Popüler Kıyamet Senaryoları ve Ekolojik Adalet – Aygün Şen
Snowpiercer, küresel ısınmaya çare olması için bulunan teknolojik çözümün tüm dünyayı buzullarla kaplı hale getirdiği bir gelecekte geçer.
Popüler Kıyamet Senaryoları ve Ekolojik Adalet – Aygün Şen – İmdat Freni

[Skip to content](#content)

İmdat Freni

- [Ana sayfa](http://imdatfreni.org/)
- [Hakkımızda](http://imdatfreni.org/about-us/)
- [İletişim](http://imdatfreni.org/iletisim/)

- [Email](mailto:imdatfreniorg@gmail.com "Email")
- [Facebook](https://www.facebook.com/%C4%B0mdat-Freni-103841964464943 "Facebook")
- [Twitter](https://twitter.com/imdatfreniorg "Twitter")

[![İmdat Freni](http://imdatfreni.org/wp-content/uploads/2019/12/iflogo.png)](http://imdatfreni.org/)[![İmdat Freni](http://imdatfreni.org/wp-content/uploads/2019/12/iflogo.png)](http://imdatfreni.org/)

[![İmdat Freni](http://imdatfreni.org/wp-content/uploads/2019/12/Artboard-1-1.png)](http://imdatfreni.org/)

- [Analiz](http://imdatfreni.org/category/analiz/)
- [Mücadele](http://imdatfreni.org/category/mucadele/)
- [Kuram](http://imdatfreni.org/category/kuram/)
- [Dünya](http://imdatfreni.org/category/dunya/)
- [Kültür](http://imdatfreni.org/category/kultur/)

- [Home](http://imdatfreni.org/)
- [Ekososyalizm](http://imdatfreni.org/category/ekososyalizm/)
- Popüler Kıyamet Senaryoları ve Ekolojik Adalet – Aygün Şen

# Popüler Kıyamet Senaryoları ve Ekolojik Adalet – Aygün Şen

- 5 Ocak 2020

[![](http://imdatfreni.org/wp-content/themes/backstreet/images/empty.jpg)](http://imdatfreni.org/wp-content/uploads/2020/01/WhatsApp-Image-2020-01-04-at-17.47.55.jpeg)

> Popüler sinemanın çelişkili biçimde de olsa mevcut sistemin devamı halinde insanlığın sağlıklı bir çevrede yaşamasının mümkün olmadığı, ekolojik krizin önlenmesinin en önemli koşulunun sistemi değiştirmek olduğunu vurgulaması azımsanamayacak kadar önemlidir.

İnsan toplumunun doğadan kopuşu yüzlerce yıl
önce başlamış, insanmerkezci dinsel inanışlar, felsefe, bilim ve siyasetteki
dönüşümler bu süreci hızlandırarak medeniyetin ve ilerlemenin doğaya hükmetmek
olarak algılanması sürecini desteklemiştir. Endüstriyel Devrim ile bu zihinsel
sürecin teknik yönü tamamlanmış, ekosistemin bir parçası olduğunu unutan insan
türünün doğada neden olduğu yıkım küresel kapitalizm tarafından yağmalanan ve
zehirlenen tüm gezegenin sağlığını tehdit eder hale gelmiştir.

İnsan medeniyetinin doğayı kendi amaçları için
tahakküm altına alan, doğal varlıklara faydacı yaklaşan ve sömüren eylemlerin
kaynağı, kültür ile doğayı mutlak biçimde birbirine karşıt olarak gören düalist
düşünce biçiminin sonucudur. Doğanın kültür içinde tanımlanma biçimi
algılarımızı belirlemekte, somut eylemlerimizi de bu algılar şekillendirmektedir.
Ekososyalist Manifesto’nun yazarlarından Michael Löwy’nin de hatırlattığı gibi,
doğa, insan kültürünün tanımlamaları olmadan varlığını sürdürebilir, ancak
bizim için dil ve kültür dolayımında anlam taşır. Anlamak, etik bir ilişki
oluşturmak için doğayı sözcüklerle, görüntülerle, seslerle ifade etmemiz
gerekir. Çevre etiği alanındaki en önemli yazarlardan olan Aldo Leopold’un
“toprak etiği” kavramı da insanın ancak görebildiği şeylere karşı etik
olabileceğini vurgular. Bu nedenle ekolojik yıkımın önüne geçmek için öncelikle
kültürün öğeleri ele alınmalı, insanmerkezci bakışı normalleştiren kavramlar
sorgulanmalı, yeni kavramlar ve yaklaşımlar oluşturulmalıdır.

İnsan da diğer canlılar gibi ekosistemin bir
üyesidir. Varlığı ve refahı, ekosistemdeki diğer varlıklarla karşılıklı uyum
içinde yaşamasına bağlıdır. İnsan kültürünü doğadan kopuş ve onu kontrol etmek
üzerine kurmak, kültür ve doğa arasındaki etkileşimi göz ardı etmek anlamına
gelir. İnsan kültürü her aşamada doğanın şartlarından etkilenerek biçimlenmiş,
doğal evrim ile birlikte kültür de gelişmiştir. İnsan medeniyetinin gelişmişlik
ölçütü doğadan ayrı ve onun üzerinde tahakküm kurması değil, ekosistemin bir
parçası olduğunu unutmadan tüm türler için sürdürülebilir bir yaşam inşa
etmesidir. Bunun için de öncelikle kültürde doğaya dair yanlış tanımlamalar ve
algılar değiştirilmeli, insanmerkezli kültürden ekomerkezli bir kültüre
geçilmelidir.

Ekonomik ve politik sistemleri dönüştürmeden, bireysel suç ve sorumluluk ile günümüzde karşı karşıya kaldığımız ekolojik sorunların çözülmesi mümkün değildir. Yakın zamanda Dünya Bankası ve IMF suyun hak mı ihtiyaç mı olduğu konusundaki tartışmalarda suyun “ihtiyaç” yani iktisadın konusu olan, alınıp satılan bir meta olduğu fikrini desteklemiştir. Tohumların belli şirketlere patentlenme çalışmaları ile birlikte, uzak olmayan bir gelecekte dünyanın tüm su kaynakları ve tarım ürünleri birkaç küresel şirketin tekelinde olacak gibi görünmektedir. Bu gelişmelerin yaşandığı ekonomik-politik bir zeminde ekolojik sorunları çevresel adalet zemininden çıkararak bireysel dönüşüm üzerinden tartışmak çözümden uzaklaşmak anlamına gelir. Sürekli büyümeye dayanan mevcut ekonomik sistem içinde kalındığı sürece ayrıcalıklı azınlığın sonsuz üretim/tüketim döngüsünü beslemek için halkların ve ekosistemin tüm varlıklarının sömürülmesine engel olunamaz. Yapılması gereken “yeşil bir piyasa” yaratarak kapitalizme yeni pazarlar açmak değil ekolojik limitlere saygılı ve tüm insanlar için adil yaşam koşulları sağlayan bir sistem kurarak kapitalist sistemi tamamen ortadan kaldırmaktır.

> Teknoloji ve bilime duyulan güvenin yerini bunların yanlış ve kötücül kullanımının sonuçlarının sorgulanması almış, barbarlık ve modernlik tanımları tartışmaya açık hale getirilmiştir.

**Bilimkurgunun**
**Yıkıcılığı: Başka Bir Dünya Mümkün!**

Bilimkurgu sineması, günümüzün kaygılarını,
korkularını başka bir zaman ve mekana taşıyarak olası felaketleri ya da çözüm
yollarını önermesi bağlamında ekolojik meselelerin algılanmasına katkı
sağlayabilme potansiyeline sahiptir. Kıyamet ve kıtlık senaryoları insan türünün felaket
karşısında ya da kaynakların sadece bir grup insana yeteceğine inandıkları
zaman halkın belli bir kısmını “insan olmayan öteki” olarak görme eğilimini ele
alan filmlerdir. _Snowpiercer_, _Elysium_, _Açlık Oyunları, Mad Max_ gibi distopyan bilimkurgu filmler, ekolojik
mahşer sonrası bir dünyada kıt kaynakların sosyal ve çevresel adalet ekseninde
nasıl bir baskı ve denetim mekanizması haline geleceğine dair endişelerin dile
getirildiği popüler kültür metinleridir.

Jay Telotte
geleneksel Hollywood sineması içinde, ekolojik ve sosyal meselelerden biçimsel
olarak ve tarihsel bağlam içinde en çok etkilenen türün bilimkurgu olduğunu
belirtmiştir. Bilimkurgu teknoloji ve insanlığın karşılıklı etkileşim halinde
olduğu, birbirlerini ölçüp biçtikleri özel bir tür alanı paranteze almaktadır.
Pek az şey
bir çağın umutlarını, dileklerini, korkularını, içsel gerilimlerini bilimkurgu
kadar keskin biçimde açığa vurabilir ya da sınırlılıklarını böyle bir
kesinlikle tanımlayabilir. Bilimkurgu filmleri, Brereton’un vurguladığı gibi,
doğaları gereği içinde yaşadığımız ve kesin olarak kabul ettiğimiz dünyayı
sorgulama eğilimindedir. Bu filmlerde işlenen fikirler çoğunlukla hayal ürünü
olmasına rağmen, çarpıtılmış ve bazen iyi işlenmemiş olsa da bizi bekleyen
gelecek hakkında spekülatif şekilde düşünme teşebbüslerini temsil eder.

Tanınmış fantezi ve bilimkurgu yazarı Ursula K. Le Guin, bu türlerin özünde okuyucunun mevcut dünyasına alternatifler sunduğunu vurgular. Yazara göre fantezi ve bilimkurgunun önemi kesin ve belirlenmiş bir iyileşme umudu sunmasından ziyade hayal ürünü olan, ama ikna edici bir alternatif gerçeklik önermesindedir. Mevcut koşulların, yaşam biçiminin tek seçenek olmadığını göstererek daha cesur düşünmemize yardım eder. Adaletsiz düzenin devam etmesine, sorgulanmamasına izin veren şey bizim yaşamanın yeni yolları düşünmek konusundaki tembelliğimiz ve ürkekliğimizdir.

![](http://imdatfreni.org/wp-content/uploads/2020/01/WhatsApp-Image-2020-01-04-at-17.48.15.jpeg)

Filmler ekomerkezli bir bakış açısı ile ele
alındığında mevcut gerçeklikten yola çıkan, geleceğe yönelik öngörüler ve
sorular çıkar karşımıza: Başka bir gezegende, başka bir zamanda, başka bir
teknoloji ile yaşayan canlıları düşündüğümüzde onları nasıl tasvir ediyoruz?
Gelecekte insan medeniyetini, ekosistemi, doğa ve kültür arasındaki ilişkiyi
nerede, hangi biçimde görüyoruz? Geleceğe dair vizyonumuzda düşleyebildiğimiz
en güzel yaşam ve en kötü yaşam nasıldır? Bugünkü kültürümüz, mevcut ekolojik
koşullar, teknolojik gelişmeler, sosyal sistemler ışığında baktığımızda
gelecekteki “cennet”i ve “cehennem”i nasıl anlatırız? “Cennet” ve “cehennem”e
dair beklentilerimizin ve korkularımızın filmlerdeki temsilleri bize günümüze
dair neler söyler, algılarımızı ve buna bağlı olarak eylemliliğimizi nasıl
değiştirir?

Teknolojinin geldiği aşamada sömürü ve yıkıma
dayalı insan medeniyetinin doğayı mutlak biçimde ortadan kaldıracağı algısı _Avatar, Açlık Oyunları, Elysium, Mad Max,_
_Snowpiercer_ gibi bilimkurgu filmlerde ön plandadır. Bu noktada gelecek
vizyonu, başka zaman, başka mekân tasavvurlarından oluşan bilimkurgunun tür
olarak önemi ortaya çıkmaktadır. Bilimkurgu, aslında bugün ve burasıdır. Mevcut
gerçekliğimizi ifade etmek için gelecekte bir evren kurarken kültürel,
toplumsal, politik ve ekonomik koşullardan yola çıkılır.

Söz konusu bilimkurgu filmler, gelecekteki
ekolojik felaketler üzerine kurulmuş anlatılar olmakla birlikte, yeni dönemde
kıyamet senaryosu filmlerinde sorunun ve çözüm yollarının teknolojik boyutundan
çok –ya da bununla birlikte- sınıfsal gelecek vizyonları öykünün odağında
işlenmiştir. Ayrıca ekolojik sorunların kaynaklarının çok boyutlu, karmaşık ve
birbirini zincirleme reaksiyonlar halinde güçlendiren etkileri olduğu
vurgulanmaktadır. Beklenmedik bir anda gerçekleşen, ani ve görsel niteliğe
sahip olan felaketlerin (meteor, sel, dönüşüme uğramış vahşi hayvanlar vb) ve
bunların ileri teknolojiler ve kahramanın cesareti sayesinde üstesinden
gelinmesi öykülerinin yerini şirketlerin, hükümetlerin açgözlülüğü veya
ihmalkarlığı nedeniyle sürecin yıllara yayılan, birbirini tetikleyen ve giderek
artan etkisine daha fazla yer veren filmler almaktadır.

_Snowpiercer,_ küresel ısınmaya çare olması için bulunan
teknolojik çözümün tüm dünyayı buzullarla kaplı hale getirdiği bir gelecekte
geçer. Dünyayı buz kaplarken neredeyse tüm canlılar yok olur ve sağ kalan
insanlar donmamak için sürekli hareket eden bir trende yaşamlarını
sürdürmektedir. Trenin ön kompartımanlarında zenginler için canlı hayvan ve
bitki türleriyle “doğal” hale getirilmiş bolluk içinde bir yaşam sağlanırken yoksullar
en arka kompartımanda açlık ve sefalet içinde hayatta kalmaya çalışır. Trenin
kontrolünü ele geçirmeye çalışan alt sınıftan isyancılar lokomotife
ulaştıklarında trenin mucidi ve sürücüsü olan Wilford’ın kendilerini
beklediğini görürler. Yaşlandığı için yeni bir sürücüye ihtiyaç duyan Wilford
isyanı kendisi teşvik etmiştir. Bu sırada ölenler trendeki “aşırı nüfus”tur ve
ölümleri ile nüfus yeniden dengelenmiştir. Alt sınıftan küçük çocukları trenin
bozulan parçaları yerine işlev görmeleri için kullanarak lokomotifin/sistemin
bir parçası haline getiren Wilford’a göre tren tüm bir ekosistemdir. Sınıf
sistemi ve zayıfların yok olduğu bir hiyerarşik ekosistem tasvir eden Wilford,
isyancıların liderinden yeni sürücü olmasını ister. Sürücü kim olursa olsun
trende kaldıkları sürece adaletsiz sistemin devam edeceğini anlayan isyancılar
adaletsiz bir yaşam yerine buzlarla kaplı ölmüş dünyada hayatta kalmayı
denemeye karar verip treni raydan çıkarırlar. Filmin karanlık tonuna rağmen
final sahnesinde geleceğe yönelik umut yeşertilir. Trenden inenler buzullar
arasında dolaşan bir kutup ayısı görürler. Dünya kendini onarmaya, yeniden
canlanmaya başlamıştır.

_Elysium_ filminde dünyada artan kirlilik, canlıları zehirleyen gazlar, kıtlık ve aşırı nüfus yüzünden seçkinler Elysium adlı uyduda yeni bir yaşam kurmuşlardır. Üst sınıflar bu yeni “cennet”te yeşil bahçeler içinde hastalık ve yaşlılığın olmadığı bir hayat sürerken alt sınıflar dünyada hastalık, sakatlık, yoksulluk ile mücadele etmeye çalışırlar. Elysium’da her evde bulunan sağlık biriminde tüm hastalıklar tek bir cihazla tedavi edilirken alt sınıfların uyduya girişi yasaktır. Çeteler, Üçüncü dünya ülkelerinden Avrupa’ya kaçmaya çalışan mültecileri taşıyan günümüz insan kaçakçıları gibi, yüksek fiyatlar karşılığında hastaları yasadışı olarak Elysium’a taşırlar. Dünyayı zehirleyerek yaşanılmaz hale getiren dev şirketler ve üst sınıflar kendilerine ileri teknoloji sayesinde yeni bir yaşam kurmuştur ancak açlık ve hastalık alt sınıflar için kaçınılmazdır. Teknolojik ilerleme, gelişme gerçekten gelecekte gezegenimizi kurtaracak mı, yoksa sınıflı toplum ve sermayenin iktidarı devam ettiği sürece ekolojik yıkımın bedelini alt sınıflar mı ödeyecek? Filmin sonunda kahramanın kendi hayatı pahasına, alt sınıfları uydudan uzak tutan, bedenlerine işlenmiş olan sınıfsal kodları okuyan yazılımı ortadan kaldırılması ile adil bir yaşam umudu doğar.

> Sınıflı toplum, adaletsizlik, sömürü devam ettiği sürece yeni bir gezegende bir cennet yaratılsa bile, bu cennetin kimler için olacağı sorusu cevap beklemektedir.

Christopher Nolan’ın 2014’te gösterime giren
filmi _Interstellar_, ekinlerin
küflenip yok olduğu, toz tabakasının atmosferi kapladığı, oksijenin azaldığı,
teknolojinin finanse edilemediği için ortadan kalktığı distopyen bir gelecekte
geçer. İnsanlığın devamı için yaşam koşulları uygun bir gezegen bulma çabasını
anlatan filmin sonunda Satürn yörüngesine yerleştirilen uydularda Amerikan
kırsalına benzeyen, tek katlı evler ve mısır tarlalarının uzandığı yeşil bir
yaşam kurulmuştur. Geleneksel Amerikan arazi yaşamını yeniden inşa etmesinin,
yeşil çayırlar ve beyzbol oynayan genç kuşakların olumlu mesajının yanında _Elysium_ filmindeki gibi Dünya’yı
kaybedersek yeni bir gezegen bulamayacağımız da hatırlatılmış, bu yeni yaşam
uyduda kurulmuştur.

Teknoloji ve bilime duyulan güvenin yerini
bunların yanlış ve kötücül kullanımının sonuçlarının sorgulanması almış,
barbarlık ve modernlik tanımları tartışmaya açık hale getirilmiştir. _Avatar_’da doğa ile uyum içinde yaşayan
“vahşi”leri katleden, gezegeni yağmalayan, gelişmiş teknolojiye sahip “modern”
toplumdur. Açlık Oyunları’nda teknolojinin en gelişkin halinin barbarlık için
kullanıldığını, yüzyıllar öncesindeki gibi ilkel gladyatör oyunları ve kamuya
açık infaz uygulamalarının gözetim/denetim teknolojileri sayesinde daha vahşi
biçimde sürdürüldüğü bir ülke tasvir edilir. _Avatar_’da Pandora gezegeni bir kayıp cennet tasavvuru ise bu
cenneti yok eden insan türünün açgözlülüğü ve doğadan kopuk yaşam biçimidir.
Ordu-şirket ortaklıkları Dünya gezegenini yaşanılmaz hale getirdikten sonra
teknolojinin de yardımıyla başka gezegenleri yağmalamaya başlamıştır.

Bu filmlerde ekolojik sorunların
karmaşıklığının daha fazla yer bulması, teknolojik çözümlerin sosyal sorunlar
çözülmeden “herkese” faydalı olmayacağı _(Elysium,_
_Hunger Games)_, siyaset-sermaye-ordu suç ortaklığı devam ettikçe ekolojik
yıkımın başka bir gezegende bile kaçınılmaz olduğu _(Avatar)_, doğanın yıkımına neden olan teknolojinin sistem
değişmeden o sorunları çözmekte tek başına yeterli olmayacağı _(Snowpiercer)_, işgalci uzaylı _(Independence Day)_ stereotipinin insan
açgözlülüğü karşısında mülteci durumuna düştüğü _(Avatar, District 9)_ anlatıları yaygınlaşmıştır.

Son yıllarda giderek artan sayıda bilimkurgu
filmi, radikal ekolojik hareketlerin de ısrarla ortaya koydukları gibi, mevcut
sistem içinde kalındığı sürece ekolojik yıkımı, sosyal ve çevresel
adaletsizliği ortadan kaldırmanın imkansız olduğunu ortaya koyar. Ekolojik
çöküşün kaynağı gibi çözümü de politiktir. Popüler sinemanın çelişkili biçimde
de olsa mevcut sistemin devamı halinde insanlığın sağlıklı bir çevrede
yaşamasının mümkün olmadığı, ekolojik krizin önlenmesinin en önemli koşulunun
sistemi değiştirmek olduğunu vurgulaması azımsanamayacak kadar önemlidir.

Ekosistemin işleyişini ve insanın ekosistemin
bir parçası olduğunu anlamadan, bu işleyişe saygı göstermeden, tüketime dayalı,
sınıflı, cinsiyetçi ve sömürgeci bir kapitalist sistemin ortadan kaldırılması
mümkün değildir. Bir ekolojik kıyametin ardından hangi toplumsal sınıflara ne
olacaktır? Bu filmlerde besin kıtlığı, zehirlenmiş atmosfer, kimyasal atıklarla
kirlenmiş toprak tüm sınıfları aynı şiddette etkilememektedir. Teknolojide
yaşanan gelişmelerin kime faydası olacaktır? Son yıllarda ekolojik yıkımı ele
alan popüler filmlerde öncelikle sınıflı toplum yapısının, mevcut adaletsiz
sistemin ortadan kaldırılması gerektiğine yapılan vurgu dikkat çekmektedir.
Sosyal ve çevresel adalet, ekoeleştirinin en canlı kollarından biridir ve
ekolojik yıkıma da neden olan sistemin temel sorunlarını net biçimde ortaya
koymaktadır. Sınıflı toplum, adaletsizlik, sömürü devam ettiği sürece yeni bir
gezegende bir cennet yaratılsa bile, bu cennetin kimler için olacağı sorusu
cevap beklemektedir. Karanlık ve umutsuz tonda başlayan bu filmler, doğrudan
mevcut sistemi yıkmaya yönelik eylemlerin gerçekleştirilmesi ile kurtuluşun
mümkün olabileceğini ortaya koyarak geleceğe yönelik umudu besleyen mesajlarla
sona ereler. Treni raydan çıkarmadan, kubbeyi yıkmadan, işgalciyi kovmadan,
insanları eşit gören bir toplumsal sistemin inşasına soyunmadan ekosistemle
uyumlu, çevresel adaletin sağlandığı bir sistem kurulamaz.

Tags: [aygün şen](http://imdatfreni.org/tag/aygun-sen/), [bilimkurgu](http://imdatfreni.org/tag/bilimkurgu/), [ekososyalizm](http://imdatfreni.org/tag/ekososyalizm/), [sinema](http://imdatfreni.org/tag/sinema/)

[![](http://imdatfreni.org/wp-content/themes/backstreet/images/empty.jpg)Previous Post **Asgari Ücretin Yıl Dönümü Etkinlikleri – Eyüp Özer**](http://imdatfreni.org/asgari-ucretin-yildonumu-etkinlikleri/)

[![](http://imdatfreni.org/wp-content/themes/backstreet/images/empty.jpg)Next Post **Liberaller Bize Ne Anlatıyor? – Balkan Yücel**](http://imdatfreni.org/liberaller-bize-ne-anlatiyor-balkan-yucel/)

- [Ana sayfa](http://imdatfreni.org/)
- [Hakkımızda](http://imdatfreni.org/about-us/)
- [İletişim](http://imdatfreni.org/iletisim/)

[![İmdat Freni](http://imdatfreni.org/wp-content/uploads/2019/12/Artboard-1-copy-1.png)](http://imdatfreni.org/)

İmdat Freni - 2019

[Go to top](#top)

- [Email](mailto:imdatfreniorg@gmail.com "Email")
- [Facebook](https://www.facebook.com/%C4%B0mdat-Freni-103841964464943 "Facebook")
- [Twitter](https://twitter.com/imdatfreniorg "Twitter")