Tấm chân dung liệt sĩ Hơn hai mươi năm nay, năm nào Dương cũng từ Hà Nội vào Quảng Trị để tìm chân dung của bố ở những vùng đất xưa kia là chiến trường ác liệt, nhưng càng tìm càng vô vọng. Càng vô vọng thì nỗi khát khao được nhìn thấy gương mặt bố mình càng mạnh mẽ. “Mình biết bây giờ rất khó tìm thấy hài cốt của bố. Điều mình khao khát là được nhìn thấy mặt bố, ít ra là một tấm ảnh chân dung đen trắng hoen ố cũng đủ an ủi”, Dương tâm sự với tôi ở nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn vào một ngày hè nắng cháy. Khuôn mặt anh trầm tư, nheo mắt nhìn mãi ra rừng bia mộ. Dương đi một đôi giày bộ đội. Đôi giày này anh chỉ dùng trong những chuyến tìm mộ bố. Nó đã bạc phếch.Dương luôn mang niềm khắc khoải và nỗi đau của người con không thể hình dung ra gương mặt người sinh ra mình. Anh kể, hồi cấp một có lần cô giáo ra đề văn: “Tả người bố thân yêu của em”. Anh gục xuống bàn khóc rồi nộp bài thi chỉ với một câu: “Thưa cô, em không biết mặt bố”. Cô giáo lặng người. Đó là bài kiểm tra duy nhất trong đời đi học anh không làm bài mà vẫn được điểm khá.Tôi  hiểu phần nào nỗi đau đó, bởi gia đình tôi cũng có hai người bác ruột đã hy sinh thời chống Pháp và chống Mỹ ở tuổi đôi mươi mà không để lại một bức chân dung. Bàn thờ hai bác vẫn để trống bức ảnh thờ. Hai bác đi bộ đội khi còn quá trẻ nên không ai hình dung đủ rõ gương mặt để thuê vẽ một bức truyền thần.Lê Anh Xuân, cũng là một nhà thơ liệt sĩ, đã viết: “Anh chẳng để lại gì cho anh trước lúc lên đường”. Những lần đi qua các nghĩa trang liệt sĩ mênh mông, tôi không thể quên rất nhiều bia mộ không có tên người. Một thời, người ta gọi họ là “Liệt sĩ vô danh”, giờ được sửa lại thành “Liệt sĩ chưa biết tên”. Bởi chẳng có chiến sĩ nào trước khi hy sinh là vô danh cả. Tất cả đều có tên họ, quê quán rõ ràng, nhưng chiến tranh nghiệt ngã đã khiến cho việc định danh trên các phần mộ trở nên quá khó khăn.Hố chôn tập thể gồm 13 liệt sĩ vừa được tìm thấy ở Đồng Nai, trong đó có bức chân dung chiến sĩ được tìm thấy trong bóp da còn khá nguyên vẹn, gây xúc động cho nhiều người. Người chiến sĩ trong ảnh còn trẻ và nụ cười tươi rói. Đó cũng có thể là bức ảnh duy nhất của anh ở tuổi đôi mươi.Tôi đoan chắc là người nghiên cứu triết học, Dương hiểu quy luật cát bụi về cát bụi. Những thứ thuộc về hình tướng như bức ảnh rồi sau cùng cũng khó đọng lại giữa lẽ vô thường. Di sản của một người, nếu có, chỉ là trong trí nhớ người khác. Nhưng với Dương và nhiều thân nhân liệt sĩ, người thân của họ thực sự là “không dấu vết”.Tôi từng làm tình nguyện viên ở Trung tâm Marin, một trung tâm tư vấn và trợ giúp pháp lý cho gia đình liệt sĩ, từng tiếp xúc với rất nhiều thân nhân liệt sĩ chưa tìm được mộ người thân. Tất cả họ đều đau đáu mong tìm được hài cốt của người nhà hay ít nhất một di vật hay bức ảnh. Nhiều ngày, họ đi khắp rừng xanh núi đỏ, thậm chí bị những nhà ngoại cảm “dỏm” lừa mất nhiều tiền.Bức chân dung người chiến sĩ trẻ mỉm cười, hay những di vật như bút mực, bình nước, đồng hồ... đào lên từ hố chôn tập thể nhắc ta rằng: 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt không phải là những con số thống kê. Họ là những con người, có tâm hồn, có cuộc đời của riêng mình.Chắc hẳn vẫn còn nhiều hố chôn tập thể liệt sĩ đâu đó trong lòng đất mẹ hay nước bạn, và càng ngày càng khó tìm ra. Nhưng việc không tìm thấy các hài cốt liệt sĩ không đáng sợ bằng cách đối xử với những hy sinh của họ, không đáng sợ bằng cách “đền ơn” nhiều khi chỉ vang lên với ngôn từ hô hào bóng bẩy, biểu ngữ với băng rôn mà thiếu vắng tri ân chân thật. Hầu như năm nào chúng ta cũng phát hiện các vụ ăn chặn, lừa đảo, chiếm đoạt tiền của gia đình liệt sĩ. Nhiều gia đình không biết họ có trợ cấp: cán bộ địa phương đã làm giả hồ sơ, “ký thay” hàng chục năm. Cán bộ chính sách ở Ninh Bình chiếm đoạt hàng trăm triệu đồng tiền tuất liệt sĩ, tiền mai táng phí người có công; hay ở một tỉnh khác, cán bộ giả chữ ký của thân nhân liệt sĩ để làm giả hồ sơ, chiếm đoạt tiền chính sách. Có người lợi dụng việc tặng quà Tết để chiếm đoạt tiền của hàng trăm gia đình dù mỗi hộ đó chỉ được có 200.000 đồng. Người ta thậm chí còn làm giả cả hài cốt liệt sĩ để lừa người thân họ. Và tất nhiên, người ta sống bạc bẽo như thế không chỉ trong công cuộc tri ân liệt sĩ.Những con người đang sống bằng thái độ ấy, liệu có ai nhìn kỹ bức chân dung chiến sĩ “chưa rõ tên” tìm được dưới hố chôn tập thể ở Đồng Nai?Phùng Nguyên Em học lịch sử ở những năm trung học. Trong sách họ chỉ dạy những con đường để đi đến thắng lợi, họ đưa ra những con số thương vong của quân địch, số tù binh bắt được....vv. Nhưng họ chẳng bao giờ nói đến cái giá phải trả cho những thắng lợi đó.Và môn Sử trở nên nhàm chán, bởi học sinh biết chắc : " Chẳng thể nào thất bại được". Rồi dần dần các thế hệ trẻ sẽ chẳng còn nhớ gì về những hy sinh của ông cha trên mảnh đất này. Vì... "Sách Sử Không Có Nói"...Hãy thay đổi, hãy để các thế hệ con cháu có những trực quan về số liệu với những hy sinh, mất mát... của các thế hệ cha ông. Để chúng hiểu được, cái giá của chiến tranh, cái giá của độc lập, và cái giá của hòa bình... là như thế nào. Hành xử của các nhà ngoại cảm rởm trong việc tìm hài cốt liệt sỹ để trục lợi rõ ràng là một tội ác. Việc làm giả hồ sơ liệt sỹ, ăn bớt, chiếm đoạt tiền ủng hộ các gia đình liệt sỹ là một tội ác. Những kẻ thủ ác này đáng lên án hơn những kẻ cắp, kẻ trộm do túng thiếu, vì họ có cuộc sống đầy đủ hơn nhiều người phương. Họ đã khoét thêm nỗi đau mất mát của những gia đình liệt sỹ. Ngoài ra những cuộc viếng thăm rầm rộ vào dịp kỷ niệm, có tặng quà, chụp ảnh đưa lên báo chí liệu có mang lại niềm vui hoặc giảm khó khăn kinh tế cho các gia đình liệt sỹ, hay chỉ gợi lại nỗi đau của họ, và chủ yếu là để làm nổi bật tên tuổi của những vị và ban bệ đi tặng quà và thăm hỏi ? Thiết nghĩ: chăm lo cho các gia đình liệt sỹ và có công với nước nên là sự sẻ chia hàng ngày của xóm giềng, và sự hỗ trợ để đảm bảo cuộc sống hàng ngày ở mức bình thường như mọi người từ các cấp chính quyền, chứ không phải những cuộc viếng thăm rầm rộ một năm đôi ba lần của cấp này cấp nọ, để những người thân còn sống của các liệt sỹ bị gợi lại nỗi đau, phải nuốt nước mắt nói lời cảm ơn, trong khi họ mới chính là những người đáng được người khác biết ơn cả về lời nói và hành động hàng ngày. Ở Thủ đô Washington DC Mỹ có : Bức tường đá đen khắc tên hơn 58.000 lính Mỹ đã thiệt mạng # mất tích khi tham gia cuộc chiến tranh ở Việt Nam.Việt Nam có cuộc chiến chống Pháp,chống Mỹ,chống Bành trướng.Cần có bức tường ghi danh Liệt sĩ ở mỗi một huyện ,mỗi một thành phố ( Liệt sĩ tìm được hài cốt,và Liệt sĩ chưa tìm được hài cốt).Để ấm lòng Liệt sĩ & có tác dụng giáo dục lòng yêu nước cho đời sau. Không sự hy sinh nào vĩ đại và cao cả hơn sự hy sinh vì tổ quốc, cũng không có điều nào đáng khinh bỉ hơn là ngay cả tiền hỗ trợ những gia đình có thân nhân đã hy sinh vì tổ quốc hoặc những người đang đối mặt với thiên tai, bão lũ vừa đi qua cũng không bỏ qua, gặm nhắm từng chút một từ xương máu của người xưa cho đến mồ hôi, nước mắt của người hiện tại. Đọc những bài viết như này càng thấy ức chế thôi.Vì những kẻ táng tận lương tâm ăn chặn các kiểu đó rốt cuộc có lấy lại để trả lại cho người xứng đáng đc hưởng đâu.Chắc phải trông đợi vào luật nhân quả thôi. Bài viết thật sự xúc động, đúng với tâm trạng chúng ta. Cảm ơn tác giả. Cám ơn tác giả đã mau mắn có bài viết về liệt sĩ từ một tấm hình. Còn những 200 ngàn liệt sĩ chưa tìm ra hài cốt, thì ta thấy đã biết bao nhiêu con người đã hy sinh trong chiến tranh. Thế mà những người thân còn sống của họ vẫn tiếp thục bị lừa, bị lợi dụng. Thương quá Việt Nam. Cảm ơn tác giả về bài viết thật sâu sắc! dù chiến tranh đã đi qua,hòa bình đã được hơn 40 năm nhưng vẫn còn đó những mất mát đau thương cho nhưng gia đình liệt sĩ.xã hội bây h vì đồng tiền trk mắt mà nhiều người đánh mất lương tâm,lợi dụng vào các chính sách để nhằm hưởng lợi.những con người đó hầu hết là cán bộ,là người mà được gọi là trí thức.thật đáng buồn cho xã hội có những con người như vậy. KHÔNG TẢ NỔI.NHỮNG HY SINH. MẤT MÁT. BÀI VIẾT QUÁ CẢM ĐỘNG Doc bai viet ma` khoe mat cay cay. Cam on tac gia. Ở Đình, ở chùa người ta làm bia đá để ghi tên những người đóng góp trùng tu sửa chữa, thiết nghĩ ở mỗi xã cũng nên có một bia đá ghi tên các Liệt sỹ đã hy sinh vì tổ quốc. Cần phải có hình phạt nghiêm khắc đối với những kẻ ăn bẩn, ăn chặn tiền chính sách của thương binh, liệt sĩ, người có công. ít nhất là tù chung thân. Cảm ơn tác giả! Cám ơn bạn đã nhắc nhiều người đọc nhớ lại những mất mát về mọi mặt của thời kỳ chiến tranh. Chiến tranh dường như chưa kết thúc bởi còn nhiều người đang khắc khoải chờ mong hay nuối tiếc.Tôi có một đứa cháu gái, bố hi sinh khi còn trong bụng mẹ. Lớn lên, rồi trưởng thành nó cứ tiếc vì không được biết mặt bố, tiếc vì mẹ sống cả tuổi thanh xuân trong đơn côi, không có người đàn ông để gánh vác, chia sẻ.Tôi gặp một người, chú đã lớn tuổi, đi tìm mộ liệt sĩ. Chuyến đi này cũng như rất nhiều chuyến đi trước, chú đang cố gắng hoàn thành ước nguyện của người mẹ rằng con cố gắng đi tìm và đưa anh con về, dù chỉ là một nắm đất. Ôi! "Mặt trận phía Nam" nó thật rộng lớn, mênh mông! Cảm ơn Anh - Nhà báo Phùng Nguyên, tôi ám ảnh với nụ cười của người chiến sĩ, tôi cũng như anh Dương bạn Anh vậy, chỉ có khác là tôi còn được một tấm ảnh duy nhất của Cha tôi!