Chảy máu chất xám Vậy là tôi được cởi trói để tự mình quyết định ở hay về. Thời ấy lương cử nhân của vợ chồng tôi ở trong nước mỗi người quy ra chỉ 4-5 USD/tháng. Ở bên này, năm 1991, mỗi tháng tôi có thể kiếm được 20.000 USD. Ba má tôi nhìn thấy những xe máy, ti vi, tủ lạnh tôi đưa về, cũng không còn lý do gì để suy nghĩ.Năm 1996, tôi đã ước tính số kỹ sư, cử nhân, tiến sĩ, giáo sư đang lao động trong Chợ Sân Vận động Mười năm Warszawa, Ba Lan, có thể lập được một trường Đại học Tổng hợp với đầy đủ các khoa, các tổ bộ môn. Đây là chợ trời bán buôn lớn nhất châu Âu lúc đó với khoảng 15 nghìn quầy bán hàng, trong đó có 5 nghìn quầy người Việt. Rất nhiều trí thức. Đó là những trí thức không còn làm trí thức nữa: trước cái nghèo trong nước, trước sự hấp dẫn vật chất mà nước bạn mang đến, họ sẵn sàng làm cửu vạn, làm con buôn. Chúng tôi lội tuyết hàng chục cây số, bán buôn trong mùa Đông Ba Lan buốt giá, để kiếm tiền.Lực lượng trí thức này từ năm 1995 đến năm 2005 bị phân hóa mạnh. Số ít thành đạt, tích lũy được vốn thì hoặc ở lại hoặc về nước tiếp tục kinh doanh, trong đó có nhiều người lọt vào top giàu nhất Việt Nam. Số đông bằng lòng với số tiền kiếm được trong hơn 10 năm lao động vất vả cực nhọc ở xứ người, ai nhát thì gửi tiền tiết kiệm lấy lãi bù vào chi phí sinh hoạt, ai liều thì mua bất động sản cho thuê. Chỉ có rất ít người say mê nghề nghiệp mới quay lại làm việc tại các cơ quan, trường đại học, viện nghiên cứu… quay lại làm “trí thức”.Hơn bốn thập kỷ, từ năm 1950 - 1991 các nước XHCN đã đào tạo cho Việt Nam hàng trăm nghìn công nhân kỹ thuật, kỹ sư, cử nhân, tiến sĩ. Lực lượng lao động được đào tạo bài bản này thời gian đó đóng góp tỷ lệ đáng kể chuyên gia cao cấp cho các ngành kinh tế mũi nhọn nước nhà. Nền kinh tế kế hoạch hóa không tạo ra thất nghiệp, ai cũng có việc làm nhưng ít ai được làm việc đúng nghĩa.Khi ấy, hậu quả chiến tranh và kinh tế bao cấp góp phần thúc đẩy chảy máu chất xám của Việt Nam. Ở thời kỳ sơ khởi, nỗi lo kinh tế, nỗi lo cơm áo gạo tiền là nguyên nhân chính sinh ra “dòng chảy chất xám” của Việt Nam. Bây giờ thì không còn đói nữa, nhưng người ta vẫn đi. Thống kê cho biết, khoảng 70% sinh viên Việt Nam du học nước ngoài đã không về nước sau khi nhận được bằng tốt nghiệp. Mà số du học sinh này, hiện tại đang lên tới hàng trăm nghìn người.Tôi hỏi một bạn trẻ đang học thạc sĩ tại Đại học kinh tế SGH Warszawa về lý do ở lại Ba Lan làm việc. Bạn nói: “Tôi thích phong cách làm việc của người Tây, chăm chỉ, hiệu quả, nghiêm chỉnh, chỉn chu. Về Việt Nam tôi khó tìm được một công ty có văn hóa làm việc như thế. Nếu tôi về Việt Nam làm ở cơ quan nhà nước, ví dụ như chủ tịch thành phố, tôi sẽ làm giống Ba Lan, mở quỹ công khai để cấp vốn cho các dự án giải quyết các vấn đề chung của thành phố, tận dụng tối đa nhân tài trẻ và ý tưởng của họ. Nhưng tôi biết điều này khó thực hiện nổi trong điều kiện hiện nay, vậy thì ở lại bên này cống hiến tốt hơn”.Hai thế hệ cách nhau 30 năm mang hai nỗi niềm. Thế hệ chúng tôi thì lo đói, lo nghèo, sẵn sàng ở lại để đi buôn bán ở chợ trời hòng kiếm miếng ăn. Thế hệ của các bạn, thì cần một môi trường để được làm việc, được sáng tạo, được cống hiến.Tất nhiên cái gì cũng có hai mặt. Họ đi rồi vẫn đóng góp được cho đất nước. Nền kinh tế toàn cầu đang tạo ra “lưu thông chất xám” thay vì “chảy máu chất xám”. Lưu thông chất xám tạo điều kiện trao đổi giữa các nước những nhân tài có tri thức, vốn, kỹ năng, hệ thống công nghệ và các mối quan hệ đồng nghiệp, góp phần nâng cao hiệu quả cho quá trình phát triển kinh tế của mỗi nước và toàn cầu. Một số trí thức Việt Nam ở lại các quốc gia phát triển hơn, có điều kiện làm việc tốt hơn, một mặt xúc tiến thương mại đầu tư, thúc đẩy quan hệ với doanh nhân nước sở tại và đa quốc gia, mặt khác gửi kiều hối về xây dựng đất nước.Năm 2016, chính phủ nói rất nhiều về “khởi nghiệp sáng tạo”, và mong muốn tìm cơ chế khuyến khích cho thứ đó. Những bộ não được đào tạo ở các quốc gia phát triển kia chắc chắn là hạt nhân quan trọng cho phong trào khởi nghiệp. Nhưng là nếu họ trở về. Bây giờ, chúng ta chỉ có thể chờ đợi thời gian sẽ tạo ra sự phát triển. Tôi đã chờ mấy chục năm để thấy ngày mà cái ăn cái mặc không còn là vấn đề nữa; thì bây giờ đã lại phát sinh những đòi hỏi mới, những yêu cầu mới để các trí thức trở về. Trần Quốc Quân Tôi đang tạm trú ở nước ngoài, vẫn đầu tư thương xuyên về trong nước (tiền lực và cả nhân lực) nên có thể đóng góp vài cái nhìn từ ngoài. Nói về chất xám người Việt ở nước ngoài, không có nhiều lắm đâu mà lo cho mệt người. Tôi làm việc với các bạn trẻ Việt tại nước ngoài, 99% đều có tư duy ngắn hạn và không có chí khí, những thành phần này về Việt Nam cũng chỉ chê bai và bất mãn, khó đóng góp được gì nhiều, ngay cả cho họ một núi vàng. Thôi thì để họ bay nhảy ở nước ngoài với đồng lương rẻ mạt (quy đổi tiền Việt thì cũng là to to), đỡ phải chật đất, để người Việt khác sinh sống. Chẳng cần phải hô hào gì cho mệt, người có chí ất sẽ thành đại sự, họ cũng tự quay về với cội nguồn. Những người quay về vì điều kiện trong nước chỉ là những kẻ bất tài không thể bương trải nỗi bên ngoài, lấy vỏ bọc ấy để trở về. Hãy giỏi trở về cả bằng đầu óc, bằng của cải, hãy lấy của thế giới (tri thức lẫn tiền tài) làm giàu việt nam, đừng kiểu về đội lốt tri thức quèn vơ vét tiền của đất nước rồi lại đem ra nước ngoài. Về ư ? Không cạnh tranh được với " cái lá đa sân chùa " ! các bạn có biết nếu kéo trí thức về nước, vậy " trí ngủ " đi đâu ? những hậu duệ, tiền tệ, nịnh nọt họ sẽ đi đâu ..... cho nên không thể kéo trí thức về , vì " trí ngủ " ở việt nam còn quá nhiều Học xong ở nước ngoài mà về nước làm việc thì hong mất công học hành bao năm. Ở nước ngoài không dạy chạy, không dạy nịnh, không dạy làm chứng từ bố láo v.v.. Về nước khong có cửa để làm người tử tế. Một góc nhìn tôi nghĩ là tổng quát hơn là đặc điểm dân tộc. Các bạn khi chê bai thì thường đem Nhật, Hàn và nói họ phát triển thần kỳ thế này thế kia, nhưng dân tộc họ kỷ luật, tự trọng và nếu nói đến vấn đề bài viết thì họ có tự tôn dân tộc rất cao. Họ cũng đã trải qua thời gian phải đi học ở phương Tây để xây dựng đất nước, nếu ai trong họ cũng nghĩ về bản thân mình trước thì họ cũng đã có thể làm như người VN, vấn đề là ý thức dân tộc của họ rất cao nên chính họ trở về xây dựng đất nước chứ không "đợi người khác xây dựng đất nước tốt rồi thì mới về". Đừng có tư duy ngắn đổ lỗi cho một bộ phận nhỏ, xây dựng đất nước là nhiệm vụ của toàn dân tộc, chính những người không hài lòng về sự phát triển hiện tại thì phải là những viên gạch đầu tiên giúp đất nước phát triển hơn. Người giỏi thật thích ứng với môi trường hiện có, lao động và thay đổi môi trường tốt hơn, người "giỏi vừa" thì chờ người khác thay đổi môi trường cho đúng ý mình. Đó chỉ là một trong những khía cạnh của việc tư duy không đủ dài, tương tự như việc người VN chủ yếu hay ăn xổi đầu cơ chứng khoán, nhà đất bằng khoảng bong bóng giá trị ảo chứ kỹ thuật, sản xuất, những thứ tạo của cải vật chất thì ít được đầu tư. Tư duy này bạn có thể bắt gặp bất cứ đâu hàng ngày, kể cả việc tham gia giao thông, vệ sinh môi trường cũng thể hiện điều đó. về ư ... ? khi mà con ông cháu cha vẫn nắm giữ các chức vụ chủ chốt chi phối trong mọi cơ quan .. thì đừng mong lớp trẻ trở về.. Đất lành chim đậu. Nước ta đã là môi trường làm việc tốt hơn rất nhiều so với 10 năm, 20 năm, 30 năm trước. Tuy nhiên ta có xuất phát điểm thấp so với nhiều nước. Khi môi trường của ta tốt lên thì môi trường của nhiều nước cũng tốt lên so với chính bản thân họ làm ta không theo kịp. Thế giới bây giờ rất nhỏ bé đối với phương tiện thông tin. Vận động, hô hào người có tri thức trở về đóng góp cho đất nước là cần thiết, nhưng cần thiết hơn là tiếp tục làm cho môitrường làm việc tốt hơn cho lao động chất xám, lao động kỹ thuật. Tựu trung là chúng ta mới chỉ khá hơn so với chính mình trước kia, chứ thực tế vẫn đang đi sau thiên hạ. Muốn bắt kịp thiên hạ thì phải đi nhanh hơn, kể cả về cải thiện môi trường làm việc. Rất cám ơn bài báo của anh Trần Quốc Quân , Vâng ! anh nói rất đúng nhưng chưa đủ cho phép tôi thêm vào nhé : Môi trường làm việc của vn ta không đáp ứng được nhu của giới trí thức trẽ khi đã học xong ở nước ngoài , không phát triễn được tài năng trí tuệ & không được tôn trọng thực sự những phát minh sáng kiến & cái không thễ bỏ qua là tiền công quá rẽ mạc . Đã có những bạn trí thức trẽ về nước đễ phục vụ cho tỗ quốc nhưng cũng chĩ được 1 vài năm rồi lại phương tây làm việc . Đối với những tầng lớp đi trước cũng vậy , họ cùng thời với anh sang các nước Tây & Đông âu đễ : Lao động , học việc , nghiên cứu sinh , sinh viên .........chĩ có số ít ng về như anh & họ đã ở lại là họ đã chấp nhận làm những công việc không liên quan với những gì họ đã học được , trãi qua những thăng trầm của cuộc sống mưu sinh nơi xứ ng , đến nay một số ng đã gọi là già họ mãn nguyện với những thành tích mà họ đã đạt được & có 1 số ít ng hồi hương trỡ về với cội nguồn . Nhưng rất tiếc cũng chĩ 1 vài năm họ lại quay trỡ lại cái nơi mà họ coi đó là sự thành công . Như vậy đâu chĩ có thế hệ trí thức mang màu chất xám muốn ở lại Châu âu mà ngay cã những ng đã già yếu họ cũng muốn chọn cho mình những nơi tốt đẹp hơn . Sau khi học ở thành phố lớn nhất nước, mình đã về quê làm việc và đang từng bước đóng góp xây dựng quê nhà! Nên bắt đầu từ giảm bớt những nhiêu khê, phiền hà mà các đại sứ quán đang hằng ngày làm nản lòng Việt kiều yêu nước bởi vì không trọng dụng nhân tài Tôi cho rằng việc ở hay về là quyết định của mỗi ngươgi, không ai nói được là cách nào sẽ tốt hơn. Nói là chảy máu chất xám khi làm việc ở nước ngoài thì những ngươgi châu Âu đi làm ở Việt Nam thì sao? Đất lành thì chim đậu. Mỗi người được tự do lựa chọn trong thời đại thế giới phẳng. Còn việc không làm việc do chế độ đãi ngộ thì phải nói là "chảy máu chất xám trong lĩnh vực công", chứ không phải chảy máu chất xám khỏi Việt Nam. Nếu thế thì cả những người được đào tạo trong nước chứ không phải chỉ riêng được đào tạo ở nước ngoài. Và muốn cải cách đầu tiên phải bắt đầu từ chế độ tiền lương. Có thực mới vực được đạo. Tôi luôn tin như thế! Ở những nước phát triển việc học tập và nghiên cứu rất thuận lợi .Tôi biết có sinh viên Việt nam du học có đề tài làm luận án tốt nghiệp được nước sở tại đánh giá rất cao .Nhưng khi mang nó về Việt nam lại không sử dụng được ,vì cơ chế phát triển kinh tế và xã hội ở đó khác xa với Việt nam.Hầu như đại đa những nước học sinh ta du học là những nước có hệ thống chính trị rất khác với Việt nam .Vậy chất xám được tạo ra ở nước ngoài không thể gọi là chất xám của Việt nam được .Chỉ khi nhân tài được đào tạo tại Việt nam mà lại ra nước ngoài làm việc thì đó mới gọi là cảy máu chất xám. CHẢY MÁU CHẤT XÁM. QUÁ HAY Về hay ở lại là quyền của mỗi cá nhân. Tôi cũng đi từ năm 19, ở nước ngoài hơn 10 năm và cuối cùng lựa chọn về. Tôi thấy ổn với cuộc sống ở Việt Nam. Tôi nghĩ khá nhiều thách thức (tôi không nói khó khăn) nhưng ở đâu chẳng thế và tôi chấp nhận. Tôi chẳng có thời gian than vãn vì chỉ biết cắm đầu vào làm để thực hiện các mục tiêu của bản thân. Tôi chẳng mong ước lớn lao sẽ làm gì cho dân tộc, mà cố gắng để không thành kẻ ăn bám xã hội. Tôi đơn giản cố làm giàu cho gia đình về vật chất và tinh thần. Tôi đóng thuế đầy đủ và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật. Với tôi thế là đủ. Có nhiều lắm bạn tôi đang sống ở nước ngoài. Tôi nghĩ họ sống ở đó quá tốt, nhưng cũng đánh đổi không ít (như xa gia đình, bạn bè, người thân). Tôi ủng hộ họ tuyệt đối nhưng không phải những người mở miệng ra là than quê nhà không được tạo điều kiện để phát huy khả năng. Tôi vẫn tôn trọng quản điểm đó nhưng chắc chắn chăm chỉ, chỉn chu, văn hoá là thứ ta phải tạo ra, chứ không phải tìm kiếm.