​Cánh chim cuối đàn Năm 2006, lãnh đạo xã dẫn chúng tôi đến một cái lán nhỏ nằm chênh vênh ở góc của mảnh ruộng cuối xã. Lán chỉ khoảng 15 mét vuông, bên trong rất tối. Nghe tiếng trẻ con khóc, tôi chui vào lán với ông chủ tịch xã. Trong ánh sáng lờ mờ, một phụ nữ bế đứa con 6 tháng tuổi, một đứa trẻ 3 tuổi nằm trên giường. Ông cán bộ xã giới thiệu, đây một hộ gồm hai vợ chồng và hai đứa con. Đứa trẻ 3 tuổi suy dinh dưỡng nặng, không đi lại và cũng không nói được, đang nằm ở trên giường khóc ỉ i.Người vợ chỉ nói được tiếng Mông, tôi hỏi chồng đi đâu, ông chủ tịch xã phiên dịch câu trả lời của chị: "Chồng đi lên huyện Văn Chấn xem có ai thuê gì thì làm". Mẹ con chị đang đợi anh mang về vài cân gạo.Tôi nhìn quanh nhà, đồ đạc không có gì ngoài một cái chum nhỏ còn khoảng 2 nắm gạo. Một giường ọp ẹp, một cái màn mà bụi bẩn bám đen và không thể nhìn xuyên qua, một cái xoong dính vài hạt cơm. Lúc đó khoảng 10 giờ sáng mà chưa thấy chị chuẩn bị cơm cháo gì. Anh cán bộ xã cho biết, hai vợ chồng không có người thân ở trong xã, cũng không có đất đai và cả hai đều thiểu năng trí tuệ. Cái lán đó của một người hàng xóm cho ở nhờ.Dự án Chia sẻ của Thụy Điển mà tôi tham gia năm đó, có một hợp phần rất quan trọng, là việc giúp đỡ người nghèo mua gia súc. Hộ nghèo chỉ đóng góp 5% giá trị của con gia súc để được nhận một con trâu hoặc bò dùng làm phương tiện sản xuất và sinh sản. Tôi hỏi chủ tịch xã với vẻ đầy hy vọng, rằng hộ này có được con bò không. "Không", ông đáp. Tôi hỏi tại sao dự án từ chối họ. "Nó không có 500 nghìn đồng", ông nói. Một con bò giá 10 triệu đồng, họ phải bỏ ra góp 500 ngàn đồng. Số tiền đó rất nhỏ với các gia đình khác nhưng với hộ này lại là rất lớn. Vẻ mặt không biểu cảm, vị chủ tịch giải thích thêm rằng họ không đủ khả năng chăm sóc con thì việc không chăm được bò là hiển nhiên.Tôi ra về, nhiều năm sau vẫn nhớ vẻ mặt của vị chủ tịch xã, vẻ sợ hãi không dám bước vào căn lều của mấy người nước ngoài và anh cán bộ trung ương - họ sợ ám ảnh bởi những gì sẽ nhìn thấy. Chính tôi cũng không thể quên căn lều kia. Thỉnh thoảng tôi vẫn tự hỏi: một người không đủ trí tuệ đi tìm ai đó thuê mình làm việc chân tay thì có mang được mấy cân gạo về nhà không? Thế hệ thứ hai sẽ đi về đâu khi em bé đầu tiên đang suy dinh dưỡng nặng, có khả năng trở thành người tàn tật hoặc tử vong?Kết thúc năm 2018, Chính phủ và các nhà tài trợ đã công bố những thành tựu về xóa đói giảm nghèo. Theo UNDP, từ 2012 đến 2016, tỷ lệ nghèo thu nhập ở Việt Nam đã giảm từ gần 12,6%  xuống còn hơn 7%; tỷ lệ nghèo đa chiều đã giảm từ 18% xuống còn 10,9%. Thành tích giảm nghèo giúp Việt Nam đứng thứ 57 trong tổng số 193 nước thành viên Liên Hợp Quốc về chỉ số phát triển bền vững (SDGs) năm 2018, tăng 9 bậc so với năm trước. Nhưng những hộ dân như vợ chồng người Mông kia vẫn phải đối mặt một tương lai vô cùng mờ mịt. Bởi kể cả họ được giúp đỡ thì khả năng tái nghèo là vô cùng cao. Một trong những đặc điểm nổi bật của Việt Nam là tính bền vững của thoát nghèo rất mong manh, tức khả năng tái nghèo lớn.Chúng ta đang có gần 10% dân số - khoảng 10 triệu người nghèo, bằng dân số của rất nhiều quốc gia trên thế giới, thậm chí gần bằng dân số của Lào. Trong đó, nhóm người khó giảm nghèo như gia đình người Mông ở trên dù chưa có thống kê nhưng theo ước đoán của tôi có thể chiếm tới một nửa.Đây là những hộ gia đình thực sự khó có thể dùng các chính sách hiện thời để giúp họ thoát nghèo bao gồm các hộ già cả cô đơn, người khuyết tật, trẻ em mồ côi... Họ là những người cần có các chính sách bảo trợ xã hội đủ mạnh và riêng biệt hơn để có thể cung cấp một mức sống tối thiểu cao hơn chuẩn nghèo hiện có.Chúng ta vẫn tự hào rằng Việt Nam là một trong 10 quốc gia có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao nhất thế giới. Song điểm quan trọng là câu chuyện "tăng trưởng bao trùm" -  tức tất cả mọi người được hưởng lợi từ thành quả đó. Ở đây có những nhóm người vẫn hoàn toàn không được hưởng lợi hoặc được hưởng lợi rất ít.Để đưa cho người nghèo hy vọng và ánh sáng trên con đường họ đang đi, điều đầu tiên là cần bổ sung những chương trình phù hợp với từng nhóm người nghèo cụ thể.Số lượng chương trình quốc gia về giảm nghèo và các chương trình liên quan của Chính phủ đã giảm từ 15 xuống chỉ còn một chương trình.Chính phủ và rất nhiều tổ chức quốc tế đang hài lòng với tỷ lệ giảm nghèo rất nhanh của Việt Nam nhưng thực sự vẫn còn có những nhóm người bị bỏ lại phía sau vì họ không thể nào tham gia vào quá trình phát triển của đất nước; không thể hưởng lợi từ sự tăng trưởng chung bởi vì họ không có cơ hội và cũng không có khả năng nắm bắt cơ hội. Đó là những đối tượng không phù hợp với các chính sách và chương trình mà trước đây chúng ta đã thành công để giảm nghèo trên diện rộng, như Chương trình 135.Sau đó, cần xã hội hóa những chương trình đói nghèo rộng rãi hơn và mạnh mẽ hơn. Cán bộ trong hệ thống chính quyền thường ưu tiên thực hiện các nhiệm vụ chính trị - là công việc chính của họ thay vì các dự án giúp người nghèo. Cần nhiều hơn vai trò của các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức độc lập. Bởi họ có chuyên môn và kỹ năng chuyên biệt hơn cán bộ địa phương trong việc giúp đỡ những cộng đồng yếu thế cũng như kết nối để tạo ra những thị trường cho người nghèo.Người ta ví tốc độ bay của đàn chim phụ thuộc vào con chim bay sau cùng. Tốc độ bay của nền kinh tế cũng thế, nó phụ thuộc vào sự cải thiện sinh kế cho nhóm người yếu nhất.Phùng Đức Tùng Có thật sự "Họ không có cơ hội và cũng không có khả năng nắm bắt cơ hội" Tôi có những người bà con rất nghèo vì không biết cách làm ăn. Tôi đã nhiều lần cố gắng giúp họ có việc làm, chỉ họ cách làm ăn nhưng họ từ chối học hỏi, làm việc thì lười biếng, nhiều sai sót, quản lý dạy họ thì họ tự ái không chịu học. Có người bà con của tôi được đền bù đất gần 1 tỷ đồng, tôi đề nghị họ dành ra 50 triệu đi học 1 nghề và gửi tiền vào ngân hàng, chờ đến khi giỏi nghề thì có vốn làm ăn. Nhưng chỉ 6 tháng sau họ đến gặp tôi than khóc đã chơi cờ bạc, hụi hè, hùn vốn với những người lừa đảo và mất sạch tiền. Đó là lần thứ 3 họ được đền bù tiền đất và làm mất sạch. Với những người đã kém mà còn không muốn học thì có cho tiền, hay dạy họ cách làm ăn cũng không vào đầu họ được. Không phủ nhận những thành tựu đã đạt được chính quyền trong sự nỗ lực xóa đói giảm nghèo, nhưng trên thực tế nhiều nơi vẫn còn vấn đề chạy theo thành tích; chính quyền cấp cơ sở còn đang lo cho cái ghế của họ với cấp trên, và cấp trên lo ép các chỉ tiêu trong năm tài chính với cấp cơ sở, để rồi hệ lụy trong đó gánh nặng xã hội về người nghèo, người tái nghèo. Tuy nhiên nếu có được sách lược lâu dài chứ không phải ngắn hạn trợ giúp những gia đình có hoàn cảnh khó khăn đó cả về tri thức kết hợp với hỗ trợ mức đủ sống; tri thức để cho tương lai còn hỗ trợ đủ mức sống cho hiện tại. Tôi thì nghĩ cần tính lại chuẩn nghèo. Nghèo do bệnh tật, thiên tai, neo đơn, già cả. Chứ to khỏe vật vã mà xếp nghèo thì thôi. Bớt chuẩn nghèo ở thành phố, vùng đồng bằng, đưa lên vùng sâu vùng xa. Có chính sách đối với những hộ gia đình "đặc biệt nghèo", ví dụ như hộ trong bài viết. Những hộ như thế này cần giúp đỡ thường xuyên bằng gạo và áo quần. Họ không đủ khả năng nuôi sống gia đình mình đâu dù có cho họ cả chục cái cần câu đi chăng nữa. liệu có ai quay nhìn về cánh chim đang dần lìa xa đàn kia không? Xoá nghèo bền vững bằng cách “cho chiếc cần câu” về cơ bản là đúng, nhưng có những người nghèo bị thiểu năng trí tuệ hoặc tàn tật không tự câu được cá thì phải “cho họ con cá”, nếu không họ sẽ có hành động xấu theo bản năng hoặc chết đói. Tốc độ tăng trưởng kinh tế cao không có ý nghĩa gì khi giá cả sinh hoạt quá cao, tiền làm ra chỉ đủ nuôi sống bản thân chứ không có tích lũy lo cho tương lai. Đồng tiền chạy vào túi những người đầu cơ trục lợi. Rốt cuộc họ càng ngày càng giàu hơn trong khi người nghèo thì đến cái cơ bản nhất là nhà ở vẫn mãi không mua được Thật sự có những người không có khả năng nắm bắt cơ hội cho bản thân họ. Những người này rất cần một chương trình hỗ trợ chuyên biệt... Chẳng nước nào hết sạch người nghèo, chẳng xã hội nào công bằng tuyệt đối cả nên đừng bao giờ mơ về một đất nước hết người nghèo, một xã hội ai cũng được như ai. Đề nghị hỗ trợ mạnh mẽ Chương trình khởi nghiệp với điều kiện những ai tham gia Chương trình này khi họ thành đạt họ phải hỗ trợ lại cho it nhất ba người Khởi nghiệp. Hiểu như vậy, ở VN có 63 tỉnh thành nhưng phát triển kinh tế chỉ thật sự tập trung vào 2-3 tỉnh thành. Thu nhập GDP đầu người thua hầu hết các nước ĐNA nhưng giá nhà và chỉ số tiêu dùng tại HCM và HN đắt hơn nhiều thành phố lớn ở Mỹ. Cho thấy 1 nền kinh tế thiếu tính đa dạng, xã hội tiềm ẩn và bộc phát nhiều tệ nạn nghiêm trọng cục bộ, tính triệt tiêu các giá trị tốt rõ dâng lên. Cần chiến lược phân bổ đều kinh tế ở các tỉnh thành thì VN mới có thể tận dụng được tất cả các lợi thế để phát triển đồng đều được. Thực trạng những cánh chim cuối đàn có ở khắp vùng sâu vùng xa và cả đô thị nữa. Là trách nhiệm lâu dài của chính quyền và cả xã hội. Người nghèo 20 năm trước không có cơm ăn áo mặc, người nghèo hiện nay có điện thoại có tiền mua bia nhậu... đó là sự cải thiện. Tuy nhiên một bộ phận lớn dân tộc thiểu số vùng sâu vùng xa thì khó có thể thay đổi được, câu chuyện con bò của vị chủ tịch xã chính là nguyên nhân Từ quá thấp đi lên thì dễ đạt tốc độ tăng trưởng cao. Lẽ ra tình hình như thế này phải đạt từ 30-40 năm trước. Tốc độ này duy trì được bao lâu? Cái cốt lỗi của mọi vấn đề là giáo dục.Hãy đẩy mạnh giáo dục vùng sâu vùng xa,có chính sách cho những thầy cô giáo ở đó.Bố mẹ bọn trẻ có thể nát rượu,không được học hành nhưng bọn trẻ phải được giáo dục những điều tốt đẹp để chúng có tư duy và cái nhìn về cuộc sống. Thực ra muốn cho người ta thoát nghèo thì cung cấp cho người ta cái cần, chứ không phải đưa cho họ con cá. Nói đâu xa, ngay như quê tôi, là nông dân mà không có rau ăn, cứ đến bữa là phải ra chợ, trong khi đất trồng rau không thiếu!