Thị trường khoa học Tuần rồi, tôi mới nhận được email của thư ký tòa soạn tạp chí Applied Sciences (Khoa học ứng dụng) của nhà xuất bản MDPI. Cô nhắc lại lời mời tôi làm biên tập viên khách mời cho số đặc biệt về "Các hiện tượng điện từ trong hệ điện năng" - một chủ đề chẳng chút liên quan tới chuyên môn của tôi, khoa học vật liệu. Vài ngày trước đó, tạp chí Crystals cũng của MDPI gửi lời mời tương tự.MDPI (Multidisciplinary Digital Publishing Institute - Viện Xuất bản số đa ngành) là nhà xuất bản khoa học mới nổi được lập bởi một nhà khoa học ít tên tuổi, Shu-Kun Lin người Hoa. Nắm bắt được xu thế xuất bản khoa học mở từ những năm 2010, MDPI của Lin nhanh chóng đăng ký thành lập hàng loạt các tạp chí hoàn toàn mở - có nghĩa là bất kỳ ai cũng được đọc bài miễn phí. Điều đáng chú ý, nhà xuất bản này đăng ký địa chỉ hoạt động tại Bassel, Thụy Sĩ. Một địa chỉ nhà riêng nhưng toàn bộ nhân sự đều ở nước ngoài, hầu hết ở Trung Quốc, và thường khiến nhiều người nhầm lẫn rằng đây là một nhà xuất bản Thụy Sĩ.MDPI phát triển nhanh khủng khiếp, nay đã có tới 222 tạp chí với 55 trong số đó lọt vào danh mục ISI (Danh mục các tạp chí khoa học của Viện Thông tin khoa học Mỹ). Mỗi bài báo được đăng, MDPI sẽ thu của tác giả 1.000-2.000 franc Thụy Sỹ - 25 tới 50 triệu đồng. Khác với hầu hết các tạp chí khoa học, các ấn phẩm của MDPI có tốc độ phản biện và xuất bản nhanh đến mức độ siêu tốc, chỉ mất có vài tuần từ lúc gửi bài cho đến khi bài báo được chính thức ra mắt. Có tạp chí của MDPI mỗi tháng đăng tải tới trên dưới 1.000 bài báo.MDPI rất nhiệt tình "chào hàng". Vài tháng họ lại gửi lời mời tham gia làm biên tập viên khách tới những người từng phản biện cho tạp chí. Làm biên tập viên khách cho các tạp chí khoa học uy tín thể hiện phần nào uy tín học thuật của một nhà khoa học, nhưng với MDPI thì chẳng đơn giản vậy. Nếu nhận lời Christine Zhang, tôi được miễn phí đăng bài của mình, nhưng sẽ phải tích cực mời gọi đồng nghiệp, người quen gửi bài tới tạp chí. Và với mỗi bài báo, họ sẽ "thẳng tay" thu phí tác giả. Toàn bộ số tiền sẽ chui vào túi nhà xuất bản chứ tôi cũng chẳng được xu nào. Bình thường, tôi sẽ bỏ qua các email trên hay từ chối một cách xã giao, nhưng những tranh luận nảy lửa gần đây của cộng đồng khoa học Việt Nam về những "tạp chí săn mồi" (predatory journal) của MDPI khiến tôi muốn nói thêm chút nữa.Nếu như hơn chục năm trước, số nhà khoa học làm việc ở Việt Nam có công bố quốc tế còn khiêm tốn thì nay, việc công bố khoa học trên các tạp chí chuyên ngành (tạm gọi là quốc tế) đã trở nên quá phổ thông trong cộng đồng làm khoa học trong nước. Ở nhiều nơi, sức ép cần có bài báo được đặt ra với các nhà khoa học, đặc biệt với các giảng viên đại học, hay bởi những tiêu chuẩn công bố khoa học đối với các ứng viên phó giáo sư, giáo sư."Phong trào" công bố khoa học dĩ nhiên tạo hiệu ứng tích cực, thúc đẩy giới khoa học làm việc nghiêm túc hơn nhằm tạo ra các kết quả có nghĩa, xa hơn là khuyến khích họ theo đuổi các nghiên cứu mới nhằm cạnh tranh ở tầm quốc tế. Nhiều đại học thậm chí thưởng cho các bài công bố quốc tế của giảng viên.Bên cạnh hiệu ứng tích cực, "phong trào" này có nguy cơ nảy sinh nhiều biến tướng không mấy lành mạnh. Vài năm trước, MDPI chưa được biết đến nhiều ở Việt Nam. Nhưng chỉ hơn một năm qua, cái tên này bỗng trở nên rất "hút hàng". Cộng đồng khoa học đã chỉ ra nhiều nhà khoa học Việt Nam có tới vài chục bài báo trên các tạp chí MDPI trong một thời gian ngắn. Nhiều ý kiến tranh luận, chỉ trích MDPI về "chất lượng tạp chí không cao", giống kiểu "mỳ ăn liền", người đăng bài tiêu tốn tiền bừa bãi. Phe bảo vệ MDPI cũng có lý do riêng, rằng họ phải chi đắt đỏ chẳng qua là muốn bài báo của mình được mở truy cập (thực tế thì Việt Nam không hề bắt các nhà khoa học cần đăng bài truy cập mở), và họ cũng chẳng sai khi đăng bài trên đó - vẫn là các tạp chí phản biện; hay Việt Nam vẫn cần số lượng bài báo khoa học trước khi bàn đến chất lượng.Các lý lẽ đó không sai, nhưng có phần thiếu thuyết phục. Nếu như vì "danh mục ISI", tại sao nhiều người không đăng bài trên các tạp chí truyền thống uy tín hơn, lại hoàn toàn miễn phí? Cái cớ "xuất bản nhanh" của MDPI cũng chẳng khác gì món mỳ tôm. Nó dễ ăn, lừa vị giác, chống đói ngay lập tức, nhưng nạp vào nhiều thì hại sức khỏe. Còn nếu vì "truy cập mở", có rất nhiều cách rẻ tiền hơn nếu tác giả thành tâm muốn mở công trình của mình cho cộng đồng tham khảo.Một cách gần đây của nhiều đại học ở châu Âu, khi không muốn trả tiền truy cập mở cho tạp chí, họ chỉ cần chia sẻ với cộng đồng bản thảo bài báo được chấp nhận đăng trước khi được lên khuôn ấn bản. Công chúng sẽ đọc được bài mà không bị vi phạm bản quyền với nhà xuất bản - đơn vị giữ bản quyền sau khi bài báo được in.Quy luật số lượng trước, chất lượng sau không sai, nhưng việc ào ào chạy theo số lượng chưa chắc đã tạo ra chất lượng cho khoa học Việt Nam trong khi nguy cơ tốn tiền vô ích hoàn toàn hiện hữu. Một số giáo sư người Việt làm việc tại nước ngoài đã gửi thư đến các nhà quản lý khoa học nước nhà cảnh báo về phong trào in bài báo tại "công xưởng in bài" hay các "chợ đen bài báo ma" đang hoành hành tại Trung Quốc và đã bị cộng đồng quốc tế vạch mặt.Một cách khách quan, chúng ta không thể quy kết việc đăng bài báo trên các tạp chí kiểu MDPI là sai hay vi phạm chuẩn mực khoa học bởi chúng đều là những tạp chí được phản biện theo đúng quy trình xuất bản khoa học đương thời. Nhưng một cách đơn giản, chúng ta hoàn toàn có thể tiết kiệm tài chính để đăng bài trên các tạp chí có uy tín, và rất dễ để "mở" công trình của mình mà chẳng tốn nhiều chi phí. Người làm khoa học chọn "truy cập mở" bởi chính họ muốn chia sẻ kết quả mình tạo ra với công chúng chứ không nên chỉ vì muốn được đăng bài báo. Trong điều kiện ngân sách dành cho nghiên cứu còn rất khiêm tốn, việc tài trợ tiền để đăng bài trên các "tạp chí đắt đỏ" nên được xem xét một cách thận trọng.Ngô Đức Thế Rất hoan nghênh những bài viết mang tính cảnh báo như thế này, ít nhất, cũng giúp cho bạn đọc thiếu thông tin chính thống, có một cái nhìn khách quan, trung thực, đúng đắn về các sự kiện liên quan lĩnh vực học thuật. Có rất nhiều tác giả từ các trường nổi tiếng trên thế giới như Havard, Princeton, hay Cambridge đăng bài trên MDPI. Những gì bác nói phải tùy vào tạp chí cụ thể, nhà xuất bản khoa học nào mà chẳng có tạp chí kiểu này, kiểu kia. " Bài báo khoa học " thị trường " đen "Làm sao phân biệt Muối với Phèn ?Nếu phải " dùng miệng " thì Mặn lắm !Nên làm " Khoa học " mới đáng khen !Sức ép có bài, có chức danhTạo ra lỗ hổng nếu không rànhLên báo cứ như " mì tôm trứng "Làm lợi nhiều cho bọn " lưu manh " ! Tôi xin cảm ơn tác giải đã nói lên sự thật, tôi vào group 40 năm thành lập trường tôi. Rất nhiều bạn trẻ được đưa vào danh sách tiêu biểu vì các bạn có đên 40 bài báo khoa học. Có những ngành mà rất khó như toán học, y học. Tôi cảm thấy tự hào đối với những thành tích đó. Nhưng sau khi đọc song bài của tác giả tôi cảm thấy thất vọng quá. Mong các em có nhiều bài xuất bản kia không trong trường hơp này. Cảm ơn bài viết rất thực, rất thẳng đúng nhu cầu chạy theo số lượng hơn chất lượng của KH hiện nay. Buồn khi nghe đâu đó câu nói : ở Việt Nam làm gì có khoa học. Tôi thường đăng bài trên các tạp chí truyền thống nhưng không biết có tạp chí phản biện nào lại cho phép bạn đăng miễn phí cả (trừ một vài trường hợp cực kỳ đặc biệt). Họ cần phải chi trả các chi phí cho biên tập viên chính thức (chief editor), những người sửa lỗi (post-process), tạo ra mã số định danh (DOI) cũng như in ấn phát hành. Nguồn thu của nhà xuất bản đến từ cả độc giả (subscriptions) lẫn tác giả bài viết (publication fee, submission fee, over-page charge ...). Các ấn bản mở không có nguồn thu từ độc giả nên phải thu phí cao hơn từ phía tác giả. Chỉ là một số ấn bản chạy theo lợi nhuận sẵn sàng chấp nhận các bài viết chất lượng thấp (đặc điểm của các ấn phẩm loại này là phí xuất bản đắt đỏ). Trường tôi thường chỉ chấp nhận hỗ trợ chi phí nếu gửi bài vào những tạp chí uy tín (có tên trong danh sách SCI ISI, Scorpus), có hệ thống phản biện (peer-review) và hệ số trính dẫn cao (impact factor).Nếu muốn đưa nghiên cứu của mình đến độc giả nhanh chóng và miễn phí, cách tốt nhất là đăng trên các thư viện mở trực tuyến như arXiv, bioRxiv,... Các bài báo được tự động kiểm tra đạo văn, xử lý sơ bộ và được đăng chỉ sau 3-5 ngày. Bài đăng trên những thư viện kiểu này không có phản biện nên không được chính thức coi là "ấn phẩm xuất bản", mặc dù vẫn có thể được trích dẫn như thường. Trong lĩnh vực của tôi, ngày càng có nhiều tác giả đăng bài trên arXiv để lưu trữ và chia sẻ ngay sau khi nộp bài cho các tạp chí truyền thống mà không lo vi phạm các quyền với nhà xuất bản. Đúng là đọc xong mở rộng tầm mắt và cảm thấy có phần "bớt tự hào" khi nghe đến cụm từ "có bài báo khoa học được đăng trên tạp chí quốc tế". Haizz, TQ đáng sợ thật, họ luôn nắm bắt được tâm lý khách hàng để mà kiếm tiền. Các bác khoa học ơi, đừng chạy theo thành tích hay hư danh chỉ vì một bài báo nhé. Nếu làm khoa học nghiêm túc thì mỗi nhà khoa học đều biết những tạp chí tốt, hàng đầu trong chuyên ngành hẹp của mình. Còn nếu không thì có thể dựa vào impact factor. Trong chuyên ngành thị giác máy tính mà tôi biết, những tạp chí tốt thường có impact factor lớn hơn 3. Cám ơn anh Thế đã có bài viết hữu ích. Đây cũng không phải chuyện lạ gì trong giới khoa học. Thực chất những tạp chí kiểu này chỉ dùng để báo cáo thành tích, lừa những người không có chuyên môn là chủ yếu. Còn những người làm khoa học nghiêm túc thì họ thừa biết chỉ có 1 số ít những hội nghị và tạp chí đầu ngành mới thực sự là nơi có bài chất lượng, và họ cũng chỉ nộp vào những nơi như vậy. Ở nơi tôi đang làm việc nếu tôi mà đề nghị nộp vào mấy chỗ kiểu này chắc giáo sư sếp tôi sẽ cắt hợp đồng với tôi luôn không chừng. Biết a Ngô Đức Thế đã lâu, e cũng cùng chuyên ngành với a, và những gì a viết ra đều là sự thật. Rất cần sự chuyên nghiệp hơn của giới khoa học để làm nền tảng cho quá trình phát triển lành mạnh của nền KH Việt Nam. Bài viết của anh nói rất đúng thực trạng. Tuy nhiên, có cầu thì mới có cung, còn rất nhiều những nxb hoạt động theo kiểu MDPI này. Lý do vì sao nó vẫn tồn tại? Vì sao vẫn rất nhiều người chấp nhận lời mời của nó? Câu chuyện này sẽ không bao giờ có hồi kết cho đến khi nào không còn câu chuyện thi đua, thành tích, tiêu chí trong nghiên cứu khoa học. Bài viết rất hay, các trường đại học, viện nghiên cứu khi thưởng cho các bài quốc tế uy tín cùng cần phải phân loại để những nhà khoa học chân chính thấy không bị thiệt thòi. Nhà xuất bản MDPI đã nắm bắt được nhu cầu của "thị trường khoa học" và họ đã tận lực khai thác để thu "ấn phí" (APC) từ tác giả. Họ biết rằng nhiều nước châu Á thưởng tiền cho công bố khoa học, một bài báo tiền thưởng bằng nhiều tháng lương người nghiên cứu ở nước đang phát triển. Họ biết rằng một bài báo công bố sớm thì tác giả có cơ hội cạnh tranh để bổ nhiệm, thăng tiến. Vậy là họ đặt giá tiền thôi. Giá tiền có thể cao, nhưng nhiều khi đó là "chi phí cơ hội". MDPI biết rõ mô hình kinh doanh này đang rất hiệu quả.Các giáo sư phản biện bài sẽ được bao nhiêu? Nếu họ không lấy tiền, như thông lệ của các tạp chí truyền thống, thì MDPI đã quá tham lam. Nếu họ được thù lao (dù trực tiếp hay gián tiếp -- thông qua các suất "đăng bài miễn phí" trong các số tới) thì lại bất công cho tạp chí "truyền thống" khác. Thử nghĩ xem khi giáo sư được phân công phản biện nhiều bài báo, trong đó các bài MDPI được ưu ái tập trung phản biện trong một tháng, còn các bài tạp chí "truyền thống" thì để lưu cữu cả năm trời mới phản biện xong?Dẫu rằng tác giả Âu Mỹ không nhận được thù lao nhiều như một số nước Á Châu nhưng sức ép đăng bài đặt trên vai giáo sư trưởng các lab nghiên cứu là rất lớn. Giáo sư có thể không trực tiếp chủ biên viết bài, nhưng vẫn đứng tên trong bài báo của nghiên cứu sinh (người đại diện nhóm nghiên cứu) nộp cho MDPI. Và những bài đó tất nhiên vẫn có những mặt tốt, vẫn sẽ được trích dẫn, lại góp phần làm tăng Impact Factor cho tạp chí MDPI. Đúng là những thứ giả trị thì đếm trên đầu ngón tay.