Mezopotamya - Vikipedi
Bilinen ilk okur-yazar toplulukların yaşadığı bölgede birçok medeniyet gelişmiştir. Mezopotamya Sümer, Babil, Asur, Akad, Kaldea ve Elam gibi en eski ve büyük ...
Mezopotamya - Vikipedi[İçeriğe atla](#bodyContent)

Ana menü

Ana menü

kenar çubuğuna taşıgizle

Gezinti


- [Anasayfa](/wiki/Anasayfa "Anasayfayı ziyaret et [z]")
- [Hakkımızda](/wiki/Vikipedi:Hakk%C4%B1nda)
- [İçindekiler](/wiki/Vikipedi:G%C3%B6z_at)
- [Rastgele madde](/wiki/%C3%96zel:Rastgele "Rastgele bir sayfaya gidin [x]")
- [Seçkin içerik](/wiki/Vikipedi:Se%C3%A7kin_i%C3%A7erik)
- [Yakınımdakiler](/wiki/%C3%96zel:Yak%C4%B1n%C4%B1mdakiler)

Katılım


- [Bağış yapın](//donate.wikimedia.org/wiki/Special:FundraiserRedirector?utm_source=donate&utm_medium=sidebar&utm_campaign=C13_tr.wikipedia.org&uselang=tr "Bizi destekleyin")
- [Deneme tahtası](/wiki/Vikipedi:Deneme_tahtas%C4%B1)
- [Köy çeşmesi](/wiki/Vikipedi:K%C3%B6y_%C3%A7e%C5%9Fmesi "Güncel olaylarla ilgili son bilgiler")
- [Son değişiklikler](/wiki/%C3%96zel:SonDe%C4%9Fi%C5%9Fiklikler "Vikide yapılmış son değişikliklerin listesi [r]")
- [Dosya yükle](/wiki/Vikipedi:Y%C3%BCkle)
- [Topluluk portali](/wiki/Vikipedi:Topluluk_portali "Proje hakkında, neler yapabilirsiniz, ne nerededir")
- [Wikimedia dükkânı](//shop.wikimedia.org)
- [Yardım](/wiki/Yard%C4%B1m:%C4%B0%C3%A7indekiler "Yardım almak için")

[![](/static/images/icons/wikipedia.png)![Vikipedi](/static/images/mobile/copyright/wikipedia-wordmark-tr.svg)![Özgür Ansiklopedi](/static/images/mobile/copyright/wikipedia-tagline-tr.svg)](/wiki/Anasayfa)

[Ara](/wiki/%C3%96zel:Ara "Vikipedi içinde ara [f]")

Ara

Görünüm

- [Hesap oluştur](/w/index.php?title=%C3%96zel:HesapOlu%C5%9Ftur&returnto=Mezopotamya "Bir hesap oluşturup oturum açmanız tavsiye edilmektedir ancak bu zorunlu değildir")
- [Oturum aç](/w/index.php?title=%C3%96zel:Kullan%C4%B1c%C4%B1OturumuA%C3%A7ma&returnto=Mezopotamya "Oturum açmanız tavsiye edilmektedir; ancak bu zorunlu değildir [o]")

Kişisel araçlar

- [Hesap oluştur](/w/index.php?title=%C3%96zel:HesapOlu%C5%9Ftur&returnto=Mezopotamya "Bir hesap oluşturup oturum açmanız tavsiye edilmektedir ancak bu zorunlu değildir")
- [Oturum aç](/w/index.php?title=%C3%96zel:Kullan%C4%B1c%C4%B1OturumuA%C3%A7ma&returnto=Mezopotamya "Oturum açmanız tavsiye edilmektedir; ancak bu zorunlu değildir [o]")

Çıkış yapmış editörler için sayfalar [daha fazla bilgi](/wiki/Yard%C4%B1m:Giri%C5%9F)

- [Katkılar](/wiki/%C3%96zel:Katk%C4%B1lar%C4%B1m "Bu IP adresinden yapılmış değişiklikler listesi [y]")
- [Mesaj](/wiki/%C3%96zel:MesajSayfam "Bu IP adresindeki düzenlemeler hakkında tartışma [n]")

## İçindekiler

kenar çubuğuna taşıgizle

- Giriş

- [1Etimoloji](#Etimoloji)
- [2Coğrafya](#Coğrafya)
- [3Tarih](#Tarih)Tarih alt bölümünü aç/kapa  - [3.1Sümerler](#Sümerler)
  - [3.2Akadlar](#Akadlar)
  - [3.3Üçüncü Ur Hanedanı](#Üçüncü_Ur_Hanedanı)
  - [3.4Asur ve Babil](#Asur_ve_Babil)
  - [3.5Sonraki dönemlerde Mezopotamya](#Sonraki_dönemlerde_Mezopotamya)
- [4Eğitim ve bilim](#Eğitim_ve_bilim)Eğitim ve bilim alt bölümünü aç/kapa  - [4.1Yazının gelişimi](#Yazının_gelişimi)
  - [4.2Matematik, tıp ve astronomi](#Matematik,_tıp_ve_astronomi)
- [5Mezopotamya dilleri](#Mezopotamya_dilleri)
- [6Hukuk](#Hukuk)
- [7Din ve mitoloji](#Din_ve_mitoloji)Din ve mitoloji alt bölümünü aç/kapa  - [7.1Zigguratlar](#Zigguratlar)
- [8Ayrıca bakınız](#Ayrıca_bakınız)
- [9Konuyla ilgili yayınlar](#Konuyla_ilgili_yayınlar)
- [10Dış bağlantılar](#Dış_bağlantılar)
- [11Kaynakça](#Kaynakça)

İçindekiler tablosunu değiştir

# Mezopotamya

156 dil

- [Аԥсшәа](https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D2%A9%D3%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B6%D1%8C%D0%B0%D1%80%D0%B0 "Аҩӡыбжьара - Abhazca")
- [Afrikaans](https://af.wikipedia.org/wiki/Mesopotami%C3%AB "Mesopotamië - Afrikaanca")
- [Alemannisch](https://als.wikipedia.org/wiki/Mesopotamien "Mesopotamien - İsviçre Almancası")
- [አማርኛ](https://am.wikipedia.org/wiki/%E1%88%98%E1%88%B5%E1%8C%B4%E1%8C%A6%E1%88%9D%E1%8B%AB "መስጴጦምያ - Amharca")
- [Aragonés](https://an.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Aragonca")
- [العربية](https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%81%D8%AF%D9%8A%D9%86 "بلاد الرافدين - Arapça")
- [ܐܪܡܝܐ](https://arc.wikipedia.org/wiki/%DC%92%DC%9D%DC%AC_%DC%A2%DC%97%DC%AA%DC%9D%DC%A2 "ܒܝܬ ܢܗܪܝܢ - Aramice")
- [مصرى](https://arz.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D8%A9_%D8%A8%D9%8A%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%B1%D9%8A%D9%86 "منطقة بين النهرين - Mısır Arapçası")
- [অসমীয়া](https://as.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%9A%27%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A7%87%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE "মেচ'পটেমিয়া - Assamca")
- [Asturianu](https://ast.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Asturyasça")
- [Azərbaycanca](https://az.wikipedia.org/wiki/Mesopotamiya "Mesopotamiya - Azerbaycan dili")
- [تۆرکجه](https://azb.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%86 "بین‌النهرین - South Azerbaijani")
- [Башҡортса](https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F "Месопотамия - Başkırtça")
- [Žemaitėška](https://bat-smg.wikipedia.org/wiki/Mesopotam%C4%97j%C4%97 "Mesopotamėjė - Samogitçe")
- [Bikol Central](https://bcl.wikipedia.org/wiki/Mesopotamya "Mesopotamya - Central Bikol")
- [Беларуская](https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%96%D1%8F "Месапатамія - Belarusça")
- [Беларуская (тарашкевіца)](https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%8D%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%96%D1%8F "Мэсапатамія - Belarusian (Taraškievica orthography)")
- [Български](https://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F "Месопотамия - Bulgarca")
- [বাংলা](https://bn.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B8%E0%A7%8B%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A7%87%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE "মেসোপটেমিয়া - Bengalce")
- [Brezhoneg](https://br.wikipedia.org/wiki/Mezopotamia "Mezopotamia - Bretonca")
- [Bosanski](https://bs.wikipedia.org/wiki/Mezopotamija "Mezopotamija - Boşnakça")
- [Буряад](https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8 "Месопотами - Russia Buriat")
- [Català](https://ca.wikipedia.org/wiki/Mesopot%C3%A0mia "Mesopotàmia - Katalanca")
- [閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄](https://cdo.wikipedia.org/wiki/M%C4%AB-s%C5%AB-p%C5%8F%CC%A4-d%C3%A2i-m%C4%AB "Mī-sū-pŏ̤-dâi-mī - Mindong")
- [Нохчийн](https://ce.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8 "Месопотами - Çeçence")
- [Cebuano](https://ceb.wikipedia.org/wiki/Mesopotamya "Mesopotamya - Sebuano dili")
- [کوردی](https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8E%D8%B2%DB%86%D9%BE%DB%86%D8%AA%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7 "مێزۆپۆتامیا - Orta Kürtçe")
- [Čeština](https://cs.wikipedia.org/wiki/Mezopot%C3%A1mie "Mezopotámie - Çekçe")
- [Чӑвашла](https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8 "Месопотами - Çuvaşça")
- [Cymraeg](https://cy.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Galce")
- [Dansk](https://da.wikipedia.org/wiki/Mesopotamien "Mesopotamien - Danca")
- [Deutsch](https://de.wikipedia.org/wiki/Mesopotamien "Mesopotamien - Almanca")
- [Zazaki](https://diq.wikipedia.org/wiki/Mezopotamya "Mezopotamya - Zazaki")
- [ދިވެހިބަސް](https://dv.wikipedia.org/wiki/%DE%89%DE%AC%DE%90%DE%AE%DE%95%DE%AE%DE%93%DE%AD%DE%89%DE%A8%DE%87%DE%A7 "މެސޮޕޮޓޭމިއާ - Divehi dili")
- [Ελληνικά](https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B5%CF%83%CE%BF%CF%80%CE%BF%CF%84%CE%B1%CE%BC%CE%AF%CE%B1 "Μεσοποταμία - Yunanca")
- [English](https://en.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - İngilizce")
- [Esperanto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Mezopotamio "Mezopotamio - Esperanto")
- [Español](https://es.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - İspanyolca")
- [Eesti](https://et.wikipedia.org/wiki/Mesopotaamia "Mesopotaamia - Estonca")
- [Euskara](https://eu.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Baskça")
- [فارسی](https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%86 "بین‌النهرین - Farsça")
- [Suomi](https://fi.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Fince")
- [Français](https://fr.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9sopotamie "Mésopotamie - Fransızca")
- [Nordfriisk](https://frr.wikipedia.org/wiki/Mesopotaamien "Mesopotaamien - Kuzey Frizce")
- [Frysk](https://fy.wikipedia.org/wiki/Mesopotaamje "Mesopotaamje - Batı Frizcesi")
- [Gaeilge](https://ga.wikipedia.org/wiki/An_Mheaspat%C3%A1im "An Mheaspatáim - İrlandaca")
- [贛語](https://gan.wikipedia.org/wiki/%E7%BE%8E%E7%B4%A2%E4%B8%8D%E9%81%94%E7%B1%B3%E4%BA%9E "美索不達米亞 - Gan Çincesi")
- [Kriyòl gwiyannen](https://gcr.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9zopotami "Mézopotami - Guianan Creole")
- [Gàidhlig](https://gd.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - İskoç Gaelcesi")
- [Galego](https://gl.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Galiçyaca")
- [گیلکی](https://glk.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88_%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C "دو روبار میانی - Gilanice")
- [Avañe'ẽ](https://gn.wikipedia.org/wiki/Mesopot%C3%A1mia "Mesopotámia - Guarani dili")
- [ગુજરાતી](https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%87%E0%AA%B8%E0%AB%8B%E0%AA%AA%E0%AB%8B%E0%AA%9F%E0%AB%87%E0%AA%AE%E0%AB%80%E0%AA%AF%E0%AA%BE "મેસોપોટેમીયા - Güceratça")
- [Hausa](https://ha.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Hausa dili")
- [客家語 / Hak-kâ-ngî](https://hak.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Hakka Çincesi")
- [עברית](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%A1%D7%95%D7%A4%D7%95%D7%98%D7%9E%D7%99%D7%94 "מסופוטמיה - İbranice")
- [हिन्दी](https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE "मेसोपोटामिया - Hintçe")
- [Fiji Hindi](https://hif.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Fiji Hintçesi")
- [Hrvatski](https://hr.wikipedia.org/wiki/Mezopotamija "Mezopotamija - Hırvatça")
- [Hornjoserbsce](https://hsb.wikipedia.org/wiki/Mezopotamiska "Mezopotamiska - Yukarı Sorbça")
- [Magyar](https://hu.wikipedia.org/wiki/Mezopot%C3%A1mia "Mezopotámia - Macarca")
- [Հայերեն](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%AB%D5%BB%D5%A1%D5%A3%D5%A5%D5%BF%D6%84 "Միջագետք - Ermenice")
- [Արեւմտահայերէն](https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%AB%D5%BB%D5%A1%D5%A3%D5%A5%D5%BF%D6%84 "Միջագետք - Western Armenian")
- [Bahasa Indonesia](https://id.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Endonezce")
- [Ilokano](https://ilo.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Iloko")
- [ГӀалгӀай](https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8 "Месопотами - İnguşça")
- [Ido](https://io.wikipedia.org/wiki/Mezopotamia "Mezopotamia - Ido")
- [Íslenska](https://is.wikipedia.org/wiki/Mes%C3%B3p%C3%B3tam%C3%ADa "Mesópótamía - İzlandaca")
- [İtaliano](https://it.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - İtalyanca")
- [日本語](https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%83%A1%E3%82%BD%E3%83%9D%E3%82%BF%E3%83%9F%E3%82%A2 "メソポタミア - Japonca")
- [Patois](https://jam.wikipedia.org/wiki/Mesopotiemia "Mesopotiemia - Jamaika Patois Dili")
- [Jawa](https://jv.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Cava dili")
- [ქართული](https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%A8%E1%83%A3%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%93%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%97%E1%83%98 "შუამდინარეთი - Gürcüce")
- [Kabɩyɛ](https://kbp.wikipedia.org/wiki/Mesopotami "Mesopotami - Kabiye")
- [Қазақша](https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_(%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82) "Қосөзен (өркениет) - Kazakça")
- [ಕನ್ನಡ](https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AE%E0%B3%86%E0%B2%B8%E0%B3%8A%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE "ಮೆಸೊಪಟ್ಯಾಮಿಯಾ - Kannada dili")
- [한국어](https://ko.wikipedia.org/wiki/%EB%A9%94%EC%86%8C%ED%8F%AC%ED%83%80%EB%AF%B8%EC%95%84 "메소포타미아 - Korece")
- [Перем коми](https://koi.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F "Месопотамия - Komi-Permyak")
- [Kurdî](https://ku.wikipedia.org/wiki/Mezopotamya "Mezopotamya - Kürtçe")
- [Kernowek](https://kw.wikipedia.org/wiki/Mesopotami "Mesopotami - Kernevekçe")
- [Кыргызча](https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F "Месопотамия - Kırgızca")
- [Latina](https://la.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Latince")
- [Lëtzebuergesch](https://lb.wikipedia.org/wiki/Mesopotamien "Mesopotamien - Lüksemburgca")
- [Lingua Franca Nova](https://lfn.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Lingua Franca Nova")
- [Limburgs](https://li.wikipedia.org/wiki/Mesopotami%C3%AB "Mesopotamië - Limburgca")
- [Ladin](https://lld.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Ladin")
- [Lombard](https://lmo.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Lombardça")
- [Lingála](https://ln.wikipedia.org/wiki/Mezopotami "Mezopotami - Lingala")
- [Lietuvių](https://lt.wikipedia.org/wiki/Mesopotamija "Mesopotamija - Litvanca")
- [Latviešu](https://lv.wikipedia.org/wiki/Sen%C4%81_Divupe "Senā Divupe - Letonca")
- [Malagasy](https://mg.wikipedia.org/wiki/Mes%C3%B4p%C3%B4tamia "Mesôpôtamia - Malgaşça")
- [Minangkabau](https://min.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Minangkabau")
- [Македонски](https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%98%D0%B0 "Месопотамија - Makedonca")
- [മലയാളം](https://ml.wikipedia.org/wiki/%E0%B4%AE%E0%B5%86%E0%B4%B8%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%8A%E0%B4%9F%E0%B5%8D%E0%B4%9F%E0%B5%87%E0%B4%AE%E0%B4%BF%E0%B4%AF "മെസപ്പൊട്ടേമിയ - Malayalam dili")
- [Монгол](https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8 "Месопотами - Moğolca")
- [मराठी](https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE "मेसोपोटेमिया - Marathi dili")
- [Bahasa Melayu](https://ms.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Malayca")
- [မြန်မာဘာသာ](https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9A%E1%80%AC%E1%80%B8 "မက်ဆိုပိုတေးမီးယား - Birman dili")
- [مازِرونی](https://mzn.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D9%88%D9%86%E2%80%8C%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%88%D9%86 "میون‌رودون - Mazenderanca")
- [Plattdüütsch](https://nds.wikipedia.org/wiki/Mesopotamien "Mesopotamien - Aşağı Almanca")
- [Nedersaksies](https://nds-nl.wikipedia.org/wiki/Mesopotamie "Mesopotamie - Aşağı Saksonca")
- [नेपाली](https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE "मेसोपोटामिया - Nepalce")
- [Nederlands](https://nl.wikipedia.org/wiki/Mesopotami%C3%AB "Mesopotamië - Felemenkçe")
- [Norsk nynorsk](https://nn.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Norveççe Nynorsk")
- [Norsk bokmål](https://no.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Norveççe Bokmål")
- [Nouormand](https://nrm.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9sopotanmie "Mésopotanmie - Norman")
- [Occitan](https://oc.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Oksitan dili")
- [ਪੰਜਾਬੀ](https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%88%E0%A8%B8%E0%A9%8B%E0%A8%AA%E0%A9%8B%E0%A8%9F%E0%A8%BE%E0%A8%AE%E0%A9%80%E0%A8%86 "ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ - Pencapça")
- [Polski](https://pl.wikipedia.org/wiki/Mezopotamia "Mezopotamia - Lehçe")
- [پنجابی](https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%86%DB%81%D8%B1%DB%8C%D9%86 "بین النہرین - Western Punjabi")
- [پښتو](https://ps.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%86 "بین النهرین - Peştuca")
- [Português](https://pt.wikipedia.org/wiki/Mesopot%C3%A2mia "Mesopotâmia - Portekizce")
- [Română](https://ro.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Rumence")
- [Русский](https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F "Месопотамия - Rusça")
- [Русиньскый](https://rue.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%96%D1%8F "Мезопотамія - Rusince")
- [Саха тыла](https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F "Месопотамия - Yakutça")
- [ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ](https://sat.wikipedia.org/wiki/%E1%B1%A2%E1%B1%AE%E1%B1%A5%E1%B1%B3%E1%B1%AF%E1%B1%B3%E1%B1%B4%E1%B1%9F%E1%B1%A2%E1%B1%A4%E1%B1%AD%E1%B1%9F "ᱢᱮᱥᱳᱯᱳᱴᱟᱢᱤᱭᱟ - Santali")
- [Sardu](https://sc.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Sardunya dili")
- [Sicilianu](https://scn.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Sicilyaca")
- [سنڌي](https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8A%D8%B3%D9%88%D9%BE%D9%88%D9%BD%D9%8A%D9%85%D9%8A%D8%A7 "ميسوپوٽيميا - Sindhi dili")
- [Srpskohrvatski / српскохрватски](https://sh.wikipedia.org/wiki/Mezopotamija "Mezopotamija - Sırp-Hırvat Dili")
- [සිංහල](https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%99%E0%B7%83%E0%B7%9C%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%A7%E0%B7%9A%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B7%80 "මෙසොපොටේමියාව - Sinhali dili")
- [Simple English](https://simple.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Simple English")
- [Slovenčina](https://sk.wikipedia.org/wiki/Mezopot%C3%A1mia "Mezopotámia - Slovakça")
- [Slovenščina](https://sl.wikipedia.org/wiki/Mezopotamija "Mezopotamija - Slovence")
- [ChiShona](https://sn.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Şona dili")
- [Soomaaliga](https://so.wikipedia.org/wiki/Mesobotaamiya "Mesobotaamiya - Somalice")
- [Shqip](https://sq.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Arnavutça")
- [Српски / srpski](https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%98%D0%B0 "Месопотамија - Sırpça")
- [Sunda](https://su.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9sopotamia "Mésopotamia - Sunda dili")
- [Svenska](https://sv.wikipedia.org/wiki/Mesopotamien "Mesopotamien - İsveççe")
- [Kiswahili](https://sw.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Svahili dili")
- [தமிழ்](https://ta.wikipedia.org/wiki/%E0%AE%AE%E0%AF%86%E0%AE%9A%E0%AF%8A%E0%AE%AA%E0%AF%8D%E0%AE%AA%E0%AF%8A%E0%AE%A4%E0%AF%8D%E0%AE%A4%E0%AF%87%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%AF%E0%AE%BE "மெசொப்பொத்தேமியா - Tamilce")
- [తెలుగు](https://te.wikipedia.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%86%E0%B0%B8%E0%B1%8A%E0%B0%AA%E0%B1%8A%E0%B0%9F%E0%B1%87%E0%B0%AE%E0%B0%BF%E0%B0%AF%E0%B0%BE_%E0%B0%A8%E0%B0%BE%E0%B0%97%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%95%E0%B0%A4 "మెసొపొటేమియా నాగరికత - Telugu dili")
- [Тоҷикӣ](https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D2%B3%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BD "Байнаннаҳрайн - Tacikçe")
- [ไทย](https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B9%82%E0%B8%AA%E0%B9%82%E0%B8%9B%E0%B9%80%E0%B8%95%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%B5%E0%B8%A2 "เมโสโปเตเมีย - Tayca")
- [Türkmençe](https://tk.wikipedia.org/wiki/Mesopotami%C3%BDa "Mesopotamiýa - Türkmence")
- [Tagalog](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mesopotamya "Mesopotamya - Tagalogca")
- [Tok Pisin](https://tpi.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Tok Pisin")
- [Татарча / tatarça](https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F "Месопотамия - Tatarca")
- [Українська](https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D1%80%D1%96%D1%87%D1%87%D1%8F "Межиріччя - Ukraynaca")
- [اردو](https://ur.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%86%DB%81%D8%B1%DB%8C%D9%86 "بین النہرین - Urduca")
- [Oʻzbekcha / ўзбекча](https://uz.wikipedia.org/wiki/Mesopotamiya "Mesopotamiya - Özbekçe")
- [Vèneto](https://vec.wikipedia.org/wiki/Mezopot%C3%A0mia "Mezopotàmia - Venedikçe")
- [Tiếng Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0 "Lưỡng Hà - Vietnamca")
- [Volapük](https://vo.wikipedia.org/wiki/Mesopot%C3%A4n "Mesopotän - Volapük")
- [Winaray](https://war.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Varay")
- [Wolof](https://wo.wikipedia.org/wiki/R%C3%A9ewum_%C3%B1aari_dex_yi "Réewum ñaari dex yi - Volofça")
- [吴语](https://wuu.wikipedia.org/wiki/%E7%BE%8E%E7%B4%A2%E4%B8%8D%E8%BE%BE%E7%B1%B3%E4%BA%9A "美索不达米亚 - Wu Çincesi")
- [მარგალური](https://xmf.wikipedia.org/wiki/%E1%83%A8%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%AC%E1%83%A7%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%9B%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%9C%E1%83%90 "შქაწყარმალონა - Megrelce")
- [ייִדיש](https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%A2%D7%A1%D7%90%D7%A4%D7%90%D7%98%D7%90%D7%9E%D7%99%D7%A2 "מעסאפאטאמיע - Yidiş")
- [Vahcuengh](https://za.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Zhuangca")
- [中文](https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%BE%8E%E7%B4%A2%E4%B8%8D%E8%BE%BE%E7%B1%B3%E4%BA%9A "美索不达米亚 - Çince")
- [文言](https://zh-classical.wikipedia.org/wiki/%E5%85%A9%E6%B2%B3%E4%B9%8B%E7%9B%82 "兩河之盂 - Edebi Çince")
- [閩南語 / Bân-lâm-gú](https://zh-min-nan.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia - Min Nan Çincesi")
- [粵語](https://zh-yue.wikipedia.org/wiki/%E5%85%A9%E6%B2%B3%E6%B5%81%E5%9F%9F%E6%96%87%E6%98%8E "兩河流域文明 - Kantonca")

[Bağlantıları değiştir](https://www.wikidata.org/wiki/Special:EntityPage/Q11767#sitelinks-wikipedia "Dillerarası bağlantıları değiştir")

- [Madde](/wiki/Mezopotamya "İçerik sayfasını göster [c]")
- [Tartışma](/wiki/Tart%C4%B1%C5%9Fma:Mezopotamya "İçerik ile ilgili tartışma [t]")

Türkçe

- [Oku](/wiki/Mezopotamya)
- [Değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit "Bu sayfayı değiştir [v]")
- [Kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit "Bu sayfanın kaynak kodunu düzenleyin [e]")
- [Geçmişi gör](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=history "Bu sayfanın geçmiş sürümleri [h]")

Araçlar

Araçlar

kenar çubuğuna taşıgizle

Eylemler


- [Oku](/wiki/Mezopotamya)
- [Değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit "Bu sayfayı değiştir [v]")
- [Kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit "Bu sayfanın kaynak kodunu düzenleyin [e]")
- [Geçmişi gör](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=history)

Genel


- [Sayfaya bağlantılar](/wiki/%C3%96zel:SayfayaBa%C4%9Flant%C4%B1lar/Mezopotamya "Bu sayfaya bağlantı vermiş tüm viki sayfalarının listesi [j]")
- [İlgili değişiklikler](/wiki/%C3%96zel:%C4%B0lgiliDe%C4%9Fi%C5%9Fiklikler/Mezopotamya "Bu sayfadan bağlantı verilen sayfalardaki son değişiklikler [k]")
- [Özel sayfalar](/wiki/%C3%96zel:%C3%96zelSayfalar "Tüm özel sayfaların listesi [q]")
- [Kalıcı bağlantı](/w/index.php?title=Mezopotamya&oldid=33605160 "Bu sayfanın bu revizyonuna kalıcı bağlantı")
- [Sayfa bilgisi](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=info "Bu sayfa hakkında daha fazla bilgi")
- [Bu sayfayı kaynak göster](/w/index.php?title=%C3%96zel:KaynakG%C3%B6ster&page=Mezopotamya&id=33605160&wpFormIdentifier=titleform "Bu sayfadan nasıl kaynak göstereceği hakkında bilgi")
- [Kısaltılmış URL'yi al](/w/index.php?title=%C3%96zel:UrlShortener&url=https%3A%2F%2Ftr.wikipedia.org%2Fwiki%2FMezopotamya)
- [Karekodu indir](/w/index.php?title=%C3%96zel:QrCode&url=https%3A%2F%2Ftr.wikipedia.org%2Fwiki%2FMezopotamya)
- [Vikiveri ögesi](https://www.wikidata.org/wiki/Special:EntityPage/Q11767 "Veri havuzundaki ilgili ögeye bağlantı [g]")

Yazdır/dışa aktar


- [Bir kitap oluştur](/w/index.php?title=%C3%96zel:Kitap&bookcmd=book_creator&referer=Mezopotamya)
- [PDF olarak indir](/w/index.php?title=%C3%96zel:DownloadAsPdf&page=Mezopotamya&action=show-download-screen)
- [Basılmaya uygun görünüm](/w/index.php?title=Mezopotamya&printable=yes "Bu sayfanın basılmaya uygun sürümü [p]")

Diğer projelerde


- [Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mesopotamia)

Görünüm

kenar çubuğuna taşıgizle

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Mezopotamya

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/N-Mesopotamia_and_Syria_english.svg/288px-N-Mesopotamia_and_Syria_english.svg.png)](/wiki/Dosya:N-Mesopotamia_and_Syria_english.svg)

Mezopotamya'yı gösteren harita. Kuzeyden güneye Vaşukanni, [Nineveh](/wiki/Ninova "Ninova"), [Hatra](/wiki/Hatra "Hatra"), [Asur](/wiki/Asur "Asur"), Nuzi, [Palmira](/wiki/Palmira "Palmira"), [Mari](/wiki/Mari_(antik_kent) "Mari (antik kent)"), Sippar, [Babil](/wiki/Babil_(antik_kent) "Babil (antik kent)"), Kiş, Nippur, Isin, Lagash, Uruk, Charax Spasinu ve [Ur](/wiki/Ur_(antik_kent) "Ur (antik kent)") gösterilmektedir.

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Mesopotamia_9_October_2020.jpg/288px-Mesopotamia_9_October_2020.jpg)](/wiki/Dosya:Mesopotamia_9_October_2020.jpg)

Mezopotamya'nın modern bir uydu görüntüsü (Ekim 2020)

**Mezopotamya**[Fırat](/wiki/F%C4%B1rat "Fırat") **·** [Dicle](/wiki/Dicle "Dicle")[Asuroloji](/wiki/Asuroloji "Asuroloji") **·** [Sümeroloji](/wiki/S%C3%BCmeroloji "Sümeroloji")

İmparatorluklar / Şehirler

[Sümerler](/wiki/S%C3%BCmerler "Sümerler")[Eridu](/wiki/Eridu "Eridu") **·** [Kiş](/wiki/Ki%C5%9F_(S%C3%BCmer) "Kiş (Sümer)") **·** [Uruk](/wiki/Uruk "Uruk") **·** [Ur](/wiki/Ur_(antik_kent) "Ur (antik kent)")

[Lagaş](/wiki/Laga%C5%9F "Lagaş") **·** [Nippur](/wiki/Nippur "Nippur") **·** [Girsu](/wiki/Girsu "Girsu")[Akad İmparatorluğu](/wiki/Akad_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Akad İmparatorluğu")[Akad](/wiki/Akad_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Akad İmparatorluğu") **·** [Mari](/wiki/Mari_(antik_kent) "Mari (antik kent)")[Amoriler](/wiki/Amoriler "Amoriler")[İsin](/wiki/%C4%B0sin_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1 "İsin Krallığı") **·** [Larsa](/wiki/Larsa "Larsa")[Babil İmparatorluğu](/wiki/Babil "Babil")[Babil](/wiki/Babil "Babil") **·** [Kalde](/wiki/Kalde "Kalde")[Asur İmparatorluğu](/wiki/Asurlular "Asurlular")[Asur](/wiki/Asur "Asur") **·** [Nemrut](/wiki/Nemrut_Da%C4%9F%C4%B1 "Nemrut Dağı")

[Horsabad](/wiki/Horsabad "Horsabad") **·** [Ninova/Nineveh](/wiki/Ninova "Ninova")[Elam](/wiki/Elam "Elam")[Susa](/wiki/Susa,_%C4%B0ran "Susa, İran")

[Kassitler](/wiki/Kassitler "Kassitler")

[Hurriler](/wiki/Hurriler "Hurriler") / [Mitanni](/wiki/Mitanni "Mitanni")

[Kronoloji](/wiki/Antik_tarih "Antik tarih")

Mezopotamya tarihi[Sümer](/wiki/S%C3%BCmerler "Sümerler") ( [kral listesi](/wiki/S%C3%BCmer_krallar%C4%B1_listesi "Sümer kralları listesi"))[Asur kralları listesi](/wiki/Asur_krallar%C4%B1_listesi "Asur kralları listesi")

[Babil kralları listesi](/wiki/Babil_krallar%C4%B1_listesi "Babil kralları listesi")

[Hitit kralları listesi](/wiki/Hitit_krallar%C4%B1_listesi "Hitit kralları listesi")

[Dil](/wiki/Asuroloji "Asuroloji")

[Sümerce](/wiki/S%C3%BCmerce "Sümerce") **·** [Akadca](/wiki/Akadca "Akadca")[Elam dili](/wiki/Elam_dili "Elam dili") **·** [Aramice](/wiki/Aramice "Aramice")[Hurrice](/wiki/Hurrice "Hurrice") **·** [Hititçe](/wiki/Hitit%C3%A7e "Hititçe")

[Mitoloji](/wiki/Mezopotamya_mitolojisi "Mezopotamya mitolojisi")

[Enuma Eliş](/wiki/Enuma_Eli%C5%9F "Enuma Eliş") **·** [Gılgamış](/wiki/G%C4%B1lgam%C4%B1%C5%9F "Gılgamış")[Ziggurat](/wiki/Ziggurat "Ziggurat") **·** [Nibiru](/wiki/Nibiru "Nibiru")[Marduk](/wiki/Marduk "Marduk") **·** [Asur-Babil dinleri](/w/index.php?title=Asur-Babil_dinleri&action=edit&redlink=1 "Asur-Babil dinleri (sayfa mevcut değil)")

**Mezopotamya** ( [Antik Yunanca](/wiki/Antik_Yunanca "Antik Yunanca"): Μεσοποταμία _Mesopotamia_: iki ırmak arasındaki bölge, [Süryanice](/wiki/S%C3%BCryanice "Süryanice"): ܒܹܝܬܼ ܢܲܗܪ̈ܝܼܢ _Beyt Nahrin_: nehirler ülkesi), [Orta Doğu](/wiki/Orta_Do%C4%9Fu "Orta Doğu")'da, [Dicle](/wiki/Dicle "Dicle") ve [Fırat](/wiki/F%C4%B1rat "Fırat") nehirleri arasında kalan bölge. Mezopotamya günümüzde [Irak](/wiki/Irak "Irak"), kuzeydoğu [Suriye](/wiki/Suriye "Suriye"), [Güneydoğu Anadolu Bölgesi](/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi "Güneydoğu Anadolu Bölgesi") ve güneybatı [İran](/wiki/%C4%B0ran "İran") topraklarından oluşmaktadır. Büyük bölümü bugünkü [Irak](/wiki/Irak "Irak")'ın sınırları içinde kalan bölge, tarihte birçok medeniyetin beşiği olmuştur.[\[1\]](#cite_note-1) Mezopotamya'da yer alan şehirler günümüzde sürekli gelişmektedir.[\[2\]](#cite_note-2) Ayrıca bu bölgede bol miktarda [petrol](/wiki/Petrol "Petrol") bulunmaktadır.

Mezopotamya, bazı kaynaklarda _medeniyetlerin beşiği_ olarak adlandırılır. Verimli toprakları ve uygun [iklim](/wiki/%C4%B0klim "İklim") şartları nedeniyle çok eski zamanlardan beri yerleşmeye sahne olmuş ve birçok istilaya uğramıştır. Bilinen ilk [okur-yazar](/wiki/Okuryazarl%C4%B1k "Okuryazarlık") toplulukların yaşadığı bölgede birçok medeniyet gelişmiştir. Mezopotamya [Sümer](/wiki/S%C3%BCmer "Sümer"), [Babil](/wiki/Babil "Babil"), [Asur](/wiki/Asur "Asur"), [Akad](/wiki/Akad_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Akad İmparatorluğu"), [Kaldea](/wiki/Kaldea "Kaldea") ve [Elam](/wiki/Elam "Elam") gibi en eski ve büyük medeniyetlerin doğduğu ve geliştiği yerdir.

Hiçbir zaman Mezopotamya olarak anılan belirli bir siyasi mevcudiyet olmadığı gibi sınırları belirli bir idari bölge de değildir. Basit anlamda [Yunan](/wiki/Yunanlar "Yunanlar") tarihçileri bu bölgeyi anmak için bu ismi kullanmışlardır.

## Etimoloji

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=1 "Değiştirilen bölüm: Etimoloji") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=1 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Etimoloji")\]

İki nehir arasındaki bölgeyi ifade eden "Mezopotamya" teriminin kökleri [eski Yunanca](/wiki/Grek%C3%A7e "Grekçe") kelimelere dayanmaktadır. 'Orta' anlamına gelen "mesos" ve 'nehir' anlamına gelen "potamos" kelimelerinden türetilmiştir. Bu isim muhtemelen daha eski bir Aramice terimden kaynaklanmış ve [Akadca](/wiki/Akadca "Akadca") "birit narim" teriminden etkilenmiş olabilir. MÖ 250'lere tarihlenen Yunanca [Septuagint](/wiki/Septuaginta "Septuaginta"), İbranice ve Aramice "Naharaim" terimini çevirmek için "Mezopotamya" terimini kullanmıştır. MS 2. yüzyılın sonlarında yazılan ancak Büyük İskender'in zamanındaki kaynaklara atıfta bulunan [İskender](/wiki/%C4%B0skender "İskender")'in [Anabasis](/wiki/Anabasis "Anabasis")'inde, "Mezopotamya" kuzey Suriye'de Fırat'ın doğusundaki toprakları tanımlamak için kullanılmıştır.[\[3\]](#cite_note-3)

Akad dilindeki biritum/birit narim terimi de benzer bir coğrafi kavrama karşılık geliyordu.[\[4\]](#cite_note-4) Daha sonra, "Mezopotamya" terimi daha genel olarak [Fırat](/wiki/F%C4%B1rat "Fırat") ve [Dicle](/wiki/Dicle "Dicle") arasındaki tüm topraklara uygulandı, böylece sadece Suriye'nin bazı kısımlarını değil, aynı zamanda neredeyse tüm [Irak](/wiki/Irak "Irak") ve güneydoğu [Türkiye](/wiki/T%C3%BCrkiye "Türkiye")'yi de içeriyordu.[\[5\]](#cite_note-fosterpolingerfoster-5) Fırat'ın batısındaki komşu [bozkırlar](/wiki/Bozk%C4%B1r "Bozkır") ve [Zagros Dağları](/wiki/Zagros_Da%C4%9Flar%C4%B1 "Zagros Dağları")'nın batı kısmı da genellikle büyük Mezopotamya bölgesinin bir parçası olarak kabul edilir.[\[6\]](#cite_note-matthews2003-6)

Genellikle _Kuzey_ veya _[Yukarı Mezopotamya](/wiki/Yukar%C4%B1_Mezopotamya "Yukarı Mezopotamya")_ ile _Güney_ veya _[Aşağı Mezopotamya](/w/index.php?title=A%C5%9Fa%C4%9F%C4%B1_Mezopotamya_(b%C3%B6lge)&action=edit&redlink=1 "Aşağı Mezopotamya (bölge) (sayfa mevcut değil)")_ arasında bir ayrım daha yapılır.[\[7\]](#cite_note-miqueletal-7) Yukarı Mezopotamya, "Cezire" olarak da bilinen bölge, Fırat ve Dicle nehirlerinin kaynaklarından [Bağdat](/wiki/Ba%C4%9Fdat "Bağdat")'a kadar olan bölgedir. Aşağı Mezopotamya, Bağdat'tan [Basra Körfezi](/wiki/Basra_K%C3%B6rfezi "Basra Körfezi")'ne kadar olan bölgedir ve Kuveyt ile batı İran'ın bazı bölgelerini içerir.[\[7\]](#cite_note-miqueletal-7)

Modern akademik kullanımda, _Mezopotamya_ terimi genellikle kronolojik bir çağrışıma da sahiptir. Genellikle [Müslüman fetihleri](/w/index.php?title=Erken_M%C3%BCsl%C3%BCman_fetihleri&action=edit&redlink=1 "Erken Müslüman fetihleri (sayfa mevcut değil)")'ne kadar olan bölgeyi belirtmek için kullanılır, bu tarihten sonra bölgeyi tanımlamak için _Suriye_, _Cezire_ ve _Irak_ gibi isimler kullanılır.[\[8\]](#cite_note-bahrani-8) Bu sonraki örtmecelerin\[ _[kaynak belirtilmeli](/wiki/Vikipedi:Kaynak_g%C3%B6sterme "Vikipedi:Kaynak gösterme")_\] 19\. yüzyıldaki çeşitli Batı tecavüzlerinin ortasında bölgeye atfedilen [Eurocentric](/w/index.php?title=Eurocentrism&action=edit&redlink=1 "Eurocentrism (sayfa mevcut değil)") terimler olduğu iddia edilmiştir.[\[8\]](#cite_note-bahrani-8)[\[9\]](#cite_note-9)

## Coğrafya

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=2 "Değiştirilen bölüm: Coğrafya") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=2 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Coğrafya")\]

Mezopotamya [Dicle](/wiki/Dicle "Dicle") ve [Fırat](/wiki/F%C4%B1rat "Fırat") nehirleri arasında yer alır. Bu isim geniş anlamda, Dicle ve Fırat nehirlerinin vadileri ile bu iki nehrin arasında kalan topraklar için kullanılmaktadır. Mezopotamya, güneyde [Basra Körfezi](/wiki/Basra_K%C3%B6rfezi "Basra Körfezi"), kuzeyde [Güneydoğu Toros Dağları](/w/index.php?title=G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Toros_Da%C4%9Flar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Güneydoğu Toros Dağları (sayfa mevcut değil)"), doğuda [Zagros Dağları](/wiki/Za%C4%9Fros_Da%C4%9Flar%C4%B1 "Zağros Dağları"), batıda [Suriye Çölü](/wiki/Suriye_%C3%87%C3%B6l%C3%BC "Suriye Çölü") ve [Arabistan Çölü](/wiki/Arabistan_%C3%87%C3%B6l%C3%BC "Arabistan Çölü") ile çevrilidir. [Doğu Anadolu Bölgesi](/wiki/Do%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi "Doğu Anadolu Bölgesi")'ndeki karlı dağlardan doğan ve [Güneydoğu Toroslardaki](/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Toroslar "Güneydoğu Toroslar") kar ve yağmur sularıyla kabaran Dicle ve Fırat, Bağdat yakınlarında birbirlerine çok yaklaşır ve [Kurne](/wiki/Kurne,_Irak "Kurne, Irak")'de birleşirler. Birleştikten sonra [Şattü'l Arap](/wiki/%C5%9Eatt%C3%BC%27l_Arap "Şattü'l Arap") ismini alan nehir, Basra Körfezi'nden denize dökülür. Nehirlerin oluşturduğu dar toprak şeridinin iki yanı çöldür. Dicle ve Fırat'ın sürükleyip getirdiği topraklar Mezopotamya'nın güneyinin çok verimli olmasına sebebiyet vermiştir. Dümdüz uzanan ova, Mezopotamya'nın kuzeyinde oldukça bereketli ve daha ılıman iklimli bir yaylaya dönüşür.

## Tarih

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=3 "Değiştirilen bölüm: Tarih") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=3 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Tarih")\]

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Mesopotamia.PNG/260px-Mesopotamia.PNG)](/wiki/Dosya:Mesopotamia.PNG) Antik Mezopotamya haritası.

Mezopotamya tarih boyunca farklı kavimlerin bir arada yaşadığı bir bölge olmuştur. Bölgeye uzun süre devam eden sürekli göçler, hem siyasi iktidarın belirli bir çizgi izlemesini engellemiş hem de kültürel ve teknolojik anlamda kent ve toplumların gelişimini körüklemiştir. Mezopotamya bölgesi dünyanın en tanınmış ve köklü medeniyetlerinden birkaçına ev sahipliği yapmıştır; [Sümerler](/wiki/S%C3%BCmer "Sümer"), [Akadlar](/wiki/Akad "Akad"), [Babilliler](/wiki/Babil "Babil"), [Asurlular](/wiki/Asur "Asur") ve [Aramiler](/wiki/Arami "Arami") gibi. Bunların dışında daha birçok kavim Mezopotamya'da yaşamıştır. Verimli toprakları ve uygun iklim şartları nedeniyle çok eski zamanlardan beri yoğun göçe sahne olmuş Mezopotamya, birçok farklı kültür ve halkın karıştığı bir bölge olmuştur ve bu nedenle de medeni gelişime sahne olmuştur. Bilinen ilk okur yazar topluluklara ev sahipliği yapmış bölgede birçok medeniyet gelişmiştir ve bu sebeplerden Medeniyetler Beşiği olarak da anılmıştır. Hiçbir zaman Mezopotamya olarak anılan belirli bir siyasi mevcudiyet olmadığı gibi sınırları belirli bir bölge değildir.

Son [buz devrinin](/wiki/Buz_devri "Buz devri") sonlarına doğru, hâlâ hüküm süren buzul veya buzul arası iklim koşullarından kaçmak için insanlar topluluklar halinde güneye doğru göç etmişlerdir. Bu dönemlere dair kuzey [Irak](/wiki/Irak "Irak")'ta ve çevre bölgelerde çeşitli yerleşim alanları göze çarpar. Daha sonra iklimin tarım için uygun hale gelmesiyle kuru tarım başladığı gibi yerleşim birimleri de oluşmaya başlamıştır.

[Güneydoğu Anadolu Bölgesi](/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Anadolu_B%C3%B6lgesi "Güneydoğu Anadolu Bölgesi")'nde [Çayönü](/wiki/%C3%87ay%C3%B6n%C3%BC "Çayönü") ( [Diyarbakır](/wiki/Diyarbak%C4%B1r "Diyarbakır"), [Türkiye](/wiki/T%C3%BCrkiye "Türkiye")) ve [Göbekli Tepe](/wiki/G%C3%B6bekli_Tepe "Göbekli Tepe") ( [Şanlıurfa](/wiki/%C5%9Eanl%C4%B1urfa "Şanlıurfa"), Türkiye) gibi yerleşim yerleri [Neolitik dönemde](/wiki/Neolitik_d%C3%B6nem "Neolitik dönem") **Mezopotamya'** daki göze çarpan yerleşim bölgeleridir. Bunlara kuzey [Irak](/wiki/Irak "Irak")'taki [Cermo](/w/index.php?title=Cermo&action=edit&redlink=1 "Cermo (sayfa mevcut değil)") da eklenebilir. Bu yerleşimler dönemin kültürel ve teknolojik gelişimini anlamak için önemlidirler.

Tarım gelişimi ve köy yaşamının başlangıcından yazının ortaya çıkışına kadarki dönemin ünlü yerleşim bölgelerine örnek olarak [Samarra](/wiki/Samarra "Samarra"), [Tell Halaf](/wiki/Tell_Halaf "Tell Halaf") ve [Hasuna](/w/index.php?title=Hasuna&action=edit&redlink=1 "Hasuna (sayfa mevcut değil)") verilebilir. Bu dönemde her kent aynı zamanda ayrı bir kültürel tarz ortaya sunmaktaydı. Bu kentlerin ortak yönü konutların ortaya çıkışıdır. Yine de konutların mimari tarzı kentten kente değişiklik gösterir. MÖ 5500-MÖ 5000 dolaylarında Mezopotamya'da öne çıkan iki kültür kuzeyde [Halaf Kültürü](/wiki/Halaf_K%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC "Halaf Kültürü") ve güneyde [Ubaid](/wiki/Ubaid "Ubaid") (Obeyd) kültürleridir.

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Bearded_man_Uruk_Louvre_AO5718.jpg/150px-Bearded_man_Uruk_Louvre_AO5718.jpg)](/wiki/Dosya:Bearded_man_Uruk_Louvre_AO5718.jpg)[Uruk döneminden](/wiki/Uruk_d%C3%B6nemi "Uruk dönemi") bir heykelcik.

Bölgenin bir sonraki evresi _[Uruk dönemi](/wiki/Uruk_d%C3%B6nemi "Uruk dönemi")_ (MÖ 4000-MÖ 3100) olarak anılabilir. Bu dönemde güneydeki kentler büyük oranda gelişmiştir. Bu gelişmeler sadece kültürel planda değil aynı zamanda teknolojik plandadır da. [Uruk](/wiki/Uruk "Uruk") kenti, dönemi karakterize eden kent olarak, çok önemli bir konumdadır. Sulu tarımın geliştiği bu dönemde, madencilik ve teknoloji dallarında da ortaya çıkan gelişmeler kentlerin genel durumunu yükseltmiştir. Uruk kentinin ünlü Mezopotamya kahramanı [Gılgamış](/wiki/G%C4%B1lgam%C4%B1%C5%9F "Gılgamış")'ın evi olduğu da söylencelerde yer alır. Bu dönemde ticaret büyük oranda gelişmiştir ve Mezopotamya'nın o dönemde bilinen sınırları içeresinde yoğun bir ticaret ağı oluşmuştur. Ayrıca Anadolu ile yapılan ticaret, Anadolu halklarının kültürünü de Mezopotamya'ya, sınırlı anlamda da olsa taşımıştır. Bu dönemin sonlarında yazı geliştirilmiş ve kayıt tutumu da başlamıştır. Bu dönemlerde ve daha sonra bir süre güneydeki gelişimlerin kuzeye geçmesi uzun zaman almıştır.

### [Sümerler](/wiki/S%C3%BCmerler "Sümerler")

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=4 "Değiştirilen bölüm: Sümerler") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=4 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Sümerler")\]

Mezopotamya'da yaşayan birçok farklı kavimden ilk öne çıkan ve daha sonraki medeni oluşumların temelini atan [Sümerlerdir](/wiki/S%C3%BCmerler "Sümerler"). Yazı, dil, tıp, astronomi, matematik; din, fal, büyü ve mitoloji gibi alanlarda ilk öne çıkan ve bilinen toplum Sümerlerdir. "Yaratılış" ve " [Tufan](/wiki/Tufan "Tufan")"a ilk kez Sümerlerde rastlanır. Sümer döneminde Mezopotamya'da 18'i büyük olan yaklaşık 35 şehir ve kasaba vardı. Bunlara örnek vermek gerekirse [Kiş](/wiki/Ki%C5%9F "Kiş"), [Nippur](/wiki/Nippur "Nippur"), [Zabalam](/w/index.php?title=Zabalam&action=edit&redlink=1 "Zabalam (sayfa mevcut değil)"), [Umma](/wiki/Umma "Umma"), [Lagaş](/wiki/Laga%C5%9F "Lagaş"), [Eridu](/wiki/Eridu "Eridu"), [Uruk](/wiki/Uruk "Uruk") ve [Ur](/wiki/Ur "Ur") zikredilebilir.

[Lagaş](/wiki/Laga%C5%9F "Lagaş")'ta iktidara gelen [Ur-Nanşe](/w/index.php?title=Ur-Nan%C5%9Fe&action=edit&redlink=1 "Ur-Nanşe (sayfa mevcut değil)") yaptırdığı inşaatlarla öne çıkmıştır. [Urukagina](/wiki/Urukagina "Urukagina") da ilk yazılı reformları sayesinde tanınmıştır. Son dönemlerde Sümerlerin baş tanrısı konumundaki [Enlil](/wiki/Enlil "Enlil")'in tapınağı [Nippur](/wiki/Nippur "Nippur")'da idi bu nedenle Nippur Sümerlerin dini başkenti sayılırdı.

MÖ 2400-2350 yıllarında Sümerler düşüşe geçerken, [Akadlar](/wiki/Akadlar "Akadlar") yükselişe geçmiştir.

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/Akkadian_victory_stele_Louvre_Sb2.jpg/170px-Akkadian_victory_stele_Louvre_Sb2.jpg)](/wiki/Dosya:Akkadian_victory_stele_Louvre_Sb2.jpg) Bir Akkad kralının zafer anıtının parçası, MÖ 2300 dolaylarına ait.

### [Akadlar](/wiki/Akadlar "Akadlar")

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=5 "Değiştirilen bölüm: Akadlar") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=5 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Akadlar")\]

[Akadlar](/wiki/Akadlar "Akadlar") [Sami](/wiki/Sami "Sami") kökenli bir topluluktur. [Sümerler](/wiki/S%C3%BCmerler "Sümerler") döneminde Mezopotamya'ya göçen bu topluluk Sümer kültürünü benimsemiştir. Sümerler sonrasında Mezopotamya'nın lideri konumuna gelen halk, Mezopotamya'daki medeni gelişimin öncüsü Akadlar olmuştur. Ayrıca Akadlar daha sonra Mezopotamya'da güçlü konuma ulaşarak yine Sami kökenli Asur ve Babil halklarına da öncülük etmişlerdir. Zafer Anıtı'nı inşa etmişlerdir. Çok tanrılı dinlere inanmışlardır. Akadlar, Sümerlerden farklı olarak kent krallıklarından ziyade _Evren_ veya _Dünya_ krallığı kavramını Mezopotamya'ya getirmiştir. Bölgenin merkezi bir idare eline geçmesi de ilk kez Akadlar döneminde olmuştur. MÖ 2150'de güçlenen Sümerliler bu devleti yıkmışlardır.

Akad hanedanının kurucusu kral [Sargon](/wiki/Sargon "Sargon")'dur. [Agade](/w/index.php?title=Agade&action=edit&redlink=1 "Agade (sayfa mevcut değil)") isimli bir başkent kuran [Sargon](/wiki/Sargon "Sargon") kayıtlara göre 34 savaş yapmıştır. Yine de Sargon'a dair bilgilerde mitoloji ile gerçeklik karışıktır. Sargon'un torunu olan Akad kralı [Naram-Sin](/wiki/Naram-Sin "Naram-Sin") de dedesinin yolundan gitmiş birçok sefer yapmıştır. Fakat [Naram-Sin](/wiki/Naram-Sin "Naram-Sin")'den sonra bölgedeki güç dengeleri değişmiş ve Akadlar düşüşe geçmiştir. Kısa bir süre içinde [Zagros Dağları](/wiki/Zagros_Da%C4%9Flar%C4%B1 "Zagros Dağları")'ndan inen ve işgale başlayan Gutiler yönetimi ellerine geçirmişlerdir.

### [Üçüncü Ur Hanedanı](/wiki/%C3%9C%C3%A7%C3%BCnc%C3%BC_Ur_Hanedan%C4%B1 "Üçüncü Ur Hanedanı")

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=6 "Değiştirilen bölüm: Üçüncü Ur Hanedanı") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=6 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Üçüncü Ur Hanedanı")\]

Akadların yönetimindeki zayıflıklar nedeniyle, birçok kentin yönetici hanedanı yönetimi tekrar ellerine geçirmişlerdir. Bu kentlerden öne çıkanı Ur kenti ve yöneticisi 3. Ur Hanedanıdır. Hanedan Akadların izinden giderek bütün bölgeyi kontrol altına almak istemiştir. Yaklaşık 100 yıl kadar (MÖ 2100-MÖ 2000) süren bir dönemde [Ur](/w/index.php?title=Ur_(kent)&action=edit&redlink=1 "Ur (kent) (sayfa mevcut değil)") kenti Mezopotamya'nın en büyük siyasi gücü olmuştur. Dönemlerinin sonu yoğun göçler ve çevre toplulukların saldırıları ile gelmiş ve yönetimleri zayıflamıştır. Ur Sülalesinin yönetiminin sonu aynı zamanda Sümerlerin Mezopotamya'daki yönetimlerinin sonu demektir. Daha sonra [Sümer](/wiki/S%C3%BCmer "Sümer") kökenli olmayan kavim ve sülaleler egemen olmuşlardır. Yine de bu dönem kültürel, dini ve mimari açıdan medeni gelişimi büyük oranda etkilemiştir.

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Code-de-Hammurabi-1.jpg/150px-Code-de-Hammurabi-1.jpg)](/wiki/Dosya:Code-de-Hammurabi-1.jpg)[Hammurabi](/wiki/Hammurabi "Hammurabi") kanunnamesi. [Louvre Müzesi](/wiki/Louvre_M%C3%BCzesi "Louvre Müzesi").

### [Asur](/wiki/Asur "Asur") ve [Babil](/wiki/Babil "Babil")

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=7 "Değiştirilen bölüm: Asur ve Babil") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=7 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Asur ve Babil")\]

[3\. Ur salamanasarının](/w/index.php?title=3._Ur_salamanasar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "3. Ur salamanasarı (sayfa mevcut değil)") çöküşünden sonra kuzeyde büyük bir siyasi güç olarak [Asur](/wiki/Asur "Asur"), güneyde ise din ve kültür merkezi olarak [Babil](/wiki/Babil "Babil") öne çıkmıştır. Aynı zamanda 2. binyılın erken dönemlerinde bölgeye gelen [Hurri](/wiki/Hurri "Hurri") ve [Amurrular](/w/index.php?title=Amurru&action=edit&redlink=1 "Amurru (sayfa mevcut değil)") (veya _Amoritler_) bölgenin gerek nüfus gerekse kültürel yapısını büyük oranda etkilemiş, daha sonraki siyasi olaylara da etki etmiştirler.

2\. binyılın başlarında yükselen kavimlerden biri [Asurlardır](/wiki/Asur "Asur"). Özellikle oluşturdukları geniş ticaret ağı onların Mezopotamya kültürünü farklı bölgelere yaymasına ve farklı kültürleri de Mezopotamya'ya taşımasına neden olmuştur. [Anadolu](/wiki/Anadolu "Anadolu")'ya yazının gelmesi de yine bu dönemdeki [Asurlu](/wiki/Asur "Asur") tüccarlar sayesinde olmuştur.

Diğer yükselen kavim ise güneyli [Babil](/wiki/Babil "Babil")'dir. [Amurru](/w/index.php?title=Amurru&action=edit&redlink=1 "Amurru (sayfa mevcut değil)") kökenli olan Eski Babil sülalesi, 5. kral [Hammurabi](/wiki/Hammurabi "Hammurabi") ile dönemin diğer krallıkları üzerinde egemenlik kurmuştur. Bu sıralarda Anadolu'da [Eski Hitit Devleti](/w/index.php?title=Eski_Hitit_Devleti&action=edit&redlink=1 "Eski Hitit Devleti (sayfa mevcut değil)") fetihlere başlamış ve sonunda Hitit Kralı [I. Murşili](/wiki/I._Mur%C5%9Fili "I. Murşili") MÖ 1595 yılında [Babil](/wiki/Babil "Babil")'i alarak Babilin egemenliğine son vermiştir.

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Tiglath-Pileser_III_Nimrud_Louvre_AO19853.jpg/150px-Tiglath-Pileser_III_Nimrud_Louvre_AO19853.jpg)](/wiki/Dosya:Tiglath-Pileser_III_Nimrud_Louvre_AO19853.jpg) [III. Tukultī-Apil-Ešarra _(III. Tiglat-Pileser)_](/wiki/III._Tiglat-Pileser "III. Tiglat-Pileser")'i gösteren rölyef. MÖ 8. yüzyılın üçüncü çeyreğinden, [Louvre Müzesi](/wiki/Louvre_M%C3%BCzesi "Louvre Müzesi").

Daha sonraki dönemlerde [Kassitler](/w/index.php?title=Kassit&action=edit&redlink=1 "Kassit (sayfa mevcut değil)") öne çıkmış, [Anadolu](/wiki/Anadolu "Anadolu")'daki [Hititler](/wiki/Hititler "Hititler") güçlenmiş, [Hurriler](/wiki/Hurri "Hurri") [Mitannilerin](/wiki/Mitanni "Mitanni") önderliğinde yeni bir siyasi güç oluşturmuşlardır. Yaklaşık iki yüzyıl süren [Mitanni](/wiki/Mitanni "Mitanni")- [Hurri](/wiki/Hurri "Hurri") egemenliğinin zayıflaması [Asurların](/wiki/Asur "Asur") yükselmesine olanak vermiş ve MÖ 13. yüzyılda Asur kralı [I. Şalmaneser](/wiki/I._%C5%9Ealmaneser "I. Şalmaneser") [Mitanni](/wiki/Mitanni "Mitanni") \- [Hurri](/wiki/Hurri "Hurri") devletini sonlandırmış ve Asur egemenliğini kesin olarak başlatmıştır. Fakat bu Asur egemenliği de yoğun göç dalgaları sebebiyle zayıflamıştır. MÖ 9. yüzyılın başında kuzeyde Asur'un tekrar yükselmesine kadar bölge karışık bir dönem geçirmiştir. Bu zamana kadar Mezopotamya ve çevresinde birçok yeni devlet ve kavim ortaya çıkmıştı. MÖ 9. yüzyıldan yaklaşık MÖ 5. yüzyıla kadar süren Asur yönetimine [Yeni Asur Krallığı](/wiki/Yeni_Asur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1 "Yeni Asur Krallığı") denmiştir. Bu dönemde yoğun bir yayılma politikası benimsenmiş, her kral sayısız sefer yapmıştır. Yine de güney Mezopotamya'da [Babil](/wiki/Babil "Babil") egemenliğini korumuştur. Babil dışında [Urartular](/wiki/Urartular "Urartular") ve [Medler](/wiki/Medler "Medler") de bağımsız birer güç olarak konumlarını korumuşlardır. Bir dönem Asur zayıflasa da [III. Tukultī-Apil-Ešarra _(III. Tiglat-Pileser)_](/wiki/III._Tiglat-Pileser "III. Tiglat-Pileser") ile tekrar yükselmeye başlamış Urartu kralını yenmiş ve yayılma politikasıyla diğer önemli güçleri, Babil ve Medleri, rahatsız etmiştir. [II. Sargon](/wiki/II._Sargon "II. Sargon") ve sonrasında Asur'un konumu daha da yükselmiş; Asur birçok krallığı egemenliği altına aldığı gibi [Mısır](/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r "Mısır")'a yapılan büyük seferlerle Mısır'ı da yağmalamıştır. [Yeni Asur Krallığı](/wiki/Yeni_Asur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1 "Yeni Asur Krallığı")'nın en geniş olduğu dönemde Medler ve Babilliler, [İskitlerle](/wiki/%C4%B0skitler "İskitler") birleşerek [Asur](/wiki/Asur "Asur")'a savaş açmış ve sonunda Asur'un yıkılmasına neden olmuştur.

Yeni Asur Krallığı sonrası dönemde Babil yükselişe geçmiş ve [Yeni Babil](/w/index.php?title=Yeni_Babil&action=edit&redlink=1 "Yeni Babil (sayfa mevcut değil)") olarak anılan bir dönem başlamıştır. Yeni Babil, Asur'un bütün topraklarına egemen olduğu gibi çevre krallıklara birçok sefer düzenlemiştir. Bu sıralarda [Medler](/wiki/Medler "Medler") [Urartu](/wiki/Urartu "Urartu") devletine son vermiştir. [MÖ 539](/wiki/M%C3%96_539 "MÖ 539") yılında [Perslerin](/wiki/Pers "Pers") [Babil](/wiki/Babil "Babil")'i ele geçirmesiyle [Yeni Babil](/w/index.php?title=Yeni_Babil&action=edit&redlink=1 "Yeni Babil (sayfa mevcut değil)") son bulmuştur. Bu dönem ve sonrasında Persler tüm Mezopotamya'yı egemenlikleri altına almışlardır.

### Sonraki dönemlerde Mezopotamya

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=8 "Değiştirilen bölüm: Sonraki dönemlerde Mezopotamya") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=8 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Sonraki dönemlerde Mezopotamya")\]

Mezopotamya [Büyük İskender](/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_%C4%B0skender "Büyük İskender")'in Persleri egemenliği altına alışına kadar Perslerin egemenliği altında olmuştur. Daha sonra bir süre Pers imparatorluklarının egemenliği altında kalmış, daha sonra [Romalılar](/wiki/Antik_Roma "Antik Roma") kuzeybatı bölümünü egemenlikleri altına almışlardır. Pers [Sasani](/wiki/Sasani_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Sasani İmparatorluğu") İmparatorluğu döneminde egemenlikleri altındaki Mezopotamya'nın büyük kısmı _Del-i Iranşahr_ yani "İran'ın Kalbi" olarak anılmaya başlanır ve başkent Mezopotamya'da yer alır. M.S. [7\. yüzyılın](/wiki/7._y%C3%BCzy%C4%B1l "7. yüzyıl") erken dönemlerinde [Arap halifeleri](/w/index.php?title=Arap_halifeleri&action=edit&redlink=1 "Arap halifeleri (sayfa mevcut değil)") [Şam](/wiki/%C5%9Eam "Şam")'ı kontrol altına alır ve zaman içinde Mezopotamya Arapların egemenliği altında tekrar birleşir. Yine de bu dönemde iki vilayet şeklinde idare edilir: kuzeyde [Musul](/wiki/Musul "Musul") başkent, güneyde [Bağdat](/wiki/Ba%C4%9Fdat "Bağdat") başkenttir ki Bağdat daha sonra [hilafetin](/wiki/Hil%C3%A2fet "Hilâfet") de başkenti olur ve 1258 yılına kadar böyle kalır. 1508-1534 arasında Safaviler kısa bir dönem için Mezopotamya'yı kontrolleri altına alsalar da 1535'te Osmanlılar (Türkler) Bağdat'ı egemenlikleri altına alırlar. [Osmanlı Devleti](/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Osmanlı İmparatorluğu")'nin egemenliği sırasında Mezopotamya üç vilayete ayrılarak idare edilir: Musul, Bağdat ve Basra. [I. Dünya Savaşı](/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1 "I. Dünya Savaşı")'nın sonunda Mezopotamya kısa bir süre için [İngilizlerin](/wiki/%C4%B0ngiltere "İngiltere") yönetimine geçer ve İngilizler bugünkü [Suriye](/wiki/Suriye "Suriye") ve [Irak](/wiki/Irak "Irak")'ı bir Haşimi yöneticiye bağlı bir devlet olarak kurar. 1920'de İngilizler tarafından Irak ulus devleti kurulur ki bugünkü Irak sınırlarının yanı sıra bugünkü [Kuveyt](/wiki/Kuveyt "Kuveyt"), Irak sınırlarına dahildir. Daha sonra 1961 yılında Kuveyt bağımsızlığını ilan eder.

## Eğitim ve bilim

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=9 "Değiştirilen bölüm: Eğitim ve bilim") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=9 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Eğitim ve bilim")\]

### Yazının gelişimi

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=10 "Değiştirilen bölüm: Yazının gelişimi") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=10 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Yazının gelişimi")\]

İlk yazı denemeleri [piktogramlardan](/wiki/Piktogram "Piktogram") geliştirilmiştir. Bunlar hikâyeleri, tarihi ve bazı olayları anlatan tabletlere çizilmiş resimlerdir. Daha sonraları farklı harfler için farklı işaretler geliştirmeye başlarlar ki buna [çivi yazısı](/wiki/%C3%87ivi_yaz%C4%B1s%C4%B1 "Çivi yazısı") denilmiştir. Bu yeni yazı türü kısa sürede yaygınlaşır ve [piktogramlardan](/wiki/Piktogram "Piktogram") daha fazla kullanılmaya başlar. Harfler, [kil tabletler](/wiki/Kil_tablet "Kil tablet") üzerine çizilir ve pişirilirdi. arkeologlar tarafından C Tapınağı olarak tanımlanan ve tanrıça [İnanna](/wiki/%C4%B0nanna "İnanna")'ya adanmış [Uruk](/wiki/Uruk "Uruk")'taki É tapınağında yedi arkaik tablet de dahil olmak üzere en eski çivi yazılı metinler keşfedilmiştir.[\[10\]](#cite_note-10)

Erken dönem [logografik](/wiki/Logografik "Logografik") çivi yazısını öğrenmek zorlu bir görevdi ve uzun yıllar süren bir eğitim gerektiriyordu. Sonuç olarak, sadece sınırlı sayıda kişi kâtip olmak ve bu eğitimden geçmek için seçilmiştir. Mezopotamya nüfusunun daha büyük bir kısmı Sargon'un yönetimi sırasında daha erişilebilir bir hece yazısının benimsenmesine kadar okuryazar hale gelmedi. Okuryazarlığın yayılmasında çok önemli bir rol oynayan Eski Babil yazıcı okullarının arkeolojik kalıntılarında geniş metin koleksiyonları bulunmuştur.[\[11\]](#cite_note-woods2-11)

Kesin zamanlaması hâlâ tartışılsa da, MÖ 3. binyıldan 2. binyıla geçişte Mezopotamya'da konuşulan dil olarak Sümercenin yerini yavaş yavaş [Akadca](/wiki/Akadca "Akadca") almıştır. Bu değişime rağmen Sümerce Mezopotamya'da MS 1. yüzyıla kadar kutsal, törensel, edebi ve bilimsel amaçlarla kullanılmaya devam etmiştir.

### Matematik, tıp ve astronomi

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=11 "Değiştirilen bölüm: Matematik, tıp ve astronomi") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=11 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Matematik, tıp ve astronomi")\]

Mezopotamyalılar iki [sayı sistemine](/wiki/Say%C4%B1_sistemi "Sayı sistemi") sahipti. [Sümerler](/wiki/S%C3%BCmerler "Sümerler"), zamanı altmış dakikalık saatlerde ölçen ilk insanlardır ve haftada yedi günlük bir [takvim](/wiki/Takvim "Takvim") de oluşturmuşlardır. [Babilli](/wiki/Babil "Babil") astronomlar gün dönümü ve tutulmaları hesaplayabiliyorlardı. [Astronominin](/wiki/Astronomi "Astronomi") gelişimi din ve mitoloji ile iç içedir zira insanlar astronominin bir amacı olduğuna inanıyorlar ve ona bazı dini veya mistik unsurlar yüklüyorlardı. Örneğin tutulmalar kötüye işaretti. Her ne kadar [anatomi](/wiki/Anatomi "Anatomi") ve [tıp](/wiki/T%C4%B1p "Tıp") konusunda bilgileri olmasa da tıbbi tanı listeleri oluşturmuşlar, hastalıkları gözlemlemişlerdir.

## Mezopotamya dilleri

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=12 "Değiştirilen bölüm: Mezopotamya dilleri") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=12 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Mezopotamya dilleri")\]

Mezopotamya büyük oranda göç almış, birçok kavime ev sahipliği yapmıştır. Fakat göç eden toplulukların çoğu var olan Mezopotamya kültürünü benimsemiş, ayrı bir kültür veya dil olarak barınamamıştır. Bu nedenle Mezopotamya'da var olmuş çoğu halkın, yazılı kayıtlar sayesinde, sadece isimleri bilinmektedir.

Bugüne ulaşan çivi yazılı kayıtlar, tabletler sayesinde Mezopotamya'nın en yaygın dillerinin [Sümerce](/wiki/S%C3%BCmerce "Sümerce") ve [Akadca](/wiki/Akadca "Akadca") olduğu söylenebilir. Bu dillerden Sümerce [izole dil](/wiki/%C4%B0zole_Dil "İzole Dil") olarak sınıflandırılırken, Akadca'nın [Sami dillere](/wiki/Sami_dilleri "Sami dilleri") ait olduğu görüşü hakimdir. Bu iki dil [Babil](/wiki/Babil "Babil") ve [Asur](/wiki/Asur "Asur")'da da Sümer ve Akadlar'ın yıkılmasından sonra varlıklarını sürdürmüş; ancak ilerleyen zamanlarda, ilk Sümerce, daha sonra da Akadca yerini [Aramice](/wiki/Aramice "Aramice") gibi dillere bırakmıştır.[\[12\]](#cite_note-woods-12)

Bunların dışında [Hurrilerin](/wiki/Hurriler "Hurriler") Mezopotamya'ya girişi ve daha sonra [Mitannilerin](/wiki/Mitanni "Mitanni") liderliğinde önemli bir siyasi konuma gelmeleriyle [Hurrice](/wiki/Hurrice "Hurrice") de, en azından bir dönem için, Mezopotamya'nın önemli dillerinden biri sayılmıştır. Mezopotamya dilleri içinde Sümerce gibi [Elamca](/wiki/Elamca "Elamca") da bir [izole dildir](/wiki/%C4%B0zole_dil "İzole dil").

## Hukuk

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=13 "Değiştirilen bölüm: Hukuk") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=13 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Hukuk")\]

[Hammurabi](/wiki/Hammurabi "Hammurabi") kendi yasaları ile ünlü kraldır, [Hammurabi Kanunları](/wiki/Hammurabi_Kanunlar%C4%B1 "Hammurabi Kanunları") (M.Ö 1780) bulunmuş en eski kanunlar olup eski Mezopotamya'dan günümüze en iyi korunarak gelebilmiş eserdir. Kanunlar 282 adet yasa içerir. Hukukun temeli atılan Mezopotamya'da Hammurabi Kanunlarında yer alan, evlilik ile ilgili kurallar da [medeni hukukun](/wiki/Medeni_hukuk "Medeni hukuk") temeli olmuştur.\[ _[kaynak belirtilmeli](/wiki/Vikipedi:Kaynak_g%C3%B6sterme "Vikipedi:Kaynak gösterme")_\]

## Din ve mitoloji

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=14 "Değiştirilen bölüm: Din ve mitoloji") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=14 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Din ve mitoloji")\]

Ana madde: [Antik Mezopotamya dini](/wiki/Antik_Mezopotamya_dini "Antik Mezopotamya dini")

[Antik Mezopotamya dini](/wiki/Antik_Mezopotamya_dini "Antik Mezopotamya dini"), kayıtları bilinen en eski dindir. Antik Mezopotamya dininin temelleri [Erken Sümer Hanedanları](/w/index.php?title=Erken_S%C3%BCmer_Hanedanlar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Erken Sümer Hanedanları (sayfa mevcut değil)") tarafından atılmış, daha sonra oluşan uygarlıklar ve bölgeye yerleşen kavimler bu dini yapıyı benimsemiştirler. Her ne kadar bölgenin bölümleri arasında farklılık gözlense de temel dini figürler, destanlar ve inanışlar aynı kalmıştır.

Sümerce "evren" sözcüğü _an-ki_'dir. Bu tanrı [An](/wiki/An "An") (veya _Anu_) ve tanrıça [Ki](/wiki/Ki "Ki")'yi işaret eder. Bu çiftin çocuğu Enlil, hava tanrısıdır ve zamanla Sümerlerin ve daha sonraki kavimlerin baş tanrısı olmuştur.

Destanlar çoğu zaman hem tarihi, hem de dini/mitolojik öğeler taşımaktaydı. Yine tarihi kayıtlarda da dini ve mitolojik unsurlara rastlanır; örneğin kral listelerinde mitolojik unsurlarla gerçekler karışık biçimdedir. Daha sonraları ortaya çıkan birçok dinde de geçen ve araştırmacılarca Mezopotamya kaynaklı olduğu düşünülen anlatılara "Tufan" ve "Yaratılış" örnek olarak verilebilir.

[Mezopotamya mitolojisi](/wiki/Mezopotamya_mitolojisi "Mezopotamya mitolojisi") [Sümer](/wiki/S%C3%BCmer "Sümer"), [Akad](/wiki/Akad "Akad"), [Asur](/wiki/Asur "Asur") ve [Babil](/wiki/Babil "Babil") odaklı olmakla beraber bölgeyi etkilemiş sayısız halkın mitolojilerinden yoğun biçimde etkilenmiştir. Politeistik bir din olan Mezopotamya dininin tanrı ve tanrıçaları zaman içinde isim değiştirse de özellikleri genelde aynı kalmıştır. Bazı önemli tanrı ve tanrıçalar şunlardır:

- [An](/wiki/An "An"), Sümer gök tanrısı daha sonraları _Anu_ olarak anılmaya başlanır. [Ki](/wiki/Ki "Ki") ile evlidir fakat diğer Mezopotamya dinlerinde [Uraš](/w/index.php?title=Ura%C5%A1&action=edit&redlink=1 "Uraš (sayfa mevcut değil)") olarak anılan bir eşi vardır.
- [Marduk](/wiki/Marduk "Marduk"), [Babil](/wiki/Babil "Babil")'in baş tanrısı.
- [Gula](/wiki/Gula "Gula") veya diğer bölgelerde _Ninişina_, [şifa](/wiki/%C5%9Eifa "Şifa") tanrıçasıydı. Birisi hastalandığında şifa için ona dua edilirdi.
- [Nanna](/wiki/Nanna "Nanna") (bazı bölgelerde _Suen_, _Nanna-Suen_ veya _Sin_), ay tanrısı. [Enlil](/wiki/Enlil "Enlil")'in çocuklarındandı.
- [Utu](/wiki/Utu "Utu") ( _Šamaš_ veya _Sahamaş_), güneş tanrısı.
- [İşTar](/wiki/%C4%B0%C5%9FTar "İşTar"), Asurlu aşk ve cinsellik tanrıçası. Sümer tanrıçası [İnanna](/wiki/%C4%B0nanna "İnanna")'dan köken aldığı düşünülür.
- [Enlil](/wiki/Enlil "Enlil"), Mezopotamya dininin en güçlü tanrısı olarak görülürdü. Karısı [Ninlil](/wiki/Ninlil "Ninlil") çocukları ise: [İnanna](/wiki/%C4%B0nanna "İnanna"), [Iškur](/w/index.php?title=I%C5%A1kur&action=edit&redlink=1 "Iškur (sayfa mevcut değil)"), [Nanna-Suen](/w/index.php?title=Nanna-Suen&action=edit&redlink=1 "Nanna-Suen (sayfa mevcut değil)"), [Nergal](/wiki/Nergal "Nergal"), [Ninurta](/wiki/Ninurta "Ninurta"), [Pabilsag](/wiki/Pabilsag "Pabilsag"), [Nuşu](/w/index.php?title=Nu%C5%9Fu&action=edit&redlink=1 "Nuşu (sayfa mevcut değil)"), [Utu](/wiki/Utu "Utu"), [Uraš Zababa](/w/index.php?title=Ura%C5%A1_Zababa&action=edit&redlink=1 "Uraš Zababa (sayfa mevcut değil)") ve [Ennungi](/w/index.php?title=Ennungi&action=edit&redlink=1 "Ennungi (sayfa mevcut değil)").
- [Nabu](/wiki/Nabu "Nabu"), yazı ve bilgelik tanrısı.
- [Ninurta](/wiki/Ninurta "Ninurta"), Sümer savaş tanrısı.

### [Zigguratlar](/wiki/Ziggurat "Ziggurat")

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=15 "Değiştirilen bölüm: Zigguratlar") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=15 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Zigguratlar")\]

[Zigguratlar](/wiki/Ziggurat "Ziggurat") Mezopotamya'da [kil](/wiki/Kil "Kil") ve [balçıktan](/wiki/Bal%C3%A7%C4%B1k "Balçık") yapılan tapınaklardır. Zigguratlar 7 katlı olup 3 ana bölümden oluşur. İlk katlar erzak deposu, orta katlar okul ve tapınak, son (yani en yüksek) katlar ise [rasathane](/wiki/Rasathane "Rasathane") olarak kullanılmıştır.

## Ayrıca bakınız

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=16 "Değiştirilen bölüm: Ayrıca bakınız") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=16 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Ayrıca bakınız")\]

- [Neolitik](/wiki/Neolitik "Neolitik") [Çermo](/w/index.php?title=Cermo&action=edit&redlink=1 "Cermo (sayfa mevcut değil)") ( [Jarmo](/wiki/Jarmo "Jarmo")), [Tell Ebu Hureyre](/w/index.php?title=Tell_Ebu_Hureyre&action=edit&redlink=1 "Tell Ebu Hureyre (sayfa mevcut değil)").
- [Halaf Dönemi](/wiki/Halaf_K%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC "Halaf Kültürü")
- [Uruk dönemi](/wiki/Uruk_d%C3%B6nemi "Uruk dönemi")

Bölgedeki erken dönem kentleri:

- Aşağı Mezopotamya/ [Sümer](/wiki/S%C3%BCmer "Sümer")
  - [Uruk](/wiki/Uruk "Uruk")
  - [İsin](/wiki/%C4%B0sin_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1 "İsin Krallığı")
  - [Lagaş](/wiki/Laga%C5%9F "Lagaş")
- [Akkad](/wiki/Akkad "Akkad")
  - [Babil](/wiki/Babil "Babil")
  - [Kiş](/wiki/Ki%C5%9F "Kiş")
  - [Nippur](/wiki/Nippur "Nippur")
- Yukarı Mezopotamya/ [Asur](/wiki/Asur "Asur")
  - [Asur](/wiki/Asur "Asur") veya _Assur_
  - [Nineveh](/wiki/Nineveh "Nineveh")
  - [Mari](/wiki/Mari_(antik_kent) "Mari (antik kent)")
  - [Halep](/wiki/Halep "Halep")

## Konuyla ilgili yayınlar

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=17 "Değiştirilen bölüm: Konuyla ilgili yayınlar") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=17 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Konuyla ilgili yayınlar")\]

- [Michael Roaf, _Mezopotamya ve Eski Yakındoğu_, İletişim Yayınları](https://web.archive.org/web/20070506070651/http://www.iletisim.com.tr/iletisim/book.aspx?bid=964)
- [Kemalettin Köroğlu, _Eski Mezopotamya Tarihi_, İletişim Yayınları](https://web.archive.org/web/20060519003922/http://www.iletisim.com.tr/iletisim/book.aspx?bid=1209)
- Hand J. Nissen, _Ana Hatlarıyla Mezopotamya_, [Arkeoloji ve Sanat Yayınları](/w/index.php?title=Arkeoloji_ve_Sanat_Yay%C4%B1nlar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Arkeoloji ve Sanat Yayınları (sayfa mevcut değil)")
- [A Dweller in Mesopotamia](http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/) 25 Mayıs 2005 tarihinde [Wayback Machine](/wiki/Wayback_Machine "Wayback Machine") sitesinde [arşivlendi](https://web.archive.org/web/20050525231213/http://fax.libs.uga.edu/ds49x2xm465d/)., being the adventures of an official artist in the Garden of Eden, by Donald Maxwell, 1921 _(a searchable facsimile at the University of Georgia Libraries; [DjVu](/wiki/DjVu "DjVu") & [layered PDF](http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/1f/dweller_in_mesopotamia.pdf) 6 Eylül 2005 tarihinde [Wayback Machine](/wiki/Wayback_Machine "Wayback Machine") sitesinde [arşivlendi](https://web.archive.org/web/20050906055955/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/1f/dweller_in_mesopotamia.pdf). format)_
- [Mesopotamian Archaeology](http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/) 15 Şubat 2005 tarihinde [Wayback Machine](/wiki/Wayback_Machine "Wayback Machine") sitesinde [arşivlendi](https://web.archive.org/web/20050215054649/http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/)., by Percy S. P. Handcock, 1912 _(a searchable facsimile at the University of Georgia Libraries; [DjVu](/wiki/DjVu "DjVu") & [layered PDF](http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/1f/mesopotamian_archaeology.pdf) 7 Ekim 2005 tarihinde [Wayback Machine](/wiki/Wayback_Machine "Wayback Machine") sitesinde [arşivlendi](https://web.archive.org/web/20051007220405/http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/1f/mesopotamian_archaeology.pdf). format)_
- A Companion to the Ancient Middle East, edited by Daniel Snell (Malden 2004)
- [Dholavira](/wiki/Dholavira "Dholavira") Ancient Metropolitan City.

## Dış bağlantılar

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=18 "Değiştirilen bölüm: Dış bağlantılar") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=18 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Dış bağlantılar")\]

![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/30px-Commons-logo.svg.png)

Wikimedia Commons'ta _**[Mezopotamya](https://commons.wikimedia.org/wiki/Mesopotamia "commons:Mesopotamia")**_ ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır.

- [Mezopotamya Uygarlıkları, Vahap Polat, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi](http://yunus.hacettepe.edu.tr/~sadi/dersler/projeler/bto102_bahar04/polat.html) 13 Ocak 2006 tarihinde [Wayback Machine](/wiki/Wayback_Machine "Wayback Machine") sitesinde [arşivlendi](https://web.archive.org/web/20060113152217/http://yunus.hacettepe.edu.tr/~sadi/dersler/projeler/bto102_bahar04/polat.html).
- [Mezopotamya Bibliyografyası](https://web.archive.org/web/20060513104623/http://fef.marmara.edu.tr/tarih/koroglu/mezopotamya.htm)

## Kaynakça

\[ [değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&veaction=edit&section=19 "Değiştirilen bölüm: Kaynakça") \| [kaynağı değiştir](/w/index.php?title=Mezopotamya&action=edit&section=19 "Bölümün kaynak kodunu değiştir: Kaynakça")\]

01. **[^](#cite_ref-1)** Britannica
02. **[^](#cite_ref-2)**["Arşivlenmiş kopya"](https://web.archive.org/web/20150518071445/http://haberdesin.com/ekonomi/erbil-dubaiye-rakip-oldu). 18 Mayıs 2015 tarihinde [kaynağından](http://haberdesin.com/ekonomi/erbil-dubaiye-rakip-oldu) arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2015.
03. **[^](#cite_ref-3)**![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/12px-Wikisource-logo.svg.png)Hogg, Hope Waddell (1911). " [Mesopotamia](https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Mesopotamia "wikisource:1911 Encyclopædia Britannica/Mesopotamia")". Chisholm, Hugh (Ed.). _[Encyclopædia Britannica](/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica%27n%C4%B1n_on_birinci_bask%C4%B1s%C4%B1 "Encyclopædia Britannica'nın on birinci baskısı")_. **18** (11\. bas.). Cambridge University Press. ss. 179–187.
04. **[^](#cite_ref-4)** Finkelstein, J.J. (1962), "Mesopotamia", _Journal of Near Eastern Studies_, **21** (2), ss. 73-92, [doi](/wiki/Say%C4%B1sal_nesne_tan%C4%B1mlay%C4%B1c%C4%B1s%C4%B1 "Sayısal nesne tanımlayıcısı"): [10.1086/371676](https://doi.org/10.1086/371676), [ISSN](/wiki/Uluslararas%C4%B1_Standart_S%C3%BCreli_Yay%C4%B1n_Numaras%C4%B1 "Uluslararası Standart Süreli Yayın Numarası") [0022-2968](//www.worldcat.org/issn/0022-2968), [JSTOR](/wiki/JSTOR "JSTOR") [543884](//www.jstor.org/stable/543884)
05. **[^](#cite_ref-fosterpolingerfoster_5-0)** Foster, Benjamin R.; Polinger Foster, Karen (2009), _Civilizations of ancient Iraq_, Princeton: Princeton University Press, [ISBN](/wiki/Uluslararas%C4%B1_Standart_Kitap_Numaras%C4%B1 "Uluslararası Standart Kitap Numarası") [978-0-691-13722-3](/wiki/%C3%96zel:KitapKaynaklar%C4%B1/978-0-691-13722-3 "Özel:KitapKaynakları/978-0-691-13722-3")
06. **[^](#cite_ref-matthews2003_6-0)** Matthews, Roger (2003), _The archaeology of Mesopotamia. Theories and approaches_, Approaching the past, Milton Square: Routledge, [ISBN](/wiki/Uluslararas%C4%B1_Standart_Kitap_Numaras%C4%B1 "Uluslararası Standart Kitap Numarası") [978-0-415-25317-8](/wiki/%C3%96zel:KitapKaynaklar%C4%B1/978-0-415-25317-8 "Özel:KitapKaynakları/978-0-415-25317-8")
07. **^** [_**a**_](#cite_ref-miqueletal_7-0) [_**b**_](#cite_ref-miqueletal_7-1) Miquel, A.; Brice, W.C.; Sourdel, D.; Aubin, J.; Holt, P.M.; Kelidar, A.; Blanc, H.; MacKenzie, D.N.; Pellat, Ch. (2011), "ʿIrāḳ", Bearman, P.; van Donzel; Heinrichs, W.P. (Ed.), _Encyclopaedia of Islam, Second Edition_, Leiden: Brill Online, [OCLC](/wiki/OCLC "OCLC") [624382576](//www.worldcat.org/oclc/624382576)Bilinmeyen parametre `|Editör3-ilk=` görmezden gelindi ( `|editör3-ilk=` kullanımı öneriliyor) ( [yardım](/wiki/Yard%C4%B1m:KB1_hatalar%C4%B1#parameter_ignored_suggest "Yardım:KB1 hataları")); Bilinmeyen parametre `|Editör4-ilk=` görmezden gelindi ( `|editör4-ilk=` kullanımı öneriliyor) ( [yardım](/wiki/Yard%C4%B1m:KB1_hatalar%C4%B1#parameter_ignored_suggest "Yardım:KB1 hataları")); Bilinmeyen parametre `|Editör3-son=` görmezden gelindi ( `|editör3-son=` kullanımı öneriliyor) ( [yardım](/wiki/Yard%C4%B1m:KB1_hatalar%C4%B1#parameter_ignored_suggest "Yardım:KB1 hataları")); Bilinmeyen parametre `|Editör2-son=` görmezden gelindi ( `|editör2-son=` kullanımı öneriliyor) ( [yardım](/wiki/Yard%C4%B1m:KB1_hatalar%C4%B1#parameter_ignored_suggest "Yardım:KB1 hataları")); r `|ad2=` eksik `|soyadı2=` ( [yardım](/wiki/Yard%C4%B1m:KB1_hatalar%C4%B1#first_missing_last "Yardım:KB1 hataları")); r eksik `|soyadı3=` ( [yardım](/wiki/Yard%C4%B1m:KB1_hatalar%C4%B1#missing_name "Yardım:KB1 hataları"))
08. **^** [_**a**_](#cite_ref-bahrani_8-0) [_**b**_](#cite_ref-bahrani_8-1) Bahrani, Z. (1998), "Conjuring Mesopotamia: imaginative geography a world past", Meskell, L. (Ed.), _Arkeoloji ateş altında: Nationalism, politics and heritage in the Eastern Mediterranean and Middle East_, Londra: Routledge, ss. 159-174, [ISBN](/wiki/Uluslararas%C4%B1_Standart_Kitap_Numaras%C4%B1 "Uluslararası Standart Kitap Numarası") [978-0-415-19655-0](/wiki/%C3%96zel:KitapKaynaklar%C4%B1/978-0-415-19655-0 "Özel:KitapKaynakları/978-0-415-19655-0")
09. **[^](#cite_ref-9)** Scheffler, Thomas; 2003. "'Fertile crescent', 'Orient', 'Middle East': the changing mental maps of Southeast Asia", _European Review of History_ 10/2: 253-272.
10. **[^](#cite_ref-10)** Guo, Rongxing (2017). [_An Economic Inquiry into the Nonlinear Behaviors of Nations: Dynamic Developments and the Origins of Civilizations_](https://books.google.com/books?id=Nz8UDgAAQBAJ&pg=PA23). Palgrave Macmillan. s. 23. [ISBN](/wiki/Uluslararas%C4%B1_Standart_Kitap_Numaras%C4%B1 "Uluslararası Standart Kitap Numarası") [9783319487724](/wiki/%C3%96zel:KitapKaynaklar%C4%B1/9783319487724 "Özel:KitapKaynakları/9783319487724"). 14 Nisan 2021 tarihinde kaynağından [arşivlendi](https://web.archive.org/web/20210414130750/https://books.google.com/books?id=Nz8UDgAAQBAJ&pg=PA23). Erişim tarihi: 8 Temmuz 2019. It was not until the widespread use of a syllabic script was adopted under Sargon's rule that significant portions of Sumerian population became literate.
11. **[^](#cite_ref-woods2_11-0)** Woods C. 2006 "Bilingualism, Scribal Learning, and the Death of Sumerian". In S.L. Sanders (ed) _Margins of Writing, Origins of Culture_: 91–120 Chicago [\[1\]](http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf) 29 Nisan 2013 tarihinde [Wayback Machine](/wiki/Wayback_Machine "Wayback Machine") sitesinde [arşivlendi](https://web.archive.org/web/20130429121058/http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf).
12. **[^](#cite_ref-woods_12-0)** Woods C. 2006 "Bilingualism, Scribal Learning, and the Death of Sumerian". In S.L. Sanders (ed) _Margins of Writing, Origins of Culture_: 91–120 Chicago [\[2\]](http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf) 29 Nisan 2013 tarihinde [Wayback Machine](/wiki/Wayback_Machine "Wayback Machine") sitesinde [arşivlendi](https://web.archive.org/web/20130429121058/http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf).

- [10 Mayıs 2006 tarihli İngilizce Vikipedi Mezopotamya maddesinden alıntı içerir.](https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mesopotamia&oldid=52521795)
- Kemalettin Köroğlu, _Eski Mezopotamya Tarihi_, İletişim Yayınları
- Kemalettin Köroğlu, _Tarih Öncesinden Perslere Kadar Mezopotamya_, s.16-s.27, Toplumsal Tarih, Aylık Tarih Dergisi, Sayı:149, Mayıs 2006.

- [g](/wiki/%C5%9Eablon:Antik_Mezopotamya_konular%C4%B1 "Şablon:Antik Mezopotamya konuları")
- [t](/wiki/%C5%9Eablon_tart%C4%B1%C5%9Fma:Antik_Mezopotamya_konular%C4%B1 "Şablon tartışma:Antik Mezopotamya konuları")
- [d](https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Eablon:Antik_Mezopotamya_konular%C4%B1&action=edit)

Antik Mezopotamya

[Coğrafya](/w/index.php?title=Mezopotamya_co%C4%9Frafyas%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Mezopotamya coğrafyası (sayfa mevcut değil)")

Modern

- [Basra Körfezi](/wiki/Basra_K%C3%B6rfezi "Basra Körfezi")
- [Yukarı Mezopotamya](/wiki/Yukar%C4%B1_Mezopotamya "Yukarı Mezopotamya")
- [Dicle-Fırat havzası](/wiki/Dicle-F%C4%B1rat_havzas%C4%B1 "Dicle-Fırat havzası")
  - [Dicle](/wiki/Dicle "Dicle")
  - [Fırat](/wiki/F%C4%B1rat "Fırat")
- [Mezopotamya Bataklıkları](/wiki/Mezopotamya_Batakl%C4%B1klar%C4%B1 "Mezopotamya Bataklıkları")
- [Suriye Çölü](/wiki/Suriye_%C3%87%C3%B6l%C3%BC "Suriye Çölü")
- [Toros Dağları](/wiki/Toros_Da%C4%9Flar%C4%B1 "Toros Dağları")
- [Zagros Dağları](/wiki/Zagros_Da%C4%9Flar%C4%B1 "Zagros Dağları")

Antik

- [Akad](/wiki/Akad_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Akad İmparatorluğu")
- [Asur](/wiki/Asurlular "Asurlular")
- [Babil](/wiki/Babil "Babil")
- [Keldan](/wiki/Chaldea "Chaldea")
- [Elam](/wiki/Elam "Elam")
- [Hatti](/wiki/Hattiler "Hattiler")
- [Med](/wiki/Med_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Med İmparatorluğu")
- [Hurri](/wiki/Hurri "Hurri")
- [Mitanni](/wiki/Mitanni "Mitanni")
- [Sümer](/wiki/S%C3%BCmerler "Sümerler")
- [Urartu](/wiki/Urartular "Urartular")
- [Şehirler](/w/index.php?title=Antik_Yak%C4%B1n_Do%C4%9Fu_%C5%9Fehirleri&action=edit&redlink=1 "Antik Yakın Doğu şehirleri (sayfa mevcut değil)")

[![Antik Mezopotamya silindir mühürü](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Cylinder_seal_lions_Louvre_MNB1167_n2.jpg/150px-Cylinder_seal_lions_Louvre_MNB1167_n2.jpg)](/wiki/Dosya:Cylinder_seal_lions_Louvre_MNB1167_n2.jpg "Antik Mezopotamya silindir mühürü")

[Tarih](/w/index.php?title=Mezopotamya_tarihi&action=edit&redlink=1 "Mezopotamya tarihi (sayfa mevcut değil)")

Tarih öncesi

- [Aşölyen](/wiki/A%C5%9F%C3%B6lyen "Aşölyen")
- [Mousteryan](/w/index.php?title=Mousteryan&action=edit&redlink=1 "Mousteryan (sayfa mevcut değil)")
- [Zarziyan](/w/index.php?title=Zarziyan_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC&action=edit&redlink=1 "Zarziyan kültürü (sayfa mevcut değil)")
- [Natufyan](/wiki/Natufyan_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC "Natufyan kültürü")
- [Çanak Çömlek Öncesi Neolitik A](/wiki/%C3%87anak_%C3%87%C3%B6mlek_%C3%96ncesi_Neolitik_A "Çanak Çömlek Öncesi Neolitik A")
- [Çanak Çömlek Öncesi Neolitik B](/w/index.php?title=%C3%87anak_%C3%87%C3%B6mlek_%C3%96ncesi_Neolitik_B&action=edit&redlink=1 "Çanak Çömlek Öncesi Neolitik B (sayfa mevcut değil)")
- [Hassuna](/w/index.php?title=Hassuna_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC&action=edit&redlink=1 "Hassuna kültürü (sayfa mevcut değil)")/ [Samarra](/w/index.php?title=Samarra_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC&action=edit&redlink=1 "Samarra kültürü (sayfa mevcut değil)")
- [Halaf](/wiki/Halaf_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC "Halaf kültürü")
- [Obeyd](/wiki/Obeyd_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC "Obeyd kültürü")
- [Uruk](/wiki/Uruk_d%C3%B6nemi "Uruk dönemi")
- [Cemdet Nasr](/w/index.php?title=Cemdet_Nasr_d%C3%B6nemi&action=edit&redlink=1 "Cemdet Nasr dönemi (sayfa mevcut değil)")

Tarih

- [Erken Hanedanlık](/w/index.php?title=S%C3%BCmer_Erken_Hanedanl%C4%B1k_D%C3%B6nemi&action=edit&redlink=1 "Sümer Erken Hanedanlık Dönemi (sayfa mevcut değil)")
- [Akad](/wiki/Akad_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Akad İmparatorluğu")
- [III. Ur](/wiki/%C3%9C%C3%A7%C3%BCnc%C3%BC_Ur_Hanedan%C4%B1 "Üçüncü Ur Hanedanı")
- [Eski Babil](/wiki/Birinci_Babil_Hanedan%C4%B1 "Birinci Babil Hanedanı")
- [Kasit](/w/index.php?title=Kasitler&action=edit&redlink=1 "Kasitler (sayfa mevcut değil)")
- [Yeni Asur](/wiki/Yeni_Asur_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Yeni Asur İmparatorluğu")
- [Yeni Babil](/wiki/Yeni_Babil_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Yeni Babil İmparatorluğu")
- [Ahameniş](/w/index.php?title=Ahameni%C5%9F_Asur&action=edit&redlink=1 "Ahameniş Asur (sayfa mevcut değil)")
- [Selevkos](/wiki/Seleukos_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Seleukos İmparatorluğu")
- [Part](/wiki/Part_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Part İmparatorluğu")
- [Roma](/wiki/Mezopotamya_(Roma_eyaleti) "Mezopotamya (Roma eyaleti)")
- [Sasani](/wiki/Sasani_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Sasani İmparatorluğu")
- [Müslüman fethi](/wiki/%C4%B0ran%27da_%C4%B0slam "İran'da İslam")

[Diller](/wiki/Asuroloji "Asuroloji")

- [Akadca](/wiki/Akadca "Akadca")
- [Amorice](/wiki/Amorice "Amorice")
- [Aramice](/wiki/Aramice "Aramice")
- [Eblaca](/wiki/Ebla_dili "Ebla dili")
- [Elamca](/wiki/Elam_dili "Elam dili")
- [Kutça](/wiki/Kut_dili "Kut dili")
- [Hititçe](/wiki/Hitit%C3%A7e "Hititçe")
- [Hurrice](/wiki/Hurrice "Hurrice")
- [Luvice](/wiki/Luvi_dili "Luvi dili")
- [Orta Farsça](/wiki/Orta_Fars%C3%A7a "Orta Farsça")
- [Eski Farsça](/wiki/Eski_Fars%C3%A7a "Eski Farsça")
- [Palaca](/wiki/Palaca "Palaca")
- [Partça](/wiki/Part%C3%A7a "Partça")
- [Proto-Ermenice](/wiki/Proto-Ermenice "Proto-Ermenice")
- [Sümerce](/wiki/S%C3%BCmerce "Sümerce")
- [Urartuca](/wiki/Urartuca "Urartuca")

Kültür/Toplum

- [Mimarisi](/wiki/Mezopotamya_mimarisi "Mezopotamya mimarisi")
- [Sanat](/wiki/Mezopotamya_sanat%C4%B1 "Mezopotamya sanatı")
- [Çivi yazısı](/wiki/%C3%87ivi_yaz%C4%B1s%C4%B1 "Çivi yazısı")
- [Akad edebiyatı](/w/index.php?title=Akad_edebiyat%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Akad edebiyatı (sayfa mevcut değil)")
- [Sümer edebiyatı](/wiki/S%C3%BCmer_edebiyat%C4%B1 "Sümer edebiyatı")
- [Müzik](/w/index.php?title=Mezopotamya_m%C3%BCzi%C4%9Fi&action=edit&redlink=1 "Mezopotamya müziği (sayfa mevcut değil)")
- [Mitoloji](/wiki/Mezopotamya_mitolojisi "Mezopotamya mitolojisi")
- [Din](/wiki/Antik_Mezopotamya_dini "Antik Mezopotamya dini")

Arkeoloji

- [Irak Ulusal Müzesi](/wiki/Irak_Ulusal_M%C3%BCzesi "Irak Ulusal Müzesi")
- [Yağma](/w/index.php?title=Irak%27ta_arkeolojik_ya%C4%9Fma&action=edit&redlink=1 "Irak'ta arkeolojik yağma (sayfa mevcut değil)")
- [Tell](/w/index.php?title=Tell&action=edit&redlink=1 "Tell (sayfa mevcut değil)")

- [g](/wiki/%C5%9Eablon:D%C3%BCnyan%C4%B1n_b%C3%B6lgeleri "Şablon:Dünyanın bölgeleri")
- [t](/wiki/%C5%9Eablon_tart%C4%B1%C5%9Fma:D%C3%BCnyan%C4%B1n_b%C3%B6lgeleri "Şablon tartışma:Dünyanın bölgeleri")
- [d](https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Eablon:D%C3%BCnyan%C4%B1n_b%C3%B6lgeleri&action=edit)

[Dünyanın](/wiki/D%C3%BCnya "Dünya") bölgeleri

[![Afrika'nın konumu](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Location_of_Africa.svg/60px-Location_of_Africa.svg.png)](/wiki/Dosya:Location_of_Africa.svg "Afrika'nın konumu")**[Afrika](/wiki/Afrika "Afrika")**[Kuzey](/wiki/Kuzey_Afrika "Kuzey Afrika")( [Mağrip](/wiki/Ma%C4%9Frip "Mağrip")) **·**[Sahra Altı Afrika](/wiki/Sahra_Alt%C4%B1_Afrika "Sahra Altı Afrika")( [Orta](/wiki/Orta_Afrika "Orta Afrika") **·**[Güney](/wiki/G%C3%BCney_Afrika "Güney Afrika") **·**[Batı](/wiki/Bat%C4%B1_Afrika "Batı Afrika") **·**[Doğu](/wiki/Do%C4%9Fu_Afrika "Doğu Afrika"))[![Orta Doğu'nun konumu](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/WorldMap-MiddleEast.svg/60px-WorldMap-MiddleEast.svg.png)](/wiki/Dosya:WorldMap-MiddleEast.svg "Orta Doğu'nun konumu")**[Orta Doğu](/wiki/Orta_Do%C4%9Fu "Orta Doğu")**[Anadolu](/wiki/Anadolu "Anadolu") **·**[Kafkasya](/wiki/Kafkasya "Kafkasya") **·**[Levant](/wiki/Levant "Levant") **·**[Meşrik](/wiki/Me%C5%9Frik "Meşrik") **·**Mezopotamya **·**[İran platosu](/wiki/%C4%B0ran_platosu "İran platosu") **·**[Arap Yarımadası](/wiki/Arap_Yar%C4%B1madas%C4%B1 "Arap Yarımadası")[![Amerika'nın konumu](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Location_of_America.svg/60px-Location_of_America.svg.png)](/wiki/Dosya:Location_of_America.svg "Amerika'nın konumu")**[Amerika](/wiki/Amerika "Amerika")**[Kuzey](/wiki/Kuzey_Amerika "Kuzey Amerika")( [Kuzey](/wiki/Kuzey_Amerika "Kuzey Amerika") **·**[Orta](/wiki/Orta_Amerika "Orta Amerika") **·**[Karayipler](/wiki/Karayipler "Karayipler")) **·**[Güney](/wiki/G%C3%BCney_Amerika "Güney Amerika")( [Patagonya](/wiki/Patagonya "Patagonya")) **·**[Anglo](/wiki/Anglo-Amerika "Anglo-Amerika") **·**[Latin](/wiki/Latin_Amerika "Latin Amerika")( [Hispanik](/wiki/Hispanik_Amerika "Hispanik Amerika"))[![Okyanusya'nın konumu](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/LocationAU2.svg/60px-LocationAU2.svg.png)](/wiki/Dosya:LocationAU2.svg "Okyanusya'nın konumu")**[Okyanusya](/wiki/Okyanusya "Okyanusya")**[Avustralasya](/wiki/Avustralasya "Avustralasya") **·**[Melanezya](/wiki/Melanezya "Melanezya") **·**[Mikronezya](/wiki/Mikronezya "Mikronezya") **·**[Polinezya](/wiki/Polinezya "Polinezya")[![Asya'nın konumu](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/63/Location_of_Asia.svg/60px-Location_of_Asia.svg.png)](/wiki/Dosya:Location_of_Asia.svg "Asya'nın konumu")**[Asya](/wiki/Asya "Asya")**[Batı](/wiki/Bat%C4%B1_Asya "Batı Asya") **·**[Doğu](/wiki/Do%C4%9Fu_Asya "Doğu Asya")( [Uzak Doğu](/wiki/Uzak_Do%C4%9Fu "Uzak Doğu") **·**[Asya-Pasifik](/wiki/Asya-Pasifik "Asya-Pasifik")) **·**[Güneydoğu](/wiki/G%C3%BCneydo%C4%9Fu_Asya "Güneydoğu Asya")( [Hindiçin](/wiki/Hindi%C3%A7in "Hindiçin") **·**[Malay Takımadaları](/wiki/Malay_Tak%C4%B1madalar%C4%B1 "Malay Takımadaları")) **·**[Güney](/wiki/G%C3%BCney_Asya "Güney Asya") **·**[Orta](/wiki/Orta_Asya "Orta Asya") **·**[Kuzey](/wiki/Kuzey_Asya "Kuzey Asya")( [Sibirya](/wiki/Sibirya "Sibirya"))[![Kutup bölgeleri'nin konumu](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/LocationPolarRegions.png/60px-LocationPolarRegions.png)](/wiki/Dosya:LocationPolarRegions.png "Kutup bölgeleri'nin konumu")**[Kutuplar](/wiki/Kutuplar "Kutuplar")**[Arktika](/wiki/Arktika "Arktika") **·** [Antarktika](/wiki/Antarktika "Antarktika")[![Avrupa'nın konumu](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Location_of_Europe.svg/60px-Location_of_Europe.svg.png)](/wiki/Dosya:Location_of_Europe.svg "Avrupa'nın konumu")**[Avrupa](/wiki/Avrupa "Avrupa")**[Batı](/wiki/Bat%C4%B1_Avrupa "Batı Avrupa") **·**[Orta](/wiki/Orta_Avrupa "Orta Avrupa") **·**[Doğu](/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa "Doğu Avrupa") **·**[Kuzey](/wiki/Kuzey_Avrupa "Kuzey Avrupa") **·**[Güney](/wiki/G%C3%BCney_Avrupa "Güney Avrupa")[![Dünyadaki okyanuslar](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Location_Australia.svg/60px-Location_Australia.svg.png)](/wiki/Dosya:Location_Australia.svg "Dünyadaki okyanuslar")**[Okyanuslar](/wiki/Okyanus "Okyanus")**[Okyanus](/wiki/Okyanus "Okyanus") **·**[Arktik](/wiki/Arktik_Okyanusu "Arktik Okyanusu") **·**[Atlas](/wiki/Atlas_Okyanusu "Atlas Okyanusu") **·**[Hint](/wiki/Hint_Okyanusu "Hint Okyanusu") **·**[Pasifik](/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Okyanus "Büyük Okyanus") **·**[Güney](/wiki/G%C3%BCney_Okyanusu "Güney Okyanusu")

- [g](/wiki/%C5%9Eablon:Irak_konular%C4%B1 "Şablon:Irak konuları")
- [t](/wiki/%C5%9Eablon_tart%C4%B1%C5%9Fma:Irak_konular%C4%B1 "Şablon tartışma:Irak konuları")
- [d](https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Eablon:Irak_konular%C4%B1&action=edit)

[![Irak](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/Flag_of_Iraq.svg/22px-Flag_of_Iraq.svg.png)](/wiki/Irak "Irak")[Irak](/wiki/Irak "Irak") konuları

[Tarih](/wiki/Irak_tarihi "Irak tarihi")

[Kronoloji](/wiki/Irak_tarihi "Irak tarihi")

- [Obeyd kültürü](/wiki/Obeyd_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC "Obeyd kültürü")
- [Hassuna kültürü](/w/index.php?title=Hassuna_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC&action=edit&redlink=1 "Hassuna kültürü (sayfa mevcut değil)")
- [Halaf kültürü](/wiki/Halaf_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC "Halaf kültürü")
- [Halaf-Obeyd Geçiş dönemi](/w/index.php?title=Halaf-Obeyd_Ge%C3%A7i%C5%9F_d%C3%B6nemi&action=edit&redlink=1 "Halaf-Obeyd Geçiş dönemi (sayfa mevcut değil)")
- [Samarra kültürü](/w/index.php?title=Samarra_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC&action=edit&redlink=1 "Samarra kültürü (sayfa mevcut değil)")
- [Uruk dönemi](/wiki/Uruk_d%C3%B6nemi "Uruk dönemi")
- [Cemdet Nasr dönemi](/w/index.php?title=Cemdet_Nasr_d%C3%B6nemi&action=edit&redlink=1 "Cemdet Nasr dönemi (sayfa mevcut değil)")
- [Sümerler](/wiki/S%C3%BCmerler "Sümerler")
- [Subartu](/wiki/Subartu "Subartu")
- [Akad İmparatorluğu](/wiki/Akad_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Akad İmparatorluğu")
- [Sümer Guti Hanedanı](/wiki/S%C3%BCmer_Guti_Hanedan%C4%B1 "Sümer Guti Hanedanı")
- [Neo-Sümer İmparatorluğu](/wiki/%C3%9C%C3%A7%C3%BCnc%C3%BC_Ur_Hanedan%C4%B1 "Üçüncü Ur Hanedanı")
- [Isin-Larsa dönemi](/w/index.php?title=Isin-Larsa_d%C3%B6nemi&action=edit&redlink=1 "Isin-Larsa dönemi (sayfa mevcut değil)")
- [Birinci Babil Hanedanı](/wiki/Birinci_Babil_Hanedan%C4%B1 "Birinci Babil Hanedanı")
- [Erken Asur dönemi](/w/index.php?title=Erken_Asur_d%C3%B6nemi&action=edit&redlink=1 "Erken Asur dönemi (sayfa mevcut değil)")
- [Eski Asur dönemi](/w/index.php?title=Eski_Asur_d%C3%B6nemi&action=edit&redlink=1 "Eski Asur dönemi (sayfa mevcut değil)")
- [Orta Asur İmparatorluğu](/w/index.php?title=Orta_Asur_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu&action=edit&redlink=1 "Orta Asur İmparatorluğu (sayfa mevcut değil)")
- [Kassitler](/wiki/Kassitler "Kassitler")
- [Simurrum kültürü](/w/index.php?title=Simurrum&action=edit&redlink=1 "Simurrum (sayfa mevcut değil)")
- [Babil](/wiki/Babil "Babil")
- [Asurlular](/wiki/Asurlular "Asurlular")
- [Yeni Asur İmparatorluğu](/wiki/Yeni_Asur_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Yeni Asur İmparatorluğu")
- [Yeni Babil İmparatorluğu](/wiki/Yeni_Babil_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Yeni Babil İmparatorluğu")
- [Babil'in Düşüşü](/wiki/Babil%27in_D%C3%BC%C5%9F%C3%BC%C5%9F%C3%BC "Babil'in Düşüşü")
- [Ahameniş Asuru](/w/index.php?title=Ahameni%C5%9F_Asuru&action=edit&redlink=1 "Ahameniş Asuru (sayfa mevcut değil)")
- [Selefkî Babili](/wiki/Selefk%C3%AE_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Selefkî İmparatorluğu")
- [Part Babili](/wiki/Part_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu "Part İmparatorluğu")
- [Sassani Asoristanı](/w/index.php?title=Asoristan&action=edit&redlink=1 "Asoristan (sayfa mevcut değil)")

638-1958

- [Müslümanların Mezopotamya'yı fethi](/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCmanlar%C4%B1n_%C4%B0ran%27%C4%B1_fethi "Müslümanların İran'ı fethi")
- [Emevîler](/wiki/Emev%C3%AEler "Emevîler")
- [Abbâsîler](/wiki/Abb%C3%A2s%C3%AEler "Abbâsîler")
- [Büveyhîler](/wiki/B%C3%BCveyh%C3%AEler "Büveyhîler")
- [Karakoyunlular](/wiki/Karakoyunlular "Karakoyunlular")
- [Akkoyunlular](/wiki/Akkoyunlular "Akkoyunlular")
- [Safevîler](/wiki/Safev%C3%AEler "Safevîler")

- [Mezopotamya Memlûk Hanedanı](/wiki/Meml%C3%BBk_Hanedan%C4%B1_(Irak) "Memlûk Hanedanı (Irak)")

- [Osmanlı Irak'ı](/wiki/Osmanl%C4%B1_Irak%27%C4%B1 "Osmanlı Irak'ı")
- [Mezopotamya Mandası](/wiki/Mezopotamya_Mandas%C4%B1 "Mezopotamya Mandası")
- [Irak Mandası](/wiki/Irak_Mandas%C4%B1 "Irak Mandası")
- [Irak Krallığı](/wiki/Irak_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1 "Irak Krallığı")
  - [Krallar](/wiki/Irak_h%C3%BCk%C3%BCmdarlar%C4%B1_listesi "Irak hükümdarları listesi")
- [Arap Federasyonu](/wiki/Arap_Federasyonu "Arap Federasyonu")

[Cumhuriyet](/wiki/Irak "Irak")

- [1958-1968](/wiki/Irak_Cumhuriyeti_(1958-1968) "Irak Cumhuriyeti (1958-1968)")
- [1968-2003](/wiki/Baas_d%C3%B6neminde_Irak "Baas döneminde Irak")
- [2003-2011](/w/index.php?title=Irak%27%C4%B1n_i%C5%9Fgali_(2003-2011)&action=edit&redlink=1 "Irak'ın işgali (2003-2011) (sayfa mevcut değil)")
- [2011-günümüz](/wiki/Irak "Irak")

- [Arap Sosyalist Baas Partisi - Irak Bölgesi](/wiki/Arap_Sosyalist_Baas_Partisi_-_Irak_B%C3%B6lgesi "Arap Sosyalist Baas Partisi - Irak Bölgesi")
  - [Ulusal Komutanlık](/wiki/Baas_Partisi_(Irak_a%C4%9F%C4%B1rl%C4%B1kl%C4%B1_hizip) "Baas Partisi (Irak ağırlıklı hizip)")
- [Saddam Hüseyin](/wiki/Saddam_H%C3%BCseyin "Saddam Hüseyin")
- [Irak-Kürt çatışması](/w/index.php?title=Irak-K%C3%BCrt_%C3%A7at%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Irak-Kürt çatışması (sayfa mevcut değil)")
- [1974-75 Şattülarap çatışması](/w/index.php?title=1974-75_%C5%9Eatt%C3%BClarap_%C3%A7at%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1&action=edit&redlink=1 "1974-75 Şattülarap çatışması (sayfa mevcut değil)")
- [1977 Irak'ta Şii ayaklanması](/w/index.php?title=1977_Irak%27ta_%C5%9Eii_ayaklanmas%C4%B1&action=edit&redlink=1 "1977 Irak'ta Şii ayaklanması (sayfa mevcut değil)")
- [1979-1980 Irak'ta Şii ayaklanması](/w/index.php?title=1979-1980_Irak%27ta_%C5%9Eii_ayaklanmas%C4%B1&action=edit&redlink=1 "1979-1980 Irak'ta Şii ayaklanması (sayfa mevcut değil)")
- [Kitle imha silahları](/w/index.php?title=Irak_ve_kitle_imha_silahlar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Irak ve kitle imha silahları (sayfa mevcut değil)")
- [Irak-İran Savaşı](/wiki/Irak-%C4%B0ran_Sava%C5%9F%C4%B1 "Irak-İran Savaşı")
- [Opera Operasyonu](/wiki/Opera_Operasyonu "Opera Operasyonu")
- [Kuveyt'in İşgali](/wiki/Kuveyt%27in_%C4%B0%C5%9Fgali "Kuveyt'in İşgali")
- [Körfez Savaşı](/wiki/K%C3%B6rfez_Sava%C5%9F%C4%B1 "Körfez Savaşı")
  - [1991 ayaklanmaları](/w/index.php?title=1991_Irak_ayaklanmalar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "1991 Irak ayaklanmaları (sayfa mevcut değil)")
- [Irak ambargosu](/wiki/Irak_ambargosu "Irak ambargosu")
- [Irak Savaşı](/wiki/Irak_Sava%C5%9F%C4%B1 "Irak Savaşı")
  - [ABD istilası](/wiki/2003_Irak_asker%C3%AE_m%C3%BCdahalesi "2003 Irak askerî müdahalesi")
  - [Irak Direnişi](/wiki/Irak_Direni%C5%9Fi "Irak Direnişi")
  - [ABD askerlerinin çekilmesi](/w/index.php?title=ABD_askerlerinin_Irak%27tan_%C3%A7ekilmesi_(2007-2011)&action=edit&redlink=1 "ABD askerlerinin Irak'tan çekilmesi (2007-2011) (sayfa mevcut değil)")
- [İsyan (2011-2013)](/wiki/Irak_%C4%B0syan%C4%B1_(2011-2013) "Irak İsyanı (2011-2013)")
- [İç Savaş (2014-2017)](/wiki/Irak_%C4%B0%C3%A7_Sava%C5%9F%C4%B1_(2013-2017) "Irak İç Savaşı (2013-2017)")
  - [Musul Muharebesi](/wiki/Musul_Muharebesi_(2016-17) "Musul Muharebesi (2016-17)")
- [İsyan](/w/index.php?title=Irak%27ta_I%C5%9E%C4%B0D_isyan%C4%B1_(2017-g%C3%BCn%C3%BCm%C3%BCz)&action=edit&redlink=1 "Irak'ta IŞİD isyanı (2017-günümüz) (sayfa mevcut değil)")
  - [2019-2021 protestoları](/w/index.php?title=2019-2021_Irak_protestolar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "2019-2021 Irak protestoları (sayfa mevcut değil)")
- [2021-2022 Irak siyasi krizi](/w/index.php?title=2021-2022_Irak_siyasi_krizi&action=edit&redlink=1 "2021-2022 Irak siyasi krizi (sayfa mevcut değil)")

[Coğrafya](/wiki/Irak_co%C4%9Frafyas%C4%B1 "Irak coğrafyası")

- [Fav yarımadası](/w/index.php?title=El-Fav_yar%C4%B1madas%C4%B1&action=edit&redlink=1 "El-Fav yarımadası (sayfa mevcut değil)")
- [Yukarı Mezopotamya](/wiki/Yukar%C4%B1_Mezopotamya "Yukarı Mezopotamya")
- [Aşağı Mezopotamya](/wiki/A%C5%9Fa%C4%9F%C4%B1_Mezopotamya "Aşağı Mezopotamya")
- [Sınırlar](/wiki/%C5%9Eablon:Irak_s%C4%B1n%C4%B1rlar%C4%B1 "Şablon:Irak sınırları")
- [Fırat Nehri](/wiki/F%C4%B1rat "Fırat")
- [Hemrin Dağları](/wiki/Hemrin_Da%C4%9Flar%C4%B1 "Hemrin Dağları")
- [Göller](/wiki/Irak%27taki_g%C3%B6ller_listesi "Irak'taki göller listesi")
- [Adalar](/w/index.php?title=Irak%27taki_adalar_listesi&action=edit&redlink=1 "Irak'taki adalar listesi (sayfa mevcut değil)")
- Mezopotamya
- [Mezopotamya Bataklıkları](/wiki/Mezopotamya_Batakl%C4%B1klar%C4%B1 "Mezopotamya Bataklıkları")
- [Basra Körfezi](/wiki/Basra_K%C3%B6rfezi "Basra Körfezi")
- [Yerler](/w/index.php?title=Irak%27taki_yerler_listesi&action=edit&redlink=1 "Irak'taki yerler listesi (sayfa mevcut değil)")
- [Şattülarap](/wiki/%C5%9Eatt%C3%BClarap "Şattülarap")
- [Suriye Çölü](/wiki/Suriye_%C3%87%C3%B6l%C3%BC "Suriye Çölü")
- [Dicle Nehri](/wiki/Dicle "Dicle")
- [Um Kasr](/wiki/Um_Kasr "Um Kasr")
- [Zagros Dağları](/wiki/Zagros_Da%C4%9Flar%C4%B1 "Zagros Dağları")
- [Canlı türleri](/w/index.php?title=Irak%27taki_canl%C4%B1_t%C3%BCrleri_listesi&action=edit&redlink=1 "Irak'taki canlı türleri listesi (sayfa mevcut değil)")
- [Sincar Dağları](/wiki/Sincar_Da%C4%9Flar%C4%B1 "Sincar Dağları")

[Siyaset](/wiki/Irak%27ta_siyaset "Irak'ta siyaset")

- [İdari bölgeler](/wiki/Irak%27%C4%B1n_illeri "Irak'ın illeri")
- [Anayasa](/w/index.php?title=Irak_Anayasas%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Irak Anayasası (sayfa mevcut değil)")
- [Temsilciler Meclisi (yasama organı)](/wiki/Irak_Temsilciler_Meclisi "Irak Temsilciler Meclisi")
- [Seçimler](/w/index.php?title=Irak%27ta_se%C3%A7imler&action=edit&redlink=1 "Irak'ta seçimler (sayfa mevcut değil)")
- [Dış yardım](/w/index.php?title=Irak%27a_d%C4%B1%C5%9F_yard%C4%B1m&action=edit&redlink=1 "Irak'a dış yardım (sayfa mevcut değil)")
- [Dış ilişkiler](/w/index.php?title=Irak%27%C4%B1n_d%C4%B1%C5%9F_ili%C5%9Fkileri&action=edit&redlink=1 "Irak'ın dış ilişkileri (sayfa mevcut değil)")
- [Hükûmet](/wiki/Irak_Federal_h%C3%BCk%C3%BBmeti "Irak Federal hükûmeti")
  - [Bakanlar Kurulu](/w/index.php?title=Bakanlar_Kurulu_(Irak)&action=edit&redlink=1 "Bakanlar Kurulu (Irak) (sayfa mevcut değil)")
  - [Cumhurbaşkanlığı Konseyi](/w/index.php?title=Irak_Cumhurba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1_Konseyi&action=edit&redlink=1 "Irak Cumhurbaşkanlığı Konseyi (sayfa mevcut değil)")
  - [Cumhurbaşkanı](/wiki/Irak_cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1 "Irak cumhurbaşkanı")
    - [Liste](/wiki/Irak_cumhurba%C5%9Fkanlar%C4%B1_listesi "Irak cumhurbaşkanları listesi")
  - [Başbakan](/wiki/Irak_ba%C5%9Fbakan%C4%B1 "Irak başbakanı")
    - [Liste](/wiki/Irak_ba%C5%9Fbakanlar%C4%B1_listesi "Irak başbakanları listesi")
- [İnsan hakları](/w/index.php?title=Irak%27ta_insan_haklar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Irak'ta insan hakları (sayfa mevcut değil)")
  - [Saddam öncesi Irak'ta](/w/index.php?title=Saddam_%C3%B6ncesi_Irak%27ta_insan_haklar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Saddam öncesi Irak'ta insan hakları (sayfa mevcut değil)")
  - [Saddam dönemi Irak'ta](/w/index.php?title=Saddam_H%C3%BCseyin_d%C3%B6nemi_Irak%27ta_insan_haklar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Saddam Hüseyin dönemi Irak'ta insan hakları (sayfa mevcut değil)")
  - [İstila sonrası Irak'ta](/w/index.php?title=%C4%B0stila_sonras%C4%B1_Irak%27ta_insan_haklar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "İstila sonrası Irak'ta insan hakları (sayfa mevcut değil)")
    - [IŞİD kontrolündeki bölgede](/w/index.php?title=%C4%B0%C5%9E%C4%B0D_kontrol%C3%BCndeki_b%C3%B6lgede_insan_haklar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "İŞİD kontrolündeki bölgede insan hakları (sayfa mevcut değil)")
  - [LGBT](/wiki/Irak%27ta_LGBT_haklar%C4%B1 "Irak'ta LGBT hakları")
  - [Din özgürlüğü](/w/index.php?title=Irak%27ta_din_%C3%B6zg%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC&action=edit&redlink=1 "Irak'ta din özgürlüğü (sayfa mevcut değil)")
  - [Kadın hakları](/w/index.php?title=Irak%27ta_kad%C4%B1n_haklar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Irak'ta kadın hakları (sayfa mevcut değil)")
- [Hukuk](/w/index.php?title=Irak_hukuku&action=edit&redlink=1 "Irak hukuku (sayfa mevcut değil)")
- [Askeriye](/wiki/Irak_Silahl%C4%B1_Kuvvetleri "Irak Silahlı Kuvvetleri")
- [Polis](/wiki/Irak_Polisi "Irak Polisi")
- [Siyasi partiler](/wiki/Irak%27taki_siyasi_partiler_listesi "Irak'taki siyasi partiler listesi")
- [Yargı](/w/index.php?title=Irak_yarg%C4%B1_sistemi&action=edit&redlink=1 "Irak yargı sistemi (sayfa mevcut değil)")
- [Savaşlar ve çatışmalar](/w/index.php?title=Irak%27%C4%B1n_kat%C4%B1ld%C4%B1%C4%9F%C4%B1_sava%C5%9Flar_listesi&action=edit&redlink=1 "Irak'ın katıldığı savaşlar listesi (sayfa mevcut değil)")

[Ekonomi](/wiki/Irak_ekonomisi "Irak ekonomisi")

- [Bankalar](/wiki/Irak%27taki_bankalar_listesi "Irak'taki bankalar listesi")
- [Merkez Bankası](/wiki/Irak_Merkez_Bankas%C4%B1 "Irak Merkez Bankası")
- [Şirketler](/w/index.php?title=Irak_merkezli_%C5%9Firketler_listesi&action=edit&redlink=1 "Irak merkezli şirketler listesi (sayfa mevcut değil)")
- [Yolsuzluk](/w/index.php?title=Irak%27ta_yolsuzluk&action=edit&redlink=1 "Irak'ta yolsuzluk (sayfa mevcut değil)")
- [Dinar (para birimi)](/wiki/Irak_dinar%C4%B1 "Irak dinarı")
- [Altyapı](/w/index.php?title=Irak%27%C4%B1n_altyap%C4%B1s%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Irak'ın altyapısı (sayfa mevcut değil)")
- [Yabancı yatırım](/w/index.php?title=%C4%B0stila_sonras%C4%B1_Irak%27a_yat%C4%B1r%C4%B1m&action=edit&redlink=1 "İstila sonrası Irak'a yatırım (sayfa mevcut değil)")
- [Petrol endüstrisi](/w/index.php?title=Irak%27ta_petrol_end%C3%BCstrisi&action=edit&redlink=1 "Irak'ta petrol endüstrisi (sayfa mevcut değil)")
- [Petrol rezervleri](/w/index.php?title=Irak%27taki_petrol_rezervleri&action=edit&redlink=1 "Irak'taki petrol rezervleri (sayfa mevcut değil)")
- [Menkul Kıymetler Borsası](/w/index.php?title=Irak_Menkul_K%C4%B1ymetler_Borsas%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Irak Menkul Kıymetler Borsası (sayfa mevcut değil)")
- [Telekomünikasyon](/w/index.php?title=Irak%27ta_telekom%C3%BCnikasyon&action=edit&redlink=1 "Irak'ta telekomünikasyon (sayfa mevcut değil)")
- [Ulaşım](/w/index.php?title=Irak%27ta_ula%C5%9F%C4%B1m&action=edit&redlink=1 "Irak'ta ulaşım (sayfa mevcut değil)")
- [Havayolları](/wiki/Irak_merkezli_havayolu_%C5%9Firketleri_listesi "Irak merkezli havayolu şirketleri listesi")
- [Demiryolları](/w/index.php?title=Irak_Cumhuriyeti_Demiryollar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Irak Cumhuriyeti Demiryolları (sayfa mevcut değil)")
- [Turizm](/wiki/Irak%27ta_turizm "Irak'ta turizm")

[Toplum](/wiki/Kategori:Irak%27ta_toplum "Kategori:Irak'ta toplum")

[Demografi](/w/index.php?title=Irak_demografisi&action=edit&redlink=1 "Irak demografisi (sayfa mevcut değil)")

- [Iraklılar](/wiki/Irakl%C4%B1lar "Iraklılar")
- [Diller](/wiki/Irak%27ta_konu%C5%9Fulan_diller "Irak'ta konuşulan diller")
  - [Mezopotamya Arapçası](/wiki/Mezopotamya_Arap%C3%A7as%C4%B1 "Mezopotamya Arapçası")
  - [Aramice](/w/index.php?title=Neo-Aramice_diller&action=edit&redlink=1 "Neo-Aramice diller (sayfa mevcut değil)")
  - [Kürtçe](/wiki/K%C3%BCrt_dilleri "Kürt dilleri")
  - [Irak Türkmencesi](/wiki/Irak_T%C3%BCrkmenleri#Dil "Irak Türkmenleri")
  - [Farsça](/wiki/Fars%C3%A7a "Farsça")
- [Azınlıklar](/w/index.php?title=Irak%27taki_az%C4%B1nl%C4%B1klar&action=edit&redlink=1 "Irak'taki azınlıklar (sayfa mevcut değil)")
  - [Ermeniler](/wiki/Irak_Ermenileri "Irak Ermenileri")
  - [Süryaniler](/wiki/S%C3%BCryaniler "Süryaniler")
  - [Çerkesler](/wiki/Irak%27taki_Kuzey_Kafkasyal%C4%B1lar "Irak'taki Kuzey Kafkasyalılar")
  - [Kürtler](/wiki/Irak_K%C3%BCrtleri "Irak Kürtleri")
  - [Sâbiîler](/wiki/S%C3%A2bi%C3%AEler "Sâbiîler")
  - [Bataklık Arapları](/w/index.php?title=Batakl%C4%B1k_Araplar%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Bataklık Arapları (sayfa mevcut değil)")
  - [Farslar](/w/index.php?title=Irak%27taki_%C4%B0ranl%C4%B1lar&action=edit&redlink=1 "Irak'taki İranlılar (sayfa mevcut değil)")
  - [Solluba](/w/index.php?title=Solluba&action=edit&redlink=1 "Solluba (sayfa mevcut değil)")
  - [Irak Türkmenleri](/wiki/Irak_T%C3%BCrkmenleri "Irak Türkmenleri")
  - [Yahudiler](/wiki/Irak%27taki_Yahudilerin_tarihi "Irak'taki Yahudilerin tarihi")
- [Din](/wiki/Irak%27ta_din "Irak'ta din")
  - [İslam](/w/index.php?title=Irak%27ta_%C4%B0slam&action=edit&redlink=1 "Irak'ta İslam (sayfa mevcut değil)")
  - [Hristiyanlık](/w/index.php?title=Irak%27ta_Hristiyanl%C4%B1k&action=edit&redlink=1 "Irak'ta Hristiyanlık (sayfa mevcut değil)")
  - [Sâbiîlik](/wiki/S%C3%A2bi%C3%AElik "Sâbiîlik")
  - [Yezîdîler](/wiki/Yez%C3%AEd%C3%AEler "Yezîdîler")
  - [Dinsizlik](/w/index.php?title=Irak%27ta_dinsizlik&action=edit&redlink=1 "Irak'ta dinsizlik (sayfa mevcut değil)")

Genel

- [Sanat](/wiki/Irak%27ta_sanat "Irak'ta sanat")
- [Sinema](/w/index.php?title=Irak_sinemas%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Irak sineması (sayfa mevcut değil)")
- [Mutfak](/wiki/Irak_mutfa%C4%9F%C4%B1 "Irak mutfağı")
- [Kültür](/w/index.php?title=Irak_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC&action=edit&redlink=1 "Irak kültürü (sayfa mevcut değil)")
- [Edebiyat](/w/index.php?title=Irak_edebiyat%C4%B1&action=edit&redlink=1 "Irak edebiyatı (sayfa mevcut değil)")
- [Eğitim](/w/index.php?title=Irak%27ta_e%C4%9Fitim&action=edit&redlink=1 "Irak'ta eğitim (sayfa mevcut değil)")
- [Sağlık](/w/index.php?title=Irak%27ta_sa%C4%9Fl%C4%B1k&action=edit&redlink=1 "Irak'ta sağlık (sayfa mevcut değil)")
- [Medya](/w/index.php?title=Irak%27ta_medya&action=edit&redlink=1 "Irak'ta medya (sayfa mevcut değil)")
- [Televizyon](/w/index.php?title=Irak%27ta_televizyon&action=edit&redlink=1 "Irak'ta televizyon (sayfa mevcut değil)")
- [Müzik](/w/index.php?title=Irak_m%C3%BCzi%C4%9Fi&action=edit&redlink=1 "Irak müziği (sayfa mevcut değil)")
- [Sigara](/w/index.php?title=Irak%27ta_sigara&action=edit&redlink=1 "Irak'ta sigara (sayfa mevcut değil)")
- [Spor](/wiki/Irak%27ta_spor "Irak'ta spor")
- [İşgal evi](/w/index.php?title=Irak%27ta_i%C5%9Fgal_evi&action=edit&redlink=1 "Irak'ta işgal evi (sayfa mevcut değil)")
- [Resmi tatiller](/wiki/Irak%27taki_resm%C3%AE_tatiller "Irak'taki resmî tatiller")
  - [Mezopotamya bahar şenliği (Akitu)](/wiki/Akitu "Akitu")
  - [Sâbiî Yeni Yılı](/w/index.php?title=Dehva_Rabba&action=edit&redlink=1 "Dehva Rabba (sayfa mevcut değil)")

- ![Kategori](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Symbol_category.svg/16px-Symbol_category.svg.png)[Kategori](/wiki/Kategori:Irak "Kategori:Irak")
- ![Commons sayfası](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/12px-Commons-logo.svg.png)[Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Iraq "commons:Category:Iraq")

[Otorite kontrolü](/wiki/Otorite_kontrol%C3%BC "Otorite kontrolü")[![Bunu Vikiveri'de düzenleyin](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg/10px-OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg.png)](https://www.wikidata.org/wiki/Q11767 "Bunu Vikiveri'de düzenleyin")

- [GND](/wiki/T%C3%BCmle%C5%9Fik_Otorite_Dosyas%C4%B1 "Tümleşik Otorite Dosyası"): [4038788-4](https://d-nb.info/gnd/4038788-4)
- [LCCN](/wiki/Kongre_K%C3%BCt%C3%BCphanesi_Kontrol_Numaras%C4%B1 "Kongre Kütüphanesi Kontrol Numarası"): [sh97001366](https://id.loc.gov/authorities/subjects/sh97001366)
- [LNB](/wiki/Letonya_Mill%C3%AE_K%C3%BCt%C3%BCphanesi "Letonya Millî Kütüphanesi"): [000123325](https://kopkatalogs.lv/F?func=direct&local_base=lnc10&doc_number=000123325&P_CON_LNG=ENG)
- [NARA](/wiki/Ulusal_Ar%C5%9Fivler_ve_Kay%C4%B1tlar_%C4%B0daresi "Ulusal Arşivler ve Kayıtlar İdaresi"): [10044410](https://catalog.archives.gov/id/10044410)
- [NKC](/wiki/%C3%87ek_Cumhuriyeti_Mill%C3%AE_K%C3%BCt%C3%BCphanesi "Çek Cumhuriyeti Millî Kütüphanesi"): [ge138159](https://aleph.nkp.cz/F/?func=find-c&local_base=aut&ccl_term=ica=ge138159&CON_LNG=ENG)
- [NLI](/wiki/%C4%B0srail_Ulusal_K%C3%BCt%C3%BCphanesi "İsrail Ulusal Kütüphanesi"): [987007554050805171](http://olduli.nli.org.il/F/?func=find-b&local_base=NLX10&find_code=UID&request=987007554050805171)
- [SELIBR](/wiki/LIBRIS "LIBRIS"): [153929](https://libris.kb.se/auth/153929)
- [VIAF](/wiki/Uluslararas%C4%B1_Sanal_Otorite_Dosyas%C4%B1 "Uluslararası Sanal Otorite Dosyası"): [234579587](https://viaf.org/viaf/234579587)

" [https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Mezopotamya&oldid=33605160](https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Mezopotamya&oldid=33605160)" sayfasından alınmıştır

[Kategori](/wiki/%C3%96zel:Kategoriler "Özel:Kategoriler"):

- [Mezopotamya](/wiki/Kategori:Mezopotamya "Kategori:Mezopotamya")
- [Antik Yakın Doğu](/wiki/Kategori:Antik_Yak%C4%B1n_Do%C4%9Fu "Kategori:Antik Yakın Doğu")
- [Antik Suriye](/wiki/Kategori:Antik_Suriye "Kategori:Antik Suriye")
- [Antik Irak](/wiki/Kategori:Antik_Irak "Kategori:Antik Irak")
- [Uygarlıklar](/wiki/Kategori:Uygarl%C4%B1klar "Kategori:Uygarlıklar")
- [Doğu Akdeniz](/wiki/Kategori:Do%C4%9Fu_Akdeniz "Kategori:Doğu Akdeniz")
- [İran coğrafyası](/wiki/Kategori:%C4%B0ran_co%C4%9Frafyas%C4%B1 "Kategori:İran coğrafyası")
- [Irak coğrafyası](/wiki/Kategori:Irak_co%C4%9Frafyas%C4%B1 "Kategori:Irak coğrafyası")
- [Kuveyt coğrafyası](/wiki/Kategori:Kuveyt_co%C4%9Frafyas%C4%B1 "Kategori:Kuveyt coğrafyası")
- [Suriye coğrafyası](/wiki/Kategori:Suriye_co%C4%9Frafyas%C4%B1 "Kategori:Suriye coğrafyası")
- [Türkiye coğrafyası](/wiki/Kategori:T%C3%BCrkiye_co%C4%9Frafyas%C4%B1 "Kategori:Türkiye coğrafyası")
- [Batı Asya coğrafyası](/wiki/Kategori:Bat%C4%B1_Asya_co%C4%9Frafyas%C4%B1 "Kategori:Batı Asya coğrafyası")
- [Orta Doğu coğrafyası](/wiki/Kategori:Orta_Do%C4%9Fu_co%C4%9Frafyas%C4%B1 "Kategori:Orta Doğu coğrafyası")
- [Tarihî bölgeler](/wiki/Kategori:Tarih%C3%AE_b%C3%B6lgeler "Kategori:Tarihî bölgeler")
- [Batı Asya tarihi](/wiki/Kategori:Bat%C4%B1_Asya_tarihi "Kategori:Batı Asya tarihi")
- [Orta Doğu tarihi](/wiki/Kategori:Orta_Do%C4%9Fu_tarihi "Kategori:Orta Doğu tarihi")
- [Irak](/wiki/Kategori:Irak "Kategori:Irak")
- [Levant](/wiki/Kategori:Levant "Kategori:Levant")
- [Yakın Doğu](/wiki/Kategori:Yak%C4%B1n_Do%C4%9Fu "Kategori:Yakın Doğu")
- [Basra Körfezi](/wiki/Kategori:Basra_K%C3%B6rfezi "Kategori:Basra Körfezi")
- [Asya'daki bölgeler](/wiki/Kategori:Asya%27daki_b%C3%B6lgeler "Kategori:Asya'daki bölgeler")
- [Türkiye'deki antik bölgeler](/wiki/Kategori:T%C3%BCrkiye%27deki_antik_b%C3%B6lgeler "Kategori:Türkiye'deki antik bölgeler")

Gizli kategoriler:

- [Desteklenmeyen parametre içeren kaynak kullanan sayfalar](/wiki/Kategori:Desteklenmeyen_parametre_i%C3%A7eren_kaynak_kullanan_sayfalar "Kategori:Desteklenmeyen parametre içeren kaynak kullanan sayfalar")
- [KB1 hataları: yazar veya editörü eksik](/wiki/Kategori:KB1_hatalar%C4%B1:_yazar_veya_edit%C3%B6r%C3%BC_eksik "Kategori:KB1 hataları: yazar veya editörü eksik")
- [Webarşiv şablonu wayback bağlantıları](/wiki/Kategori:Webar%C5%9Fiv_%C5%9Fablonu_wayback_ba%C4%9Flant%C4%B1lar%C4%B1 "Kategori:Webarşiv şablonu wayback bağlantıları")
- [Otomatik boyutlandırılan çoklu resim kullanılan sayfalar](/wiki/Kategori:Otomatik_boyutland%C4%B1r%C4%B1lan_%C3%A7oklu_resim_kullan%C4%B1lan_sayfalar "Kategori:Otomatik boyutlandırılan çoklu resim kullanılan sayfalar")
- [Kaynaksız anlatımlar içeren maddeler](/wiki/Kategori:Kaynaks%C4%B1z_anlat%C4%B1mlar_i%C3%A7eren_maddeler "Kategori:Kaynaksız anlatımlar içeren maddeler")
- [GND tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri](/wiki/Kategori:GND_tan%C4%B1mlay%C4%B1c%C4%B1s%C4%B1_olan_Vikipedi_maddeleri "Kategori:GND tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri")
- [LCCN tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri](/wiki/Kategori:LCCN_tan%C4%B1mlay%C4%B1c%C4%B1s%C4%B1_olan_Vikipedi_maddeleri "Kategori:LCCN tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri")
- [LNB tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri](/wiki/Kategori:LNB_tan%C4%B1mlay%C4%B1c%C4%B1s%C4%B1_olan_Vikipedi_maddeleri "Kategori:LNB tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri")
- [NARA tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri](/wiki/Kategori:NARA_tan%C4%B1mlay%C4%B1c%C4%B1s%C4%B1_olan_Vikipedi_maddeleri "Kategori:NARA tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri")
- [NKC tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri](/wiki/Kategori:NKC_tan%C4%B1mlay%C4%B1c%C4%B1s%C4%B1_olan_Vikipedi_maddeleri "Kategori:NKC tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri")
- [NLI tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri](/wiki/Kategori:NLI_tan%C4%B1mlay%C4%B1c%C4%B1s%C4%B1_olan_Vikipedi_maddeleri "Kategori:NLI tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri")
- [SELIBR tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri](/wiki/Kategori:SELIBR_tan%C4%B1mlay%C4%B1c%C4%B1s%C4%B1_olan_Vikipedi_maddeleri "Kategori:SELIBR tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri")
- [VIAF tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri](/wiki/Kategori:VIAF_tan%C4%B1mlay%C4%B1c%C4%B1s%C4%B1_olan_Vikipedi_maddeleri "Kategori:VIAF tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri")

- Sayfa en son 04.35, 3 Ağustos 2024 tarihinde değiştirildi.
- Metin [Creative Commons Atıf-BenzerPaylaşım Lisansı](//creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.tr) altındadır ve ek koşullar uygulanabilir. Bu siteyi kullanarak [Kullanım Şartlarını](//foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Terms_of_Use/tr) ve [Gizlilik Politikasını](//foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Privacy_policy/tr) kabul etmiş olursunuz.

Vikipedi® (ve Wikipedia®) kâr amacı gütmeyen kuruluş olan [Wikimedia Foundation, Inc.](//www.wikimediafoundation.org/) tescilli markasıdır.


- [Gizlilik politikası](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Privacy_policy)
- [Vikipedi hakkında](/wiki/Vikipedi:Hakk%C4%B1nda)
- [Sorumluluk reddi](/wiki/Vikipedi:Genel_sorumluluk_reddi)
- [Davranış Kuralları](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct)
- [Geliştiriciler](https://developer.wikimedia.org)
- [İstatistikler](https://stats.wikimedia.org/#/tr.wikipedia.org)
- [Çerez politikası](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Cookie_statement)
- [Mobil görünüm](//tr.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Mezopotamya&mobileaction=toggle_view_mobile)

- [![Wikimedia Foundation](/static/images/footer/wikimedia-button.svg)](https://wikimediafoundation.org/)
- [![Powered by MediaWiki](/w/resources/assets/poweredby_mediawiki.svg)](https://www.mediawiki.org/)