‘Có cửa làm ăn’ Chữ "dám" là một trong những từ khóa quan trọng nhất của lịch sử kinh tế học. Hơn một thế kỷ trước, nhân loại từng đứng trước một nan đề ghê gớm, là làm sao để người dân dám kinh doanh?Trước khi có mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn, cá nhân chủ doanh nghiệp sẽ phải chịu trách nhiệm cho các khoản nợ của công ty. Công ty làm ăn thất bại, ông chủ sẽ mất tất cả, từ tài sản cá nhân cho đến tự do: họ có thể phải vào tù. Ở Tây Âu thế kỷ 19, có nhiều nhà tù riêng cho đối tượng này. Người ta chưa có quyền "tuyên bố phá sản" như bây giờ.Nguyên tắc "được ăn cả ngã về không" này nghe khá thuyết phục. Huyền thoại kinh tế học Adam Smith kịch liệt phản đối mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn. Làm sao người ta có trách nhiệm nếu đầu tư bằng tiền của người khác?Nhưng ngày nay, ở điểm nhìn của thế kỷ 21 soi lại, chúng ta hiểu rằng luật như thế không ai chơi. Rủi ro trong kinh doanh lớn đến mức sẽ không ai dám mở công ty mà làm ăn hết. Nhỡ thất bại thì bán con, bán cả chó. Nền kinh tế trở nên thịnh vượng chính là nhờ hàng triệu bộ óc liên tục tìm tòi ra những ý tưởng kinh doanh mới, đi tìm được người chia sẻ niềm tin đó, gây vốn và hình thành hoạt động kinh doanh. Sự tăng trưởng xoay quanh một chữ "dám".Xã hội hiện đại đã lựa chọn một mô hình khuyến khích chữ "dám" trong kinh doanh. Mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn được đánh giá là "một trong những phát minh quan trọng nhất của nhân loại". Công ty là công ty. Giám đốc là giám đốc. Nếu nhà đầu tư, nhà băng hay chủ nợ nói chung đưa tiền vào công ty thì tức là họ phải tự đánh giá rủi ro và triển vọng của riêng mình. Công ty có quyền tuyên bố phá sản, và ông bà CEO có quyền được làm lại cuộc đời. Thứ này gọi là "xã hội hóa rủi ro" (socialisation of risk).Ở quy mô xã hội, cái giá của "trách nhiệm hữu hạn", tức là sẽ có công ty phá sản, có nhà đầu tư mất tiền lúc này và lúc kia, không thể so sánh với cái lợi thu được khi nhiều người dám khởi nghiệp hơn, nhiều doanh nghiệp ra đời hơn.Tất nhiên, có nhiều kẻ lợi dụng phát minh tốt đẹp này. Dư luận Mỹ vẫn đồng lòng căm phẫn những CEO đốt hàng núi tiền của nhà đầu tư mà vẫn nhơn nhơn, biệt thự siêu xe. Nhưng năm 2010, sau khủng hoảng tài chính toàn cầu, nhà kinh tế học Ha Joon-chang xuất hiện báo The Guardian và nhắc nhở công chúng: đúng là "xã hội hóa rủi ro" đã bị vài kẻ lạm dụng, nhưng chúng ta không được từ bỏ nguyên tắc.Tôi muốn nhắc lại nguyên tắc này trong một ngày mà nổi bật trên mặt báo là câu chuyện của những doanh nghiệp tư nhân Việt Nam. Một startup nổi tiếng phá sản. Một công ty khác ra sản phẩm điện thoại thông minh mới. Nhiều dạng thức khác nhau, nhưng tất cả xoay quanh chữ "dám".Việc bạn có yêu ghét, có hoài nghi, và bày tỏ điều đó trước các hoạt động của doanh nghiệp tư nhân, cũng quan trọng. Dù sao bạn cũng là người tiêu dùng, bạn có quyền năng phán xét.Nhưng không gì quan trọng bằng việc chúng ta – trong tư cách xã hội – đã lựa chọn một hệ thống luật pháp cụ thể, một thái độ nhất quán với việc làm ăn.Chúng ta đã đồng lòng thiết kế một hệ thống cho phép mỗi cá nhân dám nghĩ dám làm, dám mở doanh nghiệp, gọi vốn, đầu tư sản xuất, hơn là cầu toàn, trồng bo bo trên ruộng hợp tác xã.Thái độ khuyến khích sự đàng hoàng này còn đặc biệt quan trọng trong bối cảnh riêng của Việt Nam. Bởi ngoài khởi nghiệp thông thường, nước ta còn có dạng khởi nghiệp bằng chủ nghĩa thân hữu. Trong 2 dạng làm giàu, chúng ta còn có điều kiện hình thành chữ "dám" thứ hai: dám ăn cắp.Trong suốt 40 năm xây dựng nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, Việt Nam đã tạo dựng một khối lượng công sản khổng lồ. Tài sản vật chất, và cả quyền kinh doanh tập trung trong khu vực công, có thể được phân chia bằng mệnh lệnh hành chính. Một "startup" Việt Nam có thể hình thành bằng việc tham gia chủ nghĩa thân hữu để đào vào khối công sản này, hoặc kiếm các đặc quyền kinh doanh.Vũ "Nhôm" hay Đường "Nhuệ" không phải chuyện của năm ngoái, mà thực chất là chuyện của 20 năm nay. Các dạng thức của chủ nghĩa thân hữu và những mô hình "liên kết công-tư" dưới gầm bàn, nếu bạn là người Việt Nam, không cần giải thích nhiều.Lựa chọn trở thành doanh nghiệp thân hữu là rất hấp dẫn, khi quyền năng "ban phát" lợi ích kinh tế của cơ quan công quyền vẫn quá mạnh. Chính phủ tất nhiên biết điều đó. Các cơ chế giám sát vẫn đang hoàn thiện, và được chính phủ thừa nhận là chưa hoàn thiện. Việc cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, trút bỏ quyền lực kinh tài của cơ quan công quyền vẫn được xúc tiến chục năm nay, nhưng cũng còn lâu mới xong, và rủi ro kiểu Vũ "Nhôm", "Út Trọc" hay Đường "Nhuệ" vẫn rình rập.Việc có "startup thân hữu" vẫn là một đặc sản của nước ta. Cái gì nước bạn cũng có, nhưng không ngon bằng, thì gọi là đặc sản.Chúng ta đang sống trong một thời đại như thế. Các hoạt động kinh doanh của khu vực tư nhân chia ra làm 2 loại, loại "trên răng dưới cát-tút" và loại có "cửa làm ăn" sẵn rồi; loại chất phác và loại gian ngoan; loại doanh nhân và loại tội phạm.Bối cảnh ấy khiến một xã hội càng cần tin vào những nguyên tắc tốt đẹp của thị trường tự do. Chúng ta không chỉ cần người giàu, mà còn cần những người giàu chân chính. Người giàu chân chính thì xuất hiện bởi những mô hình kinh doanh mới, những doanh nghiệp hiệu quả. Và những doanh nghiệp này tất nhiên hình thành nhờ việc ai đó "dám" đương đầu với sự khắc nghiệt của thị trường từ con số 0.Mười thanh niên chất phác khởi nghiệp thì có thể chín người thất bại, chỉ một người thành công, xã hội vẫn thu lợi bền vững. Chứ mười thanh niên nhà có quan hệ khởi nghiệp thì cả mười người thành công, và xã hội có thể lĩnh đủ mất mát từ cả mười. Không phải thất bại nào cũng vô giá trị và không phải ai giàu lên cũng đáng quý. Bạn sẽ khuyến khích chữ "dám" nào?Bạn có quyền bình phẩm về những thất bại. Bạn có thể chê cười những cô cậu trẻ tuổi ngớ ngẩn đốt cả đống tiền cho ý tưởng hoang đường. Bạn có cả quyền khinh thường những người ngã ngựa. Ngay cả chính tôi, phải thú nhận rằng đôi lúc cũng mang phán xét tiêu cực khi nhìn thấy những thất bại (thường sau phá sản, mọi ý tưởng kinh doanh đều trông có vẻ ngu si không thể chịu nổi). Nhưng đó là một cảm xúc rất cá nhân, và tôi phải vượt qua, vì tôi có một niềm tin lớn hơn để bảo vệ. Ngay cả thất bại của họ cũng có giá trị với xã hội. Tôi vẫn phải nhấn mạnh: chúng ta có một nguyên tắc ở tầm xã hội về khuyến khích việc đón nhận rủi ro trong kinh doanh. Nguyên tắc đó đảm bảo cho xã hội phát triển, nền kinh tế tăng trưởng.Và nguyên tắc này, văn hóa này còn đặc biệt cần cho một xã hội mà suốt nửa thế kỷ trước đã liên tục khuyến khích thanh niên nghĩ xem có "cửa" gì hay hay rồi mới khởi nghiệp.Đức Hoàng Buôn có bạn, bán có phường. Câu tục ngữ này đã theo chân con người suốt mấy ngàn năm lịch sử. Tuy nhiên, anh buôn với bạn nào, anh chơi với phường nào là cả một vấn đề của tập thể xã hội. Một xã hội cổ xuý cho việc làm ăn manh mún, chộp giựt, râu ông này cắm cằm bà kia sẽ tạo cho con người trong xã hội ấy có những suy nghĩ của phường gian manh, xảo trá và làm đảo lộn mọi thứ kể cả thứ được gọi là Pháp Luật. Tuy nhiên, một xã hội làm ăn bằng thực lực, bằng chất xám và năng lực chính tay mình tạo nên sẽ tạo ra một xã hội bền vững về mặt tài chính, tuân thủ luật chơi và thậm chí có thể khiến những xã hội khác phải ngoái nhìn và cúi đầu nể phục. Rất thích đọc bài của đức hoàng, góc nhìn lạ so với số đông và có chiều sâu, lý luận chặt chẽ cho quan điểm của bản thân. Hầu như ai mà chẳng muốn làm ăn đàng hoàng và làm giàu bằng chính sức mình. Nhưng khi thấy "cuộc đua" đã ngã ngũ ngay từ vạch xuất phát thì họ buộc phải "đổi hướng" thôi. Muốn phát triển, trước tiên phải minh bạch và công bằng cái đã Vì những doanh nghiệp "Thân hữu" phát triển rầm rộ cho nên những lĩnh vực làm giàu của thanh niên khởi nghiệp sẽ càng bị thu hẹp. Quanh đi quẩn lại chỉ còn lĩnh vực nông nghiệp là nơi để người trẻ phát triển những ý tưởng kinh doanh và làm giàu.Cũng vì doanh nghiệp "Thân hữu" nên những doanh nghiệp "Mồ côi" sẽ bị đào thải do cạnh tranh không lành mạnh. Kết quả là người tiêu dùng sẽ phải trả giá đắt hơn những gì họ nhận được. Cả xã hội dường như đang đánh đồng "đầu tư" và "đầu cơ" với nhau. Đầu tư đòi hỏi người ta ngoài bỏ vốn còn cả trí óc, công sức, thời gian còn đầu cơ thì dạng như bỏ một vốn ban đầu rồi tìm mọi cách để nâng giá thu lợi thông qua các mối quan hệ. VN đang quá tôn vinh doanh nhân nhưng trong số đó có rất nhiều người càng bành trướng càng làm cho xã hội đi xuống . Cả xã hội lao theo đầu cơ nhưng cứ nghĩ đang đầu tư thậm chí trong lĩnh vực như giáo dục cũng không tha sẵn sàng bỏ tiền mua điểm cho con rồi coi như đó là khoản đầu tư lâu dài, tất cả đều làm cho một cuộc đại khủng hoảng về đạo đức nhận thức đi xuống, về lâu dài mặc dù GDP vẫn tăng đều nhưng rất ít người được hạnh phúc vì suy nghĩ, lời nói, hành động đều bất nhất . Tôi đồng ý với lý tưởng của tác giả với nội dung: 10 người chất phác khởi nghiệp, có thể 9 người thất bại, 1 người thành công nhưng XH vẫn thu lợi; 10 người có "quan hệ thân hữu" khởi nghiệp thì cả 10 người thành công nhưng XH thất thu. Tôi khẳng định, tôi là người kinh doanh chân chính, không dựa vào ông to bà lớn nào, không gian manh thủ đoạn nên vất vả hơn rất nhiều những người có "quan hệ thân hữu". Vất vả ở đây không phải là do đối thủ hoặc người khác gây khó dễ mà là do cạnh tranh không lành mạnh, họ có nhiều người "thân hữu" giúp sức nên đối thủ của tôi có nhiều lợi thế để giành được hợp đồng làm ăn. "Loại chất phác và loại khôn ngoan". Xin phép cho tôi sửa lại, khôn ranh chứ không phải khôn ngoan. Loại khôn ranh này khiến cho xã hội rối ren, người làm ăn lương thiện sống dở chết dở. Loại này, buồn thay, ở VN đông như quân Nguyên. Đức Hoàng luôn có tầm nhìn vượt trội ! Chúc anh ngày mới nhiều sức khỏe ! Cảm ơn anh Hoàng. Ghét cực đại mấy ông sáng đi cafe với quan a, chiều đánh tenis với quan b, tối uống bia với quan c... gặp cứ mặt kênh kênh kiểu ta đây có thể làm chủ thiên hạ... Cảm ơn tác giả!Rất Đức Hoàng: các vấn đề nóng hổi, ngôn từ mạnh bạo hơn, pha một chút tiếng lóng... Đất nước này quả thật lâu nay khá lắm kẻ "gian ngoan", những kẻ khởi nghiệp sân sau, họ giàu lên cho đất nước nghèo đi. Tệ hơn, đám này "ăn trên ngồi trước", định nghĩa ra một hình thái thành công mới trong xã hội, lên lớp thỉnh thoảng lên lớp mọi người ở sự thức thời... Những kẻ giàu có dễ dàng - trọc phú - thường dễ tạo ra những giá trị lệch lạc. Đọc xong bài viết của nhà báo Đức Hoàng mình đã có suy nghĩ tích cực hơn so với ngày hôm qua. Sau khi một start up phá sản, làm cho user và merchant phải thốt lên sự thất vọng. Trong đó có mình là 1 user đã sử dụng dịch vụ. Đúng là việc dám làm, dám kinh doanh không phải ai cũng làm được như start up đó. Làm thay đổi về cách định hướng, mang nhiều trải nghiệm có ích cho khách hàng thì đó là điều đáng trân quý. Thời thế thế thời, hết tiền không kiểm soát vận hành thì chung quy lại là cái kết cay đắng. Sẽ là bài học cho nhiều start up về sau. Ở các nước phương tây họ kinh doanh có nguyên tắc, tìm hiểu, nghiên cứu kỹ và làm rất đúng đắn bài bản. Tôi dùng từ đúng đắn ở đây chúng ta hiểu rằng cái uy tín, cái chất lượng họ đưa lên hàng đầu. Ở vn chúng ta ngược lại, hứng lên, thích lên là đi đăng ký thành lập cty, kinh doanh thì đặt lợi nhuận lên hàng đầu và xem nhẹ chữ tín. Vậy dám ở đây là dám gì? Dám mạo hiểm, dám nghĩ dám làm hay dám làm bậy? Chả phải tự nhiên mà trong xã hội VN, quan hệ được đặt cao hơn tiền tệ, các cụ vẫn có câu "nhất quan hệ, nhì tiền tệ" là như vậy! Cần phải có cơ chế khoa học, công bằng để bảo vệ và hỗ trợ những "thanh niên chất phác" khởi nghiệp! Bởi nếu không, sẽ chả ai "dám" khi mà không có "cửa" cả!Tôi từng rất ngây thơ khi khởi nghiệp mà bản thân chỉ là một anh kỹ thuật "chất phác" chả biết gì, chỉ có một lòng nhiệt huyết và đam mê, trong khi đám bạn tôi đều đã đầy đủ những khái niệm về "cửa này", "cửa kia" và chuẩn bị khá công phu trước khi khởi nghiệp... Ngay từ những viên gạch đầu tiên đã bị quấy nhiễu, làm khó; đến khi thành công chút đỉnh thì bị phá hoại, chơi xấu... nên với một "thanh niên chất phác" thì đó là một trải nghiệm vô cùng lúng túng, rồi cuối cùng cũng vẫn phải mò mẫm đi nhờ vả các mối quan hệ.. Tôi cũng đã tìm hiểu tiếp xúc với nhiều chính sách hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp, nghe thì có vẻ khá tiến bộ, nhưng mà không có "cửa" thì khó mà tiếp cận được! Đến bây giờ, thì tôi đã lại đi làm thuê lại, và nhắc đến chuyện khởi nghiệp lần nữa, thì tôi thấy "sợ"! Chỉ 1 chữ "dám", 1 dám có gan, 1 dám có "cửa". Hay quá ĐH! Chúng ta đã dám nhìn thẳng vào sự thật nhưng nhìn chung chúng ta chưa dám nói lên sự thật, vì vậy doanh nghiệp thân hữu vẫn âm thầm hiện hữu ở nơi này, nơi khác mà chưa được phân tích mổ xẻ bản chất của "mô hình doanh nghiệp thân hữu", đó là nguy cơ đáng lo ngại thật sự đối với tương lai phát triển tế của đất nước. Vì vậy không thể xem nhẹ mà phải chống quyết liệt hơn nữa để xóa bỏ doanh nghiệp thân hữu đang hình thành hiện nay.