Chúng ta là sản phẩm Thời gian sau đó trên tường Facebook (News feed) của tôi thỉnh thoảng lại xuất hiện ảnh hay bài đăng của... vợ các bạn tôi, thực tế không có liên hệ đã rất lâu. Các bạn gái này thường là xinh đẹp và chụp ảnh đáng yêu. Vợ tôi cũng quan tâm hỏi han làm tôi rất khó giải thích. Tìm hiểu kĩ hơn một chút, tôi nghĩ rằng rất nhiều người bạn khác của mình hẳn là đã nhấn xem hoặc like những bức ảnh này, và thuật toán của Facebook có lẽ đánh giá rằng nếu các bạn tôi thích thì chắc là tôi cũng vậy nên đưa chúng lên tường của tôi...Mức độ "học" và "hiểu" về chúng ta hiện nay của máy tính quả thực là đáng kinh ngạc. Nghiên cứu gần đây từ đại học Cambride và Stanford chỉ ra rằng chỉ cần chúng ta nhấn khoảng 100 like trên Facebook, là thuật toán đã có thể hiểu về chúng ta hơn là một người bạn thực sự. Bạn đời hiểu chúng ta đến mức nào? Các nghiên cứu nhận định: chỉ tương đương với 300 Facebook like.Tất cả mọi thứ trên Internet, từ website, mạng xã hội, ứng dụng... dường như đều hiểu những gì chúng ta muốn xem, muốn nghe, muốn đi, muốn đọc và cung cấp  rất kịp thời. Tuyệt vời hơn, phần lớn đều là miễn phí."Nếu bạn không phải trả tiền, thì thực tế bạn chính là sản phẩm" - "If you are not paying for it, you are the product".Câu nói này xuất phát trong bối cảnh của ngành truyền hình ở thế kỷ trước. Với vốn đầu tư rất lớn vào mạng lưới thiết bị cùng nội dung, cách phổ biến để các đài truyền hình có thể cung cấp dịch vụ miễn phí là bán quảng cáo. Nói cách khác, người xem ở đây chính là "sản phẩm" mà các hãng truyền hình bán cho các công ty thuê họ quảng cáo.Những năm đầu thế kỉ 21 chứng kiến sự phát triển vượt bậc về công nghệ thông tin, Internet và đặc biệt là về công nghệ thu thập và xử lý dữ liệu. Khái niệm "you are the product" - "bạn là sản phẩm", lúc này được mở rộng đến mức có thể coi là vô tận về mặt tiềm năng.Để thu thập dữ liệu khách hàng, các công ty dữ liệu đa quốc gia sẵn sàng cung cấp các sản phẩm với chất lượng rất cao như Tìm kiếm, Thư điện tử, Bản đồ điện tử, Mạng xã hội vân vân hoàn toàn miễn phí. Họ nắm lượng dữ liệu lớn nhất, nắm những công nghệ xử lý dữ liệu tiên tiến nhất, nắm những hạ tầng tính toán dữ liệu lớn nhất. Khác với truyền hình, họ thực sự làm chủ dữ liệu một cách chủ động và toàn diện.Về lý thuyết, tiềm năng sử dụng dữ liệu có thể coi là không giới hạn. Lấy ví dụ hệ dữ liệu của một mạng xã hội với khoảng vài triệu khuôn mặt cùng với các thông tin liên quan như số like, trạng thái (status), bài viết (post), bình luận (comment) cùng đủ mọi loại dấu vết điện tử (digital footprint) mà người dùng để lại một cách vô thức. Với hệ dữ liệu này, thuật toán có thể "học" và "hiểu" từ những thông tin có phần vô hại như kiểu bạn thích hay ghét một ca sĩ, đến những thông tin rất hữu ích như phát hiện từ sớm một loại ung thư hiếm khi được kết hợp với các dữ liệu y học. Hơn nữa, nếu hệ dữ liệu có đủ tính đa dạng thì  khả năng "hiểu" sau khi đã "học" này  có thể mở rộng lên toàn bộ dân số, kể cả những người chưa từng tham gia mạng xã hội.Nhưng, cũng với hệ dữ liệu ở trên, thuật toán cũng có thể "hiểu" về những thông tin nhạy cảm như quan điểm chính trị của bạn (ủng hộ Đảng nào, chính trị gia nào), hay thậm chí là những phức tạp giới tính. "Trông mặt mà bắt hình dong", máy móc chỉ cần nhìn khuôn mặt đã biết bạn ủng hộ lãnh tụ nào, hay bạn có phải là người đồng giới hay không. Những thông tin kiểu như vậy có thể chỉ là sự xấu hổ ở Việt Nam, nhưng ở những chính thể độc tài khắc nghiệt hoặc tôn giáo cực đoan thì nó rất có thể gần với sự sống và chết.Ngày nay, dữ liệu không chỉ được bán cho các hệ thống quảng cáo, mà như thực tế chỉ ra, dữ liệu và thông tin chuyển hóa từ nó có thể được sử dụng cho cả các mục tiêu chính trị như trong vụ Cambride Analytica, khi Facebook để lộ thông tin 50 triệu người dùng... Sẽ ra sao nếu người nắm quyền chi phối và "mớm" suy nghĩ cho đám đông Việt Nam lại là những lực lượng chính trị từ bên ngoài, có khả năng tiếp cận lượng dữ liệu này? Ngay cả khi các công ty đa quốc gia có tuyên bố tuân thủ chặt chẽ việc bảo vệ dữ liệu người dùng, thì vẫn có những quốc gia rất giỏi trong việc buôn bán, đánh cắp dữ liệu và sử dụng nó cho mục tiêu chính trị, chi phối các nước khác.Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence, AI) và Học máy (Machine Learning) trong khoảng 15 năm trở lại đây đóng góp rất lớn vào khả năng phân tích và xử lý dữ liệu, đặc biệt là công nghệ Học sâu (Deep learning). Học sâu có khả năng "học" và "hiểu" những cấu trúc dữ liệu rất phức tạp, ví dụ như hình ảnh, video hay ngôn ngữ, nếu cung cấp cho nó số lượng dữ liệu đủ lớn."Dữ liệu là loại dầu mới (Data is the new oil)" là thuật ngữ rất phổ biến trong giới công nghệ AI hiện nay. Thực tế các hoạt động khai thác dữ liệu của các công ty dữ liệu đa quốc gia hiện tại có đặc điểm rất giống với các công ty khai thác dầu khí quốc tế. Cách các công ty dữ liệu đa quốc gia cung cấp miễn phí hạ tầng (máy chủ, trung tâm dữ liệu, thậm chí Wifi) cùng các sản phẩm phần mềm hay thuê nhân viên bản địa để thu thập dữ liệu khách hàng không khác gì việc các công ty khai thác dầu khí quốc tế phải mang máy móc, dàn khoan, nhân công đến nước sở tại để thực hiện công việc khai thác dầu.Ở đây có sự khác biệt tế nhị, đó là các công ty khai thác dầu khí quốc tế phải trả tiền phí nhượng quyền (royalty) cho chủ đất, ở đây là đất nước mà họ khai thác dầu ở đó. Các công ty dữ liệu đa quốc gia thì không, hay ít nhất là chưa. Về phía người dân, chúng ta cũng không nhận được gì ngoài những dịch vụ miễn phí - thực chất là các công cụ bắt buộc phải cung cấp nếu muốn khai thác dữ liệu. Đổi lại chúng ta bị "bán" cho những công ty thuê quảng cáo, các chi phí quảng cáo trước sau cũng sẽ tìm đường quay lại về người trả tiền cuối cùng, chính là những người dân bình thường.Đặc điểm chính của khai thác dữ liệu dựa trên Học máy/Học sâu là lợi thế rất lớn cho những người đi tiên phong, đặc biệt khi đó là những công ty lớn với nguồn lực gần như vô hạn về tính toán, về nhân tài. Mỗi lần chúng ta thực hiện một thao tác tìm kiếm và nhấn vào đường link trên các website tìm kiếm, chúng ta giúp cho thuật toán tìm kiếm và hiển thị các quảng cáo liên quan của họ chính xác hơn.Tương tự cách chúng ta tương tác với những trợ lý ảo, càng nói chuyện, càng ra lệnh sẽ làm cho chúng ngày càng thông minh hơn, hiểu chúng ta hơn. Trợ lý ảo Google nay đã cung cấp hỗ trợ tiếng Việt, và sẽ không có gì ngạc nhiên nếu nó trở thành trợ lý ảo mặc định của người Việt trong vài năm tới.Không thể phủ nhận những lợi ích to lớn của các sản phẩm mà các công ty dữ liệu đa quốc gia mang lại nhưng với cơ sở dữ liệu lớn, khả năng tính toán mạnh cùng đội ngũ nhân viên tài năng, việc một ngày họ có thể "học" và "hiểu" phản ứng hay suy nghĩ không chỉ khách hàng của họ, mà là toàn bộ dân số, hơn và trước bất kì một chính phủ nào là khả năng có thật...Bài học từ vụ Cambridge Analytica chỉ ra rằng ngay cả chính những công ty dữ liệu đa quốc gia lớn cũng không thể hình dung được dữ liệu của họ có thể được/bị sử dụng theo cách nào. Do đó, về góc độ quản lý nhà nước, cần có sự quan tâm nghiên cứu thấu đáo hơn nữa về ảnh hưởng của dữ liệu, để từ đó có các giải pháp quản lý phù hợp với các công ty dữ liệu hoạt động xuyên biên giới, cũng như các hình thức tuyên truyền đơn giản dễ hiểu để giúp người dân nhận thức đấy đủ và có trách nhiệm hơn với dữ liệu cá nhân. Nguyễn Việt Linh Bài viết rất hay. Hiện chúng ta chưa đánh giá được hết sự quan trọng của hệ thống dữ liệu . Nhưng những Ai thông minh hơn tôi tưởng. Tôi từng muốn mua điện thoại , thế là tôi vào google tìm các cửa hàng điện thoại . Chỉ hôm sau bật lên từ fb đã hiển thị giá các loại điện thoại . Thậm chí với loại tôi xem nhiều hơn một lần thì tỉ lệ ra còn nhiều hơn. Con ngừoi suy cho cùng cũng vẫn có những xu hướng và thói quen của riêng mình. Các Ai hoàn toàn có thể dựa vào các dữ liệu thói quen của chúng ta mỗi khi lên mạng để phân tích tính cách thói quen của chúng ta. Từ đó các hàng bán hàng có thể nắm bắt các mặt hàng mà ta muốn , các nhà chính trị có thể nắm được xu hướng chính trị , ý muốn của một ngừoi dựa trên các phân tích... . Tất nhiên mọi thứ đều có mặt lợi và mặt hại, quan trọng là với thứ công nghệ mới này chúng ta kiểm soát và quản lý ra sao Nhiều năm trước cô em họ tôi ở Hà Nội đã hỏi tôi: "Chị có facebook không cho em địa chỉ?" Tôi nói không có và tôi cũng không thích facebook. Rằng chồng tôi cũng có facebook nhưng xem qua những ứng dụng của nó thì tôi hoàn toàn không thích và không muốn có. Thế là cô ấy dài dòng giải thích với tôi: "facebook là một ngôi nhà, chị có quyền mở cửa hay đóng cửa với ai tùy chị..." Tôi cười: "Đừng phí công nói với kẻ rắn đầu như chị. Chị mặc kệ cả thế giới thích, chị không thích chị không dùng thế thôi. Chị có số điện thoại cầm tay, điện thoại bàn, có viber. Nếu em muốn nói chuyện hãy nháy máy rồi chị gọi lại". Tất cả đều là cộng hưởng, không ai mang lại cho ai điều gì miễn phí cả. Thông tin cá nhân, tài khoản, vị trí, thói quen tiêu dùng, những gì thầm kín nhất, riêng tư nhất,... của bạn khi vào internet thì đã không còn là của riêng bạn nữa, vấn đề chỉ là nó có đủ giá trị để mất hay không mà thôi. Nói chính xác hơn: "Chúng ta là sản phẩm mà vừa là người tiêu dùng"Không đề cập đến sản phẩm vì tác giả đã nói khác đầy đủ chi tiếc rồi.Thời đại internet, kiến thức, sự tìm hiểu, học hỏi phần lớn có thể dùng internet tra cứu những gì mình quan tâm. Từ việc nhỏ nhặt như "làm thế nào kho được một nồi thịt kho hột gà" cho đến sự trợ giúp cho cộng việc mình làm, gia tăng kiến thức. Đương nhiên qua internet có rất nhiều sự kiện, thông tin cần phải được kiểm chứng gạn lọc.Có một vấn đề chúng ta đặt biệt quan tâm và bỏ nhiều thời gian là sự tòi mò, ham học hỏi của các em nhỏ đối với tất cả mọi thứ trên internet. Sự học hỏi tò mò tìm hiểu của các em bé là điều đương nhiên, nhưng chúng ta phải hướng dẩn kiểm soát, có trách nhiệm ngăn ngừa những kiến thức độc hại, những tư tưởng ác ý, những cám dổ, dụ dổ cố tình nhồi vào các em. Trở thành "Sản Phẩm" hay "Công cụ lợi ích" đều là tuỳ vào mổi người. Cũng như nọc độc của rắn nếu biết kiểm soát liều lượng, nọc rắn lại là một dược phẩm có ích. Bài viết quá hay. Ngay như ở mình, tổ chức nào cũng cam kết đảm bảo bảo mật dữ liệu khách hàng nhưng vừa lập 1 cái tài khoản thì quảng cáo nhà đất. bảo hiểm gọi đến ầm ầm. Không like, không share gì nữa. Chuyển sang đọc sách, viết thư tay như ngày xưa thôi. Thực sự những kiến thức này chỉ những nhà chuyên môn hay những người quan tâm và yêu công nghệ mới hiểu. Do đó người dân bình thường họ cứ thấy gì miễn phí là họ dùng thôi, họ đâu hiểu được sâu xa vấn đề. Tôi thấy bây giờ nhiều công ty công nghệ đa quốc gia giống như một vương quốc rồi, tiêu biểu như facebook họ chuẩn bị ra đồng tiền điện tử Libra cho riêng vương quốc của họ rồi kìa. ĐÚNG CHẤT. LÀ THỜI HIỆN ĐẠI. TÁC GIẢ RẤT THỰC TẾ. CHÚC MỪNG LUÔN VUI KHỎE Dù có hay không trả phí thì chắc chắn chúng ta đều là sản phẩm. Mọi người phải biết tự cân bằng giữ lợi ích sử dụng và bảo vệ thông tin cá nhân của mình thôi. Cảm ơn nhà báo. Tôi sẽ chú ý về vấn đề thông tin cá nhân. Bài viết rất hay! Cám ơn bạn! Việc chia sẻ thông tin là một sự đánh đổi để phục vụ cho nhu cầu kết nối, giống như đi xe thì phải chấp nhận có khả năng gặp tai nạn vậy. Ngoài ra thì nếu so sánh với một số dịch vụ khác (một số cửa hàng điện máy, phòng giao dịch...) thì facebook vẫn còn có trách nhiệm với người dùng chán. Ít ra họ không đưa trực tiếp số điện thoại của khách hàng cho mấy anh cò đất và cò cho vay tín dụng. Rất thú vị khi ý tưởng chỉ từ mong muốn kết nối mọi người và sử dụng AI để làm hệ thống tốt lên thì càng ngày lại càng nhiều chuyện để nghĩ. Hệ thống nào cũng có lỗ hổng cả, AI cũng thế, FB cũng thế. Mình chỉ muốn nói thêm là "học" và "hiểu" của AI chỉ là toán thôi, nó không thật sự hiểu, khai thác dữ liệu nằm ở con người. Cho nên nếu tin tưởng thì vẫn dùng thôi, chỉ cần ghi nhớ cẩn thận khi dùng vì xưa giờ bất kì công ty thương mại nào mục đích cuối vẫn là lợi nhuận. Vậy thì hãy lập hàng rào thuế quan xuất nhập khẩu data Chúng ta không thể đổ lổi cho những nhà phát triển. Đó là công việc của họ và bản thân mạng xã hội không xấu chỉ là chúng ta đang quá lạm dụng vào nó thôi. Nên hãy tự trang bị những kiến thức để sử dụng nó một cách khôn ngoan