Năng lực xã hội Ở Sài Gòn vài tháng, tôi lại gặp một cái may định mệnh là ngẫu nhiên đọc được thông báo của Đại sứ quán Nhật về việc tuyển sinh du học với học bổng của Chính phủ Nhật Bản. Cuộc đời tôi đã sang một bước ngoặt lớn, một may mắn mà tôi chưa bao giờ mơ tới.Tháng 4 năm 1968, tôi sang Nhật du học. Lúc đó tôi dự định học xong đại học hay nhiều lắm là xong bậc tiến sĩ sẽ về nước với hy vọng đất nước khi ấy đã hết chiến tranh, mọi người nỗ lực góp phần vào việc phục hưng xứ sở. Nhưng rồi thời thế đưa đẩy, tôi đã ở lại Nhật Bản cho đến ngày nay.Dù không phải là con đường đã chọn ban đầu nhưng nơi đến cũng mở ra nhiều cơ hội. Là người Việt, tôi yêu quý Việt Nam, nay lại có thêm một đất nước để yêu mến. Người bạn đời của tôi cũng yêu mến Nhật Bản, yêu thích văn học Nhật Bản, đã và đang dịch nhiều tiểu thuyết, truyện ký Nhật Bản sang tiếng Việt.Khi ra đi tôi chưa đầy 19 tuổi. Chiến tranh và điều kiện kinh tế không cho phép nên tôi chỉ quanh quẩn trong phạm vi nhỏ hẹp ở làng xóm, trường học. Vào Sài Gòn cũng không đi đâu xa, chỉ quanh quẩn ở nơi trọ, nơi làm việc và đại học. Trong hoàn cảnh bận rộn đó, ý thức về Việt Nam rất ít. Nhưng khi rời xa quê hương, tự nhiên tôi nhớ và suy nghĩ nhiều về đất nước.Ngoài lòng tự hào dân tộc về một nước Việt có nền văn hóa thống nhất, lịch sử nhiều ngàn năm dựng và giữ nước, điều khắc sâu vào tâm tư tôi là quê hương mình nghèo quá. Tôi biết nhiều nhạc khúc ca tụng đồng quê nhưng cũng nói lên cuộc sống nghèo khó như “Nắng lên xóm nghèo”, “Quê nghèo”, “Tình nghèo”... Tôi mong chiến tranh chấm dứt nhanh, Việt Nam phải bước sang giai đoạn thoát nghèo và phát triển. Tôi sang Nhật du học tháng 4 năm 1968. Lúc đó Nhật Bản kỷ niệm 100 năm Minh trị Duy tân và đang trong thời kỳ phát triển ngoạn mục, năm ấy cũng đánh dấu mốc Nhật vượt Tây Đức trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Sự kiện này làm tôi quan tâm, muốn học về kinh nghiệm phát triển của Nhật.Tôi đã học về kinh tế, nhất là kinh tế phát triển tại Nhật Bản và thấy đó là điều rất ý nghĩa. Nhật Bản là nước đi sau trong trong dòng thác công nghiệp của thế giới, đã tích cực du nhập công nghệ, luật lệ, tổ chức hành chính, tri thức quản lý từ các nước tiên tiến Âu, Mỹ và đã thành công trong việc đuổi kịp các nước đi trước. Có rất nhiều nghiên cứu về sự thành công của Nhật, riêng tôi đã thử tìm một nguyên nhân tổng hợp nhất để có thể tham khảo được cho các nước đi sau Nhật. Tôi tìm ra một từ khóa để chỉ nguyên nhân đó: Năng lực xã hội.Đó là năng lực và tố chất của những nhân tố cấu thành xã hội, cụ thể là chính trị gia, quan chức, lãnh đạo kinh doanh, trí thức và tầng lớp lao động. Mỗi nhân tố cấu thành phải có những tố chất nào để thúc đẩy kinh tế phát triển? Dĩ nhiên tố chất quan trọng của chính trị gia là năng lực lãnh đạo, của quan chức là năng lực quản lý hành chính, của giới kinh doanh là tinh thần doanh nghiệp. Nhưng trong trường hợp Nhật Bản, không phải chỉ có các tố chất đó.Tôi nghiệm thấy rằng tố chất chung nhất của chính trị gia, của quan chức, của nhà kinh doanh Nhật Bản là lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc và phải là những người có văn hóa, có giáo dưỡng. Đặc biệt trong thời đại Minh Trị và thời kỳ phục hưng và phát triển hậu chiến, những tố chất đó biểu hiện mạnh mẽ nhất.Tôi chỉ xin đơn cử trường hợp nhà kinh doanh. Thông thường thì nhà kinh doanh phát huy tinh thần doanh nghiệp để mưu tìm lợi nhuận chân chính. Tinh thần doanh nghiệp - entrepreneurship - thường được định nghĩa là tinh thần mạo hiểm và năng lực cách tân công nghệ, tích cực khám phá thị trường, ứng dụng công nghệ để làm ra các sản phẩm và dịch vụ cạnh tranh, đáp ứng nhu cầu của thị trường.Nhưng những nhà kinh doanh tiêu biểu của Nhật không phải chỉ có thế. Hầu hết những nhà sáng lập những công ty tiêu biểu của họ hiện nay đều xuất phát từ lòng yêu nước, từ trách nhiệm xã hội.Lấy trường hợp Sony, một trong những công ty đại biểu của Nhật ngày nay. Trong buổi lễ thành lập công ty vào năm 1946, bài diễn văn của Ibuka Masaru, người đồng sáng lập công ty, đã gây xúc động lòng người. Ông nói: “Ta phải nỗ lực đem công nghệ góp phần vào việc phục hưng tổ quốc của chúng ta”. Giữa cảnh hoang tàn đổ nát một năm sau chiến tranh, thái độ của những người có trách nhiệm trong xã hội đã gây phấn chấn và kích thích mọi người hăng hái tham gia vào việc phục hưng đất nước.Với năng lực xã hội như thế, Nhật Bản đã theo kịp các nước Âu Mỹ. Thật ra thời trước Thế chiến thứ hai, Nhật đã theo kịp Tây phương trong một số ngành, lĩnh vực, nhưng phải đợi đến thập niên 1960, 1970, bằng một giai đoạn phát triển cao độ, Nhật Bản mới hoàn toàn theo kịp Âu Mỹ. Giai đoạn phát triển cao độ này, bắt đầu giữa thập niên 1950 - mỗi năm phát triển trung bình 10% và kéo dài tới 18 năm - đã đưa nước Nhật thành một cường quốc kinh tế. Nhiều người nói đó là giai đoạn phát triển thần kỳ, có nhà nghiên cứu đã nói “6.000 ngày làm thay đổi nước Nhật”.Gần đây tôi khám phá ra một điểm mà tôi thấy thú vị là kinh tế Việt Nam hiện nay rất giống với đêm trước của thời đại phát triển thần kỳ của Nhật Bản. Giữa thập niên 1950, dân số Nhật cũng khoảng 90 triệu, cơ cấu kinh tế về sản xuất, xuất khẩu cũng như sự phân bổ lao động rất giống Việt Nam ngày nay. Nhưng từ sau đổi mới, Việt Nam tăng trưởng trung bình 6,5% mỗi năm và chưa có giai đoạn phát triển cao độ. Tôi rất mong Việt Nam sớm muộn cũng sẽ có một thời đại như Nhật Bản.Thời trung học tôi đọc nhiều tiểu thuyết trong Tự lực văn đoàn. Trong một truyện dài, Nhất Linh đã để cho nhân vật chính của mình nói về lòng yêu nước mà tôi thấy rất thích hợp trong giai đoạn chưa phát triển của Việt Nam: “Biểu hiện cho đất nước không phải là những bậc vua chúa hay danh nhân mà là đám dân thường không tên không tuổi. Dân là nước, yêu nước là yêu chung đám thường dân, nghĩ đến sự đau khổ của đám thường dân”.Cho đến bây giờ, tôi vẫn thấy đây là định nghĩa về lòng yêu nước rất đúng đắn.Trần Văn Thọ (Bài viết trích từ Diễn từ của Giáo sư Trần Văn Thọ tại Lễ nhận huân chương Thụy bảo Tia vàng của Thiên hoàng Nhật Bản, ngày 15/8/2018) “Biểu hiện cho đất nước không phải là những bậc vua chúa hay danh nhân mà là đám dân thường không tên không tuổi. Dân là nước, yêu nước là yêu chung đám thường dân, nghĩ đến sự đau khổ của đám thường dân”. Cha tôi cũng thường nói vậy! Con xin nói cảm nhận của con về vấn đề trên ạ. Khi đất nước mới kết thúc chiến tranh, nhân dân là thể thống nhất, bây giờ thì đèn nhà ai người đó tỏ vậy nên không thể thực hiện được điều người Nhật đã làm được. Vứt rác vào đúng nơi thôi mà xã hội chúng ta còn chưa làm được thì làm sao có thể đồng lòng làm điều lớn hơn ạ bài viết rất hay cám ơn giáo sư, dân VN có rất nhiều người nói mình yêu nước nhưng thật ra thì không, không có cả tự hào dân tộc. tôi năng lực yếu kém không thể làm gì lớn lao để thay đổi đất nước, nhưng ít nhất tôi biết không xả rác, tôn trọng luật giao thông. cố gắng làm tốt công việc của mình, tránh đổ lổi. nếu dân mình mổi người góp một tí thôi thì tôi tin là VN mình sẻ phát triển vượt bậc. Cảm ơn giáo sư, thực ra Nhật Bản trước minh trị duy tân đã có một nền văn hóa Sumurai rồi, còn Việt Nam không có nền văn hóa này, Việt Nam cần làm "cách mạng văn hóa" trước cách mạng kinh tế mới mong có đột phá Quan thì tham, Dân thì gian...sao mà có thể phát triển được!Cảm ơn bài chia sẻ của bác! Chúc bác luôn mạnh khỏe! hay! cám ơn Giáo sư, rất mong có được nhiều người quản lý, lãnh đạo cao cấp đọc, và suy ngẫm. Việt Nam mình cũng có rất nhiều doanh nhân thành đạt và giàu có , nhưng sự giàu có đó đó là do đầu cơ đất đai và áp phe với những người có chức có quyền tạo nên nhóm lợi ích riêng . Chứ nhóm doanh nhân tạo ra sản phẩm bằng trí tuệ và công ăn việc làm cho người lao động còn ít. . Các doanh nghiệp Nhật họ làm vì họ và tổ quốc, nhân dân. Còn ở ta nào chất cấm, hóa chất độc hại, thuốc trừ sâu, xả thải..., Họ cũng làm vì họ và 'góp phần" giải quyết công ăn việc làm cho bệnh viện, nhà tang lễ, ngoài ra còn "giúp" giảm dân số một cách hiệu quả. Thật đáng trân trọng ý kiến của người có học và luôn biết nghĩ về lẽ phải,về cộng đồng và về ý thức dân tộc cao thượng. Cám ơn ông _GS. Trần VănTHọ VN hien tai kho lam thua ong Tran Van Tho. Vi cu nhin cac du an treo, cong trinh bo do... thi biet ho yeu Nuoc bang gi roi. Bác Thọ đã và đang sống ở Nhật Bản nên hiểu rõ cuộc sống bên ấy.Tôi chưa một lần bước chân ra khỏi lãnh thổ Việt Nam.Nhưng tôi nghĩ nước Nhất phát triển thần kỳ ngoài yếu tố cơ bản là công sức của người dân thì vẫn còn một yếu tố then chốt nũa đã được người dân Nhật gọi tên:"Minh Trị". Thì ta cũng có câu " Lấy dân làm gốc " mà. Nhưng từ lời nói đến việc làm còn xa lắm, nhất là nói 1 đằng, làm một nẻo thì chả bao giờ như Nhật bản được (!?). Ai cũng yêu nước mà . Nhưng thể hiện khác nhau thôi ! Người thì yêu bằng trái tim , bằng hành động , nhưng có ng chỉ yêu bằng mồm , ra rả , quyết liệt lắm ! Ông GS nhắc lại ở câu kết "Dân là nước, yêu nước là yêu chung đám thường dân, nghĩ đến sự đau khổ của đám thường dân"". Rất tiếc là điều nhỏ bé này chưa thấy ở Việt Nam. Nếu quan ko tham, dân ko gian thì đất nước này cất cánh từ lâu rồi. Đâu phải đến hôm nay vẫn cứ mơ được như Nhật cách đây 50 năm. Họ chỉ cần 20 năm đã vượt Âu Mỹ, ta gần 40 năm rồi thu nhập vẫn 2.500 USD.