Sözlü Tarih ve Türkiye'deki Gelişimi - Yeni Sayfa 0
Tarihin aktörleri değişmiştir; daha az özgün olan insanlar tarihin öznesi olarak tarihi görünürlük kazanmışlardır. Sosyal bilimlerdeki araştırma yöntemlerinin ...
Yeni Sayfa 0

**SÖZLÜ TARİH VE TÜRKİYE’DEKİ GELİŞİMİ** [**\***](#_ftn1 "")

_Araş. Gör. Celal_
_METİN_ [_\*_](#_ftn2 "")_\*_

## **_Giriş:_**

Olaylar üzerine kurgulanan ve  olayları olgularla destekleyerek yararlı  bir
anlatım biçimi sunan 19. yüzyılın modern tarih yazıcılığı, 20. yüzyılda sosyal
bilimlerin verilerinden, yöntem ve yaklaşımlarından yararlanarak toplum
yapılarının ve toplumun değişim süreçlerinin altını çizen yeni bir anlatım
biçimine dönüşmüştür. Alanı ve hammaddesi genişleyen tarih yazıcılığı, olaylar
ve büyük (karizmatik) adamların hayat hikayeleri üzerine kurgulanan bir önceki
dönem tarih yazıcılığından farklı olarak, toplumun geniş kesimlerinin tarihin
oluşumunda önemli bir fenomen olduğunun vurgulanması ve tarihi görüş açısının
siyasi ve askeri olaylardan toplumsal olana doğru genişlemesine yol açmıştır.
Tarihin aktörleri değişmiştir; daha az özgün olan insanlar tarihin öznesi olarak
tarihi görünürlük kazanmışlardır. Sosyal bilimlerdeki araştırma yöntemlerinin
hızlı gelişimi ve bu yöntemlerin önemli bir kısmının tarih araştırmalarında da
çok faydalı katkılar sağlaması günümüz tarih araştırmalarının ve yazıcılığının
yönünü, hızını ve kalıplarını değiştirmiştir.

Günümüz tarih yazıcılığı,  tarihin daha iyi anlaşılması için, genel yerine veya
genelin içinde yerelin  ön plana çıkarılması, şimdiden başlayan geçmişin tarih
olarak görülmesi ve sıradan insan davranışının  önemsenmesi gibi eğilimlere
bağlı olarak  hem alan ve hem de süreç olarak genişlemiştir. Zihniyet
tahlilleri, radikalleşen  unsurların eğilimleri, tarihe tanıklık eden veya
bizzat o tarihin oluşumunda rol alan daha sıradan insanların deneyimleri gibi
farklılıklar tarihin daha insani bir görünüm almasına yol açmıştır. Yalnızca
belgelerin ne söylüyorsa o olduğu ve bu belgeleri daha geniş veya çok yönlü
biçimde tekrar düzenleyip kullanma şansımızın olmadığı belgeler üzerine
kurgulanan tekdüze bir tarih yazıcılığının yerine sıradan olan insanları, tutku
ve zaafları ile birlikte, tarihin içine sokan bu yeni tarih, disiplinler arası
işbirliğinin ürettiği yeni bilgilerle birlikte çok yönlü biçimde tarihi
zenginleştirmiştir.

Varolan tarih anlayışlarına alternatif olmaktan çok  tarihin daha iyi
anlaşılması için yeni imkanlar sunan _sözlü tarih_ bu yeni eğilimlerin önde
gelenlerindendir. Her insanın hayat hikayesinin tarihin bir parçası olduğu
önermesinden hareket eden sözlü tarih  disiplinler arası işbirliğini daha da
artıran yönü ile sosyoloji, antropoloji, etnoloji, folklor, psikoloji, sosyal
psikoloji, coğrafya gibi beşeri bilimlerin tüm imkanlarından yararlanmaktadır.
Çalışmamız sözlü tarihin ne olduğu, ülkemizde sözlü tarih çalışmalarının ne
durumda olduğu  ve bir sözlü tarih çalışmasının  nasıl yapılması gerektiği
üzerine düşüncelere dayanmaktadır. Kendi tecrübelerimizden ve bu konuda yazılmış
yöntem içerikli çalışmalardan yararlanılarak kaleme alınan bu çalışma, bu konuda
yapılmış bir-iki çalışmaya katkı sağlama amacını taşımaktadır.

**_Genel Tarih_ ten**
**“Yanı Başımızdaki” _Yerel Tarih_ e:**

“Tarihi yaşanan gerçeklik olarak anladığımız zaman”(Halkin 1989: IX) bu
gerçekliğin kavranılmasında geçmişin yeniden kurgulanması önemli yer tutar.
Geçmişin her yönüyle anlaşılması için şimdiye ulaşmış belgelerin etkin
kullanılmasının  yanında bu belgelerin oluşumunda  dolaylı veya doğrudan rol
alanların hiç ihmal edilmeden tarihi malzemeye dönüştürülmesi gerekir. XX.
Yüzyılda tarih yazıcılığındaki  en önemli gelişme  diplomatik, siyasi, askeri
alanlardan daha geniş bakış açılarını içeren  toplum, kültür, ekonomi gibi çok
yönlü etkileşimlere açık olan alanlara yönelmek olmuştur. Bu yönelişte geçmişi
bugün ve gelecek için anlamak ve tarihi elit kesimlerin egemenliğinden kurtarmak
isteyen “yeni sosyal tarihçiler”in rolü büyüktür (Iggers 2000:4-7; Evans 1999 :
171- 186).

XIX. Yüzyılın belgeye dayalı tarihçiliğinin  daha ileriye götürülmesine ve
yönünün değiştirilmesine yol açan sosyal tarih çalışmaları, bir önceki dönemin
devletlere, ordulara, doğal olaylara (afetlere, kıtlıklara, salgınlara, vb...),
liderlere dayanan _tarihi kurgusunun_ yerini toplumun ihmal edilmiş (
kadınlar, köylüler, etnik gruplar, dini cemaatler, vb...) veya yaşanan modern
değişim  ile birlikte ortaya çıkan yeni grupları (entelektüeller, işçiler, yeni
siyasi ve anarşist gruplar, feministler, vb...) ön plana çıkaran bir anlayışa
dönüşmüştür. Daha önceki dönemlerde tarihin nesnesi olan geniş toplum kitleleri
yavaş yavaş tarihin merkezinde yer almaya başlamışlarıdır. Ancak yoğun
emek-bilgi gerektiren sosyal tarihin sonsuz toplum olay ve bilgilerini içermesi,
kavranılmasını güçleştirmiştir (Danacıoğlu 2001: 7-8; İggers: 105). Makro
düzeyde bir sosyal tarih yazmanın göründüğünden fazla tarihsel olay ve olguyu
tarih dışı bırakması, dolaylı da olsa, siyasi tarihin ihmal ettiği sessiz
kitlelerin bir kısmının tekrar ihmaline neden olmuştur.  Üreten veya tarihi bir
duruş alan insanların tarihin öznesi olmayı hak etmesi, siyasi tarihin
eleştirilen yönlerinin farklı biçimde sosyal tarihin kendisinde de nüksetmiştir.
Her şeyin yazılamayacağı veya her şeyin yazılan tarihin içinde yer alamayacağı
sınırlandırması, sosyal tarihin çıkış gerekçesi olan “ihmal edilmiş kesimlerin
tarih alanında görünürlük kazanması”nı sağlama hedefi tam olarak
gerçekleşmemiştir ( Aslan 2000 : 201). Ancak varlığını sürdürmeye devam eden
siyasi tarih  ile ayrıntılı alanı içinde toplum tarihinin genel konularının
kendilerine yabancılaştığını hisseden birçok tarihe meraklı insan kendilerine
yakın duran yerel alanlara amatör bir ruhla yaklaşmışlardır. Buna bağlı olarak
da genel tarih tezlerine meydan okuyan mütevazı yerel tarihler, çoğunluğu
meslekten tarihçi olmayanlarca kaleme alınmıştır( Danacıoğlu 2001: 5). Genel
tarihlerin hükmedici, soğuk ve mesafeli tutumuna karşı yerel tarihler daha
insani, sıcak , bizden olan/yakın duran ve mütevazı görünümleri ile insanları
kendilerine cezbetmişlerdir. Genel tarihler kendilerini yenilerken ve
genişletirken yerel tarihler de hızla çoğalmıştır. Buna bağlı olarak  tarih
eğitimi almış birçok araştırmacı son zamanlarda yerel alanlara yönelmişlerdir.
Kolay okunan ve okuyucuyu bildiği, tanıdığı yüzlerle buluşturan yerel tarih
çalışmaları sınırlı kaynaklarını genişletme yoluna gitmiş ve sözlü geleneğin
imkanlarından yararlanmıştır.

Toplumun nicelikçe geniş ancak hakkında bilgimizin oldukça kıt olduğu bu
kesimlerin tarihin öznesi haline gelebilmesi için daha çok bilginin üretilmesi
gerekmiştir. Bunun için de tarihin diğer disiplinlerin (sosyoloji, antropoloji,
etnoloji, folklor, demografi ..vb.) ürettiği bilgilere başvurması kaçınılmaz
olmuştur. Belgenin yanında bu disiplinlerin verili çalışmaları  toplum tarihi
çalışmalarını genişletmiş ve yerel alanların genel tarihin tanımlanmış
sınırlarının dışında daha renkli görünümler almasını sağlamıştır. Gelişen
iletişim ve refahın  sağladığı imkanlara paralel olarak insanların kendi
çevrelerine merakını artırmıştır. Yaşanan hızlı değişimin yaşadıkları ortamı
hızla aşındırması insanların içgüdülerinin dürtüsüyle, geçmişlerinden derin
izler  taşıyan bu çevrenin korunması veya korunamıyorsa tarihinin yazılması
gündeme gelmiştir (Kyvig-Marty 2000: 110-111). Bu durum ilgili-ilgisiz birçok
araştırmacının tarih çalışmalarına yönelmesine de yol açmıştır. Tarih alanında
kalem oynatan bir çok amatör tarihçinin ilgilerine paralel olarak “yanı
başımızdaki tarih”in ne olduğu ve bunun tarih olup olmadığı tartışması
başlamıştır(Tosh 1997: 197-201). Tarihin popülerleşmesine imkan sağlayan bu tür
gelişmeler yerel tarihin yazanla ve okuyanla kurduğu kolay ilişki yerelin
tanımını, sınırlarını ve ona bakış açısını değiştirmiştir. Aile tarihlerinden
kurum tarihlerine kadar yaşanan her şeyin bir tarihi olduğunun ve bunun
yazılmaya değer bulunduğunun altının çizilmesi; bu sayede genel tarihin de daha
iyi açıklanmasının ve anlaşılmasının mümkün olacağı düşüncesi;  her şeyin  bir
hikayesinin anlatılmaya değer olduğuna inanılması ve hikaye anlatımının edebi
bir türden tarihe bilgi aktarmanın bir yolu olduğunun kabul edilmesi gibi
eğilimler ortaya çıkmıştır.

Yerel tarih çalışmalarına ilgi gösteren meslekten olmayanlar çoğunlukla  kendi
yanı başlarındaki aile, bina, mahalle, işyeri, topluluk gibi alanlara
yönelmişlerdir. Hızla yaşanan tarihin içinde durmadan değişen ve yok olan
değerlerin, anıların ve diğer maddi kültür unsurların karşısında elini çabuk
tutmak ve bu yaşanmış geçmişin tarihini kaydetmek isteyen ilgili meraklıların
çabaları hızla değişen yaşam koşulları ve  teknolojik gelişmelerin yarattığı
sorunlara yenik düşmektedir. Özellikle yakın geçmişte sindirilmeden yaşanan
tarihin birçok kaynağının ya hiç varolmadan veya kısa zamanda yok olmasının
getirdiği belge eksikliği yakın geçmişin tarihini yazmak isteyenlerin karşısında
en önemli engeli oluşturmaktadır. Bu, hem yakın ve hem de yerel tarihi
çalışmanın sadece kaynak sorunudur. Bunun yanında yerel tarihte neyin önemli ve
yerel olduğunun belirlenmesi; özgün veya gerçeği yansıtıp yansıtmadıkları gibi
sayısız problem vardır ve bunların birçoğu daha tartışılmamıştır bile.

**Sözlü Tarihin Tarihine Genel Bir Bakış:**

Günümüzde yakın tarihle ilgili birçok tarih bilgisi gelişim ve değişimin
hızına bağlı olarak ya çabucak uçup gitmekte veya hiç varolmamış gibi hiçbir iz
bırakmadan yok olmaktadır. Buna  çoğunlukla teknolojik gelişmeler sebep
olmaktadır. İletişim teknolojisindeki hızlı değişimin yol açtığı azalan belge
sorunu artarak devam etmektedir. Bilgi ve fikirlerin uçucu olduğu; mektubun,
pusulanın, telgrafın yerini telefonun; kitap ve gazete gibi yazılı metinlerin
yerini tv, sinema, multivizyon, kaset-çalar gibi görmeye ve işitmeye dayalı
cihazların; klasör ve dosyaların yerini internet sayfalarının aldığı günümüzde
yerel veya genel tarihin azalan kaynaklarını yeni bilgi toplama yolları
geliştirerek aşması gerekmektedir.   Ancak aynı teknolojik gelişmeler, uzak ve
yakın geçmişe ait birçok tarih malzemesini yaşatabilmemize ve koruyabilmemize
imkanlar sağlamaktadır (Thompson 1999 : 97).

Yakın dönem sosyal ve siyasi  tarih araştırmalarında bir çok sosyal disiplinin
ürettiği bilgilerden yararlanmanın yanı sıra yaşayan tanıkların  tanıklığına
başvurma da önemli bir bilgilenme yöntemi olarak ortaya çıkmaktadır. Daha eski
dönemler üzerine çalışan ve arşiv belgelerine öncelik veren birçok tarihçi bu
yakın dönem tarih çalışmalarında kullanılan yaşayan tanıklık yöntemini, haklı
kaynak eleştirilerine bağlı olarak, küçümsemektedirler (Tosh1997:197-201). Ancak
sözlü kaynaklar için yapılan eleştirilerin bir çoğu yazılı kaynaklar için
geçerlidir. Özellikle gelişmiş ülkelerde teknolojik imkanlardan da yararlanan
bir sözlü tarih geleneği oluşmuştur bile (Tuncay 1993 : 12).

Okuryazarlık öncesi toplumların kolektif hafızası olan sözlü geleneğe bağlı
sözlü tanıklık, 18. yüzyıla kadar bizde ve Batıda tarih çalışmalarında zaman
zaman kullanılmıştır. Bugün ise sözlü anlatım geleneğinden faydalanılarak tarih
yazma, Afrika tarih yazımının önemli yöntemlerinden biridir
(Prins1993:114-5;Tosh1997:5). Aydınlanma çağı ile birlikte Batıda (özellikle
İngiltere’de) yaşadıkları coğrafyayı tanımak isteyen seyyahların hatıralarında
duyduklarını bol bol kaydetmeleri, 19.yüzyılın ortalarında şekillenen nesnelliği
ön plana çıkaran ve “yazılı belge yoksa tarih de yok” anlayışındaki modern tarih
yazıcılığına kadar varlığını sürdürmüştür (Langlois-Seignobos’dan aktaran
Thompson 1999: 44). Batı tarih yazıcılığında XX. yüzyılın ortalarına kadar ,
sözlü kaynaklara dayalı en önemli çalışmayı ünlü Fransız Tarihçi Michelet,
Fransa’da meydana gelen bir dizi toplumsal devrime tanık olmuş kişilerle
konuşarak gerçekleştirmiştir (Thompson 1999: 19, 39-41).

Batı ülkelerinde siyasi yapılardaki değişme ve ekonomik alandaki hızlı gelişme
ile birlikte ortaya çıkan yeni toplum grupları ve yeni yaşam biçimleri, toplum
davranışlarını, aileyi, kamu alanlarını ve kişilerin ilgi alanlarını  hızla
değiştirmesine paralel olarak geleneği aşındırmıştır. Ancak bu dönemde hızla
gelişen milliyetçi, halkçı ve laik düşüncenin etkisi altındaki aydınların halka
ait olan her şeye derin ilgileri sonucu kültür zenginliklerinin ortaya
çıkarılması için yapılan derleme, koruma altına alma ve yeniden yaşatma
çabaları, tarihe, folklora, antropolojiye, sosyolojiye önemli katkılar
sağlamıştır. Ancak burada halk olarak  geniş kitlelerin ürettiği kültür
unsurlarının önemli olması, görüşme yoluyla ve insanların hafızalarına
başvurarak derlenip kayıt altına alınması sözlü bilgilerin kayıtlı kaynaklara
dönüşmesini sağlamıştır.

XX. Yüzyılın ilk çeyreğinde şekillenen _Annales_ ekolü yerel alanları
önemsemesinin yanında ilke olarak hayat hikayelerinin göz ardı edilmemesi
gerektiğine dikkat çekmiştir. 1930’larda  Dünya ekonomik krizinin aşılması için
ABD’de başlatılan işsiz Amerikan sosyal araştırmacıları kullanılarak Amerika’nın
ihmal edilmiş kesimlerinin (Zencilerin, Kızılderililerin, kadınların, farklı
dini grupların , işçilerin) tarihi hafızalarını derleme çalışmaları Amerikan
sosyal antropoloji, etnoloji ve folklor araştırmalarına hatırı sayılır bir ivme
kazandırmanın yanında ilk sözlü tarih çalışmaları için önemli bir tecrübe
olmuştur( Starr 1996: 43).

Batıda sözlü tarih çalışmalarına yönelik, modern teknolojiler de kullanılarak,
ilk girişimler, II. Dünya Savaşı’nın yol açtığı maddi ve insani yıkımların
boyutunu ölçmek ve anlamak için gerçekleştirilmiştir. Siyasi amaçlı bu
girişimlerin ardından kendi metod ve araçlarını tanımlama uğraşı veren sözlü
tarih, tarih dışındaki (sosyoloji, sosyal psikoloji,  sosyal antropoloji,
folklor   gibi) sosyal bilimlerin kişilerle görüşme ve toplulukları gözlemleme
yöntemleri arasında varolma uğraşı vermiştir. Özellikle 1960’lı yılların
ortalarından itibaren sosyal ve yerel tarihçilerde yakın dönem toplum
hafızasının kişilerle görüşmeler yoluyla kaydedilip tarihsel malzemeye
dönüştürülmesinin önemli avantajları olduğu inancı artarak güçlenmiştir. ABD ve
İngiltere’de rağbet bulan sözlü tarih çalışmaları, yine bu ülkelerin tarih
araştırmacılarınca akademik bir disipline sokulmuştur. İlk yöntem kılavuz
kitapları  ABD’de 1960’larda yayınlanmıştır (Starr 1996: 45-9). Sosyal
bilimlerin hemen hemen tüm disiplinlerinden yararlanan sözlü tarih çalışmaları
gelişmiş ülkelerde ( teknolojinin ucuz ve kolay kullanımı, sahada çalışmanın
verdiği haz ve sağladığı yeni imkanlar, biraz ilgi ve yeteneğin olmasının
araştırma yapmaya yetmesi, yanı başınızda olanların sizin için önemli olması
gibi nedenlere bağlı olarak) kısa sürede çok büyük aşamalar kaydetmiştir.
Yayınlanan  sözlü tarih çalışmalarının kendine yakın duran tarihi olay ve
mekanları ön plana çıkarmasından dolayı meraklı okuyucularca ilgi görmüştür.
Amatör katılımların hızlı artışı birçok gelişmiş ülkede kısa zamanda sözlü tarih
toplulukları oluşmasına yol açmıştır. Gönüllülük esasına dayalı bu
toplulukların ortaya koyduğu çalışmalar tarihe popüler ilgiyi daha da artırmış,
insanların yanı başlarında olup bitenlere ilgisini ve dikkatini yöneltmiştir.
Batılı ülkelerde 1970 ve 1980’lerdeki ulusal meslek ve eğitim programlarının
kültürel mirası belirleme ve koruma çalışmaları   sözlü tarih çalışmalarını
yaygınlaştırmıştır ( Caunce 2001: 225).

Batılı ülkelerde  bu dönemde birçok sözlü tarih el kitabı yayınlanmıştır. Willa
K. Baum’un _Oral History(1969_)’ sinden Stephen Caunce’ın _Oral History_
_and Local History(1996)’_ sine kadar sayısız başvuru kitabının yanında _American Oral History Association_ gibi birçok sözlü tarih topluluğu da
çalışma yapacaklara yardımcı olmayı sürdürmektedir. Sosyal ve yerel tarihin bir
parçası olarak çok yaygın sözlü tarih örnekleri bu tür toplulukların çıkardığı
periyodik yayınlarda görülmektedir.

**Türkiye’de Sözlü Tarih Çalışmalarının Gelişimi:**

Yazılı kaynakların yetersiz veya taraflı olduğu durumlarda kişilerin
tanıklıklarına başvurarak olay ve olguların daha iyi anlaşılmasını sağlayan
(Tuncay 1993: 2) ve “sosyal tarihe bir insan çehresi kazandıran” (Tosh1997:
193-4) _Sözlü Tarih_ adı modern dönemin ürünüdür; ancak sözlü anlatım
geleneği insanlık tarihi kadar eskidir. Hafızaya dayalı ve içselleştirilmiş
bilgilerin ne kadar objektif olduğu hep tartışılmışsa da hikaye anlatma geleneği
Türk kültürünün önemli özelliklerindendir. Destanların ve menkıbelerin Türk
Tarih yazıcılığında geniş kullanımının yanında, toplum hafızamızda da fıkra,
hikaye, destan, masal, cönk, kıssa geleneğinin güçlü olması sözlü anlatımı bir
kültürel geleneğe dönüştürmüştür. Osmanlı tarihlerini yazanlar veya
vakanüvislerin yazdıkları tarihlerin bir kısmı kendi tanıklıklarına
dayanmaktadır. Örneğin Aşık Paşa, yazdığı tarihin bir kısmını başkalarının
yazdıklarına dayandırmış; bazı olayları başkalarından dinlemiş ve diğer kısmını
da kendi şahitliğine dayandırmıştır (Atsız 1985: 5,6). Cevdet Paşa bile yazdığı
tarihte geniş bir kaynak taramasının yanında yazdığı tarihi dönemin( 1774-1826)
olayları içinde bulunmuş veya tanık olmuş kişilerden de  bizzat bilgi almıştır (Yınanç
1999:576).  Diğer Osmanlı tarihlerinde de bu çeşitliği görmek mümkündür.

Allan Nevis’in 1948’de ilk kurumsal ve akademik temelini attığı (Starr 1996: 43)
_sözlü tarih_ çalışmalarının bizdeki kökleri Cumhuriyet döneminin ilk ve
önemli kültür kurumlarından olan Halkevleri bünyesindeki folklor ürünlerinin
derlenmesi çalışmalarına dayanır. Yine de sözlü tarihe ait kaynak olabilecek
asıl bilgiler Osmanlı göçmen bürolarının ve uluslar arası araştırma
komisyonlarının yaptıkları mağdur insanlarla bire bir görüşme raporlarına
dayandırmak daha doğrudur. Özellikle Osmanlı göçmen bürolarında yapılan görüşme
raporlarının son dönem Osmanlı tarihinin aydınlatılmasında ve açıklanmasında
büyük katkılar sağlayacağı açıktır.  Osmanlı Devletinin dağılmasını bizzat
yaşayan son dönem tarihçiler yazdıkları eserlerde  ne yazık ki yaşayan tanıklara
başvurma gereğini duymamışlardır; ancak kendi tanıklıklarını zaman zaman
çalışmalarına yansıtmışlardır. Benzer biçimde  Halkevlerinin  derleme
çalışmaları daha sonraki dönemlerde sürdürülememiş (Danacıoğlu 2001 :13) ve
tarihçilerin ilgileri daha çok eski ve yeni çağlarla sınırlı kalmıştır.

Bundan başka 1940’larda Behice Boran’ın Manisa’nın ova ve dağ köylerindeki
karşılıklı toplum değişmelerini gözlemlediği _Sosyoloji Araştırmaları_(1942 _)_ ndan
başlayarak günümüze kadar, ülkemizde sosyolojik ve antropolojik saha
araştırmalarında sözlü kaynak kullanımı bir çok çalışmada yer almıştır.  Ancak
sözlü kaynakların tarih içinde kullanımı için gösterebileceğimiz örnek
çalışmalar yok gibidir.  Sözlü tarih formatına uymasa da bazı yakın döneme
odaklanmış ve yazanların bizzat olayların içinde olduğu tarih çalışmalarını
vermek mümkündür. Örneğin, XX. yüzyılın ilk yarısında yazılmış ve yazıldığı
dönem itibari ile XIX. yüzyılın son çeyreği ile II. Meşrutiyete  kadar olan
dönemi içine alan Ziyyad Ebuziya’nın _Yeni Osmanlılar Tarihi_ yazarın
tanıklığına ve yazarın yakın arkadaşlarından edindiği bilgilerle kaleme
alınmıştır. Aynı şekilde Ahmed B. Kuran’ın _İnkılap Tarihimiz ve Jöntürkler_
adlı eseri ağırlıklı olarak kendi tanıklıklarına dayanır. Ancak Kuran, genel
tarihi bilgiyi, tanıklığının yanı sıra, birçok  yazılı kaynağı kullanarak
zenginleştirmiştir. 1980 öncesi için bir örnek vermek gerekirse  Yusuf Hikmet
Bayur’un bir Atatürk biyografisi denemesi olan _Atatürk Hayatı ve Eseri_
adlı çalışmasını gösterebiliriz. Tarihi bir şahsiyet olan Atatürk’ün yakınında
bulunmuş ve yakınında bulunanların bir çoğu ile kişisel dostluklar kurmuş olan
Bayur yazılı belgelerin yanı sıra kendi şahit olduklarını ve başkalarından
dinlediklerini/ duyduklarını da çalışmasında kullanmıştır (Bayur1990:Önsöz V).
Dipnotlarına düştüğü, “filancadan duyulmuştur”, “bizzat söylemiştir”,
“filancadan dinlenmiştir”, “Atatürk’ün ağzından dinlemiştik”, “falanca bize
anlatmıştır”, “filancadan öğrenilmiştir” gibi bilgiler sözlü kaynak kullanımının
aslında bilindiği ancak fazla rağbet edilmediğini düşündürmektedir.

1970’li ve 1980’li yıllarda yaşanan Ermeni terörü ve süregelen Ermeni
iddialarına karşı Ermeni katliamlarını bizzat yaşamış veya tanık olmuş
kişilerden elde edilen sözlü bilgilere dayalı  bazı çalışmaların olduğunu
görmekteyiz. Bu tür sözlü tarih denemelerinden  olan  Gürsoy Solmaz’ın _Tanıkların Diliyle Ermeni Vahşeti_ çalışması, 1983-1984 yıllarında Doğu
bölgelerimizde Ermeni katliamlarını yaşamış ve hayatta olan 125 kişinin verdiği
sözlü bilgilere dayanmaktadır (Solmaz 2001: 23). Önce yerel gazetelerde tefrika
edilen ve sonra kitap halinde basılan  bu çalışma için yazarı  bir sözlü tarih
denemesi diyorsa da sözlü tarih metodu açısından zayıf bir çalışmadır. Yaşayan
şahitlerin anlatımının tarihçi tarafından hiç kritik edilmeden veya kronolojiye
uygunluğu sorgulanmadan alt alta sıralanmıştır.

1990’ların başına gelindiğinde hayat hikayelerine dayalı geçmişe nostaljik
bakışlar içeren çalışmalar gazete ve dergi sayfalarında çoğalmaya başlamıştı.
Önce _Gazete Pazar, Albüm_ ve _İstanbul_ dergilerinde tefrika edilen
çalışmalarını _İstanbul’da Hatırlamak ve Unutmak_ adlı sözlü tarih
çalışmasında kitap haline getiren  Leyla Neyzi sözlü tarihi, ”unutulmuş veya
bastırılmış olay ve kimlikleri değerlendirmek ve resmi tarihle gündelik yaşam
arasındaki ilişkiyi irdelemek için kullandı(ğını)” belirtmektedir (Neyzi
1999:7). Yazar, sözlü tarihi yazılı belgeye dayalı tarihe karşı  alternatif bir
alan olarak görme eğilimindedir.  Bunun yanı sıra sözlü tarihi farklı bir
muhabbet olarak gören Neyzi’nin çalışması hayat hikayelerinin çok renkliliği
üzerine edebi bir anlatıma dönüşerek sözlü tarihin “geçmişi bellek yoluyla ve
bugünün gözüyle yeniden okumak” (Neyzi 1999:3) olan hedefinden
uzaklaştırmaktadır. Yaptığı sözlü tarih çalışmasını farklı hayat hikayelerinin
anlatıldığı bir tür antolojiye dönüştürmüştür. Ayrıca Neyzi çalışmasını kimlik
ve aidiyet problemi üzerine inşa ederek hem sınırlamış ve hem de
yönlendirmiştir.

Behaeddin Yediyıldız, yakın zamanlarda yayınlanan _Ordu Tarihinden İzler_
(2000) adlı çalışmasında halk rivayetlerinden yola çıkarak bölgedeki bazı tarihi
olay ve şahsiyetlerin gerçekten var olup olmadığını, yazılı tarihi
belgelerlerinde ne söylediğini göz önünde bulundurarak, tartışmaya çalışmıştır.
Yediyıldız’ın çalışmasında kullandığı metod , sözlü verilerle yazılı kayıtların
birbirlerini doğruladığı veya yanlışladığı noktada sözlü ve yazılı kaynakların
tenkit edilerek bir sonuca varılmasına dayanır. Yediyıldız, yerel tarih
çalışmalarında bu sözlü ve yazılı iki kaynak türünün mutlaka birlikte ve tenkidi
bir yaklaşımla kullanılması gerektiğinin vurgulamakta ve bunu uygulayarak ilgi
çekici sonuçlara ulaşmaktadır.( Yediyıldız 2000: 5,93-103, 143-194).

Yakın zamanlarda yayınlanan çalışmalara bir başka örnek de Necdet Sakaoğlu’nun
_Köse Paşa Hanedanı (1998)_ adlı çalışmasında iki yüzün üzerinde sözlü
bilgi kullandığını bir söyleşide kendisi belirtmektedir (Lök 1998:36). Bu tür
örnekleri çoğaltmak mümkündür; ancak bizde tarih yazıcılığındaki gelişmelere
baktığımızda yakın tarih çalışmalarında bir yöntem olarak sözlü kaynak
kullanımının nasıl olması gerektiği üzerine bilimsel metod için herhangi bir
atıf bulmak, 1996’lara kadar, mümkün değildir.

XXI. Yüzyıla girene kadar sözlü tarih bilgilerinin toplanıp arşivlenmesi bile
düşünülmemiştir. Gazete ve dergi köşelerindeki röportaj ve mülakatları saymazsak
en önemli sözlü tarih arşivi TRT bünyesinde yapılmış toplum ve siyaset ile
ilgili konulardaki belgesellerdir. Önemli tarih bilgisi içeren bu belgesellerin
ham malzemeleri ne yazık ki belgesele son şekli verildikten sonra yok
edildiğinden bir daha kullanmak mümkün olmamaktadır ( Tuncay 1993: 38). Kültür
Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı
gibi devlet kurumlarının ellerinde birçok görmeye ve işitmeye dayalı  malzeme
olmakla birlikte bunların arşiv durumları ve yakın dönem tarih çalışmalarında
kullanılırlığı konusunda herhangi bir bilgimiz bulunmamaktadır. Ülkemizdeki
gazete ve özel TV. kuruluşlarının da ellerinde yakın dönem tarihine ışık tutacak
birçok sözlü-görüntülü arşiv malzemesinin  mevcut olduğu düşünülmektedir.
Türkiye’deki tarih çalışmalarının gelişme ve yönlendirilmesinde önemli rolü olan
Türk Tarih Kurumunda başlı başına  bir sözlü kaynak arşivi bulunmamakla birlikte
son dönemlerde kurumun yaptığı veya desteklediği proje çalışmaları bünyesinde
sözlü malzemelerin derlenmesi ve elektronik ortama aktarılması çalışmaları devam
etmektedir. Özellikle Türk Tarih Kurumunda yürütülen Türkiye’nin Sosyal ve
Kültürel Tarihi( TÜSOKTAR) Projesi çerçevesinde,  _Kültür Varlıkları Envanteri_
_Ekipleri_, kültür varlıkları ile ilgili sözlü verileri topladığı gibi,
“sondaj Metodu” ile çalışan  _Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihini_
_Araştırma Grubu_ da incelediği bölgelerdeki sözlü verileri derlemekte ve
elektronik ortama aktararak arşivleşmektedir. Ancak Atatürk Araştırma Merkezi ve
Cumhuriyet Arşivi’nin bu tür bir sözlü kaynak toplama çalışması henüz
bulunmamaktadır.

Türkiye’de tarih çalışmalarında sözlü kaynak kullanımı 1980 sonrası yıllarda
yakın tarihe olan artan ilgi ile bağlantılıdır. Özellikle çok partili siyasal
hayat ve 1950’lerden sonra hızla değişen sosyal tarihin çeşitli yönleriyle ele
alınıp yazılan tarihlerinde kişisel tanıklıklara başvurulmuştur. Bazı kurum,
işyeri, göç, şehir  ve bölge tarihi araştırmalarında da sözlü kaynak kullanımını
görmek mümkündür. Özellikle 1980 sonrası popüler yakın dönem siyasal ve
toplumsal  olayları ve önemli kişilerin otobiyografilerinde bu tür kaynaklar
mevcuttur. Benzer şekilde ülkemizde hep tartışılan Köy Enstitüleri deneyimi,
1960 Askeri Darbesi, 1974 Kıbrıs Barış Harekatı ve 1980 öncesi anarşik olaylarla
ilgili olarak yapılan belgesel ağırlıklı çalışmalarda kişilerin (tek yanlı da
olsa) tanıklıklarına başvurulmuştur. Ancak bu tür çalışmaları yapanların büyük
çoğunluğu tarihçi formasyonuna sahip olmadıkları gibi yazdıkları da tarih
çalışması sayılamaz. Ancak sözlü anlatım ve tanıklıkları  geniş biçimde
kullanmışlardır.

Son dönemlerde üniversitelerimizde ise sözlü tarih çalışmalarında gözle görülür
bir canlanmadan söz etmek mümkündür. Yerel tarih çalışmalarına yönelik tezlere
paralel olarak çeşitli gönüllü grupların sözlü kaynak derlemeleri vardır. Ege
Üniversitesi ve Dokuz Eylül Üniversitelerinde tez çalışmalarının mikro alanlara
yönlendirilmesi ile çok sayıda sözlü çalışmaya  girişilmiş ve  bazıları da
yayınlanmıştır. Özellikle Ege bölgesinde Kurtuluş Savaşı öncesi ve sonrası ile
toplumsal hafızadaki izlerin derlenmesi  için yapılan pilot çalışmalar
1990’ların ortalarından itibaren sözlü tarih olarak birçok çalışmanın ortaya
çıkmasını sağlamıştır( Öztürkmen 2002:118). Ayrıca Boğaziçi Üniversitesinde
sözlü tarih ders olarak okutulmaktadır (Öztürkmen1996:29). Sabancı
Üniversitesinin bünyesinde bir Sözlü Tarih Topluluğu vardır ve internet
sitesinde faaliyetlerini yayınlamaktadırlar ( _sabanciuniv.edu.tr/sozlutarih_).
H.Ü. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsünde, özellikle Cumhuriyetin
inkılaplar dönemi ve  çok partili dönemle ilgili sözlü malzemelerden yararlanan
tez çalışmaları halen devam etmektedir.

Bilindiği kadarıyla Kadın Eserleri Kütüphanesinde toplumsal alanda kadınları
temsil eden veya kadın hakları konusunda mücadele etmiş bazı kadınlarla yapılan
görüşmelere dayalı Sözlü Tarih Koleksiyonu dışında  ülkemizde sözlü tarih
çalışmalarında önemli bir yere sahip kuruluş da Tarih Vakfıdır ( Danacıoğlu
2001: 142). Bünyesinde oluşturmaya çalıştığı sözlü tarih arşivinin yanı sıra
birçok kurum tarihi yazımı projelerinde  sözlü malzemeden yararlanmışlardır. Çok
sayıda projeye imza atan bu kuruluş Tariş(1992), İş Bankası(2001) , SEKA(1996),
Egebank, gibi kurumların tarihlerini yazmışlarıdır. Bu çalışmalarda sözlü tarih
görüşmeleri de kullanılmıştır. Vakfın özellikle “Cumhuriyetin 75.Yılı” ve Kültür
Bakanlığı destekli “Yaşam Öyküsü Sözlü Tarih Projesi” çalışmaları devam
etmektedir. Vakıf yayınlarında kısmen kullanılan bu kaynakların izlerini
yayınlanan eserlerde görmek mümkündür. Vakıf, 2002 yılı içerisinde,Türkiye’nin
tarih ve kültür mirasının bugüne kadar aydınlanmamış veya eksik aktarılmış
konularına ışık tutmak ve ülke tarih ve kültürünün zenginleşmesine katkıda
bulunmak amacıyla,  “Tarihe 1000 Canlı Tanık” adlı bir sözlü tarih projesi
başlatmayı planlamaktadır (7Nisan2002 Radikal).

Tarih Vakfının asıl önemli başarısı ve sözlü tarih çalışmalarına asıl katkısı
sözlü tarih ile ilgili  telif–tercüme yayınlarıdır. Başta Paul Thompson’un,
dünyaca ünlü sözlü tarih çalışmaları için başvuru kitabı olan _Geçmişin Sesi_(
1999) ile son olarak Esra Danacıoğlu’nun _Geçmişin İzleri_(2001) arasında
sözlü tarih ile ilgili dilimizdeki az sayıda yayın bu vakfın yayınları arasından
çıkmıştır. Bir kez de sözlü tarih atölye çalışması düzenlemiş olan vakıf,
çeşitli sözlü tarih çalışmalarını projelendirmekte ve yürütmeye devam etmektedir
(Danacıoğlu 2001: 143-144). Vakıf, Boğaziçi Üniversitesi ve Uluslar arası Sözlü
Tarih Birliği ile ortaklaşa  Haziran 2000’de 11. Uluslar arası Sözlü Tarih
Konferansını düzenlemiştir. Konferansa kırka yakın farklı disiplinlerden yerli
araştırmacı katılmış; konferansta sunulan ve tartışılan konular Boğaziçi
Üniversitesi tarafından aynı yıl içinde üç cilt olarak yayınlanmıştır( Öztürkmen
2002: 120).

Bilimsel ya da akademik düzeyde sözlü tarih çalışmalarının ilk örneklerini
1990’lı yılların ortalarından itibaren popüler tarih dergilerinde görmekteyiz.
Örneğin Tarih Vakfının çıkardığı _New Perspectives of Turkey_ _İstanbul_
ve _Toplumsal Tarih_ dergilerinde çok sayıda  sözlü tarih çalışması
yayınlanmıştır.1980 sonrası dönemin uzun soluklu tarih dergilerinden olan _Tarih ve Toplum_ dergisinin birçok sayısında da sözlü tarih ile ilgili
çalışma mevcuttur. 1998’de çıkmaya başlayan  _Yerel Tarih Dergisi_ de
sayfalarında sözlü tarih çalışmalarına yer vermiştir. Çeşitli  sosyoloji
dergilerinde sözlü tarih sayılabilecek çalışmalar yayınlanmıştır. Ayrıca
tarafımızdan hazırlanıp _Kök Araştırmalar Dergisi_(2001)’de çıkan “Çok
Partili Siyasal Hayata Geçiş Döneminde Demirci’de Siyasal Değişim ve Katılım”
adlı sözlü tarih çalışması da bu çalışmalara eklenebilir.

Bir sözlü tarih çalışmasının nasıl yapılması üzerine düşüncelere geçmeden önce
dilimizde yazılmış veya çevrilmiş sözlü tarih ile ilgili bilgilendirici
yayınların bir değerlendirmesini yaptığımızda çevirilerin önemli yer tuttuğunu
görmekteyiz.  Özellikle Paul Thompson’un _Geçmişin Sesi(1999)_  adlı
başvuru kitabı temel birçok bilginin yanında bir tartışma ortamı oluşturan
anlatımı ile iyi bir başucu kitabıdır. Stephen Caunce’ın _Sözlü Tarih ve Yerel_
_Tarihçi_ (2000) adlı çalışması hem yerel tarih ve hem de sözlü tarih
çalışmaları yapacaklar için bol miktarda bilgi içermektedir. Ancak gerek
Thompson’un ve gerekse Caunce’ın çalışmaları yazıldıkları ülke ve hedef
aldıkları kitle açısından Türk okuyucusunun konuyu içselleştirmesini ve
kavramasını güçleştiren birtakım handikaplara sahiptir.  Türk okuyucusunun
ulaşamayacağı çalışmalardan çok sayıda  örneklerin verildiği ve bunlar arasında
bir tartışma ve değerlendirmelere gidilmeye çalışılması  okuyucunun olaylarla
ilişki kurmasını ve kavramasını güçleştirmektedir. Ayrıca doğrudan sözlü tarih
ile ilgili çalışmaların hemen hepsi sözlü tarihin faydalarına geniş yer
ayırırken  sözlü tarihin olası güçlüklerine hiç yer vermemektedir. Ancak okuyucu
John Tosh’un _Tarihin Peşinde(1997)_ adlı çalışmasının sözlü tarih ile
ilgili bölümünden bu tür bilgilere kısmen ulaşabilir. David E. Kyvıg -, Myron A.
Marty’ nin _Yanı başımızdaki Tarih_ adlı çalışmasının sözlü tarih ile
ilgili bölümü görüşme kuralları açısından öz  ancak tutarlı bilgiler
içermektedir.

Paul Thompson’un davetli olarak katıldığı ve Türkçe literatürde ilk kaynak olan
Tarih Vakfı’nın I. Sözlü Tarih Atölyesi(6-7 Haziran 1993) adlı ders notları
Türkiye’deki sözlü arşiv malzemelerinin durumu ve sözlü tarih çalışması olarak
neler yapıldığı üzerine birçok bilgiyi kapsamaktadır. Bu atölye çalışmasından
sonra 1995 yılı sonuna doğru Kadın Eserleri Kütüphanesinde; 1996 yılı içinde
Tarih Vakfında; 1998 yılı içinde sırası ile Belgesel Film Yapımcıları Birliği,
Fransız Enstitüsü ve TÜYAP Kitap Fuarında farklı alanlardaki sözlü tarihle
uğraşanlar bir dizi toplantıda bir araya gelmişler ve tecrübelerini
paylaşmışlardır (Öztürkmen 2002 : 118).  Tarih Vakfı bünyesinde yapılmakta olan
sözlü tarih çalışmaları içinde bizzat bulunan Esra Danacıoğlu’nun  yakın
zamanlarda yayınladığı  _Geçmişin İzleri(2001)_ adlı çalışması tarihe ilgi
duyanlar için Türkçe’deki en iyi telif çalışma sayılabilir. Birçok eksiklerine
rağmen kitap _yanı başımızdaki tarih_ için iyi bir kılavuzdur. Kitap
içinde  sözlü tarihe bir bölüm ayıran Danacıoğlu, örnek sözlü tarih projeleri
koymuş ve dünyadaki ve Türkiye’deki sözlü tarih çalışmaları yapan kuruluşlar
hakkında bilgiler de vermiştir. Ayrıca Tarih Vakfının internet sitesinden sözlü
tarih çalışmaları hakkındaki haberlere ve sözlü tarih için kılavuz nitelikli
bilgilere ulaşmak da mümkündür _(www. Tarihvakfi.org.tr)._

Bazı yüksek öğretim kurumlarının ders programlarına girmekle ve yerel tarih
grupları içinde sözlü tarih toplulukları oluşturulmakla birlikte ülkemizde sözlü
tarih çalışmaları, batılı ülkelerdeki çalışmalara bakarak, oldukça geridir.
Bunda sözlü tarih çalışması yapmak için sahada çalışmanın bazı zorlukları
olması, görüşmelerin ayarlanması ve yapılmasının fazla zaman alması, kayıt
cihazı temininin mali külfeti, kaydedilen bilgilerin deşifresinin çok zaman
alması, sözlü tarih ile ilgili çalışma metodu konusunda yeterli eğitimin
verilmemesi ve en önemlisi  tarihçilerin bu tür çalışmalara fazla hevesli
olmaması gibi nedenlerden dolayı ülkemizde sözlü tarih çalışmaları yeterli
gelişmeyi gösterememişlerdir.

**Sözlü Tarih Çalışması Üzerine Düşünceler:**

Allan Nevins sözlü tarihin neden gerekli olduğunu şöyle bir mizansenle anlatır:
Başkan sekreterine bakanına bir mektup göndereceğini ve yazması için yanına
gelmesini söyler, ancak az sonra fikir değiştirerek şu cümleyi kurar:” Hayır,
dur! Ona telefon edeceğim; çabuk, kolay ve çok güvenli. Böylece kanıt bırakmamış
oluruz.”(Nevins 1996: 30). Özellikle yakın tarihin yazımında kaynakların gelişen
teknoloji ile birlikte sürekli kayıt altına alınmaması veya kanıtların kolayca
yok edilebilmesi tarih yazıcılığında sözlü kaynakların kullanımını zorunlu
kılmaktadır. Ayrıca sözlü kaynak olarak tabir ettiğimiz malzemenin belli bir
yaştaki insanlar olması bunların ölümü ile bir dönemin zengin bilgisi de yok
olmaktadır. Bu yüzden sözlü tarih çalışmaları birden çok araştırmacının
işbirliğine dayalı ve sürekliliği olan çalışmalardır. Tek kişilik çalışmalar da
yapılabilir ancak çok daha fazla sözlü kaynağa ulaşabilmek için grup çalışması
en iyisidir.

Bir sözlü tarih çalışması için en başta araştırılacak bir konunun belirlenmesi
gelir. Bunun için yapılacak iş genel tarih okumaları yapılarak araştırmaya değer
bir alan ve konu belirlenebilir. Çoğunlukla genel okumalarda belirlenen konular
çalışma bittiğinde değişmiş olur. Ancak başlangıç için bir konu belirlemek her
zaman çalışmanın yönünü ve derli toplu olmasını sağlar. Ülkemizdeki yerel tarih
araştırmalarında konu belirlemede yayınlanmış yazılı kaynağın az olması ve yerel
basının olmaması gibi amillerden  dolayı konu belirlemek sıkıntılıdır. Özellikle
yerel çalışma bölgenizi pek fazla tanımıyorsanız işiniz daha da zordur. Bunun
için önerilebilecek bir yolda genel tarihin bir yönünü veya yerel tarihe dayalı
bir çalışmayı konu olarak belirlemeye karar vermenize yardımcı olması için
yakınınızdaki yaşlı insanlarla konuşabilirsiniz. Onlar size yazılı kayıtlarda
olmayan veya başka türlü akseden birçok yaşanmış olay anlatabilirler. Ancak
anlatılanları yine de yazılı kaynaklarla kontrol etmenizde büyük fayda vardır.
Yukarıda andığımız çalışmayı yapmadan önce Demirci  kasabasında  beş yıl
geçirmiştik ve geçirdiği değişim üzerine birçok yaşlı  insanla görüşme ve
konuşma olanağı bulmuştuk. İlişkilerimizdeki saygılı ve ilgili tavrımızdan
memnun kalmış olan bu insanlar sorduğumuz ve merak ettiğimiz her konuda bize
seve seve  bilgi vermeye çalışmışlardır. Karşılıklı güven ve anlayışla birçok
sorunu aşmıştık.

Genel okumalarla veya yaşlı insanlardan edindiğimiz bilgilerle konusunu
belirlediğimiz bir çalışma için bir plan yapmakta fayda vardır. Ne aradığımızı
ve kimlerle görüşmemiz gerektiği üzerine bize bir fikir verecek olan plan/proje,
çalışmanın aşamalarını ve hızını da belirler. Planla birlikte görüşmeye geçmeden
konumuzla  veya ne aradığımızla ilgili temel bazı sorular belirlemek faydalıdır.
Hazırlayacağınız soruların sırasının  özelden genele doğru olmasına  dikkat
edilmesi önerilir. Bu çalışma esnasında biz çok az soru hazırladık ve sorduk.
Görüşme esnasında bocalamamızı önleyecek ve bize zaman kazandıracak bu soruları
elimizin altında bulundurmak yararlıdır. Ancak iyi geçen bir görüşmede hiçbirini
sormayabiliriz de. Ayrıca eğer ses veya görüntü kaydı yapacaksanız cihazlarınızı
son kez gözden geçirmekte fayda vardır. Görüşmelerin mutlaka sesli veya görsel
olarak kayıt edilmesi gibi bir kural yoktur. Ancak kolaylık ve size görüşme
esnasında zaman kazandırması açısından cihaz kullanılması iyidir. Görüşmenizi
mutlaka kaydedecekseniz bunu yazarak da yapabilirsiniz. Fakat bazı durumlarda
kayıt cihazları yaşlı insanlarda olumsuz tepkilere yol açabilir. Onun için çok
hassas olmak ve yaşlı psikolojisine dikkat etmek gerekir. Kaydedeceğinizi baştan
söyleyerek onun olurunu veya rızasını almakta fayda vardır.

Konumuzu belirleyip çalışma planımızı yaptıktan sonra  görüşmeye gidebiliriz.
Görüşme için önceden haber vermek hem faydalı hem de görüşmeden elde edeceğimiz
bilgiyi sınırlayıcıdır. Faydalıdır, yaşlı insanların hafızalarını
toparlamalarına ihtiyaçları vardır. Sınırlayıcıdır, bu insanlar size vereceği
bilgiyi bir süzgeçten geçirerek size neleri anlatmaları veya neleri
anlatmamaları gerektiğini belirlemede daha çok zaman kazanmış olurlar. Aslında
sözlü tarih insanların hayat tecrübelerinin kendi dillerinden ifade edilmesi
olduğu için sübjektif özelliktedir. Tarih yazımında hedef objektif
değerlendirmeye  ulaşmak olduğundan sözlü kaynakların sübjektif yorumları
tarihçi tarafından kritik edilerek kullanılmalıdır. Bunun yanında tecrübeli bir
görüşmeci değilseniz yaşlı insanlardan istediğiniz bilgiyi almakta çok
zorlanabilirsiniz. Onlar sizi kendi anlatmak istedikleri ile oyalayabilirler.
Tek parti  döneminde sıkıntı çekmiş olan  bir yaşlı adamla görüşmemiz çok uzun
sürmüştü. Hep çocukluğunu anlatarak  günlerce kendini dinlemeye mecbur etti.
Nedenini araştırdığımızda İslam dini inancında ölmüş insanların arkasından kötü
konuşmanın günah olmasının büyük etkisini fark ettik. Ancak  o dönemde
oluşturulan olumsuz nitelikli ceberut devlet imajının şuur altlarında bıraktığı
derin izleri de görmek mümkündür.   Biz de ona siyasi kişiler yerine o zamanki
gündelik yaşantısı ile ilgili sorular sorarak bilgi almaya çalıştık.

Görüşmeye  gittiğinizde yaşlı insanları sevindirecek küçük bir hediye veya
onlarla ilk başta oturup bir müddet sohbet etmek hem onları rahatlatır ve hem de
ilk defa görüşüyorsanız size sempati duymalarına yardımcı olur. Görüşmeye
başladığınızda kısaca meramınızı anlatırsanız iyi olur. Uzun konuşmamaya ve
görüşmenizi bir iki saatten fazla tutmamaya  özen göstermek bütün sözlü tarih
görüşme kılavuzlarında yer almaktadır. Az konuşma ve  iyi bir dinleyici olma
görüşmenin başka mecralara kaymasına ve uzamasına yol açabilir. Yaşlı insanlar
kırılgandır, çabuk alınırlar. Sözlerine sık müdahale etmemek gerekir. Bir konuyu
açmak için üzerine gittiğinizde kapanabilirler ve size hiçbir şey
söylemeyebilirler. O yüzden ölçülü ve saygılı olmak her zaman işe yarar. Kısa ve
konuyu açıcı sorularla konuşmasını yönlendirebilirsiniz. Her zaman onun yaşça
sizden büyük olduğunu ve bilgi ve tecrübesi ile sizden üstün olduğunu ona
hissettirebilirsiniz. Bu tavır, onun sizin karşınızdaki çekingenliğini yener ve
sorularınızı  cevaplandırma konusunda onu daha istekli kılar.

Görüşmelerde anlatıcıyı motive edici ve onun hafızasını canlandırıcı objeler
kullanılması veya varsa eşi veya bir başka tanıdığı  ile birlikte görüşülmesi
gibi hatırlatmaların doğru olup olmadığı tartışmalıdır. Fayda ve zararları
olduğu üzerine iki farklı anlayış vardır. Yanındaki kişi konuyu açabilir,
hatırlamadığı tarihleri, kişileri veya olayları hatırlatabilir. Tam tersi
durumda  görüşmeci kendisini veya yanındakini  zor durumda bırakacak konularda
suskun kalabilir. İyi bir görüşmeci olmak için, yetenek veya meziyetin yanında,
anılan tüm bu saptamaları dikkate almanız ve ona uygun tavır geliştirmeniz
gerekir. Bunlar olsa bile bazen insanlar sizinle görüşmek istemeyebilir. Biz
çalışmamız esnasında yolsuzluklara karıştığı söylenen emekli bir devlet
memuruyla görüşmeye gittiğimizde neleri öğrenmek istediğimizi anlatınca bizimle
görüşmeyi kabul etmedi. Bunların olabileceğini her zaman göz önünde bulundurmak
gerekir. Görüşmemiz bittiğinde hemen ayrılmamalıyız;çünkü deneğimiz  unuttuğu
bazı şeyleri hatırlayabilir. Bu aynı zamanda sizin onunla yaptığınız görüşmeye
verdiğiniz önemi onun gözünde artırabilir. En azından bir daha geldiğinizde bu
davranışın çok olumlu katkı sağlayacağı muhakkaktır.

Görüşme sonrası elde ettiğiz bilgileri toparlayıp tasnif etmek faydalıdır. Bu
tür çalışmayı günü gününe yapmak en iyisidir.  Size çalışmanızın hangi yönde ve
nasıl gittiği hakkında fikir verir. Bazı kişilerce birkaç defa görüşmeniz
gerekebilir. Bunun için görüşmelerinizi isimlendirmeli ve tarihlendirmelisiniz.
Yaptığınız görüşmelerin yapacağınız çalışmada kullanmak için görüşmeciden izin
alınması gerektiği üzerine ortak bir eğilim varsa da bu görüş eleştiriye
açıktır. Niçin ve neden görüştüğünüzü bildirmişseniz ve sizinle görüşmeyi kabul
etmişse eğer, onun bilinmesinde ve yayınlanmasında görüşmeci için bir sakınca
olmaması gerekir. Bazen de izin alma daha trajik sonuçlar doğurabilir. Sizinle
konuşmayı kabul etmiş yaşlı birisinden imzalı belge almanın yaratacağı
güvensizlik, görüşmenin başlangıcında bu tür belge düzenleneceğinin
söylenmesinde konuşmacının takınacağı olumsuz tavır, bu tür belge almanın ne
kadar güvenli olduğu gibi durumlar tartışılmalıdır. Ancak ahlaki açıdan sözlü
kaynağın verdiği bilgilerin ne tür bir çalışma için kullanılacağını bilmesi ve
uygun olup olmayacağına hür iradesi ile izin vermesi gerekir. Çalışmayı yazanın
sözlü kaynağın onayını yazılı bir belge ile alması ona bu açıdan  hukuki bir
üstünlük veya güvenirlik sağlamaz. Sadece görüşmecinin bu tür bilgi verdiğinin
kendisince onanmasıdır.

Bütün görüşmelerden sonra topladığımız ve tasnif ettiğimiz bilgileri genel tarih
çizgisine uygun ve yazılı belgelerle eşgüdüm sağlayacak biçimde düzenlemeye
çalışmak yararlı olacaktır. Bazı bilgiler sizin tarih bilginize ters düşebilir.
Biz bu tür bir durumla çalışmamız  esnasında karşılaştık. Bizim çalışmamızda
yaşlı bir kadın DP’nin İzmir’de yaptığı bir mitingden bahsetti. Ancak DP’nin
tarihinde o tarihte böyle bir miting yapıldığına dair herhangi bir  bilgi yoktu.
Aynı şekilde bir adam da İnönü’nün bir konuşmasının içeriğinden bahsetti. Ancak
yazılı kaynaklarda yaptığım araştırmada o tarihte böyle bir görüşme vardı ama
içeriği anlatılandan  çok farklıydı.

Görüşme ve elde edilen bilgi dışında araştırmacının görüşmeci ve görüşme yapılan
mekanda edindiği izlenimler de önemli tarih bilgileri içerebilir. Görüşmecinin
gösterebileceği fotoğraf, hatıra eşyası,  alet ve işlevi olan bir cisim gibi
nesneler anlatılan dönem ile ilgili tarih kurgulamasında araştırmacının hayal
gücünü artırabilir. Görüşmecinin hal ve hareketleri, mimikleri, olayları
önemseme sırası gibi davranışlar birçok tarih bilgisini biçimlendirebilir.
Yalnızca görüşme dışında bu tür gözlemlerden elde edilecek ilhamlar tarihi
dönemin kurgulanmasında veya tarihi bilginin yorumlanmasında ufuk açıcı
olabilir, ancak aslolan görüşme sonucu elde edilen tarih bilgisidir.

Düzenlediğimiz bilgilerle normal tarih yazımının kuralları çerçevesinde yapmak
istediğimiz çalışmayı yazabiliriz. Ancak sözlü tarih çalışmalarında dipnotu
düşme konusunda henüz ortak bir teknik oluşturulamamıştır.  Yabancı kaynaklarda
bu konuda açıklayıcı bilgiyi bulmak zordur. Yabancı kaynaklarda kullanılan
teknikler ise çok ayrıntılı ve uzundur: Şöyle ki,  onlarda görüşmeyi yapanın
adı-soyadı, yapılanın bir sözlü görüşme olduğu ve teyp ya da video kaydı olduğu,
kaydı deşifre edenin kimliği, bir projeye dahil olup olmadığı, varsa hangi
arşivde bulunduğu gibi birçok bilgi düşülmektedir. Benzer şekilde bibliyografya
kaydı da  ayrıntılıdır. Ancak bibliyografya kaydında deşifre metnin olup
olmadığı belirtilir ( Sitton-Mehaffy- Davis,Jr 1983: 152). Ancak  tek başına
yaptığınız bir çalışma ise  hangi tarihte kiminle görüştüğünüzü belirten bir
tekniği kullanabilirsiniz. Eğer grup çalışması söz konusu ise metinde kullanılan
her sözlü tarih görüşmesini yapan kişinin adı-soyadı, tarih ve kiminle
görüşüldüğünün belirtilmesi doğru olur.

**Değerlendirme:**

Ağırlıklı olarak sözlü tarih çalışmalarının tarihi gelişimine yer verdiğimiz bu
çalışmada değişen eğilimlere bağlı olarak tarih çalışmalarının yeni alan ve
kaynaklara doğru bir yönelimi olduğu vurgulanmaya çalışılmıştır. Genel
tarihlerden yerel tarih alanlarına doğru genişleyen bu yeni eğilimli tarih
çalışmaları, yanı başımızda hep var olan tüm nesnelerin tarihinin yazılabileceği
ve yazılması gerektiği önermesine dayanır. Bunun yanında gelişen teknolojiye ve
yeni buluşlara bağlı olarak tarih için elzem olan kaynak mantalitesi de
değişmektedir. Azalan yazılı belgelerin yerini daha renkli yeni kaynaklar
(bilgisayar disketleri, ses ve görüntü kasetleri, internet sayfaları...vb)
almaktadır. Son zamanlarda yakın dönem tarih çalışmalarında artarak kullanılmaya
başlanan sözlü tarih malzemeleri bu türden kaynaklar olmamakla birlikte
kişilerin hafızalarını birer kaynak olarak kabul eden ve yeni yeni benimsenmeye
çalışılan bir yöntemdir. Genellikle çalışma yapılan alanda yeterli yazılı
malzemenin olmadığı durumlarda başvurulan  sözlü kaynak kullanımına dayalı tarih
çalışmaları hiçbir zaman yazılı kaynaklara dayalı tarih çalışmalarının
alternatifi değildir. Tarihin daha iyi anlaşılması ve yazılması için başvurulan
yöntemlerden biri olan sözlü tarihin yazılı kaynaklara dayalı tarihin yerini
almak gibi bir hedefi yoktur; olması da düşünülemez.

Bir sözlü tarih çalışması yapmak interaktif bir süreçtir. Tarih çalışmasını
yapan araştırmacı kaynakları ile çok yakın bir ilişki içindedir. Bundan dolayı
da sübjektif davranışlar göstermeye daha yatkındır. Ancak bu sözlü kaynak
toplamayı ve kullanmayı engellememelidir. Yazılı belgelerin güvenirliği
konusundaki çekincelerin büyük çoğunluğu sözlü kaynaklar için de geçerlidir.
Ancak sözlü kaynakların güvenirliğini artıracak veya sözlü kaynağın verdiği
bilgileri genişletecek tenkid imkanlarına yazılı belgelerden daha çok sahibiz.
Çünkü sözlü kaynağın verdiği bilgileri müteakip görüşmelerle daha da açma ve ne
söylediğini tam olarak  anlayabilme imkanı her zaman vardır.

Sözlü tarih çalışmaları yarım yüzyıllık bir süreç içinde Batı ülkelerinde büyük
gelişmeler kaydetmiştir. Örgütleri, periyodik yayınları olan ve birçok kitap
yayınlayan, sempozyum ve konferanslar düzenleyen ve birçok proje gerçekleştiren
batılı sözlü tarih gruplarına benzer çalışma guruplarının ve örgütlenmelerinin
ülkemizde de gerçekleştirilmesi, Türk bilimine önemli katkılar sağlayacaktır.

**Bibliyografya:**

ARSLAN, Erdal; “
Yerel Tarihin Tanımı, Gelişimi ve Değeri”, **Tarih Yazımında Yeni Yaklaşımlar**,
(Yay.Haz.: Zeynel Abidin Kızılyaprak) , İstanbul:  Tarih Vakfı Yayınları, 2000.

ATSIZ, H. Nihal (Hazırlayan); **Aşıkpaşaoğlu Tarihi**, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1985.

BAUM, Willa K.; **Oral History for the Local Historical Society**, 3rd edition, 1987.

BAYUR, Y. Hikmet;
**Atatürk Hayatı ve Eseri**, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 1990.

CAUNCE, Stephen;
**Sözlü Tarih ve Yerel Tarihçi**, ( Çev.: B. Bülent Can- Alper Yalçınkaya),
İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2001.

## DANACIOĞLU, Esra; **_Geçmişin İzleri_**, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2001.

HALKIN Leon E; **Tarih Tenkidinin Unsurları**, (Çev.: Bahaeddin Yediyıldız). Ankara: Türk Tarih
Kurumu Basımevi, 1989.

IGGERS, Georg G.;
**Yirminci Yüzyılda Tarih Yazımı**, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları,
2000.

KYVIG, David E.- MARTY, Myron A.; **Yanıbaşımızdaki Tarih**, İstanbul : Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000.

LÖK, Atilla; “ Tarihçinin Mutfağı:
Necdet Sakaoğlu: Yerel Tarihçilik", **Toplumsal Tarih**, Cilt: 9, Sayı: 59(
Kasım 1998), s.34-37.

NEVINS, Allan; “Oral History: How and
Why It was Born”, **Oral History- An Interdisciplinary Anthology** ( ed.:
David  K. Dunaway and Willa K Baum), 2nd Edition, Walnut Creek:
Altamira Press,1996, pp.29 - 38.

NEYZİ, Leyla; **İstanbul’da Hatırlamak**
**ve Unutmak**, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999.

ÖZTÜRKMEN, Arzu; “Milli Bayramlar:
Şekli ve Hatırası-I”, **Toplumsal Tarih,** Cilt: 5, Sayı: 28( Nisan 1996), s.
29 – 35.

ÖZTÜRKMEN, Arzu; “ Yeni Bir Displin
Olarak Sözlü Tarih”, **Toplum ve Bilim**, 91( Kış 2001-2002),  s. 115 –121.

PRINS, GWYN; “ Oral History”, **New**
**Perspectives on Historical Writing**, (Ed.: Peter Burke), Cambridge:Polity
Press, 1993,pp.114-139.

**Radikal Gazetesi(7 Nisan 2002)**,
Yıl: 6, Sayı: 2003

RITCHIE, Donald A.; **Doing Oral**
**History**, New York: Twayne Publishers, 1995.

SOLMAZ, Gürsoy; **Tanıkların Diliyle Ermeni**
**Vahşeti _\- Bir Sözlü Tarih Denemesi_**, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları,
2001.

STARR, Louis; “Oral History”, **Oral**
**History- An Interdisciplinary Anthology** ( ed.:David K. Dunaway and Willa K
Baum), 2nd Edition, Walnut Creek: Altamira Press,1996, pp.39 - 61.

SITTON, Thad, George L. Mehaffy and O.
L. Davis,Jr; **Oral History**,  Austin: Universty of Texas Press,
1983.

THOMPSON, Paul; **Geçmişin Sesi**, (çev.: Şehnaz Layıkel), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları,
1999.

TOSH, John; **Tarihin Peşinde**, ( Çev.: Özden Arıkan), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt
Yayınları, 1997.

TUNCAY, Neşe E. (
ed.); **Sözlü Tarih Atölyesi( 6-7 Haziran 1993)**, İstanbul: Tarih Vakfı
Yayınları, 1993.

YEDİYILDIZ,
Bahaeddin; **Ordu Tarihinden İzler**, İstanbul: Ordulular Grubu Yayınları,
2000, 233 s.

YINANÇ, Mükrimin Halil; “Tanzimattan
Meşrutiyete Kadar Bizde Tarihçilik”, **Tanzimat-II**, İstanbul: Milli Eğitim
Basımevi, 1999, s. 573 – 595.

* * *

[\*](#_ftnref1 "") Türk Kültürü, Yıl: XL,
Sayı: 469(Mayıs 2002), Sayfa: 288-298.

[\*](#_ftnref2 "")\*
Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü