “cezalandırma” ve “idam cezası” olarak kullanıldığı anlaşılmalıdır. Nitekim Osmanlı’da “katl”

kelimesi olmaksızın “hükümdarın verdiği ölüm cezası” siyaset kelimesini destekler mahiyettedir. Dikkâti

çeken, Osmanlıların kamu maslahatı ve toplumsal düzenin devamı açısından kanunlaştırma faaliyetlerine

girmeleridir. Osmanlı padişahları kendilerine tanınan bu yetki çerçevesindeİslâm hukukunun yetersiz

kaldığı durumlarda, fakat şeriatla çatışmayan birtakım kanunlar tedvin etmeyi uygun görmüşlerdir. İslâm

hukukunun onayladığı bu yasama yetkisi, padişahlar tarafından geniş bir şekilde kullanılmakta, onların

kendi emir ve fermanlarından oluşan “örfî hukuk” içindedeğerlendirilmektedir(Katgı, 2013: 181-185).

Irza geçen kimsenin iğdiş edilmesi, kundakçı, sahtekâr, kalpazan ve hırsızın elinin kesilmesi gibi bedensel

cezaların dışında; Hammer, “esir çalan, dükkânlara kapısını kırarak giren, birkaç defa hırsızlıkla mahkûm

olan hırsızların asıldığından”(1988: 921) bahseder. Mutlak hâkim olan hükümdar, örfi yetkisini bazen

kötüye kullanmış, suç unsuru bulunmayan ya da suçluluğu ispatlanmayan pek çok insanı muhakemesiz

siyasetle cezalandırmıştır. Siyaseten katlin infazı farklı görevlilerce gerçekleştirilirdi. Bunun için sarayda

“cellâtlar teşkilatı”vardı. İdama mahkûm olan vezirlerin saraydan çıktıkları veya saraya girdikleri zaman

kendilerine felâket ipini atmaya ya da boyunlarını kesmeye memur cellâtlar bakardı. İnfaz taşrada

gerçekleşecekse ölüm fermanı çıkarılmış bir sadrazama hemen bir kapucu gönderilir, ölüm fermanı

gösterilir, mahkûm bu emre duyduğu hürmeti göstermek için hükmü başına koyar; abdestini alır, duasını

eder, başını cellata teslim ederdi. Siyaseten katlin infazında kullanılan araçlar kemend, urgan, kılıç, balta

veya pala idi. Yüksek rütbeli devlet adamları boğularak infaz edilirdi. Türk kültüründehanedan

mensuplarının ve asil memurların idamında kan akıtılması yasaktır. Bu yüzdeninfaz kemend, ipekten ip

veya yay kirişi ile boğulmaşeklindeydi(Katgı, 2013: 194). Victor Hugo, Fransa Kralı on altıncı Louis’nin

infazına yer verdiğiAnılar’da şöyle der:“İnsan bukorkunç kelimeyi yazarken tiksinse de giyotin, bugünkü

ölçülere ve bu işten anlayanlara göre epey kötü kurulmuştu.” Dahası, giyotinle gerçekleşen infazışöyle

tarif eder (1974: 9): “Bıçak üst kirişinüzerine çakılmış bir makaraya iğreti şekilde tutturulmuştu. Bu

makara ve başparmak kalınlığında bir ip, işte bütün aygıt bu kadardı. Ucunda hafif bir ağırlık sallanan

bıçak oldukça küçük ve keskin tarafı eğri idi ve bu haliyle ters çevrilmiş bir Frikyalı başlığına benziyordu.

Kralın başının düşeceği sepetin içine, düşüşü yumuşatacak bir örtü konmamıştı. Sepetin içinden fırlayacak

kaldırım taşlarının üstüne düşmediysemutlu bir rastlantıydı. Bu, vuruşun hızını azaltan bıçağın

küçüklüğünün eseriydi. Bu korkunç olay terör süresince yapılan infazlarda sıkça tekrarlandı. Giyotin o

zamandan bu yana hayli geliştirildi.”Osmanlı’dainfaz, Fransa’da devrimin ‘ölüm mangası’ olan giyotin

yerine, boğulmaveya asılma ile gerçekleşmiştir. Bunun için ölünün başı mutlaka kesilir ve kesilen kafa, içi

bal dolu kıl torbalar içine konarak İstanbul’a gönderilirdi. Katlin infaz edilip edilmediği gerçeklik kazansın

diye maktülün kesik başı mutlaka teşhir edilirdi. Suç işlemiş devlet adamlarının ve ileri gelenlerin vurulan

başları, Orta Kapı denilen Babü’s-Selam Kapısı’nın yanında ibret taşı (seng-i ibret) denen yerde teşhir

edilirdi. Bu genellikle üç gün sürer, kafanın önüne suçlunun hangi sebeple katl olunduğuna dair yafta

konulurdu. Ancak teşhiri yapılan kesik baş veya vücudun gövdelerinin daha sonra ne yapıldığına dair kayıt

yoktur ve bu muhtemelen cellatın tasarrufuna bırakılmıştır(Katgı, 2013: 195). Cellâtların mezar taşları boş

ve isimsizdir. Kayıtlara göre Osmanlı tarihinin en ünlü cellâtlarıon yedinci yüzyılda Kara Ali, onun

yamağı Hammal Ali ve Kara Ali’den sonra baş cellât olan Süleyman’dır. Eyliya Çelebi, Kara Ali’nin

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2413

portresini şöyle çiziyor: “Bu kolun üstadı kâmili Kara Ali’dir ki bazularını sıvayıp tigi âteştâbını kemerine

bendedüp, sair işkence edecek âletlerini kemerine asıp, el ve ayak kıracak baltaları iki yanına takıştırıp, sair

yamakları dahi aletleriyle kemerlerini süsleyip yalınkılıç merdane cümbüş ederek geçerler. Neuzübillâh

hiçbirinin çehresinde nur kalmamış zehir adamlardır.” Evliya Çelebi’nin son cümlesinden,cellâtlar

hakkında önyargılı düşündüğünü anlamak zor değil. Ne acıdır ki sağır ve dilsiz olmaları bir yana,

cellâtların yazgıları her musubet ve her kötülüğün kaynağı olmuştur. İşte acı olan budur ve şairin sözüne

kadar manidardır: “Hükmi sultan olmaz ise gelmez hata cellâttan.”(Koçu,1971: 35). İslâm’da ölüm bir

son değil, yeni bir hayatın başlangıcı olarak kabul edildiği için bu hayatın kapısı mezarlıklardı. Bu sebeple

Müslümanlar, mezarı ahireti hatırlatan bir kapı olarak düşünmüş ve onu ölünün başına dikeceği bir taşla

unutmak istememiştir.

İkinci dikotomi ise aşı uygulamalarıdır. 1839’da II. Mahmud'un emriyle çiçek uygulamasına başlanmıştır.

Bunun nedeni, “1825'teki çiçek salgınında şehzade Abdülhamidve padişahınbir kızının ölmesi”(Sakaoğlu,

2001: 425) olabilir. Burada aşı, Müslüman geleneğinin baskısıyla ortaya çıkacak gelişmeleri bastırmak

veya kabul ettirmek için dönemin siyasal gücünü ortaya koyan bir araçtır. Hattâ aşının şeriat tarafından caiz

olduğuna dair bir fetva çıkarıldı ve kısa süre sonra “aşı memurları” yetiştirilmeye başlandı. Başka bir

gelişme, 1831 ve 1833'de Hindistan kaynaklı iki kolera salgınının Avrupa'yı kasıp kavuran etkisiyleII.

Mahmud'un ulema arasında karantinanın olumsuz düşüncesine karşı verdiği emirle, karantina uygulaması

başlatmasıdır. 1835’de kurulan Karantina Müdürlüğü büyük bir organizasyondurki, neredeyse Avrupa'yla

rekabet edebilir seviyededir (Üçkuyu, 2003: 209). Bu modern görünümlü binanınAvrupa’daki benzerlerini

aratmayacak görkeme sahipolması, bulaşıcı hastalıklara merakın sonucu olsa gerektir. Hastalığın özelliği

ne olursa olsun bir de onun fazileti vardı ki bu da içtimaî yaşamın doğasıydı. Hastalığa karşı insan iradesi

içtimaî yaşama yayılmıştı. Meselâçoğu İstanbul semtlerinde içinde hasta bulunan evin penceresine kırmızı

çiçek bırakmak, satıcıların sessizce geçmesine, çocuklarında gürültü yapmamak için başka mahallelerde

oynamasına sebep olmuştu.

3.3.Ulemâ Direnişi: “Gâvur Padişah!”

Harbiye ve tıbbiye mekteplerininAvrupa usulünde kurulması, derslerin yabancı öğretmenler tarafından

verilmesi, Avrupa'ya askeri amaçlarla öğrenci gönderilmesi, milli eğitimde bazı yeni ilkelerin kabul

edilmesi, Batının teknik usullerinin alınması köklü hareketlerdi. Fakat bu hareketler Batının düşünce

sisteminin bütünü ile temasa gelindiği anlamına gelmiyordu. Tanzimat, Batı düşünce sisteminin bütünü ile

temasa geldi. Askerlik ve teknik alanlarda Avrupa'nınüstünlüğünü kabul ettiği kadar haklar alanında, milli

eğitim alanında, edebiyat vesanat alanında üstünlüğünü kabul etti. Tanzimat âlimi tam anlamıyla Batılı

âlim olmayı başaramasa bile Tanzimat ile Tanzimat öncesi düzenleme çalışmaları sırasında bir dizi

farkların ortaya çıkması önemlidir (Karal, 2007: 194). Bu farklar sadece askeri, teknik, güzel sanatlar,

edebiyat ve tıbbiye alanlarında değil, siyasi alanda da kendini gösterir. Örneğin Tanzimat’tan III. Selim'e

dek yapılan “düzenleme” çalışmaları, yalnız imparatorluğun iç siyasetiyle ilgiliydi. III. Selim ilk kez

imparatorluğu Batının siyaset usullerine muhtaç gördü ve devleti siyasette kendi kendine yeterlik

ilkesinden kurtarmaya çalıştı. Bu amaçla Batı ülkelerinde daimi elçilikler kurduğu gibi, büyük siyasi

buhranlar karşısında yabancı devletlerleanlaşmalar yaptı. II. Mahmud, III. Selim'in açtığı bu yolda

yürüyecekti, öyle de oldu (Karal, 2007: 195). Sultan Selim’in tahta oturduğu yıl Fransız İhtilâli başladı.

Padişahın ıslahat teşebbüsleri Osmanlı Devleti’nin ordusu, malî ve iktisadî bünyesi, adlî ve idarî

müesseseleri, milletin fikri seviyesi ve cemiyet hayatı için “Müslüman Avrupalı” olarak tanzim edilecekti.

III. Selim, ilmiye tayinlerinin sınavlaolmasını emrettiğinde, ulemânın pek çoğunun düşmanlığını

kazanarak şöyle yaftalanacaktı: “Gâvur Padişah!”(Koçu, 1968: 10-11). II. Mahmud'un sağlık alanında

merkezi sistemi güçlendirmek için Batı normlarına uygun girişimleri, geleceğe miras kaldı. Tıbbın son

yeniliklerini başkente taşımak, dönemin övünç kaynağı olanHamidiye Etfal Hastane-i Âlisi’nin 1899'da

açılmasını sağladı. Berlin'debir Alman hastanesi örnek alınarak kurulan bu hastane, Almanya'dan getirilen

teknik araçlarla donatıldı. Hastanede difteri, çiçek, kısıl hastalıkları ile ilgili serum ve aşı üretim merkezi

oluşturuldu. Hastaların sistematik olarak gözlenmesine yönelik hasta gözlem kâğıtları ile beden ısısı

cetvelleri ilk kez kullanıldı. Öte yandan, 1896 yılında yaklaşık bin fakire barınma ve bakım hizmeti

sağlayan Darülaceze açıldı. Burası bir yandan hastane veyetimhâne, diğer yandan süt çocuğu pavyonu,

çamaşırhâne, fırın ve hamamdan oluşuyordu. Aynı gelişmeler, 400 Müslüman yetim çocuğa barınma,

sağlık ve sosyal yardım sağlayan Darülhayr-ı Âli’nin 1897’deaçılarakfaaliyete geçmesini de sağladı

(Üçkuyu, 2003: 211).

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2414

3.4.Tıp Eğitiminde Yenileşme/Yetkinleştirme Hareketi

II. Mahmud döneminde, Şehzadebaşı’ndaki Tulumbacıoğlu konağında açılan Tıbhâne ve Cerrahhâne-i

Amire adlı ilk modern tıp okulu, askeri bir okul olup,yeni kurulan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye adlı

orduya hekim yetiştirmek amacını taşıyordu. Okul, zamanla, İstanbul’un muhtelif yerlerinde farklı isimler

almaya başladı. Bu ordu, “Yeniçeri Ocağı’nın lağvından sonra onbeş gün içerisinde onbinden fazla tertipli

askerin yazıldığı Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye nâmıyla yeni talimli ordu” (Mutlu, 1994: 24) olarak

yeniden vücuda geldi. Örneğin, 1839’da Galatasaray’daki eski Enderun Ağaları Mektebi’nin bulunduğu

yere taşındığında Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şahâne deniyordu. Eğitim dili Fransızca olan bu okulun

binası, 1849’daki Galatasaray’da yangın sonucu taşınmak zorunda kaldı. Halıcıoğlu’ndaki Topçu Kışlasına

taşınan bina, daha sonra Hasköy’deki Gergeroğlu Konağına inşa edildi. 1866 yılında ise Sirkeci’deki

Demirkapı Kışlasına taşındı. Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şahâne, II. Mahmud’un 14 Mart 1827’de açtığı

ve Batı ile kurulan bağın “modern” anlamda ilk tıp fakültesi olarak eğitim-öğretime başladığını gösteren

özelliğe sahip olması açısından dikkâte değerdir.

Osmanlı ordusunun katıldığı savaşlardan Kırım Harbi’nde (1853-1856) yaklaşık 90.000, 1877-1878

Osmanlı-Rus savaşında ise Kafkas cephesinde her iki tarafın ordularından 40.000 kadar kaybın tifüs salgını

nedeniyle verildiği bilinmektedir(Yurdakul, 2015: 3). Savaşlar ve salgın hastalıklar gibi Mekteb-i Tıbbiye

de “yenileşme” ve “yetkinleşme” hareketlerine devam etti. 1843 yılında geleneksel tıp eğitiminden modern

tıp eğitimine geçişle birlikteilk mezunlarını veren fakülte, 4 mezununun 1848’de Viyana’da yapılan tıp

yeterlilik sınavını geçmesi üzerine Avrupa’daki fakültelere denk sayılmaya başlandı. Böylece “fakülte”

statüsünü kazanan tıbbiye, Batı ile kurduğu ilişkisini meşrulaştırıyordu. Okulda 1841-1842 yılları arasında

okutulan derslerden biri de İlm-i Hıfzı's Sıhhadır. Halk sağlığında bir diğer gelişme,1887’de gecikmeli

olarak Bakteriyoloji'nin kurulmasıdır. İstatistik Dairesi'nin 1879 yılı istatistik yıllığındaki sayıya göre

Rumeli, İstanbul, Anadolu, Suriye ve Irak'ı da içine alan imparatorluk topraklarında 14.212.000 Müslüman,

2.570.000 Ortodoks, 1.042.000 Ermeni, 830.000 Bulgar, 216.000 Yahudi yaşamaktadır. Aynı şekilde,

nüfus içinde 1.076.000 Arnavut, 2.055.000 Rum, 1.370.000 Ermeni, 355.000 Yahudi, 764.000 Sırp,

3.607.000 Arap, 9.819.000 Türk, 1.478.000 Kürt diliyle konuşan Osmanlı uyruğu yaşamıştır. Köylerde

yaşayanların yüzde 14'ü sıtmalı, yüzde 9'u frengili, yüzde 72'si tifüse yakalanma durumuyla karşı karşıyadır

(Kili, 2000: 89). Hastalık ve yoksulluk devam ederken, II. Abdülhamid'in emriyle kuduz köpek ısırıklarına

karşı kurulan bina Dersaadet Dârü’l-Kelb ve Bakteriyoloji Ameliyathânesifaaliyete geçti. 1893 yılında

Maurice Nicolle ve Hasan Zühdü Nazif Bey tarafındantıbbiyenin bahçesi içinde ama ayrı bina olarak

örgütlenen Bakteriyoloji Evi tesis edilmiş,kolera salgınıyla bina inşaatı hızlanmıştır. Bakteriyoloji Evi’nde

kolera ve dizanteri aşıları üretilmeye başlanmış, aynı yıl içinde eğitim şubesi kurulmuştur. Gülhane'deki

Bakteriyoloji Evi’nin eğitim kadrosu, Cumhuriyet Dönemi’nde aşı üretiminde çalışmalar yapan beşerî ve

hayvanî bakteriyoloji alanı uzmanı Ahmet Refik tarafından etkili sonuçlar verdi. Hüseyin Remzi Bey

tarafından 1892 yılında bir devlet kuruluşu olan ve özellikle çiçek aşısı üretime ağırlık veren aşıevleri ise

İstanbul'dan sonra Mekke, Basra,Musul ve Sivas’ta yeni şubeler açtı.

Tanzimat, Müslümanlar kadar gayr-i Müslimleri de kapsayan bir “Osmanlılık” kimliğini taşımaktadır.

İmparatorluk bürokrasisinde Batı dilleri kadar, Türkçeyi de düzgün yazan ve konuşan gayr-i Müslimlere

her kademe ve rütbede rastlamak mümkündür. Osmanlılık, ne de olsa yeni bir “yurtseverlik” biçimiydi ve

gayr-i Müslimlerin içinde hükümdara ve devlete sadakat içinde hizmet eden, Osmanlılık kimliğini

benimseyenlerin parlak temsilcileri hiç de az sayıda değildir. Fakat yurtseverliğin bir “biçim” olarak ortaya

çıkması, genellikle memleket tabiplerinin bir türlü düzenli olarak ödenemeyen maaşları sırasında sıkça

görülen sorunlar arasındadır. Görev bölgelerine gittikleri hâlde devamlı olarak maaşlarından yakınan

hekimler hiç de az sayıda değildir. Örneğin Kastamonu Virköy memleket tabibi Cako, 600 kuruş maaşla

çalıştığı mesleğinden istifa ettiğinde yerine yeni bir hekim gönderilmesi sözkonusu olmuştur. Aynı

sebepten ötürü, 1893’te Çerkez, Gerede ve Düzce bölgeleri de hekim yokluğundan yakınmaktadır. 1895’te

Siverek memleket tabibi Josef Hayım Efendi, 600 kuruş maaşla geçinemeyeceğini, aksi takdirde işini

bırakacağını söyleyerek maaşının yükseltilmesini istemiştir. Bölgenin iklim şartları, devam eden hastalıklar

ve maaşın azlığından ötürü bu göreve kimse talip olmamıştır. Nihayet Diyarbakır valisinin talebiyle maaşı

1000 kuruşa çıkarılmıştır. 1904’te Akdağ madeni memleket tabibi Hanter İstepan Efendi ve ona eşlik eden

aşıcı, beş aydır maaşlarını alamadıklarından telgrafla istifalarını istemişlerdir(Rasimoğlu, 2013: 4).Çok

uzun bir zaman geçmemekle birlikte, Osmanlı aydını artık Mekteb-i Sultanî, Mekteb-i Mülkiye ve Tıbbiye

gibi okullarda yetişmeye başlayacaktır. Fakat gelgelelim imparatorluk yıkılırken, bu eğitim ortamı Osmanlı

yurtseverliğini yeterince yaymakta başarılı olmayacaktır. İmparatorluk ortadan kalktıktan sonra da uzun bir

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2415

süre Balkanlar ve Ortadoğu ülkelerinde Türk dilini konuşup yazan, Osmanlı diye betimlenen elit bir kültür

ve yaşam tarzını sürdüren gruplara rastlanmıştır. Öyle görülüyor ki, Osmanlılık denilen şey aslında

imparatorluğun son yüzyılının olgusudur; geniş halk kitlelerine yayılmamış, yayılması da düşünülmemiştir.

Bilim, sanat, politika ve basın hayatında imparatorluğun son yüzyılının perdesiolan “Osmanlılık” söylemi

bu vaziyette kapandı (Ortaylı, 2011: 241). Osmanlılık, Batı modernliğinin ‘görüntüsü’ ile bürokraside

yenileşme hareketinin siyasi uzantısı oldu. Bundan sonra, eğitimli olan az sayıdaki zümre askeriye, mülkiye

ve tıbbiyede sahne alıp, bürokraside ‘belirleyici’ oldu.

3.5.Tıp Okullarının İmarıve Estetiği

Aşı evleri gibi diğer halk sağlığı evleri Cumhuriyet’le yeniden şekillense de, Osmanlı modernleşmesinde

tıp eğitimi için önemli unsur estetik, imar ve yerleşim planı meselesidir. Çarpık mimari, Cumhuriyetin

ilerleyen yıllarında estetik sorununukarşımıza çıkaracaktır. İkinci Dünya Savası’ndan sonra birbirinden

ayrı ve yetersiz şartlarda çalışan bu okulların, üstelik çoğu kez “derme çatma” inşa edilen binalar, yeni

yerleşim yerlerine ihtiyaç duydukları zamanda bile sorun olarak kalmıştır. II. Abdülhamid’in bina yapımı

ve tasarımında estetik eğilimi önem taşır. Serasker Rıza Paşa’nın önerisiyle, gürültüden uzak ve denizaşırı

bir bina yapılmasını isterken de bu görülür. O sıralarda Türkiye’de istihdam edilen Fransız birliklerine

mensup Doktor Marjeri’nin Mekteb-i Tıbbiye’nin ıslahı hakkında hazırladığı rapor etkili olmuştur. Bu

rapor, okul yöneticilerinin ve Maârif Nazırı’nın da yer aldığı bir komisyonda tartışmaya açıldı. Askeri

Okullar Nazırı Zeki Paşa, askeri tıbbiyedeki siyasi hareketliliğin kontrolü güçleştireceğini söylemesi

üzerine, okulun Anadolu yakasına taşınmasına itiraz etmiş, ancak komisyon “iyi hekim” yetişmesi için

modern bir tıp okulunun gerektiğini ve mevcut tıbbiye okulunun yerleşiminin okul olarak kullanılmaya

uygun olmadığını vurgulayarak askeri tıbbiyenin Haydarpaşa’ya nakledilmesini karara bağlamıştır. Modern

cerrahinin kurucusu kabul edilen ve İstanbul Belediye Başkanı olarak da görev yapan Cemil Topuzlu,

anılarında, bu süreci anlatırken padişaha Gülhane Kışlası’ndaki gürültüden hastaların şikâyetçi olduğunu

yazmıştır. Bunun üzerine padişah, durumu serasker Rıza Paşa’ya bildireceğini ve şehir dışında yeni bir tıp

okulunun inşa edileceğini söylemiştir. Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne’nin sessizve alelacele Haydarpaşa’ya

taşınmasında bir sır perdesi önem taşır (Çoruh, 2015: 99). Bilinmeyen sebepten dolayı II. Abdülhamid,

Haydarpaşa’da tıp okulu şeklinde planlanarak yapımına başlanan binayı başka amaçla kullanmak

istemektedir. Çünkü “kışla tipi”yapılar genellikle okul, hastane, hapishane ve askeriye gibi kurumlara özgü

olmasına rağmen, bu binanın tasarımınının kışla tipi yapıdan farklıolmasıII. Abdülhamid’in binayı okulun

dışında niyetinde yaptırma ihtimalini arttırır.Alman İmparatoru II. Wilhelm’in okul arkadaşı olan Robert

Rieder Paşabu binanın tıp fakültesi olarak kullanılması taraftarıdır. Ancak hastane inşaatı bir türlü bitmek

bilmiyordu. Üstelik Rieder Paşa, binanın inşaatını teftiş ve tetkik ederken ayağı kaymış, ikinci kattan yere

yuvarlanıp beli kırılmıştır (Ünver, 1959: 291). Rieder, Osmanlı Hükümeti’ne müracaatlarda bulunsa bile bu

yazışmalar cevapsız kalmıştır. Günün birinde Gülhane’de meydana gelen Alman uyruklu bir Macar aşçı

kadına hastanedeki iki asker tecavüz etmiştir. Bu olay binanın taşınmasına bahaneolacak ve uluslararası

önem kazanacaktır. Olay o derece tehlikeli boyuta ulaştıki, Alman İmparatoru II. Wilhelm Osmanlı ile

diplomatik ilişkilerini kesme yolunda adımlar atmış, büyükelçisine çekilmesi için emir vermişti. Bu olay

hem tıp tarihi, hem de siyasi tarih açısından önem taşır(Çoruh, 2015: 99). Okulun inşaatı ise15 Şubat 1895

tarihinde başlamıştır. Binanın mimarisi, Sanayi-i Nefise Mektebi’nin mimarlık bölümünün kurucusu

Aléxandre Vallaury ve başta Yıldız Sarayı olmak üzere İstanbul’da pek çok önemli eserin mimarı olan

Raimondo D’Aronco tarafından tasarlanmıştır. Fransız bir levantenin oğlu olan mimar Vallaury, Müze-i

Hûmâyun ve Sanayi-i Nefise Müdürü Osman Hamdi Bey’den büyük destek almıştır. Örneğin Büyükada

Rum Yetimhânesive müzede sergilenen İskender Lahdi ve Ağlayan Kadınlar Lahdinden esinlenerek yaptığı

İstanbul Arkeoloji Binasıonun tarafından tasarlanmıştı. Vallaury'nin “elinin değdiği binalar” bu kadarla

bitmiyordu. İstinye’deki Arif Paşa Yalısı, Baltalimanı’nda Zeki Paşa Yalısı, Bağlarbaşı’ndaki Mecid Efendi

Köşkü, Galata’daki Osmanlı Bankası, Cağaloğlu’ndaki Duyun-u Umumiye, Beyoğlu’nda Pera Palas Oteli

bunlardan bazılarıdır (Akpolat, 1991). Haydarpaşa’da Mimar Vallaury ile Mimar Darinko’nun plandığı ve

dokuz senede inşa edilen bina, büyük bir bahçenin etrafında dört adet kenardan ibarettir. Orta bahçenin

genişliği 94, uzunluğu 188 arşındır. Kenarların bir tarafı Marmara’ya ona paralel ikinci tarafı Çamlıca’ya,

yan kenarları Selimiye Kışlasıve Haydarpaşa Hastanesi’nebakar. “Cephe somakidir ve Hereke taşlarından

20 sütun ve başlıklarla süslüdür. Bu beş kısmın üstü kubbelidir. Buradan girince demir ve geniş merdivenle

ikinci kata çıkılır.” (Ünver, 1959: 288). Mekteb-i Tıbbiye önceden yapılmış olan Haydarpaşa Askeri

Hastanesi ile Selimiye Kışlası arasında ve yaklaşık 80.000 metrekarelik bir arsa üzerine inşa edilmiştir.

Ortasında 140x80 metre boyunda dikdörtgen bir avlu bulunmakta ve dörtkenarı boyunca da koridorlarla

çevrilmektedir. Avlunun güney, batı ve kuzey kenarlarında sınıflar ve diğer birimler yapının dış yüzeyinde

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2416

olacak şekilde sıralanmaktadır. Doğu kenarındaki koridora ise, binanın bugünkü Tıbbiye Caddesi’ne bakan

cephesinden görülen beş farklı kitle eklenmiş ve okulun mimari tasarımı tipik olarak kışla tipiyapılardan

ayrılmıştır. Duvarlarda Hereke ve Birecik ocaklarından özel olarak getirilen renkli granitler kullanılmış,

harçlar için Marsilya’dan su kireci getirilmiştir. Binanın metal kısımları Belçika’dan alınmış, metal

çerçeveli pencereler Viyana’da hazırlanıpgetirilmiştir. Okulun tam orta yerindeki avlu, öğrenciler için

bahçe olarak tasarlanmış ve gerekli bitki ve nadir ağaçlar Fransa’dan temin edilmiştir. Saray elitleri için bu

gösterişli ve şatafatlı çember, hemen her dönemde olduğu gibi ikili bir beğeniyle ve Batı hayranlığının

memleket ortamıyla ilgisi bulunmayan yaratılmış bir ekonomik ve siyasal “talep” ilişkisinde dönmektedir.

İthalatın önemli bir bölümü, bu küçük fakat pahalı zümrenin lüksünü gereğinden fazla karşılıyordu.

Haydarpaşa’daki binanın kışla tipi binalardan farklı tasarlanması, II. Abdülhamid’in bu binayı başka bir

amaçla yaptırmak istediği fikrini güçlendiriyor. Oysa Mekteb-i Tıbbiye-i Şahânebinasının Demirkapı’dan

Haydarpaşa’ya taşınma sebebinin “tecavüz” olayından kaynaklandığını belgelerle doğrulamış bir bilgi var.

O zaman geride tek bir karanlık nokta kalıyor(Çoruh, 2015: 106): II. Abdülhamid bir tıp okulu olarak

planladığı ve inşa ettirdiği binayı neden tıp okulu okarak açtırmak istememiştir.II. Abdülhamid,

saltanatının ilk yılında devlet adamları ve ordu komutanlarıyla yemekli toplantılar düzenleyerek görüşler

edinir, Kâğıthane mesiresine gidip halkın sempatisini toplar, kışlaları ziyaret eder, Bâb-ı Âli'ye, Bab-ı

Meşihat'a, Tersane'ye ve Tophane'ye giderek çalışmaları bizzat izlerdi. 1881 yılından sonraYıldız Sarayı'na

çekilen Abdülhamid, dışarı çıkmıyor; yılda iki kez, bayram namazı için Beşiktaş'taki Sinan Paşa Camii'ne

iniyor, sadece bir defa Ertuğrul istimbotuyla denizden Topkapı Sarayı'na Hırka-i Şerif ziyaretine gidiyor,

cuma selamlıklarını ise sarayın önüne yaptırdığı Hamidiye Camii'nde düzenliyordu (Sakaoğlu, 2001: 479).

Her cuma namazından sonra “evine” döndüğündeYıldız ve etrafının muhafazasına memur 2\. Fırka

Kumandanı ve Yaveri Şehriyarî Müşir Şevket Paşa'ya kırmızı atlas kese içinde ve kendi eliyle 1.000 altın

veriyordu. Bu döngüsel bir ritüele dönüşmüştü. Pekâlâ,hangi şartlar onu halktan ve hükümetten koparıp

“Yıldız Sarayı'nın esrarengiz münzevisi” olmaya zorladı?

4.MODERNLEŞMEDE BUNALIMLI GÖRÜNGÜ: “HASTA ADAM”

II. Abdülhamid’in acılı yıllarına ilk kıvılcım ateşi, 21 Temmuz 1905 tarihinde yaşanan Bomba Olayıile

düştü. Eldeki bilgilere göresuikastı hazırlayanlardan Troşak, Ermeni İhtilal Cemiyeti üyelerinden Bakülü

Samoil Koyın ve ekibi, İstanbul'da bir süre kalarak Belçikalı “tetikçi” Charles Edouard Joris ile plan

yapmışlardır. II. Abdülhamid'in Cuma günleri saraydan çıkışı, camiye inişi ve dönüşü defalarca

gözlemlenip en ince ayrıntısına kadar hesaplanmış, daha sonra Avrupa'da İnfernal denen saatli bomba

hazırlanmıştır. Bu bomba, yüz kilo ağırlığında, her şeyi yok edecek güçte bir tahrip kalıbıydı. Plan

yapıldıktan sonra İstanbul'da hazırlanıp Viyana'dayaptırılmış şık bir faytona bomba yerleştirildi. Plana

göreAbdülhamid, camiden çıkıp arabasıyla hareket ettiği an Saat Kulesi'nin dibindeki bombalı fayton

infilak edecekti. Ama ilginç bir gelişme oldu. Abdülhamid camiden çıkınca merdiven başında bir iki dakika

birileriyle konuştu ve arabaya binmekte gecikti, o an saatli bomba patladı. 26 asker ve sivilin öldüğü, 58

kişinin yaralandığı, 20 atın parçalandığı bu suikast girişimi Osmanlı tarihinde tektir ama ilk değildir. 17

Aralık 1791’deIII.Selim, Ayasofya'da Cuma selamlığındayken meçhul birinincebinden çıkardığı “demir

misket güllesi”nikendi lisanıyla küfürler ve ithamlar savurarak hünkâr mahfiline fırlatmıştı. İkincisini

atmaya zaman bulamadan zabitlerce yakalanmış, padişahı öldürme kastında olduğu gerekçesiyleBâb-ı

Hümayun önünde boynunun vurulmasıyla eylem son bulmuştu(Sakaoğlu, 2001: 390). Bomba Olayı’nda

dönemin aydını suikastın hedefine ulaşmamasını şanssızlık saymış, II. Meşrutiyet’inilânındansonra tarihçi

Ahmet Refik suikastçıları kutlayan yazı kaleme almıştır. Tevfik Fikret, Bir Anlık Gecikme (Bir Lâhza-i

Teâhhür) şiirini bu olayın üstüne yazmıştır(Sakaoğlu, 2001: 482).

“Tırnaklarıyla bir yedi kahrın, didik didik,

Yükseldi gavri cevve, bacak, kelle, kan, kemik...

Ey darbe-i mübeccele, ey dudi müntakim,

Kimsin? Nesin? Bu savlete saik, sebep ne? Kim?

Ey şanlı avcı, dâmını bihude kurmadın;

Attın... Fakat yazık ki, yazıklar ki vurmadın!”

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2417

Tevfik Fikret'in “şanlı avcı” dediği kişilersuikastı düzenleyenlerdir. Fikret’in ruh hali, Osmanlı aydınının

ruh hâlidir. II. Meşrutiyet’ten sonraDarülfûnun’un kuruluşu üzerine dönemin coşkulu havasında Fikret,

“Darülfûnun Marşı”için güfte yazmış ve marş, 1913 yılı ortalarında Darülfûnun’datörenlerde çalınmıştır

(Dölen, 2008: 7). Marşınsözleri, karanlığa yakılan ışık veDarülfûnun’la aydınlanma ocağının doğarak

cehaleti yok edeceği türdedir. Dönemi coşkulu havaya sokan aydınların çoğu, II. Abdülhamid’in

davranışının ardında “melanet” arayan ve tahttan indirilince sorunların çözüleceği tavrı içindedir. “Bomba

Olayı” suikastifaillerinin kim olduğu anlaşıldıktan sonra bile geçmişin tarih kitaplarında bu şiir “vatan

terâneleri” olarak okutulmaya devam etmektedir (Koçu, 2002: 565). Şiirden ve aydınlarınçelişkili ruh

halinden daha acı olanı, II. Abdülhamid'i tahttan indiren İttihatçılara methiye düzen Tevfik Fikret’in

sonradan Yağma Sofrası (Han-ı Yağma) ile İttihatçıları eleştirmesidir (Özkırımlı, 1987: 232):Yiyin,

efendiler yiyin; bu hân-ı zî-safâ sizin,Doyuncaya, tıksırıncaya, çatlayıncaya kadar yiyin!”

Hasta adamda hastalıklı siyaset bürokrasisi hastalıklı aydın tipi yaratırken, aslında her şey diyalektik olarak

birbirine dönüşmektedir. Osmanlı modernleşmesinde ‘Tanzimat aydını’ diye nitelendiren ve eleştirel-

entelektüel ortamı benimsemiş düşünce insanları, devletin kurduğu idari ve askeri okullarda eğitim görmüş,

devlet bürolarındaki“kalem”lerde yetişmiş Erken Osmanlı bürokratlarıdır. Onlara göre modernleşme

sadece “dil” aracılığıyla olabilirdi. Dil, kimlik aracı olduğundan toplumu harekete geçirmede önemli araçtı

(Mardin, 1998: 272-273). II. Abdülhamid, istibdattaki başarısına rağmen huzursuz kişilikti. Her an can

korkusu duyuyor, daima evham içinde yaşıyor, en yakınlarına itimat edemeyerek gece gündüz üzerinde

birkaç tabanca taşıyordu. Batılılar, özellikle Ruslar onun memleketi kökünden sarsan hareketlerinden

memnun olarak “hasta adam” dedikleri imparatorluğunson günlerini yaşadığına inanıyor, gelecek çöküşü

bekliyordu (Kocatürk, 1973: 286-287). İttihatçımeşrutiyetçilerin, aydınların ve ordu komutanlarının

tazyiki, 1908'de Kanun-i Esâsîve meclisin açılmasını sağladı. Bir yıl sonra, Selânik'tengelen Hareket

Ordusu'nun gücüyle padişah tahttan indirildi. Meclisin ilk toplantısında padişahın tahttan indirilmesi ile

Maârif Nazırı vakanüvis Abdurrahman Şeref Efendi'nin anlatısındaAbdülhamid adının ağıza alınmayışı

dikkât çekicidir.İkisi Âyan Meclisi üyesi (Arif Hikmet Paşa ve Aram Efendi) ve ikisi de vekil (Draç

mebusu Esad Paşa ve Selânik mebusu Karasu Efendi) olan bu dört kişilik heyet, Yıldız Sarayı'na giderek

Abdülhamid'e Meclis kararıyla tahttan indirildiğini tebliğ etti. İhtiyar Sultan fazla telaşlanmamışve ayakta

kabul ettiği heyete; “Mukteza-yı kader böyleymiş, ben onu anladımdı” diyerek padişahlığında yaptıklarını

anlatmıştır. Sultan Abdülhamid, 27/28 Nisan Salı/Çarşamba gecesi Yıldız Sarayı'ndan alındı ve sıkı bir

muhafaza altında SirkeciGarı'na götürüldü. Üç vagondan oluşan özel bir tren, yolcusu içine girer girmez

hareket etti. Selânik'e ertesi gün varıldığında Sultan Hamid trenden inerken civardaki camide okunan yatsı

ezanını işiterek şöyle dediği rivayet edilir: “Aziz Allah! Celle şanehu...”Anlatılanlara göre, devrik padişah

Robilant Paşa'nın otomobiline binerek köşke gitmiş, Selânik'teki ikameti 3,5 yıl sürmüştür. Balkan

Savaşı'nın başlaması üzerine 1 Kasım 1912'de İstanbul'a getirilipBeylerbeyi Sarayı'na kapatılmıştır. Evvela

İstanbul'a dönmek istemediği, “Selânik de tehlikede ise elime bir silah alıp müdafileri arasına

katılabilirim, ölürsem şehitlik nasip olur, zaten ölmüş adamım!”,dediği söylenir.Savaş zamanı olduğu için

karayolu tehlikeli görülüyordu. Bu yüzden Abdülhamid, Almanya'nın İstanbulelçiliği stasioneri Lorley

yatıyla getirildi. Beylerbeyi Sarayı'nda 5 yıl 3 ay 9 gün yaşadı ve 10 Şubat 1918 pazar günü öldü. Tıbbi

ölüm raporuna“ozidaile karışık sol akciğer kanaması” (Koçu, 2002: 575), diye yazılmıştır.

4.1. Bir Saray Başhekimi: Dr. Mavroyeni

Spiridon Mavroyeni (1817-1902), II. Abdülhamid'in saltanatının yarısından fazla dönemde hem saray

başhekimi hem de Mekteb-i Tıbbiye’nin hocasıydı. Mavroyeni, Abdülhamid'in tahta cülusuyla birlikte Dr.

Kapolyon'un yerine padişahın güvenine mazhar oldu. V. Murad’ın özel doktoru olan Kapolyon, yanlış

tedavi ile ölümüne yol açtığı varsayılır. Anlatılanlara göre V. Murad,amcası Abdülaziz’in aniden ölüm

haberini alınca bayılmış, Dr. Kapolyon onun bir müddet hamamda kalmasını istemiştir. Bu arada

şakaklarına sülük yerleştirşmişve bu da beyne giden damarlarda kan eksilmesi yaparak hasara yol açarak

V. Murad’ın ölümünü hızlandırmıştır. Bundan dolayıII. Abdülhamid, Kapolyon’uözel doktoru olmasını

istememiştir. Bunun diğer birnedeni, Kapolyon’un V. Murad’ı 20 Ekim 1872 tarihinde gizlice I. Prodos

adlı Yunan locasına kayıt ettirmesidir.Sonraları Güney Fransa’da bir kilise gazetesi, V. Murad’ın özel

doktoru Kapolyon’un düzmece iki mektubunu yayımlamış, Paris basını vakit kaybetmeden bu mektupların

üzerine atılmıştır. Kapolyon’un savına göre hastalık, kaynağı alkolizm olan beyin yumuşamasından

kaynaklanıyordu. Hastanın zihinsel dengesizliğine ve yakın bir ölümün ön belirtisi olan felcin de

başlangıcına bu beyin yumuşamasıneden olmuştu. Rivayetler böyledir, ya da efsane böyle der.

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2418

Sultan Abdülhamid'in cülusundan sonra saray baştabipliğine atanan Mavroyeni, personel arasında ve

kamuda seyreltme teşebbüsüne girdi. Fakat birkaç yıl sonra idaresindeki saray eczanesi kadrosu tekrar

artmış, personel 42’den 54’e çıkmıştır. Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde, 1880’li yıllara ait bir defterde bu

konuda bilgilere rastlanır. Defter, saray eczanesinde görevli tabip, cerrah, eczacı, hademe gibi görevlilerin

isimlerini, sarayda göreve başlama tarihlerini, aldıkları tayinâtı ve maaşlarını gösteriyor. Böylece asrın son

çeyreğinde saray eczanesinde kimlerin çalıştığını, hangi görevlerde bulunduğunu tespiteimkân tanır.

Mavroyeni, 15.000 kuruşmaaş, 1.328 kuruş da tayinât bedeliyle padişah doktoru ve sarayın eczane

idarecisi sıfatıyla hatırı sayılır gelire sahipti(Terzi, 2009: 58). Ayrıca Osmanlı tarihinin önemli

tanıklarından biridir. V. Murad’ın doktoru Desjardin, Mavroyeni’nin istihbaratçı özelliğine de dikkât çeker:

“Doğu’da Abdülhamid’in doktorunun parmağı olmayan hiçbir siyasi olay, hattâhiçbir özel nitelikte olay

yoktur. Kendisi kısa süren V. Murad dönemi ile Abdülhamid idaresinin gizli tarihi hakkında çok özel şeyler

bilir. Eğer hatıralarını yazabilseydi, tarihçilerimize ve diplomatlarımıza çok şey öğretecekti.”Abdülhamid’e

Verilen Jurnalleradlı bir vesika, jurnallerde isimleri geçen saray mensuplarından birinin Mavroyeni

olduğunu gösteriyor. Vesika şöyledir(Demiroğlu,1955: 18):“Uzun müddet saray hekimliğinde, padişahın

hususî doktorluğunda bulunmuş, bazı maceralara sürüklenmiştir. Kadınlara düşkünlüğü ile meşhurdur.”

Desjardins, Mavroyeni’nin öldüğü 1902’de,Osmanlı Devleti hakkında düşündürücü bir isim taşıyan kitap

yazdı: Casuslar Ülkesinde. Kitap, Mavroyeni’yitanık gösterir ve Sultan Abdülaziz’in intihar etmeyip

öldürüldüğünü anlatır. Abdülhamid’in ikinci özel doktoru olan Mösyö Loni'ye 7.500 kuruş maaş tahsis

edilmiş, 27 Eylül 1879’daysa Mabeyn-i Hümâyûn doktorlarının başına bir müşavir ataması yapılmıştır. Bu

göreve getirilen İngiliz Sefareti doktoru Mösyö Dicksonfahri olarak tayin edilmiş, kendisine maaş

ödenmemiştir. II. Abdülhamid döneminde adı geçen iki doktora yaklaşık 29.000 kuruş maaş ödenmişken,

Mavroyani döneminde personele ödenen maaş miktarı 73.091 kuruştur. On dokuzuncu yüzyılın ortasından

itibaren hekimbaşılık teşkilâtının yetkileri kısıtlanmış, padişah doktoru eczane idareciliğine indirgenmiştir

(Terzi, 2009: 62).

Yargı ve eğitim sisteminin modern ve laik hâle dönüşmesi, ulemâarasında her zaman rahatsızlık

yaratmıştır. Ulemâ, siyasi etki açısından hem dar alana indirgenmiş, hem de mesleki olanakları

kısıtlanmıştır. Geçmişte tekelinde olan bazı mesleklerdeki denetimi, neredeyse etkisini yitirmiştir. Meselâ,

Abdülhak Hamid’indedesi ve II. Mahmud ve I. Abdülaziz devrinde hekimbaşı olan Abdülhak Molla'nın

saray hekimliği, 1836'dan sonra hükümetin sivil alanına aktarılmıştır. Bu geç fark edilmiştir. Çünkü reform

hareketinin başlarında, modern eğitim almış personelin bulunmayışı nedeniyle, bu tür makamlar dini eğitim

görmüş eski tip görevlilerce dolduruluyordu (Mardin, 2011: 174-175). Atama, yer değiştirme, işten el

çektirme vehekimlik sınavları gibi hizmetlerin yanı sıra,ülke geneline yönelik koruyucu önlemler, salgın

hastalıklarla savaş vehastane açma faaliyetlerinden hekimbaşısorumluydu. Tanzimat’la birlikte Osmanlı

tıbbında askeri ve sivil alanda birçok hastane açıldı. II. Abdülhamid tahtta kaldığı sürede yüzlerce yeni okul

ve İstanbul'da 10'dan fazla yüksek öğrenim kurumu faaliyete geçti. Amaç, resmî İslâmi düşünceyi telkin

etmek ve halife sultana sadık tebaa yetiştirmek iken, çoğunlukla ortave lise düzeyinde eğitim veren

modern mekteplerdekieğitimbunun tam tersini yapıyordu. Çünkü yüksek eğitimokulları, özellikle tıbbiye

ve harbiyede yaşanan ihtilaflar bütün siyasal olayların merkezi konumundaydı.

4.2. Dr. İbrahim Temo: Direniş ve İktidar

Mekteb-i Tıbbiye, 6 Kasım 1903'teII. Abdülhamid’in de doğum günü olmasından dolayı törenle açıldı.

İlginç olan, ihtilafların büyük kısmının ve Abdülhamid'in özgürlükleriengelleyici yönetimine karşı ilk

muhalif hareketlerin de burada okuyan öğrencilerinden gelmesidir. Rahatsızlıkduyan öğrenci grubu,

1889'da ‘hücre evi’tarzında gizli örgüt kurdular. Tıbbiyenin ıslahı ile ilgili tasarı hazırladıklarını belirten

Dr. İbrahim Temo, bu tasarınınmüdüriyet ve nezaretçe kabul edilmemesi üzerine greve karar vereceklerini

ve okul binasını izinsiz terk edeceklerini deklare etti. Bir hafta süren grevin sonunda öğrenciler okula

yeniden kabul edildiler. Temo, anılarında, bu olaydan sonra okulu çabuk bitirmek için ikinci sınıfın

sınavlarını bir yıl içinde verdiğini, Kuleli’den arkadaşlarıyla edebiyat ve siyaset üzerine sohbetler yaptığını,

arkadaşlarına siyasetle ilgili gazete ve risaleler verdiğini, böylece sınıfıve yakın çevresinde bir aydın

zümresi oluştuğunu yazar. Bu sayede kendisinde “hareket-i milliye ve hürriyet fikri” (Çelik, 2010: 51)

belirdiğini ifade eder. Temo, arkadaşlarının her öğrenciye tabiatına uygun lâkap taktığını, kendisinede

ihtilalci sıfatı ile “Pierre Lermit”lâkabıverildiğinisöyler.Lâkap, Arhiens’li Fransızkeşiş Pierre diye

bilinen ve Birinci HaçlıSeferi’nde başrolü oynayanbir keşiştir. Bu lâkabın Temo’ya verilmesinde onun

örgütçükişiliği, misyonerliği, kitleleri seferber edebilmesi rol oynasa gerektir. 1892'de Tıbbiye'yi bitiren

Temo, İstanbul'da çalışmalarına başlamış, ilk tutuklanmasında ceza almadan kurtulmuş, dahasonra 3 kez

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2419

daha tutuklanmıştır. Eylül 1895'teİstanbul'da meydana gelen Ermeni yürüyüşünde çıkan olaylar sonrası

cemiyet olarak bu gelişmelere tepki niteliğinde beyanname yayımlamıştır. Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye

hekimlerinden Dobrucalı Dr. İsmail İbrahim Efendi ve Dr. İshak Sükûti ile birlikte Debreli Behçet

Efendi'nin evinde 1.000 adet bildiri kitapçığı hazırladıklarını söyler. Müslümanlara ve Türklere hitâben

yazılan ve İttihad Terakki imzasıyla yayımlanan bildiri, Ermeni hareketlerini eleştirir görünürken, gerçek

eleştirin iktidarın “baskı rejimine” olduğukesindir (Temo, 2000: 84). Bildiri üç koldan dağıtılmıştır. Dr.

İsmail Aksaray’dan Fatih ve civarına, Dr. Sükûti tıbbiye öğrencileriaracılığıyla okullara, subaylara,

memurlara ve Harbiye Mektebi’ne, Temo ise Yıldız Sarayı ve civarına bildiriyi dağıtmışlardır. İstibdat

rejiminin en güçlü olduğu dönemde cemiyet bu bildiriyle rejime karşı tavır alırken, cemiyetin kurucusu Dr.

Temo da bildiriyi Abdülhamid yönetimiyle özdeşleşmişYıldız ve civarında dağıtmıştır. Son

tutuklanmasıyla Anadolu'ya sürgün edileceğini anlamış,birçok JönTürk aydını gibi ülkeyi terk etmek

zorunda kalmıştır. JönTürkler geneldeİsviçre ve Fransa'yı tercih ederken, Temo ise neden Romanya'yı

tercih ettiğini şöyle dile getirir: “Türkiye ile gününde temas ve irtibatta bulunan Balkan memleketlerinden

birine firarım ve Avrupa'daki fikirdaşlarımla daha serbestçe muhabere etmek.” (2000: 50). Romanya'da

bulunan Arnavut ve Türkleri İttihad Terakki'ye kazandırmak içinyoğun çaba sarfetmiş, bunda da başarılı

olmuştur (Çelik, 2010: 86). Temo, Osmanlılık idealine bağlı JönTürk aydını olmakla birlikte, Arnavut

kökenli olduğundan1909’dansonra Arnavut İsyanlarıve hükümetin izlediği politikalara duyarsız

kalamazdı, öyle de oldu.Tarihin akışına not düşülürse, bir benzeri de Cumhuriyet Dönemi’nde Dr. Rıza

Nur’dan gelecekti. Temo’nun manifestosu, Osmanlı siyasetinimahveden şeyin asırlardır süren eşitliğe

aykırı yapınınmilliyetçi fikirleri canlandırması vebunun sonucunda yabancı müdahalelerin artmasıdır

(Çelik, 2010: 93-94). Ne var ki istibdat rejimine son verip Meşrutiyeti getiren İttihatçılar, işçi hakları ve

sendika kurma faaliyetlerine karşı bir rejim uygulamaya başladı. Temo'nun Osmanlı Demokrat Fırkası,

Derviş Vahdedi'nin İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti, Volkan gazetesi, Sırat-i Müstakim ve Beyan'ül Hak

dergilerinin yeni din anlayışı ortaya koyarak hükümeti eleştirmesi, İttihad Terakki'yi de güç durumda

bırakmıştır (Karpat, 2010: 115). Temo ve arkadaşlarına göre baskı rejimine karşı olan İttihatçılar baskının

kendisi olmuş, “İttihad” gizli veya açık yol ayrımına girmişti. Pek çoğubaşlangıçta İngiliz dostluğuna umut

bağlarken, partinin Arnavutluk, Manastır, Drag ve Kosova’daki liderleri fanatik İngiliz hayranı ama o kadar

da Alman karşıtıydı. Nitekim Meşrutiyetin ilânı ile İttihatçıların perde arkasında kalan ve Abdülhamid’in,

kariyerini İngilizlere borçlu olmakla ün kazananveziri Kamil Paşa sedarete geldi. Oysa 1908

Hareketi’nden sonra Berlin Ateşemiliteriolan Enver Paşa, Alman davasının kazanılacağından emindi

(Avcıoğlu, 1975: 254). Enver Paşa mason değildi ama Balkan çevrelerinde sözü geçiyordu. Bu yüzden

Selânikli tüccar ve mason çevrelerin büyük kısmı sırf ekonomik ilişkilerden dolayı Almanya ve Avusturya

taraftarı olmada tereddüt etmediler. İttihad Terakki hükümeti, Alman sermaye grubunun isteği üzerine,

şimdiki adıyla Adalet Bakanlığı’nda müşavirlik yapan Kont Ostrog’un teklif ettiği sendika kurma yasağını

hükme bağladı. 25 Eylül 1908’de cemiyet kurmahakkı ve grev yapma özgürlüğü yasaklandı. Mecliste

vekillerden bir kısmı, sendikal hakkın kadırılmasının yabancı sermayenin işine yarayacağını çekinmeden

söylüyordu. Bir kısım basın grev aleyhtarlığı yaparken, yabancı şirketlerin çıkarlarını gizliden gizliye

destekledi. Örneğin İkdam, “memleketimizde mevcut büyük sanayi yabancı sermaye ile vücuda gelmiştir.

Demek ki grevler dolayısıyla itibari malîmiz üzerinde tesir icra eder, şirketlerin hisse senetleri düşer”,

diyordu. Ticaret Odası gazetesi, “yerli amelenin politika manevralarına kolaylıkla kapılacakları derkâr

bulunduğundan yabancı ameleleri derecelerinde metlibatta bulunmaları gayri caizdir” diyerek yerli işçileri

küçümseyebiliyordu. İttihatçı sözcülere gelince, onlar da işçilerin geçimlerini sağlayacak alanlar açıldığını

bildirip, geçim sıkıntısının önleneceğini söylemekle yetindiler (Lefranc ve Sülker, 1966:142-143). Her

iktidarın yazgısında kendi çocuklarını yemesi vardır. Bu yüzden direniş ve iktidar, Osmanlı

modernleşmesinde Osmanlılık altında varolan bunalım ve kaosun da adıdır.

4.3. Ağırlaşan “Hasta Adam”: Sosyo-Ekonomik ve Sosyo-Kültürel Bakış

Siyasi gerilim içindeOsmanlı’da liberalleşme, yabancıların “dışarıdan”, erbab-ı teşebbüs ve sâhib-i arz

(tımar arazilerinin gelirleriyle geçinenler) ile “içeriden”Batılılaşma’nın sağladığı geniş imkânlarla kuruyup

yozlaşmayı sağlayan ekonomiyi temsil eder. Hasta adamı ağırlaştıran bu evrede, Tanzimat’la beraber

Osmanlı memleketine giren malların içinde Fransa'nın çuha sateni, pamuklusu ve müslini, İngiltere'nin

kadifesi, Milano, Lyon ve İsviçre'nin ipeklisi önemli yer tutarken, yüzde 5 gümrük ödeyen bu kumaşlar

yerli üreticilerin belini bükmüştü. İpek sanayinin merkezi olan Bursa'da eskiden 1.000 tezgâh çalışıp

25.000 okka ipek işlenirken, 1848'den sonra ancak 75 tezgâh çalışır oldu. Aynı şehrin kadife ve saten

imalâtı 20 yıl öncesine oranla yüzde 80 azaldı. Benzer durum diğer dokuma kollarında görülürken, İstanbul

ve Üsküdar'daki tezgâhların sayısı1866'da yapılan araştırmaya göre30-40 yıliçinde 3.160'tan 37'ye düştü.

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2420

Eskiden işlenmiş tiftik ihraç eden Ankara, ham tiftik satmakla yetindi. Diyarbakır, Edirne ve Amasya gibi

dokumacılığın ileri vilâyetleri, Batı Anadolu'nun halı tezgâhlarını Bursa gibi genel çöküntünün içinde,

değişik kalite ve bol çeşitli Avrupa mallarının karşısında çaresiz kalmaya zorladı. Hasta adam, tüm bedeni

saran kanser hücreleriyle günden güne erirken, hücreler çılgınca çoğalarak metastaz evresine geçmişti.

Sınaî nesnelerle başlayan metastaz, hücresel örgütlenmeyle ekonominin tamamını ele geçirdi. Bu çıldırmış

tümörler,bedeni savunamaz hâle getirerek saldıracağı yeri bulmuştu: Ekonomi.Gündelik hayatın sosyal

panoraması, dönemin dikkâtli yorumcusu Parvus Efendi tarafından ekonomik hastalıkolarak teşhis edilir

(Cem, 1998: 239): “...Herkes ecnebi sermayelerinin Memleket-i Osmaniye celbi lüzumundan bahsediyor.

Hâlbuki biz, devlet borçlarının, hariçten Memalik-i Osmaniye'ye giren paralardan daha çok olduğunu

görüyoruz. Avrupa sermayedarlarının Türkiye'ye para vermeleri birtakım efkâr ve hissiyat-ı insâniyet

perverane saikasıyla değil, verdikleri bu paralar vasıtasıyla kendi servet ve kuvvetlerini tezyid eylemek

maksadıyla olduğu pek malûmdur.” Bu sözler Parvus Efendi gibi‘sürekli devrim’ fikrini benimseyen

birinden gelmesi şaşırtıcı değildir. Söyledikleri ister kara mizah, ister devrimci güncesi, isterse romantik bir

bağın ifadesi olsun hiç fark etmez, sonuç malûmdu. Gerçek, birbiri ardına yeniden dönüp duran geçmiş

tecrübelerin sonucu olarak yaşanırken, herkes her şeyi biliyordu: “Kıtlık, isyan demekti.”

İç ve dış olayların birbirini izlediği, genç ve enerjik İttihatçıların idareye egemen olduğu sırada yumuşak

huylu, zayıf iradeli, yaşını başını almış bir padişah bu boşluğu doldurmaya hazırlanıyordu. Mehmed Reşad,

padişah olduğunda kendisinitasavvur eden söylev şu oldu: Meşrutiyet Padişahı.En zorunlu gereksinim

maddelerini bile dışarıdanalan kalabalık payitaht, her an kıtlığa ve karaborsaya mahkûmdu. Tanzimat

sonrası Osmanlı reformcuları, İstanbul’un üç ana sorunu olduğunda görüş birliği içindeydiler(Çelik, 1986:

127): Düzensiz sokak dokusu, bölünmüşlük ve köhnelik. Bu üç sorun, Osmanlı’nın Batılı bürokratları

nazarında modernliğin simgesi hâline gelmiş olan Batı kentleriyle tezatlık içerir. Daha on sekizinci yüzyılın

başlarında, İstanbul nüfusunun çoğalması ve binalaşmanın önlenmesiiçin Üsküdar, Galata ve diğer

mahallelerde sınır konulmasını öneren şair, mutasavvıf ve devlet adamı Penâh Efendi, bunun taşraların

insandan hâlî kalmasına sebep olduğunu ifade etmiştir. Şehir nüfusunun çoğalmasıyla bulaşıcıhastalıklar

artıyor, çevre kirliliği beliriyor, gıda ihtiyaçları karşılanamaz hâle geliyordu (Savaş, 1999: 104). Oysa

yüzyıl sonra bile başkentin çeşitli semtleri arasında iletişimi sağlamak ve kentingörünümünü

güzelleştirmek, “gerçek” sorunları“süslemeler” ile kapatıp “görüntü” çözümler üretmektenöteye

geçemeyecekti. Osmanlı kent fırınlarında işlenen francala unu Odesa'dan geliyor, ama çarşı-pazar düzeni

yüzyıllardır değişmiyordu. Asmaaltı bölgesi Müslüman ticaret semti olmaya devam ediyor, burada depolar

ve mağazalar bulunuyordu. Müslüman küçük esnafın sokak ticareti ise enerjisinden taviz vermemişti.

Tütün tüccarları Kavala, Drama, Gerede, Samsun ve Bafra tütünlerini Rüstem Paşa Camii çevresinde

pazarlarken, Haliç kıyısına Romanya'dan getirdikleri keresteleri yığan gemici Müslüman tüccarlar aynı

enerjiyle ticaret hayatına devam ediyordu. Bunlar Balkapanı'ndaki Müslüman tüccarlar, yağ iskelesindeki

amatörler,Akdeniz ve Anadolu pazarıylaiş gören abanili ve ‘elifi şalvarlı’ zenginlerdi. Kent yaşamında

olduğu gibimemleketin insan manzarasındagörülen bu tuhaf tezatlık gözlerden kaçmıyor, en çok da

devletin memur kademesinde görülüyordu. Gündüzleri devlet dairesinde çalışan memurlar redingot giyip

göreve gidiyor, akşamları gecelik entari, hırka ve takkeyle kahvehanelere çörekleniyordu(Sakaoğlu, 2001:

490). Kıraathaneler, Binbir Gece Masallarını aratmayacak türden, içinde bol dedikodu malzemelerinin

olduğu, siyasetin hararetli tartışmalarıyla geçen renkli sohbetlerdi. II. Meşrutiyet’in estirdiği özgürlük

havası, nereden estiği belirsiz rüzgârdı ama kasırga gibi her yöne ve herkesi esrarengiz şekilde çarpıyordu.

Hayatın seyrüsefer ritmi, bir yerde 'kalmak' ile bir yere 'gitmek' arasında bocalayıp duran med-cezir etkisi

gibiydi. Böylesi siyasi keşmekeşlik ortamında köklü değişimlere, askeri yenilgilere ve düzensizliklere yol

açan sayısız yasayı, hükümet kararnamesini Mehmed Reşad imzasıyla yürürlüğe koyan padişahise ne

toplumsal ne siyasal ne de askeri gelişmelere çözüm buluyordu. Özgürlük teranesi atılıyorama kimsenin

görevine zamanında gitmediği, kaytarmacılığın ve nemelazımcılığın artarak, mebusların teneffüshâne

kısımlarına oturup celselere katılmadığı bir dönemin başlangıcında; padişahın güler yüzünün, unutkan,

öfkesiz, iyimser, mütevekkil ve masum iç dünyasının herhalde rolü olsa gerek. Padişahı seviyor gözüken,

bugün de adını taşıyan Reşad Altınını piyasaya süren, zırhlılara, gemilere, yeni mahallelere, kimi Anadolu

köy ve kasabalarına Reşadiye adını veren İttihatçı liderler, kapalı kapılar ardında bunaklığından söz edip

alaya aldıkları padişahı yüceltiyordu. Modernliğin en büyük tezatlığıişte budur. Buna Balkan Savaşı’nın

Batı Trakya'da ortaya çıkanşiddetli acıları eklenince, trajedi daha büyükgerçeklikte ortaya çıkıyordu.

1910 yılı Avrupası’nda frengi tedavisi bulunacak, 1922'de diyabette insülin, 1933'te ilk sulpha ilaçlarve

1942'de penisilinle hekimler bulaşıcı hastalıkları tedavi edecekti (Bamforth, 2004: 23). Ancak on yedinci

yüzyılda frenginin teşhis ve tedavisiadlı kitap, Fransızca’danTürkçe’ye tercüme edilip bu tehlikeye

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2421

dikkâtleri çekiyordu(Lewis, 1964: 41). Aynı yıl içinde Almanya'ya eğitime gönderilen kadroda

Cumhuriyet’in ilk Sağlık Bakanı Dr. Refik Saydam’ın olması ise tesadüfîdeğildir. Almanya’da Berlin

Askeri Tıp Akademisi’nde Brandenburg, Danzig, Spandou ve Scharite’de gördüğü eğitim, ihtisasına ve

mesleki birikimine katkı sağlıyordu. Dr. Saydam, Balkan Savaşı’nın çıkacağı kesinleşince, 1912’de

yeniden İstanbul’a döndü. Milli Mücadele sırasında frengi kanunu çıkarılırken, kadın hekimlerin yokluğu

ayrı sorundu. Kadınlar muayenelerde tartışma konusu oldular. Kimi mebuslar evlenmemiş hanımların ve

hasta olmayanların kültürel gerekçelerle muayeneden muaf tutulmasını savunurken, ilgili maddenin

yeniden düzenlenmesi için Şer'iye, Adliye ve Sıhhiye komisyonlarından ortak bir komisyona görev

verilmiş, hanımları muayene edecek kadın hekim yetiştirme zorunluluğu dile getirilmiştir (Özpekcan, 2001:

128). Birinci Dünya Savaşı,Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne’nin eğitimine zorluklar yükledi. Bu ise yokluk

içinde varolan üretken bir neslin doğumudur. 1912-1922 yılları arasında yetişen hekimler, askeri hekimlik

ve bulaşıcı hastalıklarla mücadeledeyoğun hizmet verdiler. Kadınlar Eylül 1922'den itibaren tıp eğitimi

almaya başladılar(Özpekcan, 2002: 237).Üstelik bu mesleğe girişlerini teşvik içinon yıl süreyle mecburi

hizmetten muaf olmalarına ilişkin bir de yasa çıktı. Ne varki ‘modern’ yenileşme hareketi, ya bir padişah

fermanıyla ya devleti temsil eden sayıca azama yetkisi çok olan ordu güçleriyle ya da bu düşüncelerin

tümüne nüfuz ederek yukarıdan gelen buyrukla şekillendi. Gelenek-modern diyalektiğini mesafeli bir

bitimsiz çatışma mücadesine dönüştüren işin aslı budur. Cumhuriyet kadrocularının devraldığı miras,

geleneğin icâbı olmalıydı, nitekim öyle de oldu.Hakikat, gözümüzde canlanırken, hasta adam

ihtiyarlayarak bedensel işlevleri zayıflayacaktı. İnsan bedeni ile siyasal sistem arasındaki bu ilişkiyiİbn

HaldûnMukaddime’de dile döker  (1997: 429): “Nimetlere ve lezzetlere dalma kalp ve nefislerde her çeşit

kötülük, zayıflık ve fütur yaratır. Buda ahlâk ve karakteri bozar, bunun sonucu olarak devletin devamının

dayanağı olan hayır ve meziyetleri kaybolur. Bunun tersi olan kötü huylarla huylanırlar. Bu hâl Tanrı’nın

kulları için koyduğu gerileme ve yıkılma kanunu icabıdır. Bundan sonra devlette çökme başlangıcı görülür

ve durumu sarsılır. İhtiyarlamanın tedavisi mümkün olmayan hastalıklar baş gösterir. Tanrı o devletin

yıkılmasını irade edinceye kadar bu hâl sürüp gider.”Bu tasvir, gerilimlerle beslenen ve organ

bozukluğuyla birlikte hareket yeteneğini yitirmeye yazgılı “hasta adam”ın da hikâyesidir.

5\. SONUÇ

Osmanlı modernleşmesinde modern tıp, on dokuzuncu yüzyılın ikinci çeyreğinde doğum ağrıları ile doğdu.

Oysa bu ağrı Tanzimat Dönemi gibi uzun sürenbir sancıda tecessüm etmiştir. Mekteb-i Tıbbiye’nin

açılması ve Bernard’ın İstanbul’a gelişine kadar anatomi çalışmaları geleneksel tıbbi eğitimedayanıyordu.

Ancak göreve başladığında binaGalatasaray’a taşınmış, öğrenci ve hoca kadrosu tamamlanmış, eğitim

çalışmaları başlamıştı. Çeşitli kitapların çevrildiği, öğrencilerin Lâtince ve Fransızca öğrendiği, Avrupa'dan

çeşitli laboratuar malzemelerinin getirildiği, anatominin kadavra üzerinde yapıldığı bu dönem gerçekten de

etkileyicidir. Okul, 1836'da Mekteb-i Tıbbiye adını alarak3 Aralık 1838’de Dr. Bernard'ın getirilmesiyle

öğretim 6 yıla çıkarıldı. Arapça ve din dersleri müfredattan kaldırılıp yerine klinik dersler konulmuş,

Çürüklük Mezarlığı’ndan temin edilen ölülerüzerinde kadavra uygulaması başlamıştır. Ancak Bernard'ın

yaptığı düzenleme, 1833 ve 1836'daki düzenlemelerden sonra yapılan bir düzenlemedir. Çünkü 1836'da

Galatasaray'da açılan Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriye-i Şahâne'nin eğitim dili Fransızcadır ve yurt dışından

getirilen hekimlerle klinik dersler başlamıştır. 36yaşında beklenmedik şekilde ölen Bernard, İstanbul'da

Santa Maria İtalyan Katolik Kilisesibahçesine gömülmüş, mezar taşına “Galatasaray Mekteb-i Tıbbiye-i

Şahâne'nin Kurucusu ve İlk Müdürü” diye yazılmıştır.

Modernleşmeden yana olan güçler, sınıfsal kökeni bakımından yenileşmeye karşı olmasalar bile bunların

çoğuTanzimat Batıcılığından yararlanan paşa ve derebeyi ailelerden değil, memur ve esnaf ailelerden

geliyorlardı. Osmanlı’da kast sistemi bulunmadığı için çocuklar daha ilkokul çağında parasız yatılı askeri

okullarda, sonraları aynı niteliktesivil yüksek okullardayetişiyor, daha çok mütevazı ailelerden gelen

gençleri oluşturuyorlardı. Tanzimat ve I. Meşrutiyet’in etkisi, Osmanlı tıbbında Batı'yla çağdaşlaşma

yaklaşımında askeri ve sivil birçok hastanenin açılmasınıbağlıdır.Sultan Abdülhamid, tahtta kaldığı süre

içinde yüzlerce yeni okulun yanısıra aynı dönemde İstanbul'da 10'dan fazla yüksek öğrenim kurumunu

faaliyete geçirdi. Bu okulların açılmasında amaç, resmî İslâmi düşünceyi telkin etmek ve halife sultana

sadık tebaa yetiştirmek iken, çoğunlukla orta ve lise düzeyinde eğitim veren bu okullarda uygulanan

modern eğitim bunun tam tersini yapıyordu. Çünkü yüksek eğitim okullarında, özellikle tıbbiye ve

harbiyede yaşanan ihtilaflar merkezi konumdaydı.Çarpıcı olan, bu kuruma karşı en güçlü tepkinin,

kaynağını bu kurumdan alan güçler olmasıdır. Meselâ Sultan Abdülaziz'i 1876'da tahttan indiren fiili

kuvvet, Süleyman Paşa'nın emriyle hareket eden harbiye taburudur. II. Abdülhamid'i deviren de benzer

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2422

kuvvettir. İstibdat rejimine son verip Meşrutiyeti getiren İttihatçıların ilk iş olarak işçi hakları ve sendika

kurma faaliyetlerine karşı rejim uygulaması daaynı kuvvettir.Çünkü her iktidar kendi çocuklarını yer ve

sosyo-politik, sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel hayata dair sorunların çözümünü dipsiz bir uçurum olarak

bırakır. Bu tıpkı devrin renkli kişiliği olan Marko Paşa’nın hastalarının derdine hiçbir deva bulamadığı bir

tabirle betimlenir: “Derdini Marko Paşa’ya anlat!”

KAYNAKÇA

Ağırbaş, İsmail; Akbulut, Yasemin; Önder, Ömer Rıfkı, (2011)“Atatürk Dönemi Sağlık Politikası”,

Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 48: 733-748.

Akarlı, Engin, (1978)“Tanzimat Dönemiyle İlgili Bir Belge: Fuad Paşa'nın Siyasi Vasiyetnâmesi”, Toplum

ve Bilim Dergisi, 4: 126-138.

Aktar, Yücel, (1999)II. Meşrutiyet Dönemi Öğrenci Olayları (1908-1918), Ankara.

Akpolat, Mustafa Servet, (1991) “Levanten Kökenli Fransız Mimar Aléxandre Vallaury”, Hacettepe

Üniversitesi Sosyal Bilimler EnstitüsüSanat Tarihi Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Ankara.

Altıntaş, Ayten, (1993)“Karl Ambros Bernard'ın Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne'nin Kurucusu Olduğu

Meselesi ve Görevi Hakkında”, II. Türk Tıp Tarihi Kongresi, 20-23 Eylül, İstanbul, s.91-99\.

Atay, Falih Rıfkı, (2008) Zeytindağı,İstanbul: Pozitif Yayıncılık.

Atay, Falih Rıfkı, (2009) Çankaya,İstanbul: Pozitif Yayıncılık.

Avagyan, Arsen; Minassian, F. Gaidz, (2005) Ermeniler ve İttihat ve Terakki, İşbirliğinden Çatışmaya. 2\.

Baskı,İstanbul: Aras Yayınları.

Avcıoğlu, Doğan, (1975) Türkiye'nin Düzeni, Dün-Bugün-Yarın. Cilt. 1, İstanbul: Tekin Yayınları.

Bamforth, Iain, (2004) Kütüphanedeki Beden,çev.Begüm Kovulmaz, 1. Baskı, İstanbul: Agora Yayınları.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Hatt-ı Hümayun Tasnifi, No.46760-C, tarihsiz (Belge için bkz. Ahmet Süheyl

Ünver,Dr. Bernard'ın Memleketime Gelişi, İstanbulÜniversitesi Fakültesi Mecmuası, No: 3/4, 1959,

s.501.)

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, MB, nr.170/122.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Cevdet Maarif No.5178, s.1256 (Nisan 1840)

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Mekteb-i Cedid-i Amire’ninkadrosu hakkında; Cevdet Sıhhiye No.918,

Ramazan 1254 (Kasım 1838)

Calinescu, Matei, (2013) Modernliğin Beş Yüzü,İstanbul: Küre Yayınları.

Canda, M. Şerefettin, (2005) “Türkiye’de Nöropatolojinin Gelişimi, Dünden Bugüne”, Türkiye Ekopatoloji

Dergisi, 11(3), 93-158.

Cem, İsmail, (1998)Türkiye'de Geri Kalmışlığın Tarihi, 13\. Baskı, İstanbul: Can Yayınları.

Çelik, Bilgin, (2010) “Üç Kimlikli Bir Jön Türk Aydını: Dr. İbrahim (Ethem) Temo (1865-1945)”, Dokuz

Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(1), 77-98.

Çelik, Zeynep, (1986) 19\. Yüzyılda Osmanlı Başkenti Değişen İstanbul,çev. Selim Deringil, İstanbul: Tarih

Vakfı Yurt Yayınları.

Çoruh, M. Engin, (2015) “Yüz Seneden Fazla Saklı Kalan Bir Sır: Askeri Tıbbiyenin Demirkapı’dan

Haydarpaşa Tıp Fakültesi’ne Taşınmasının Sebebi”, Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp

Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 5(3), 99-107.

Demiroğlu, Faiz, (1955) Abdülhamid’e Verilen Jurnaller(50 Yıldır Neşredilmeyen Vesikalar,Yayın No. 1,

İstanbul: Tarih Kütüphanesi Yayınları.

Dölen, Emre, (2008) “II. Meşrutiyet Dönemi’nde Darülfûnun”, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, X(1), 1-46.

Giddens, Anthony, (2012) Modernliğin Sonuçları, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2423

Günergun, Feza, (2013) “Türkiye’de Tıp Tarihi: Geçmiş Yıllardaki Çalışmalar ile Son Araştırmaların

İncelenmesi”, Tarih Okulu, XIV: 267-280.

Hammer, von, J. (1988) Devlet-i Osmaniye Tarihi,çev. Mümin Çevik-Erol Kılıç, Cilt I-XIV, İstanbul.

Hugo, Victor, (1974) Anılar, çev. Şiar Yalçın, No. 69, İstanbul: Yankı Yayınları.

İbn Haldûn, (1996) Mukaddime,Cilt II, çev. Zakir Kadîri Ugan, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.

İbn Haldûn, (1997) Mukaddime, Cilt I, çev. Zakir Kadîri Ugan, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.

İnalcık, Halil, (1967) “Sened-i İttifak ve Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu”, Belleten, XXVIII(11), 603-622.

İnalcık, Halil, (1967a) “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkileri”, Belleten, XXVIII(11), 623-690.

Kaçar, Mustafa, (2009) “Türkiye’de Modernleşmenin Öncü Kurumları”, Sosyoloji Dergisi, 19(2), 127-149.

Kâhya, Esin, (1979) “Bizde Diseksiyon Ne Zaman Başladı?”, Belleten, XLIII(173), 739-759.

Kandemir, Feridun, (1975) Jön Türklerin Zindan Hatıraları Bir Devrin Siyasî ve Fikrî Tarihi (1848-1903),

2\. Baskı, İstanbul: Muhit Yayınları.

Karal, Enver Ziya, (2007)Osmanlı TarihiNizam-ı Cedid ve Tanzimat Devirleri (1789-1856). Cilt V, 8\.

Baskı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Katgı, İsmail, (2013) “OsmanlıDevleti’nde Siyaseten Katl (Hukukî Maiyeti, Sebepleri, Usulü, İnfazı ve

Sonuçları)”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(24), 180-211.

Kili, Suna, (2000) Atatürk Devrimi Bir Çağdaşlaşma Modeli,7\. Baskı, Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür

Yayınları.

Kocatürk, Vasfi Mahir, (1973) Osmanlı Padişahları,İstanbul: Rafet Zaimler Kitap Yayınları.

Koçu, Reşad Ekrem, (1968) Kabakçı Mustafa Bir Serserinin Romanlaştırılmış Hayatı,İstanbul: Koçu

Yayınları.

Koçu, Reşad Ekrem, (1971) Tarihimizde Garip Vakalar,3\. Baskı, İstanbul: Varlık Yayınları.

Koçu, Reşad Ekrem, (2002)Osmanlı Padişahları,3.Baskı, İstanbul: Doğan Yayınları.

Lefranc, Georges; Kemal Sülker, (1966)Dünyada ve Bizde Sendikacılık,çev.Asım Bezirci, İstanbul:

Varlık Yayınları.

Lewis, Bernard, (1964) The Middle East and The West, London.

Maide: 5/33-34

Mardin, Şerif, (1991) Türk Modernleşmesi,Makaleler 4, 1. Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları.

Mardin, Şerif (1998) “Tanzimat ve Aydınlar” Türkiye’de Din ve Siyaset, Cilt 3, İstanbul: İletişim Yayınları.

Mardin, Şerif, (2011)Bediüzzaman Said Nursi Olayı,11.Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları.

Mutlu, Şamil, (1994) Yeniçeri Ocağının Kaldırılışı ve II. Mahmud’un Edirne Seyahati, “Mehmed Dâniş

Bey ve Eserleri”, N.3398, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.

Ortaylı, İlber, (2001)İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı,8\. Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları.

Ortaylı, İlber, (2011) Son İmparatorluk Osmanlı,14.Baskı, İstanbul: Timaş Yayınları.

Özbay, Kemal, (1976)Türk Askeri Hekimliği Tarihi ve Asker Hastaneleri,Cilt II, İstanbul.

Özkırımlı, Atilla, (1987) Tevfik Fikret,İstanbul: Cem Yayınları.

Özpekcan, M. (2001)“Büyük Millet Meclisi Tutanaklarına Göre Türkiye Cumhuriyeti'nde Sağlık Politikası

(1923-1933)- I. Bölüm”, Yeni Tıp Tarihi Araştırmaları, 7: 105-160.

Özpekcan, M. (2002) “Büyük Millet Meclisi Tutanaklarına Göre Türkiye Cumhuriyeti'nde Sağlık Politikası

(1923-1933)- II. Bölüm”, Yeni Tıp Tarihi Araştırmaları, 8: 163-274.

International Social Sciences Studies Journal 2020

Vol:6

Issue:63

pp:2405-2424

sssjournal.com

International Social Sciences Studies Journal

sssjournal.info@gmail.com

2424

Öztürk, Hülya; Ömer Elçioğlu, (2012) “Osmanlı Devleti’nde Anatomi Çalışmaları Üzerine Bir

Değerlendirme”, Tıp Etiği-Hukuku-Tarihi Dergisi, 20(3), 170-178.

Rasimoğlu, G. İ. Ceren, (2013) “Taşra’yı İyileştirmek: 19\. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda Memleket

Hekimleri”, Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 3(1), 1-

6\.

Rukancı, Fatih, (2014)“19\. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı’da Tıp Kütüphaneciliğine Dair Arşiv

Belgelerinden Örnekler”, Bilgi Dünyası, 15(1), 189-201.

Sakaoğlu, Necdet, (2001) Bu Mülkün Sultanları,5\. Baskı, İstanbul: Oğlak Yayınları.

Savaş, Ali İbrahim, (1999) “Lâyiha Geleneği İçinde XVIII. Yüzyıl Osmanlı Islahat Projelerindeki Tespit ve

Teklifler”, Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 9: 87-114.

Tekeli, Sevim; E. Kâhya, M. Dosay, R. Demir, HG. Topdemir, Y. Unat,A. Aydın Koç, (2010) Bilim

Tarihine Giriş,6\. Baskı, Ankara: Nobel Yayınları.

Temo, İbrahim, (2000)İbrahim Temo'nun İttihat ve Terakki Anıları, 2\. Baskı, İstanbul: Arba Yayınları.

Terzi, Arzu, (2009) “Osmanlı Saray Eczanesinin Teşkilât ve İdaresi (XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında)”,

Osmanlı Bilimi Araştırmaları, XI(1-2), 49-64.

Tuna, Korkut, (1991) “Bilgi, Toplum ve İthal Bilgi Üzerine I”, Sosyoloji Dergisi, 3(2), 87-114.

Tütengil, Cavit Orhan, Az Gelişmenin Sebepleri. Yirmidokuzuncu Konferans.

Uğurlu, Mehmet Cemil, (1997)“14 Mart Tıp Bayramının Düşündürdükleri”, Ankara Üniversitesi Tıp

Fakültesi Mecmuası, 50(1), 1-5.

Üçkuyu, Yavuz, (2003) “19. Yüzyıldan Cumhuriyet Türkiye'sine Osmanlı'larda Sağlık”, Toplum ve Hekim

Dergisi, 18(3), 205-213.

Ülken, Hilmi Ziya, (1998) Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, İstanbul: Ülken Yayınları.

Ünver, Ahmet Süheyl, (1959) “Tıp Fakültesi’nin Meşrutiyet Yılları Tarihine Dair”, Belleten,XXIII(90),

287-306.

Üstün, Çağatay, (2001)“Derdini Marko Paşa’ya Anlat…”, Van Tıp Dergisi, 8(4), 134-136.

Yurdakul, Eray Serdar, (2015) “Tarihte Önemli Bulaşıcı Hastalık Salgınları”, Türkiye Klinikleri Halk

Sağlığı Özel Sayı, 1(3), 1-7.

## Citations (1)

## References (46)

[The changes in Ottoman diplomatic cryptography and its methods during the 19th century (1811–1877) Cryptologia](publication/362648023_The_changes_in_Ottoman_diplomatic_cryptography_and_its_methods_during_the_19th_century_1811-1877_Cryptologia)

Article

- Aug 2022
- CRYPTOLOGIA

- [![Sedat Bingöl]()Sedat Bingöl](https://www.researchgate.net/profile/Sedat-Bingoel-3)

In parallel with the change in the understanding of diplomacy during the reign of Selim III, the Ottoman Empire started to use diplomatic cryptography. However, the efforts which started in 1797 were interrupted to a great extent when the ambassadors were recalled to the state after 1811. In the following period, Chargé d’affaires took over their duties and continued to use cryptography. With the reassignment of ambassadors to European capitals after 1834, Ottoman diplomatic cryptography stepped into a new era. In this study, the process until 1877 is discussed in the light of encrypted documents found in Ottoman archives. Codes and coding/decoding methods of Ottoman diplomats throughout the period are also examined.

[View](publication/362648023_The_changes_in_Ottoman_diplomatic_cryptography_and_its_methods_during_the_19th_century_1811-1877_Cryptologia)

Show abstract

[19\. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı’da Tıp Kütüphaneciliği’ne Dair Arşiv Belgelerinden Örnekler](publication/274199178_19_Yuzyilin_Ikinci_Yarisinda_Osmanli'da_Tip_Kutuphaneciligi'ne_Dair_Arsiv_Belgelerinden_Ornekler)

Article

Full-text available

- Jul 2014

- [![Fatih Rukancı]()Fatih Rukancı](https://www.researchgate.net/profile/Fatih_Rukanci)

Çalışmada, 19. yüzyılda Osmanlılarda kurumsallaşmaya başlayan ve bu yüzyıl boyunca da büyük bir gelişim gösteren tıp eğitim-öğretiminin lokomotifi durumundaki Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane Kütüphanesi’ne bağış ve satın alma yoluyla temin edilen kitaplar ile farklı türdeki kaynaklara ilişkin arşiv belgeleri incelenmiştir. Bu arşiv belgeleri ait olduğu döneme ilişkin Osmanlı tıbbındaki batılılaşma hareketlerinin birer kanıtı niteliğinde iken diğer yandan Osmanlı Devleti’nin o dönemde tıp eğitimine ve dolaylı olarak da Avrupa’da tıp alanındaki bilimsel çalışmalara ne denli önem verdiğini ve ihtiyaç duyulan kitapların temini için gerekli yazışmaların yapıldığını da açıkça ortaya koymaktadır.

[View](publication/274199178_19_Yuzyilin_Ikinci_Yarisinda_Osmanli'da_Tip_Kutuphaneciligi'ne_Dair_Arsiv_Belgelerinden_Ornekler)

Show abstract

[Üç kimlikli Bir Jön Türk Aydını: Dr. İbrahim (Ethem) Temo (1865-1945) (A Young Turk Intellectual With Three Identities: Dr. Ibrahim (Ethem) Temo (1865–1945)](publication/49615132_Uc_kimlikli_Bir_Jon_Turk_Aydini_Dr_Ibrahim_Ethem_Temo_1865-1945_A_Young_Turk_Intellectual_With_Three_Identities_Dr_Ibrahim_Ethem_Temo_1865-1945)

Article

Full-text available

- Jan 2010

- [ÇELİK Bilgin](https://www.researchgate.net/scientific-contributions/CELIK-Bilgin-57631702)

Dr. Ibrahim Temo was one of the most important characters of the Turkish political life. Ibrahim Temo, as the founder of Union and Progress, which had an important part in the history of Turkish political life, attracts attention with his three identities. Besides being a Turkish intellectual who was against tyranny, Temo was also the founder of the Baskim Society, which was one of the most important societies of the Albanian nationalist movement. Being isolated from the Union and Progress after the proclamation of the Second Constitutional Period, Temo settled in Romania, in where he formerly founded the Balkan branch of the society and entered in the Romanian nationality. Temo was accepted as a reputable person in the Unionist environments with his organizer character that was full of brave and determination in ideas. After his years in the School of Military Medicine Temo continued his efforts as an organizer in Romania, to where he escaped, and there he founded a new society, Baskim, that gathered the disconnected Albanian societies under a unique name, and played an important role in spread of the Unionist movement in before Romania, and after among the Albanians. After the proclamation of the Second Constitutional Period, Temo founded the Ottomant Democrat Party and ran opposition against to the government of Union and Progress.

[View](publication/49615132_Uc_kimlikli_Bir_Jon_Turk_Aydini_Dr_Ibrahim_Ethem_Temo_1865-1945_A_Young_Turk_Intellectual_With_Three_Identities_Dr_Ibrahim_Ethem_Temo_1865-1945)

Show abstract

[The Middle East and the West.](publication/270132771_The_Middle_East_and_the_West)

Article

- Oct 1964

- [Tom Soper](https://www.researchgate.net/scientific-contributions/Tom-Soper-2061693542)
- [Bernard Lewis](https://www.researchgate.net/scientific-contributions/Bernard-Lewis-2061689399)
- [Georgiana G. Stevens](https://www.researchgate.net/scientific-contributions/Georgiana-G-Stevens-2061700955)
- [John A. DeNovo](https://www.researchgate.net/scientific-contributions/John-A-DeNovo-2061674195)

[View](publication/270132771_The_Middle_East_and_the_West)

Galatasaray Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne'nin Kurucusu ve İlk Müdürü

- Santa Maria İtalyan

Santa Maria İtalyan Katolik Kilisesi bahçesine gömülmüş, mezar taşına "Galatasaray Mekteb-i Tıbbiye-i
Şahâne'nin Kurucusu ve İlk Müdürü" diye yazılmıştır.

- Jan 1978
- 126-138

- Engin Akarlı

Akarlı, Engin, (1978) "Tanzimat Dönemiyle İlgili Bir Belge: Fuad Paşa'nın Siyasi Vasiyetnâmesi", Toplum
ve Bilim Dergisi, 4: 126-138.

Levanten Kökenli Fransız Mimar Aléxandre Vallaury

- Jan 1991

- Mustafa Akpolat
- Servet

Akpolat, Mustafa Servet, (1991) "Levanten Kökenli Fransız Mimar Aléxandre Vallaury", Hacettepe
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Ankara.

Karl Ambros Bernard'ın Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne'nin Kurucusu Olduğu Meselesi ve Görevi Hakkında

- Jan 1993
- 91-99

- Ayten Altıntaş

Altıntaş, Ayten, (1993) "Karl Ambros Bernard'ın Mekteb-i Tıbbiye-i Şahâne'nin Kurucusu Olduğu
Meselesi ve Görevi Hakkında", II. Türk Tıp Tarihi Kongresi, 20-23 Eylül, İstanbul, s.91-99.

- Jan 1975

- Doğan Avcıoğlu

Avcıoğlu, Doğan, (1975) Türkiye'nin Düzeni, Dün-Bugün-Yarın. Cilt. 1, İstanbul: Tekin Yayınları.

- Apr 1840

- Arşivi Başbakanlık Osmanlı

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Cevdet Maarif No.5178, s.1256 (Nisan 1840)

Mekteb-i Cedid-i Amire'nin kadrosu hakkında

- Arşivi Başbakanlık Osmanlı

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Mekteb-i Cedid-i Amire'nin kadrosu hakkında;

Show more

## Recommended publications

[Discover more](search)

Article

### [Üniversite ve Siyaset; Çarlık Rusyası ve Osmanlı Devletinde Meşrutiyet Hareketinde Yüksekokullar - 1...](publication/379230449_Universite_ve_Siyaset_Carlik_Rusyasi_ve_Osmanli_Devletinde_Mesrutiyet_Hareketinde_Yuksekokullar_-_1905_1908)

March 2024 · Üniversite Araştırmaları Dergisi

- [Kemal KAHRAMAN](https://www.researchgate.net/scientific-contributions/Kemal-KAHRAMAN-2277100265)

19\. yüzyılda Avrupa’da yaşanan ekonomik, kültürel ve siyasi gelişmeler belli bir süreçte ve oranda Osmanlı Devleti ve Çarlık Rusya’sını etkisi altına almıştır. İhtilalden sonra büyük sosyal patlamalar yaşayan Fransa, koalisyon ve Napolyon savaşlarıyla Avrupa’yı sarsarken Batı’da yaşanan modernleşme akımlarını gittiği ülkelere taşımıştır. Aydınlar modern düşünceyle temas kurarken klasik monarşik ... \[Show full abstract\] yapılar gelişmelere ayak uydurmak için reform hareketlerine girişmiştir. Avrupa’da anayasal monarşi talebiyle birbiri ardınca devrimler yaşanırken Osmanlı Devleti ve Rusya’nın bundan etkilenmemesi düşünülemezdi. Batı kültürüyle yakından temas halinde olan yükseköğretim kurumları, aydınlarla, siyasi partilerle beraber değişimin en önemli aktörleri olmuştur. Sanayileşme sürecini yakalayamayan ve farklı bir sosyal yapıya sahip olan Osmanlı devletinde işçi sınıfı ve halkın katılımı sınırlı düzeyde kalırken aydınlar, askerler ve öğrenciler anayasal monarşiye (1908) giden yolun öncüsü olmuştur. Dış müdahalelerle Balkanlarda yaşanan isyanlar da önemli faktörler arasındadır. Benzer bir süreci yaşamakla beraber farklı bir sosyal dokuya sahip olan, yabancı yatırımlarla sanayileşmede daha büyük yol kat eden Rusya’da işçi sınıfı, aydınlar ve öğrencilerin şiddetli eylemlerine Japon savaşı yenilgisi eklenince 1905 - 6’da Çar, anayasal monarşiye geçmeyi kabul etmek zorunda kalmıştır.

[Read more](publication/379230449_Universite_ve_Siyaset_Carlik_Rusyasi_ve_Osmanli_Devletinde_Mesrutiyet_Hareketinde_Yuksekokullar_-_1905_1908)

Article

Full-text available

### [Tıp Endüstrisi, Modernite ve Sanat: Dr. Tulp'un Anatomi Dersi](publication/342834836_Tip_Endustrisi_Modernite_ve_Sanat_Dr_Tulp'un_Anatomi_Dersi)

December 2011

- ![Serhat Soyşekerci]()[Serhat Soyşekerci](https://www.researchgate.net/profile/Serhat-Soysekerci)

Bu yazı modernite süreci ile iktidar kaynağı olan tıbbın yükselişine, meslekler sosyolojisine göre sağlık sektörü içinde tekelleşen ilk mesleğin tıp olduğuna ve tıbbın sanatsal portresine odaklanmıştır. Bu çalışmanın ilgi odağı Rembrandt’ın Barok resmini yansıtan Dr. Tulp’ un Anatomi Dersi adlı tablosu ile modern tıp arasındaki ilişkinin analiz edilmesidir. On sekizinci yüzyılda tedavilerin ... \[Show full abstract\] kamuya açık alanlardan simgesel anlam taşıyan hastane kurumlarına geçmesi modernite ile beraber tıp mesleğinin yeni bir imgesi olmuştur. Böylece tıp, gözlemci bakışı olmaktan, bir kurum tarafından doğrulanan klinik bakışa dönüşmüş ve sanayileşme ile beraber kapitalizmin tıp sektörüne yeni pazarlar bulması yoluyla tıbbı iktidar kaynağı yapmıştır. Modern tıp onsekizinci yüzyılın sonunda bir daha geriye dönüşü olmayan yol içinde doğmuştur. Dolayısıyla Rembrandt’ın tablosu kendi tarihsellik koşulları içinde modernite ile klinik tıbbın doğumundan önceki ‘gebelik’ sürecini yansıtmaktadır.

ANAHTAR KELİMELER: Tıp endüstrisi, klinik tıp, modernite, Dr. Nicolaes Tulp, Rembrandt

[View full-text](publication/342834836_Tip_Endustrisi_Modernite_ve_Sanat_Dr_Tulp'un_Anatomi_Dersi)

Article

Full-text available

### [MİZANCI MURAD BEY VE JÖN TÜRK İLİŞKİLERİ](publication/327834326_MIZANCI_MURAD_BEY_VE_JON_TURK_ILISKILERI)

August 2018

- ![Tuğrul Otaç]()[Tuğrul Otaç](https://www.researchgate.net/profile/Tugrul-Otac)

In this study, the subject is Murad Bey, who has an effective position in politic, education and press life in the second period that is called as “The Longest Century” of Ottoman Empire and his relations with Young Turk Movement. At the same time, the ideas that he generated is included. Murad Bey showed an opposition attitude towards the administration of Sultan Abdulhamid the Second. In this ... \[Show full abstract\] reason, he received the various punishments. After he came to Europe, he presided to the Geneva Arm of Young Turks. The publishing life of him was maintained by reflecting his ideas in the newspaper that he called “Mizan”. Apart from these, he gave various novels and memoirs that will set light to the that period.

//
Bu çalışmada, Osmanlı İmparatorluğu’nun “En Uzun Yüzyılı” olarak adlandırılan dönemin ikinci yarısında siyaset, eğitim ve basın hayatında etkili bir konuma sahip olan Mizancı Murad Bey ve onun Jön Türk hareketi ile olan ilişkisi konu alınmıştır. Aynı zamanda, üretmiş olduğu fikirler de kapsam içerisine dâhil edilmiştir. Murad Bey, Jön Türk grubu içerisinde yer alarak, Sultan 2. Abdülhamit yönetimine karşı muhalif bir tavır sergilemiştir, bu sebeple, çeşitli cezalara da çarptırılmıştır. Avrupa’ya geçtikten sonra, Jön Türklerin Cenevre kolunun başkanlığını yapmıştır. Yayıncılık hayatı ise, “Mizan” adını verdiği gazetesinde, fikirlerini yansıtması ile sürmüştür. Bunların dışında, çeşitli roman ve anıları ile döneme ışık tutacak eserler vermiştir.

[View full-text](publication/327834326_MIZANCI_MURAD_BEY_VE_JON_TURK_ILISKILERI)

Book

### [Romanya'da Türkçe Matbuat ve Türk Birliği Gazetesi (1878-1939)](publication/366680202_Romanya'da_Turkce_Matbuat_ve_Turk_Birligi_Gazetesi_1878-1939)

January 2022

- [Ömer Bedir](https://www.researchgate.net/scientific-contributions/Oemer-Bedir-2223603099)

[Read more](publication/366680202_Romanya'da_Turkce_Matbuat_ve_Turk_Birligi_Gazetesi_1878-1939)

Discover the world's research

Join ResearchGate to find the people and research you need to help your work.

[Join for free](signup.SignUp.html)

[![RG Logo](https://www.researchgate.net/images/nativeApp/rg_app_ios_logo_small.png)](go.GetApp.html?_sg=Tc2uIaNXUQT9Tjy87s_xo05TPLE4l4sVt_tYrgOTg-ge8G9gXSwjHM-XIHuCt0Dc4gHBlTYp1_bf3N_S9gf730IA82sHJXk4bhRXW14zS1w&originCh=bannerStatsCopy&relativePath=publicationLoggedOut&interested=true)

[**ResearchGate iOS App**\
\
Get it from the App Store now.](go.GetApp.html?_sg=Tc2uIaNXUQT9Tjy87s_xo05TPLE4l4sVt_tYrgOTg-ge8G9gXSwjHM-XIHuCt0Dc4gHBlTYp1_bf3N_S9gf730IA82sHJXk4bhRXW14zS1w&originCh=bannerStatsCopy&relativePath=publicationLoggedOut&interested=true)

[Install](go.GetApp.html?_sg=Tc2uIaNXUQT9Tjy87s_xo05TPLE4l4sVt_tYrgOTg-ge8G9gXSwjHM-XIHuCt0Dc4gHBlTYp1_bf3N_S9gf730IA82sHJXk4bhRXW14zS1w&originCh=bannerStatsCopy&relativePath=publicationLoggedOut&interested=true)

[Keep up with your stats and more](go.GetApp.html?_sg=Tc2uIaNXUQT9Tjy87s_xo05TPLE4l4sVt_tYrgOTg-ge8G9gXSwjHM-XIHuCt0Dc4gHBlTYp1_bf3N_S9gf730IA82sHJXk4bhRXW14zS1w&originCh=bannerStatsCopy&relativePath=publicationLoggedOut&interested=true)

[Access scientific knowledge from anywhere](go.GetApp.html?_sg=Tc2uIaNXUQT9Tjy87s_xo05TPLE4l4sVt_tYrgOTg-ge8G9gXSwjHM-XIHuCt0Dc4gHBlTYp1_bf3N_S9gf730IA82sHJXk4bhRXW14zS1w&originCh=bannerStatsCopy&relativePath=publicationLoggedOut&interested=true)

[![ResearchGate Logo]()](https://www.researchgate.net/)

or

[Discover by subject area](topics)

- [Recruit researchers](scientific-recruitment/?utm_source=researchgate&utm_medium=community-loggedout&utm_campaign=indextop)
- [Join for free](signup.SignUp.html?hdrsu=1&_sg%5B0%5D=-YYDkIvVsgVvu_1yHsqyFBbCP8YHRiUOJMIfwKKtWWOaWa7XkE0fEi5xkqAPTXqJXGeRRMYhAD9gEvqCZJJs4Y6zZDU)
- Login



Email




**Tip:** Most researchers use their institutional email address as their ResearchGate login
















Password [Forgot password?](application.LostPassword.html)

Keep me logged in



Log in





or









[Continue with Google](connector/google)









































Welcome back! Please log in.









Email
· Hint



**Tip:** Most researchers use their institutional email address as their ResearchGate login


















Password [Forgot password?](application.LostPassword.html)





Keep me logged in



Log in









or









[Continue with Google](connector/google)









No account? [Sign up](signup.SignUp.html?hdrsu=1&_sg%5B0%5D=-YYDkIvVsgVvu_1yHsqyFBbCP8YHRiUOJMIfwKKtWWOaWa7XkE0fEi5xkqAPTXqJXGeRRMYhAD9gEvqCZJJs4Y6zZDU)


[![App Store](https://i1.rgstatic.net/images/nativeApp/app_store_dark_logo.svg)](go.GetApp.html?interested=true&originCh=footerLoggedOut)

[![Get it on Google Play](https://c5.rgstatic.net/m/44490443524024/images/appstore/AndroidCta.svg)](deref/https%3A%2F%2Fplay.google.com%2Fstore%2Fapps%2Fdetails%3Fid%3Dnet.researchgate.shellapp%26utm_source%3DoriginCH%253Dfooter%26pcampaignid%3DpcampaignidMKT-Other-global-all-co-prtnr-py-PartBadge-Mar2515-1)

Company

[About us](about)

[News](blog)

[Careers](careers)

Support

[Help Center](https://explore.researchgate.net/?utm_source=researchgate&utm_medium=community-loggedout&utm_campaign=new-footer&utm_content=helpcenter)

Business solutions

[Advertising](https://www.researchgate.net/marketing-solutions?utm_source=researchgate&utm_medium=community-loggedout&utm_campaign=new-footer&utm_content=advertising)

[Recruiting](scientific-recruitment?utm_source=researchgate&utm_medium=community-loggedout&utm_campaign=new-footer&utm_content=recruiting)

© 2008-2024 ResearchGate GmbH. All rights reserved.

- [Terms](terms-of-service)
- [Privacy](privacy-policy)
- [Copyright](ip-policy)
- [Imprint](imprint)
- [Consent preferences](javascript:Didomi.preferences.show())