Organik Sebze Yetiştiriciliği
Ispanaktan sonra, art bitki olarak; bezelye, fasulye, hıyar, domates, patates, lahana ve soğan gelir. Ispanağın yetiştirme dönemi 6-8 hafta gibi kısa olduğundan ...
Organik Sebze Yetiştiriciliği

Menü

- [KAPTAR](/icerikler/hakkimizda)  - [Hakkımızda](/icerikler/hakkimizda)
  - [Tüzük](/icerikler/tuzuk)
  - [Dernek Üyeliği](/icerikler/dernek-uyeligi)
  - [Ön Başvuru Formu](/onbasvuru)
  - [Basında Biz](/icerikler/basinda-biz)
  - [Foto Galeri](/icerikler/foto-galeri)
  - [Kişisel Verilerin Korunması Kanunu](/icerikler/kisisel-verilerin-korunmasi-kanunu)
  - [Çerez Politikası](/icerikler/cerez-politikasi)
- [ETKİNLİKLER](/etkinlikler/egitimler)  - [Eğitimler](/etkinlikler/egitimler)
  - [Fuarlar](/etkinlikler/fuarlar)
  - [Toplantılar](/etkinlikler/toplantilar)
- [ORGANİK PAZAR](/icerikler/organik-pazar)
- [ORGANİK TARIM](/icerikler/organik-tarim-nedir)  - [Organik Tarım Nedir?](/icerikler/organik-tarim-nedir)
  - [Organik Tarıma Nasıl Başlanır?](/icerikler/organik-tarima-nasil-baslanir)
  - [Organik Tarım İlkeleri](/icerikler/organik-tarim-ilkeleri)
  - [Organik Sebze Yetiştiriciliği](/icerikler/organik-sebze-yetistiriciligi)
  - [Vermikompost](/icerikler/vermikompost)
- [KAÇEM PROJESİ](/icerikler/proje-icerigi)  - [Proje İçeriği](/icerikler/proje-icerigi)
  - [Proje Görünürlük Materyalleri](/icerikler/proje-gorunurluk-materyalleri)
  - [Proje Faaliyetleri](/icerikler/proje-faaliyetleri)
- [PROJELER](/icerikler/kacem-projesi)  - [Kaçem Projesi](/icerikler/kacem-projesi)
  - [A.B Projemiz Kabul Edildi. "Kayseri'nin Ekolojik kasabaları" Adlı Proje Çalışmalarımız Başladı.](/icerikler/ab-projemiz-kabul-edildi-kayserinin-ekolojik-kasabalari-adli-proje-calismalarimiz-basladi)
- [HABERLER](/haberler)
- [İLETİŞİM](/iletisim)

[Site Haritası](/siteharitasi)

[info@kaptar.org.tr](mailto:info@kaptar.org.tr)

[+90 505 883 30 25](tel:+90 505 883 30 25)

[ÖN BAŞVURU](/onbasvuru)

- [KAPTAR](/icerikler/kaptar)  - [Hakkımızda](/icerikler/hakkimizda)
  - [Tüzük](/icerikler/tuzuk)
  - [Dernek Üyeliği](/icerikler/dernek-uyeligi)
  - [Ön Başvuru Formu](/onbasvuru)
  - [Basında Biz](/icerikler/basinda-biz)
  - [Foto Galeri](/icerikler/foto-galeri)
  - [Kişisel Verilerin Korunması Kanunu](/icerikler/kisisel-verilerin-korunmasi-kanunu)
  - [Çerez Politikası](/icerikler/cerez-politikasi)
- [ETKİNLİKLER](/etkinliklerimiz)  - [Eğitimler](/etkinlikler/egitimler)
  - [Fuarlar](/etkinlikler/fuarlar)
  - [Toplantılar](/etkinlikler/toplantilar)
- [ORGANİK PAZAR](/icerikler/organik-pazar)
- [ORGANİK TARIM](/icerikler/organik-tarim)  - [Organik Tarım Nedir?](/icerikler/organik-tarim-nedir)
  - [Organik Tarıma Nasıl Başlanır?](/icerikler/organik-tarima-nasil-baslanir)
  - [Organik Tarım İlkeleri](/icerikler/organik-tarim-ilkeleri)
  - [Organik Sebze Yetiştiriciliği](/icerikler/organik-sebze-yetistiriciligi)
  - [Vermikompost](/icerikler/vermikompost)
- [PROJELER](/icerikler/projeler)  - [Kaçem Projesi](/icerikler/kacem-projesi)
  - [A.B Projemiz Kabul Edildi. "Kayseri'nin Ekolojik kasabaları" Adlı Proje Çalışmalarımız Başladı.](/icerikler/ab-projemiz-kabul-edildi-kayserinin-ekolojik-kasabalari-adli-proje-calismalarimiz-basladi)
- [HABERLER](/haberler)
- [İLETİŞİM](/iletisim)

![Header Resmi](/images/bos.png)

ORGANİK TARIM

- [Organik Tarım Nedir?](/icerikler/organik-tarim-nedir)
- [Organik Tarıma Nasıl Başlanır?](/icerikler/organik-tarima-nasil-baslanir)
- [Organik Tarım İlkeleri](/icerikler/organik-tarim-ilkeleri)
- [Organik Sebze Yetiştiriciliği](/icerikler/organik-sebze-yetistiriciligi)
- [Vermikompost](/icerikler/vermikompost)

Organik Sebze Yetiştiriciliği

**ORGANİK SEBZE ÜRETİMİNDE EKİM NÖBETİ, ÜRÜN SIRALAMASI**
**VE BİRLİKTE ÜRETİM SİSTEMLERİ**

**ATATÜRK BAHÇE KÜLTÜRLERİ MERKEZ ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ**

**1\. GİRİŞ**

İnsan beslenmesinin devamlılığının sağlanabilmesi
için, tarımsal faaliyetlerin yürütülmesi zorunludur. Bu faaliyetleri yürüten
üreticiler, zaman içerisinde bazı faktörlerin etkisi ile aynı üretim alanında
sürekli olarak bir türe ait bitkileri yetiştirmeye başlamışlardır. Bir üretim
alanında sürekli olarak aynı bitki türünün yetiştirilmesi “tek bitki
üretimi-monokültür” olarak tanımlanır. Tek ürün üretimine üreticileri
yönlendiren nedenler arasında; üretilen ürünün piyasada yüksek fiyat bulması,
tüketiciler tarafından sürekli talep edilen bir ürün olması, üretimi kolay
olması ve üreticinin üretimini bilmediği bitki türlerinin üretiminden kaçınması
gibi nedenler sayılabilir.

Tek ürün üretiminin zaman içerisinde yaratmış olduğu
pek çok olumsuzluklar vardır. Bunlar; sürekli olarak toprağın belli
derinliğindeki su ve besin maddesinin tüketilmesi, tüketilen besin maddesinin
telafi edilmesini amaçlayan aşırı sentetik gübre kullanımı sonucunda bunların
kalıntılarının su kaynakları ile toprak kirliliğine neden olarak doğadaki yaşam
zincirini olumsuz etkilemesidir. Ayrıca, yetiştirilen türe ait hastalıkların
etkinliğinin, zararlılarının yoğunluğunun artması ve bunların etkinliğini
önlemek amacıyla aşırı miktarda zirai mücadele ilaçlarının kullanımı sonucunda
doğada mevcut olan yararlı-zararlı böcek dengesinin ortadan kalkması, bu
ilaçların toprakta ve üretilen ürün üzerinde biriken kalıntıları sonucunda doğa
ve insan sağlığının tehdit altında olması, toprak mikroorganizma yapısının
bozulmasıyla toprak faunasının olumsuz etkilenmesidir.

Organik tarım, ekolojik sistemde hatalı uygulamalar
sonucu kaybolan doğal dengeyi yeniden kurmaya yönelik olarak, çevreye ve insana
dost üretim sistemlerini içermekte olup, sentetik gübre ve zirai ilaç
kullanımını yasaklamasının yanında, organik ve yeşil gübreleme, ekim nöbeti,
toprak muhafazası, bitkinin direncini arttırma, parazit ve predatörlerden
yararlanmayı ve bütün bu işlemlerin kapalı bir sistem içerisinde yürütülmesini
amaçlayan üretim sistemidir (İlter ve Altındişli, 1998).

Organik tarımda, hatalı uygulamalar sonucunda yapısı
bozulan toprağın iyileştirilmesi ve içindeki mikroorganizmaların korunup
beslenmesinin sağlanması, toprağın tek yönlü sömürülmesi önlenerek doğal
verimliliğinin devam ettirilmesi ana ilkelerden birisidir. Bunu sağlamanın
etkili yöntemlerinden bir tanesi ise; iyi planlanmış ekim nöbetlerinin
uygulanmasıdır.

Sebzeler içermiş oldukları mineral ve vitaminleri ile
insan beslenmesinde önemli rol oynayan bitki türleridir. Kültürü yapılan
sebzeler değişik familyalara aittir ve her birinin toprak ve iklim istekleri
farklıdır. Bir kısmı derin köklü (domates, biber, kabak), bir kısmı yüzlek
köklüdür (salatalar, ıspanak). Bir kısmı serin iklim sebzesi (ıspanak,
salatalar, lahana, karnabahar), bir kısmı yazlık sebzelerdir (domates, biber,
patlıcan, kabak, hıyar, karpuz, bamya).

Organik tarım esasları çerçevesinde yürütülecek sebze
ekim nöbetleri, sebze türlerinin özellileri dikkate alınarak hazırlanıp
uygulanır ise; gelecek nesillerden ödünç olarak alınıp kullanılmakta olan
topraklar, gerçek sahiplerine yapısal bozukluğa uğratılmadan teslim edilebilecektir.

**2\. ORGANİK**
**SEBZE ÜRETİMİNDE EKİM NÖBETİ**

Sebze
yetiştiriciliğinde ekim nöbeti uygulaması, ticari sebze ürerimi ve ev bahçesi
üretimlerinde uzun süreli başarı elde edilebilmesi için gereklidir. Tarımsal
işletmelerde ekim nöbeti uygulanması, organik tarımın ana prensiplerinden
birisidir. Doğru ürün seçerek ekim nöbeti uygulayan bilinçli üreticiler,
arazilerinin verimliliğinin uzun yıllar devam etmesini sağlarken, toprak
yapısının ve mikroflorasının korunmasını da sağlar. Ekim nöbeti; rotasyon ve münavebe
kelimeleri ile eş anlamlı olup, tarımsal faaliyet gösterilen bölgenin iklim ve
toprak özellikleri dikkate alınarak, yüksek verimli ve kaliteli üretim yapmak
amacıyla farklı kültür bitkilerinin birbirini, karşılıklı olarak
destekleyebilecek ve tamamlayabilecek şekilde ard arda yetiştirilmesine denir.

Sebze
yetiştiriciliğinde ekim nöbeti; toprak sağlığını arttırmak, verimli ve kaliteli
ürün elde etmek amacıyla arka arkaya yetiştirilecek sebze türlerinin bir plan
ve program dahilinde seçilmesidir. Bir üretim alanında ekim nöbeti
izlenmediğinde, toprak verimliliğini olumsuz yönde etkileyen faktörler
şunlardır: Toprak kökenli hastalık etmenlerinin etkenliğinin artması,
nematodların daha aktif hale geçmesi ve populasyonlarının artması, topraktaki
organik madde miktarının sürekli olarak azalması, kullanılan sentetik bitki
besin maddesi ve zirai mücadele ilaçlarının toksik etki yapan kalıntılarının
artma olasılığının yüksek olması ve toprakta bulunan temel mineral elementlerin
dengesinin bozulmasıdır.

Ürün ekim
nöbetinde ana prensip; aynı familyaya ait olan sebze türlerinin tek ürün
yetiştiriciliği (monokültür) zihniyeti ile arka arkaya üretilmemesidir. Bunun
ana nedeni; aynı familyaya ait türler topraktan aynı besin maddelerini alarak
beslenirler ve toprak verimliliğinin azalmasına neden olurlar. Örneğin;
sebzeler yakılıp külleri incelendiğinde; demir (F2O3)
pırasada % 7.0, lahanada ise % 0.7 oranında bulunmaktadır. Bilindiği üzere bu
iki sebze türü farklı familyalara aittir. Potasyum (K2O) ise; Lahana
külünde % 48.3 ve karnabahar külünde ise % 23.4 düzeyinde bulunmaktadır. Bu iki
tür lahanagiller ( _Cruciferae_) familyasına ait olup topraktan fazla
miktarda K2O kaldıran sebzelerdir. Mg bezelyede % 8.0 iken,
salatalarda % 2.2 dir. Fosfor (P2O5) ise; turpta % 41.1,
bezelyede % 1.0 dır. Sebzeler için geçerli olan bu durum diğer bitki grupları
için de aynıdır. Örneğin; şekerpancarı, 4 ton kök+2 ton yaprak verimi ile bir
dekar alandan besin maddesi olarak 15 kg N+6 kg P2O5+17.5
kg K2O+12 kg CaO kaldırırken, yonca 800 kg/da kuru ot verimiyle 25
kg N+5.5 kg P2O5+14.5 kg K2O+23 kg CaO
kaldırmaktadır. Bu nedenledir ki organik tarımın ana prensiplerinden birisi
toprak yapısının korunarak tarım yapılmasıdır. Toprak yapısının korunmasını
sağlayan uygulamalardan en önemlisi ise; tarımsal faaliyetler uygulanırken
bilinçli bir ekim nöbeti uygulanmasıdır (Şencan, 1976).

Ayrıca; aynı
familyaya ait sebze türleri, aynı hastalık ve zararlılara hassas olurlar.
Yaygın olarak üretimi yapılmakta olan sebzelerin ait olduğu familya sayısı
toplam olarak 10 tanedir. Örneğin; soğan, sarımsak ve pırasa soğangiller ( _Amaryllidaceae_),
domates, biber, patlıcan ve patates patlıcangiller ( _Solanaceae_), hıyar,
karpuz, kavun ve kabak kabakgiller ( _Cucurbitaceae_), lahana, karnabahar, brokkoli,
bürüksel lahanası, kırmızı lahana, turp, şalgam, roka ve tere lahanagiller ( _Cruciferae_)
familyalarına ait sebze türleridir. Toprakta yaygın olarak bulunan ve sebze
üretiminde büyük sorun olan toprak kökenli bir çok hastalığın etkinliği “zaman
esas alınan ekim nöbeti” programları ile önlenebilmektedir. Fusarium kökenli
hastalık etmenleri; fasulye ve bezelyeyi de kapsayan bir çok sebze türüne
önemli ölçüde zarar veren bir hastalık etmenidir. Bu hastalık etmeni ile aynı
üretim parselinde 2-3 yıllık ekim nöbeti programı uygulayarak başa
çıkılabilmektedir.

Lahana kök
çürüklük etmeni bir fungus olup, etkinliği; aynı üretim alanında 4-5 yıl
lahanagillerden bir tür üretilmeyerek ortadan kaldırılabilmektedir. Örneğin;
birinci yıl beyaz baş lahana üretilmiş ve hastalık bu ürerim periyodunda etkili
olarak önemli ölçüde ürün zararına neden olmuş ise; ikinci yıl aynı üretim
alanında brokkoli, kırmızı baş lahana, brüksel lahanası ya da karnabahar
üretimi yapıldığında zararın etkisi katlanarak artmaktadır.

Verticillium
solgunluk etmeni bir fungus olup, domateste önemli ölçüde zarar yapan toprak
kökenli bir hastalık etmenidir. Domates tarımından sonra, topraktaki etkinliği
uzun yıllar kalabilmektedir. Bu nedenle hastalığın etkili olduğu üretim
alanlarında domatesin arkasından tekrar domates ya da biber, patlıcan ve
patates üretimi yapılmamalıdır. Günümüzde, bakteri ve fungus kökenli
hastalıklara dayanıklı ya da toleranslı sebze çeşitleri geliştirilmiştir.
Ancak, bu dayanıklılık etmeninin, söz konusu çeşitlere hangi ıslah metotları
ile aktarıldığı organik tarım prensipleri yönünden önemlilik arz etmektedir.

Domates,
havuç ve patates, kök ur nematodlarına karşı çok duyarlı olan sebzelerdir.
Tatlı mısır ve diğer tahıl grubu sebzeler ise, bu zararlı etmenini baskı altına
alabilen bitki gruplarıdır. Kök ur nematodları, genellikle sebze grubu
bitkilerden soğan ve karpuzda zararlanma yapmaz.

Ekim
nöbetinde bitki seçimi yaparken, üretilen ön bitkinin toprakta ne kadar organik
madde bırakacağı da önemlidir. Kök kalıntıları ile toprağa bırakılan organik
madde miktarı sebze türlerine göre de değişim göstermektedir. Örneğin; lahana
50-80, karnabahar 30-60, ıspanak 30-40, havuç 50-90, kırmızı pancar 60-70,
maydanoz 10-20, kereviz 100-130, pırasa 50-100, soğan 90-100, bodur fasulye
50-70, bezelye 20-50, hıyar 20-80, domates 20-80 ve salatalar ise 10-30 kg/ da
organik madde bırakmaktadır. Tahıllardan olup sebze olarak üretilen tatlı
mısırın da toprağa bıraktığı organik madde miktarı çok fazladır. Ancak, tatlı
mısırın toprakta bırakmış olduğu organik madde kısa sürede parçalanmaz. Yazlık
ve kışlık kabaklar, karpuz ve baklagillerin bıraktığı organik materyaller ise;
kısa sürede parçalanabilir (Şencan,1976)

Ekim nöbeti
uygulamalarına yeşil gübreleme amaçlı bitkiler de alınmalıdır. Bu amaçla
seçilen bitkilerin baklagil olmasının havanın serbest azotunun toprağa
bağlanmasını sağlamasının dışında başka faydaları da vardır. Baklagil
bitkileri; gölgeleme etkileri ve gevşek kök sistemleri nedeniyle, toprağın
organik maddesini ve strüktürünü arttırır, toprağın fazla kurumasını önleyerek,
toprak yapısının korunmasını sağlar. Toprakta K, Ca ve Mg gibi katyonların yıkanarak
uzaklaşmasını önler, erezyonun kontrol altına alınmasına yardımcı olur ve
toprak yapısının iyileşmesine katkıda bulunur, yabancıot, hastalık ve
zararlılar ile mücadelede faydalıdır (Ceylan, 1994).

Ayrıca ekim
nöbeti programına konulacak sebze türü seçerken, bitkilerin derin ya da yüzlek
köklü olma özellikleri de dikkate alınmalıdır. Örneğin; salata grubu sebzeler
(marul, kıvırcık, baş salata), pancar ve diğer yeşillikler yüzlek köklü
sebzelerdir. Toprağın ilk 20-30 cm derinliğindeki besin maddelerinden
yararlanabilirler. Bu bitkiler dallanıp toprak yüzeyinde gölgeleme yapabilme
özelliğine de sahip değildir. Bu türlere ait bitkilerin üretimi aşamasında
yabancı ot kontrolü sağlayabilmek amacıyla sıra arası ve sıra üzeri mesafeleri
oldukça dar tutulmalıdır. Diğer taraftan; domates, biber, yazlık kabaklar ve
kavun derin köklü sebzelerdir ve 60 cm toprak derinliğine kadar olan bitki
besin maddelerinden yararlanabilme özelliğine sahiptirler. Bu nedenle; yüzlek
köklü sebzelerden sonra derin köklü sebzelerin ekim nöbeti programlarına
konulmasında fayda vardır. Ayrıca, derin köklü olarak adı geçen bu sebzelerin
toprak üstü kısımları da oldukça gelişerek toprak yüzeyini kaplayıp yabancı ot
gelişimini de belli oranda engelleyebilirler.

Bazı sebze
türleri vardır ki, üretim periyodu sonunda toprakta bırakmış oldukları organik
maddeler parçalanırken, toprağa toksik madde bırakırlar. Bu toksik maddeler
kendilerinden sonra gelen sebze türleri için alleopatik etki oluşturabilirler.
Örneğin; tatlı mısır kendisinden sonra üretilecek bazı sebze türlerine böyle
olumsuz bir etkide bulunur. Tatlı mısır üretiminden sonra, salatalar, pancar ve
soğan üretimi yapılmak istenir ise, bırakılan toksik madde bu türlere ait
bitkilerin gelişimlerini engellemektedir. Diğer taraftan tatlı mısır ve dane
mısır, soğanda büyük zarar yapan pembe kök çürüklüğü etmeninin etkisinin
azaltılmasında önemli olan iki art bitkidir. Bitkilerin bırakmış oldukları bu
toksik maddeler toprak yorgunluğu adı verilen verimsiz koşulların oluşmasında
önemli rol onamaktadır. Sebze üretiminde olduğu gibi diğer bitki gruplarından
da organik maddeleri parçalanırken toprağa toksik madde salan bitkiler de
vardır. Bunlar aşağıda sunulmuştur:

**Bitki Türü**

**Salgılanan**
**Toksik Madde**

Mısır

Yulaf

Keten

Şeftali

Elma

Yağ Bitkileri

Şeker-nişasta bitkileri

Amino asit

Scopoletin

Linoin

Amigdalin

Florizin, kuverseti

Fosfor asid

Potasyum

Sebzeler
topraktan çok fazla besin maddesi kaldıran bitki gruplarıdır. Bu nedenle
kendilerinden sonra gelen bitki gruplarının toprakta mevcut bulunan besin
maddeleri ile beslenmesini engellerler. Örneğin; domates gibi topraktan çok
fazla besin maddesi kaldıran bir türden sonra hangi tür yetiştirilecek ise;
toprak analizi yaptırılarak, topraktan kaldırılan besin maddeleri, dikkatlice
uygulanan bir gübreleme programı ile toprağa ilave edilmelidir. Organik tarımda
esas olarak organik kökenli besin maddelerinin esasını çiftlik gübreleri
oluşturmaktadır. Ancak, bilinçsiz yapılan çiftlik gübrelemesi ile, sentetik
gübrelerin yaratmış olduğu tehlikelerden daha tehlikeli durumlar da
yaratılabilmektedir. Örneğin; Avusturalya’da toprakların büyük bir kısmı
bilinçsiz uygulanan çiftlik gübrelemesi sonucunda kullanılamaz hale
getirilmiştir.

**3\. EKİM**
**NÖBETİNDE BİTKİLERİN UYUŞUMU**

Bazı
bitkiler uzun yıllar arka arkaya monokültür şeklinde yetiştirildiklerinde elde
edilen verim büyük ölçüde düşer. Bu bitkiler kendi verimi üzerine olumsuz
etkide bulunurlar. Bu nedenle bunlara kendine katlanmaz bitkiler denir. Kendine
katlanmayan bitkilerin arka arkaya yetiştirilmesi sakıncalıdır. Bazı bitkiler
monokültür yetiştirildiğinde verim azalışı az olurken bazılarında bu miktar
oldukça fazladır. Birbiri ardına getirildiğinde verim azalışı az olan bitkilere
ise “kendine katlanır” bitkiler denir. Kendine katlanmayan bir bitkinin aynı
araziye ikinci kez gelebilmesi için aradan geçmesi gereken süreye “ekim molası”
denir. Yapılan bir çok araştırmaların toplu sonuçlarına göre bazı önemli tarım
bitkilerinin kendine katlanma durumları şöyledir (Algan, 1999)

**\- Kendi**
**ardına ekilmesi sakıncalı olan bitkiler :** Çavdar, mısır, bakla, soya fasulyesi, darı, kenevir,
tütün, pamuk, çeltik, soğan, sarımsak, pırasa, turp, bezelye

**\- Kendine**
**katlanma derecesi değişen bitkiler :** Fasulye, acı bakla (lüpen), arpa, buğday, havuç

**\- Kendine**
**katlanmayan bitkiler ve ekim molaları :** Keten 6 yıl, yonca 5 yıl, pancar 4-5 yıl, yulaf 3-4
yıl, bezelye 4 yıl, turp 3 yıl, kolza 3 yıl, ayçiçeği 3-5 yıl, haşhaş 2-3 yıl,
soğan, sarımsak, lahana, patates 3-4 yıl, hıyar 4-5 yıl.

**4\. BAZI**
**SEBZELERİN BİRBİRLERİNE GÖRE ÖN VE ART BİTKİ OLABİLME DURUMLARI**

Sebzelerin
birbirlerine göre ön ve art bitki olabilme durumları aşağıda sunulmuştur
(Şencan, 1976).

**Kırmızı**
**pancar:** Ön veya art
bitki olabilme özelliğine sahip bir sebzedir. Lahanagiller, patates, hıyar,
patlıcangiller, salata ve taze bezelyeden sonra art bitki olarak gelebilir. Ön
bitki olarak ele alındığında ise; kendisinden sonra bezelye, fasulye, soğan,
pırasa, salata ve ıspanak art bitki olarak üretilebilir.

**Pazı :** Ekim nöbetinde kendisinden önce ve
sonra gelecek bitkiler kırmızı pancarda olduğu gibidir.

**Ispanak :** Ekim nöbetlerinde ön ve art bitki
olarak yer verilmesi gereken sebze türlerinden birisidir. Ön bitkileri ;
patates, bezelye, bodur fasulye, havuç, karnabahar, erkenci lahanalar ve
salatalardır. Ispanaktan sonra, art bitki olarak; bezelye, fasulye, hıyar,
domates, patates, lahana ve soğan gelir. Ispanağın yetiştirme dönemi 6-8 hafta
gibi kısa olduğundan ve yarı gölge ortamlarda yetiştirilmekten hoşlanan bir tür
olduğundan; ıspanak birlikte üretim programlarında da yer alabilir.

**Lahana :** Özellikle erkenci lahana çeşitleri
ön ve art bitki olarak ekim nöbeti programlarında yer alırlar. Lahana grubu
sebzeler haricindeki bütün sebze türleri, lahanalara ön bitki olabilir.
Lahanadan sonra art bitki olarak ise; domates, fasulye, salata, hıyar, turp,,
pırasa ve bezelye yer alır. Lahanalar, mantari hastalıklardan dolayı uzun
süreli ekim nöbetlerinde yer almalıdır. Üretimi yapılan topraklar, kumlu yapıda
ise lahanalardan sonra gelen sebze türlerinden yeterli düzeyde verim elde
edilemez. Bu durum, lahanaların aşırı düzeyde su tüketen sebzeler olmasından
kaynaklanır. Arkadan gelen sebze ya az su tüketen sebze olmalı ya da sebze
türleri haricinde bir bitki türü ekim nöbetine alınmalıdır.

**Şalgam :** Ön bitkileri bezelye ve bakladır.
Kendisinden sonra gelebilecek art bitkileri ise; domates, patates, hıyar ve
tatlı mısırdır. Şalgam topraktan fazla miktarda potasyum klorür kaldırdığı için
endüstri bitkilerinden tütün için iyi bir ön bitkidir.

**Turp :** Turpun ön bitkileri; patates,
bezelye, ıspanak, salata, yer fasulyesi, erkenci havuçlar ve bakladır. Art
bitkiler ise patlıcangiller familyasına ait olan türlerdir. Turp kendi ardına
ekilmesi sakıncalı olan sebze türlerinden birisidir. Ancak, yetiştirme periyodu
oldukça kısa olan turp, birlikte üretim programları için ideal bir türdür.

**Bezelye :** Baklagiller hariç bütün sebze
türleri için uygun bir ön bitkidir. Arkasından ekim nöbetine alınabilecek
öncelikli sebze türleri ise; karnabahar, lahana, havuç, salata ve kırmızı
pancardır. Bezelye kendisinden sonra aynı parsele dört yılda bir
getirilmelidir. Yabancı otlara karşı toleransı olmayan bir tür olan bezelyenin,
çapa bitkilerinden sonra getirilmesi olumlu sonuç vermektedir. Bezelye, toprağı
azot bakımından zenginleştirdiğinden ekim nöbetlerinde genellikle ön bitki
olarak yer almasında yarar vardır.

**Fasulye :** Ön bitkileri; patates, domates,
kırmızı pancar, maydanoz, havuç, ıspanak, lahana ve soğandır. Art bitkileri
olarak bütün sebze türleri gösterilebilmekle beraber en şanslı grup ise
lahanagillerdir. Bezelye de olduğu gibi fasulye de toprağı azotça
zenginleştiren bir tür olduğundan ekim nöbeti programlarında daima ön bitki
olarak kullanılması, yetiştirilecek bitkinin azot ihtiyacının doğal olarak
sağlanması ve nitrat kirliliğinin önlenmesi bakımından önemlidir. Fasulye, uzun
yıllar kuşkonmaz üretimi yapılarak bozulan toprakların iyileştirilmesi için
kullanılabilen bir sebzedir. Ayrıca, kendisinden sonra yetiştirilebilecek bir
tür olmakla birlikte, zorunlu kalınmadıkça bu yola başvurulmamalıdır.

**Bakla :** Bakla da bütün sebze türleri için
hem ön hem de art bitki olabilen bir sebzedir. Gerekirse kendisinden sonra
gelebilen bir türdür. Ekim nöbeti programlarında problem çıkarmayan bu tür, ön
ya da art bitki olarak her yerde değerlendirilebilecek “joker” bir bitkidir.
Kendisinden ya da baklagillerden sonra üretimi zorunlu kalmadıkça
yapılmamalıdır. Bakla bir çapa bitkisi olduğundan, yabancı ot mücadelesinin
mekanik olarak yapılabilmesine olanak verir. Baklalar, rüzgara hassas bitkiler
ile birlikte üretim programlarında da değerlendirilerek iyi bir rüzgar kıran
görevi görürler. Ayrıca bezelye ile birlikte üretilmeleri halinde, bu
bitkilerin sarılabilecekleri bir ortam oluştururlar.

**Hıyar :** Hıyarın ön bitkisi, domates,
patates, lahana, şalgam, soğan, ıspanak, turp ve salatalardır. Art bitkileri
ise; salata, ıspanak, lahana ve soğandır. İki yıl yonca üretiminden sonra hıyar
üretimi yapılması verimi oldukça etkiler. Uygulamada, hıyar ekim nöbetlerinde aynı
üretim alanında 4-5 yılda bir üretilmelidir.

**Kavun :** Ön ve art bitkileri hıyarda olduğu
gibidir. Klora karşı oldukça hassastır ve yeni kireçlenmiş üretim alanlarını
pek sevmez.

**Karpuz :** Ön ve art bitkileri hıyarda olduğu
gibidir.

**Kabak :** Ön bitkileri; lahana, patates,
domates, baklagiller, ıspanak ve turptur. Art bitkileri ise; lahana, ıspanak,
salata ve soğandır. Ekim nöbeti ve birlikte üretim programlarında rahatlıkla
kullanılabilecek bir sebze türüdür.

**Domates :** Domatesin ön bitkisi; hıyar, lahana,
kereviz, şalgam, baklagiller ve bunlar arasında özellikle bakla, salata ve
ıspanaktır. Art bitkileri ise; ıspanak, havuç, bezelye, fasulye, bakla ve
kerevizdir.

**Patlıcan:** Ön ve art bitkileri domateste olduğu
gibidir.

**Biber :** Ön bitkileri; özellikle kabakgiller,
baklagiller, salata, ıspanak ve turptur. Art bitkileri ise; domatesteki
gibidir.

**Havuç :** Ön bitkiler; lahana, domates, hıyar,
fasulye, bezelye ve bakladır. Art bitkiler; salata, ıspanak ve lahanagillerdir.
Erkenci havuçlardan sonra, aynı yerde ve aynı yıl içerisinde geççi havuç
çeşitleri üretilebilir. Ancak, yabancıot sorunu var ise bu durumdan
kaçınılmalıdır. Aksi halde, havuç üretimi mutlaka çapa bitkilerinden sonra
yapılmalıdır. Yonca üretiminden sonra havuç üretiminden kaçınılmalıdır.

Havuç, kendi
üretiminden sonra toprağı çok iyi bir şekilde bırakır. Ayrıca hastalıklar
bakımından da havuca nötr bitki olarak bakılır. Bu nedenle her bitkinin ön
bitkisi olabilir. Örneğin; mantari, virüs ve nematod hastalıklarına karşı havuç
iyi bir ara bitki olarak değerlendirilebilir.

**Kereviz :** Ön bitkisi; fasulye, bezelye,
patates, erkenci lahana ve salatalardır. Art bitkileri ise; soğan, pırasa,
ıspanak, taze bezelye, şalgam, patates, domates, hıyar ve lahanadır. Kereviz
için dört yıllık ekim nöbeti programları uygundur.

**Maydanoz :** Ekim nöbeti programları için uygun
bir bitki değildir. Ekimi yapılan yerde uzun süre kalır. Kökleri toprağa pek
yayılmadığından, toprakta önemli bir değişiklik yapmaz.

**Soğan :** Ön bitkileri; hıyar, domates,
kereviz ve patatestir. Art bitki olarak; kendi familyasına ait sarımsak ve
pırasa gibi türler hariç bütün sebze türleri gelebilir.

**Pırasa :** Besin maddesi bol olan topraklarda
yetişir. Ön bitkileri, erkenci sebzelerdir. Özellikle; lahana, karnabahar ve
ıspanak ile iyi sonuç verir. Art bitkileri ise; soğanda olduğu gibidir.

**Salatalar :** Bu grubun ön bitkileri; hıyar,
domates, lahana, kereviz ve patatestir. Art bitkileri ise; taze fasulye,
erkenci lahana, havuç, turp, ıspanak ve soğandır. Ekim nöbetlerinde salatalar,
hem ön hem de art bitki olarak yer alan önemli sebzelerdendir.

Salatalar,
yetiştirme dönemi kısa olan sebzeler olduklarından, organik tarımda bir başka
üretim programı olan birlikte üretim programlarında da yer alan sebzelerdir.
Yalnızca, ekim nöbetlerinde ard arda getirilmelerinden kaçınılması gereken
bitkilerdir.

Sebze ekim
nöbeti programlarının planlanıp uygulamaya aktarılması, sanıldığı kadar zor bir
işlem değildir. Üretimi yapılacak arazi bir daire ya da pasta şeklide
düşünülmelidir. Yuvarlak bir pastayı kesercesine, üretim alanı (daire) eşit
parçalara ayrılır. Genel olarak üretim alanı kaç eşit parçaya bölünüyorsa, o
miktarda da farklı sebze familyası seçilir (Roberts, 1999). Eğer arazi 4 eşit
parçaya ayrılmış ise; 4 sebze familyası olarak;

1. **Tatlı mısır**(Buğdaygiller)

2. **Sırık fasulye ya da bezelye**(Baklagiller)

3. **Lahana, brokkoli, turp**(Lahanagiller)

4. **Domates, biber, patlıcan ya da**
**patates**(Patlıcangiller)
seçilebilir

Şekil 1 de
görüldüğü gibi; ayrılan parsellerde her bir familyaya ait türler 4 yıllık bir
program dahilinde sırayla dönüşümlü olarak arka arkaya getirilmektedir. Ancak,
bu uygulamada, parsellerin eşit olarak ayrılmış olması sonucunda ürünün eşit
büyüklükteki parsellerde üretilmesi pazarlama bakımından zaman zaman uygulamada
sorunlar oluşmasına neden olmaktadır. Bu nedenle, uzun vadeli ekim nöbetlerinin
oluşturulmasında sebze familyaları ve bunlara ait türlerin seçimi yapılırken
dikkatli olunmalıdır. Her üreticinin kendi koşullarına uygun, pazarlama sorunu
olmayan, üretimini bildiği bitki türleri ile uygun bir ekim nöbeti programı
oluşturması daha faydalıdır.

**Şekil 1.**
**Dört yıllık bir ekim nöbeti uygulama örneği (Roberts, 1999)**

**Çizelge 1.**
**Sebze tarımında beş yıllık üç farklı ekim nöbeti örneği**

**SEBZE**
**TÜRLERİ**

**1\. YIL**

**2\. YIL**

**3\. YIL**

**4.YIL**

**5.YIL**

Havuç

Soğan

Silaj
Bitkisi

(yulaf+fiğ)

Pırasa

Lahana,
pancar, tatlı mısır

Soğan

Patates

Havuç

Lahana

Nadas,
baklagil, üçgül

Kırmızı
pancar, ıspanak

Marul

Ayçiçeği

Hıyar

Ispanak

Not:
Programda sebze türlerinin yanında farklı bitki türleri de yer almaktadır.
Bölgelere ve işletmelerin farklılığına göre üretim desenlerinde farklılıklar
yapılabilir.

Havuç,
lahana, karnabahar ve şalgamın münavebe kalıntısı fazla olan bitkilerden veya tahıllardan
sonra gelmesi önerilir. Ekim nöbeti planı yapılırken, sebzeler ile
baklagillerin ve yem bitkilerinin beraber kullanımı tavsiye edilmektedir.

**6\. EKİM**
**NÖBETİ PROGRAMI OLUŞTURURKEN DİKKAT EDİLECEK NOKTALAR**

1\. Azot
tüketimi fazla olan kültür bitkileri (şeker pancarı, patates, pamuk, mısır,
kolza) ile azot depolama özelliklerine sahip olan bitkiler (baklagiller) ard
arda yetiştirilmelidir.

2\. Derin
köklü bitkileri (yonca, şeker pancarı, üçgül, kolza, pamuk, domates, hıyar,
havuç) ile yüzlek köklü bitkilerin ( hububat, pırasa, marul, soğan, sarımsak,
salata grubu) ard arda yetiştirilmelidir. Aynı kültür bitkisinde ise; daha
derin köklü ve sağlam yapılı çeşitlerin üretimi tercih edilmelidir. Ayrıca,
üretim tarihi erkene çekilerek bitkilerin daha derin kök yapmaları teşvik
edilebilir.

3\. Su
tüketimi fazla olan kültür bitkileri (yonca, çeltik, mısır, pamuk, şeker
pancarı, lahanagiller, patlıcangiller) ile daha az su tüketen bitkileri
(patates, hububat, soğan, sarımsak, bezelye) arka arkaya yetiştirilmelidir.

4.
Yetiştirme döneminde yavaş gelişen kültür bitkileri (domates, soğan, sarımsak)
ile hızlı gelişme özelliğinde olan bitkiler (mısır, soya fasulyesi, sorgum,
ıspanak, marul, fiğ, yemlik kolza, salata grubu, turp) ard arda
yetiştirilmelidir.

5\. Bitki
kalıntısı fazla olan bitkiler (baklagil, yem bitkileri, tahıllar, kereviz,
soğan) ile kalıntısı az olan bitkiler ( patates, şeker pancarı, karnabahar,
lahana, salatalar, ıspanak) ard arda yetiştirilmelidir.

6\. İyi
planlanmış sağlıklı bir ekim nöbeti ile toprağın organik madde ihtiyacı
karşılanmalıdır. Bu amaçla baklagil bitkileri gibi C/N oranı düşük olan
ürünlere ekim nöbetinde mutlaka yer verilmelidir.

7\. Hastalık
ve zararlılara dayanıklı bitki çeşitleri seçilmelidir.

8.
Zararlıların önlenmesinde, ön bitkiden sonra art bitki olarak seçilen bitkinin
ön bitkide zarar yapan zararlının konukçusu olmamasına dikkat edilmelidir.

9.
Zararlının etkinliğini kırmak amacıyla; zararlının biyolojik yapısı dikkate
alınarak kültür bitkisinin ekim veya dikimi erken ya da geç zamana
kaydırılmalıdır.

**7\. ÜRÜN**
**SIRALAMASI**

Organik
tarımda; ekim nöbeti kadar ürün sıralaması da önemlidir. Ürün sıralamasının
ekim nöbetinden farklı olarak kelime anlamı; bir yetiştirme periyodunda, aynı
sebze parselinde arka arkaya birden fazla değişik sebze türünün ard arda
üretilmesidir. Bu tür programların oluşturulmasında, ekim nöbeti esasları göz
önünde bulundurulmalıdır ki; ürün programlarının uygulamaları başarılı olsun.
İyi planlanan bir ürün sıralaması ile pazarda tercih edilen, tüketiciler
tarafından talep gören, üretim parsellerini hastalık ve zarlılar ile
bulaştırmayan sebze türlerinin toprağı fazla yormadan üretimleri
gerçekleştirilmiş olur.

Örneğin;
erken ilkbaharda lahanagiller familyasından turp ya da şalgam üretimi
yapılabilir. Bu ürünlerin hasat edilmesinden sonra aynı parsele yaz üretim
periyodu için patlıcangiller familyasından domates, biber ya da patlıcan
üretimi yapılabilir. Hasadın sona ermesiyle işlenen tarlaya sonbahar üretimi
için pancar, pazı ya da ıspanak ekimi yapılabilir. Aynı zamanda bu ürünler
hasat edilmeyerek tohum üretimine de bırakılabilirler.

Diğer bir
ürün sıralaması örneği ise; şöyle düzenlenebilir: İlkbaharda salata grubu
sebzeler, yaz üretim döneminde yazlık kabak ve sonbahar üretimine yönelik
olarak brokkoli üretimi yapılabilir. Üretim planlamasında dikkat edilecek en
önemli iki nokta; ilkbahar ve sonbahar ürünü olarak programa alınan ürünlerin
soğuklara toleranslı olan serin iklim ya da kışlık sebzeler grubundan seçilmesi
ve ön bitkinin art bitki için alleopati etkisi oluşturmayacak türlerden
seçilmiş olması üretimde karşılaşılacak problemlerin azaltılması bakımından
önemlidir.

- KAPTAR





[Hakkımızda](/icerikler/hakkimizda)



[Tüzük](/icerikler/tuzuk)



[Dernek Üyeliği](/icerikler/dernek-uyeligi)



[Basında Biz](/icerikler/basinda-biz)

- BAĞLANTILAR





[Kayseri Büyükşehir Belediyesi](http://www.kayseri.bel.tr/)



[Buğday Ekolojik Yaşamı Dst.Der](http://www.bugday.org/)



[T.C. Gıda Tarım ve Hayv.Bkn.](http://www.tarim.gov.tr/)



[ETO Derneği](http://www.eto.org.tr)



[Orgüder](http://www.orguder.org.tr/)



[Ekolojik Pazar](http://ekolojikpazar.org/)



[Avrupa Organik Kümeleri](http://www.organikkumeler.org/)



[TaTuTa](http://www.tatuta.org/)



[Toprak Ana](https://www.toprakana.com.tr/)



[Keyad](http://keyad.com.tr/)

- BİLGİLENDİRME





[Organik Pazar](/icerikler/organik-pazar)



[Organik Tarım](/icerikler/organik-tarim)



[Ekolojik Denge](/alticerik/ekolojik-denge)


ADRES BİLGİLERİ

Yeşilyurt Mah. Çobançınar sok. No:18 A/2 Melikgazi Kayseri

TELEFON BİLGİLERİ

0 505 883 30 25 - 0532 595 44 43

E-POSTA ADRESLERİ

[info@kaptar.org.tr](mailto:info@kaptar.org.tr)

![](/images/altlogo.jpg)

Copyright © 2016 KAPTAR Tüm hakları saklıdır. Web tasarım [medyatör](https://www.medyator.net)

KAPADOKYA ORGANİK TARIM ÜRETİCİLERİ BİRLİĞİ DERNEĞİ

kaptar.org.tr web sitemizi kullanarak [Çerez Politikamızı](/icerikler/cerez-politikasi) ve [Kişisel Verilerin Korunması Hakkında Bilgilendirme](/icerikler/kisisel-verilerin-korunmasi-kanunu) metnini kabul etmiş sayılırsınız. [Tamam](javascript:;)