Khế ước xã hội Các đại diện từ Việt Nam cho rằng hợp đồng nên quy định các điều khoản, cách xử lý, trừng phạt khi một bên không làm đúng cam kết càng cụ thể càng tốt. Ngược lại, các bạn Nhật cho rằng hợp đồng chỉ cần quy định một số thoả thuận mang tính nguyên tắc ban đầu về cách thức các bên sẽ làm việc với nhau. Mâu thuẫn, nếu có phát sinh, sẽ được các bên tự thương lượng.Điều này khiến nhiều bạn trẻ Việt Nam bất ngờ khi làm việc với người Nhật. Lễ vào công ty ở Nhật cực kỳ hoành tráng, có hàng trăm, thậm chí hàng ngàn người, đủ các sếp to đến sếp nhỏ, nhân viên cũ, nhân viên mới tham gia. Những người mới sẽ được nghe phát biểu của các lãnh đạo hàng đầu, cùng hát bài ca truyền thống, cùng đọc tuyên thệ về sứ mệnh và đạo đức trong công việc. Thế nhưng cái mà các bạn Việt Nam mong đợi, một hợp đồng dày cộp để ký, thì không thấy đâu. Thay vào đó chỉ là một cái gọi là "nội định" - naitei, một mẩu giấy không có giá trị pháp lý lắm, ghi thoả thuận rằng công ty X đồng ý nhận anh A vào làm việc kể từ ngày này năm nọ.Chính vì xuất phát điểm cho thoả thuận chung khác nhau nên cách giải quyết mâu thuẫn cũng thường khác nhau. Ở Nhật, mỗi khi có vấn đề xảy ra, người ta thường tìm đến nói chuyện trực tiếp với nhau để thương lượng và tự giải quyết vấn đề, thay vì mời bên thứ ba vào.Việc này được các nhà xã hội học cho là có gốc rễ nằm sâu trong "Văn hoá hoà hợp" của người Nhật. Luật sư vẫn là một chứng chỉ không phải ai cũng có, và vẫn là một nghề hái ra tiền, nhưng họ không sẵn việc. Chỉ trong những trường hợp mâu thuẫn cực điểm, tổn thất nghiêm trọng, các bên mới tìm luật sư để làm giúp các thủ tục phức tạp hay để bảo vệ quyền lợi của mình trước tòa.Trong một xã hội, việc chúng ta tin nhau đến đâu, thoả thuận những gì và sẵn sàng cùng nhau giải quyết vấn đề cả to lẫn nhỏ thế nào luôn là câu hỏi cơ bản nhất.Lấy một ví dụ đơn giản về một thoả thuận cộng đồng khác, "nhân dân tổ dân phố cùng xây dựng khu phố sạch đẹp". Giống Việt Nam, những khẩu hiệu này cũng được dán khắp nơi ở Nhật. Nhưng các con phố ở Nhật sạch thật sự, còn ở Việt Nam thì thi thoảng mới sạch. Đó không phải là vì lương công nhân vệ sinh môi trường ở Nhật cao gấp mấy lần người xả rác, cũng không phải cứ vài mét lại đặt một thùng rác to, cũng không có cảnh sát, người của chính quyền túc trực ở đó để nhắc nhở hay phạt người xả rác.Sự thật là, ở Nhật hầu như không có thùng rác trên đường. Mỗi người đều phải là một nhân viên môi trường, xả rác ra bao nhiêu thì tự mang rác về nhà từng ấy. Hơn nữa, bất kỳ ai cũng là một giám sát viên. Nếu trong lúc chờ đèn đỏ, bạn bóc kẹo ăn và ném cái vỏ xuống đường. Cả chục, trăm người xung quanh sẽ nhìn chằm chằm vào bạn, cho đến khi bạn thấy nổi da gà và buộc phải nhặt rác lên, cất lời xin lỗi.Hoặc cũng có những người tinh tế hơn, họ nhặt mẩu rác đó bỏ vào túi quần họ, cố tình cho bạn nhìn thấy, rồi họ mang về nhà, phân loại cẩn thận và vứt giùm bạn. Họ khiến bạn trông thật xấu xí khi không tuân thủ các thoả thuận chung.Tôi tìm hiểu và biết được, ở đất nước này, có lẽ không lời nhận xét nào sâu cay hơn bằng việc nói ai đó là kẻ "gây phiền hà". Các bạn Nhật kể rằng, khi còn nhỏ, nếu có hành vi xấu, bố mẹ họ sẽ chỉ nói "con đang làm phiền người khác đấy". Ở ngoài đường, khi đi tàu, ở trường, mọi người đều nói như vậy với hành vi sai. Nên trẻ em Nhật từ nhỏ đã sợ hãi nếu trở thành "kẻ gây phiền hà" cho người khác - một kẻ có vẻ không ai ưa và không chào đón trong xã hội.Tôi nhận ra rằng, một cách cư xử "bé tí tẹo" với đứa trẻ nhưng bền bỉ qua nhiều năm đã giúp thay đổi cả bộ mặt xã hội. Phản ứng có vẻ nhỏ nhặt ấy đã giáo dục cho trẻ một điều quan trọng rằng, mọi việc trong cuộc đời dù to hay nhỏ đều là những thỏa thuận quan trọng. Mỗi chúng ta đều là "bên liên quan", có nghĩa vụ và quyền lợi riêng trong những thỏa thuận đó. Họ giúp đứa trẻ ấy nhận ra, dù việc nó làm là gì đi nữa cũng ít nhiều có thể gây ảnh hưởng đến lợi ích của người khác, và mình phải tự cân nhắc mỗi khi quyết định làm một việc gì. Bởi chính những người bên cạnh sẽ giám sát chúng liên tục chứ không cần phải chờ đợi sự xuất hiện của một bên thứ ba mơ hồ nào đến xem xét và xử lý.Văn hóa ấy chính là nền tảng tạo ra một xã hội vận hành dựa trên những khế ước bất thành văn mà mọi người đều tự nguyện tuân thủ. Nó giúp chấm dứt những vấn đề dai dẳng như vứt rác ra đường, chửi tục, hút thuốc, ồn ào, ăn cắp, cướp giật, xâm phạm lợi ích của người khác nơi công cộng. Nó đã được âm thầm bén rễ từ nhiều năm trước, để bây giờ chúng ta có thể nói đến một xã hội "văn minh" hay sự phát triển kinh tế "thần kỳ".Cái tí tẹo ấy, cũng chính là lòng tự tôn. Tôn trọng người và tôn trọng chính mình. Lòng tự tôn ở đâu ra? Tôi cho rằng đầu tiên nó phải mọc lên từ nhà trường và ở trong mỗi gia đình.Bế Minh Nhật Lựa chọn "tự nguyện" phụ thuộc vào tính "thật" của đối tượng. Một xã hội tự nguyện phải là một xã hội sống thật. Đạt được điều đó mới có thể hướng cái "thật" đến cái "thiện". Và "sự thật" cần phải được đảm bảo "an toàn", vì sợ hãi tạo ra giả dối. Ở Việt Nam giờ đây " thật thà thẳng thắn thường thua thiệt" cho nên ai cũng muốn làm người tốt nhưng rồi sẽ không làm nữa. Pháp luật sinh ra tưởng chừng sẽ áp dụng chung cho xã hội nhưng xem ra cũng ko phải vậy, giờ chỉ biết tin vào bản thân mình thôi. "Nếu trong lúc chờ đèn đỏ, bạn bóc kẹo ăn và ném cái vỏ xuống đường. Cả chục, trăm người xung quanh sẽ nhìn chằm chằm vào bạn, cho đến khi bạn thấy nổi da gà và buộc phải nhặt rác lên, cất lời xin lỗi."Ở VN mà nhìn như vậy sẽ bị gọi là "nhìn đểu" và nhẹ thì cũng ăn chửi, nặng thì có khả năng mất mạng! Sai rồi ! Khi muốn làm việc tốt cần phân định rõ mọi việc ! Có tin cậy nhau hay không cũng vậy hầu khi có việc thì sẽ có bằng chứng mà nói với nhau ! Ở USA khi gặp việc cân được phân định bởi luật cứ vào văn phòng luật sư mà trông ! Không riêng gì USA mà Tây Phương là thế ! Cứ xem hợp đồng mà phân xử ! Ngày đầu vào hãng cỡ trung hoặc lớn đều được giải thích và ký tên vào bản "Code of Conduct".Và nói "xin thứ lỗi", nước Nhật bóc lột công người làm rất nhiều ! Không làm không công thì có mà ! Ai phải "không tin nhau nên mới ký hợp đồng" ? Có khi thấy vùng nào đó toàn là con gà què, bèn ra kết luận cao máu là "gà như vậy" . Nước Nhật đứng hạng 18 trên thế giới về tự vẫn do áp lực cao, từ gia đình và việc làm, sao không thấy nêu ra? Học cái tốt chứ không vơ đũa cả nắm rằng việc gì cũng phải là thế.Japan 19.7 suicides per 100k 18 Tôi đã làm ở công ty từ start up cho tới tập đoàn lớn hàng đầu của Nhật, bản hợp đông của họ dày cộp và cực kì chi tiết. Trong đó quy định rõ ràng lương, thưởng, ngày nghỉ, đãi ngộ làm ngoài giờ, việc hiếu hỉ cho đến thưởng phạt khi tuân thủ tốt và không tốt quy định của công ty. Bản nội quy của công ty thì khỏi phải nói, đủ để in thành quyển sách mỏng (ngày xưa họ in thật, nhưng giờ thì gửi đường link cho đọc) và cũng nói rõ vi phạm thì sẽ xử lý thế nào. Văn hóa Nhật trọng lễ nghi và chào đón nhân viên mới chỉ là 1 trong số đó, mục đích là để người lao động thấy mình có giá trị và được quan tâm. Nhưng cũng bởi vì truyền thống làm việc của họ mà khi có mâu thuẫn xẩy ra, họ thường được cấp trên "vỗ về", trường hợp xấu quá sẽ được điều chuyển để tự biết mà nghỉ việc (công ty không bao giờ sa thải để giữ danh tiếng). Người lao động một khi đã là thành viên của tổ chức, mặc nhiên hiểu rằng lời của cấp trên là mệnh lệnh cao nhất, kể cả công việc cá nhân cũng xếp thứ hai. Vì tính chất đó mà các mâu thuẫn được dàn xếp chủ yếu bằng cách xoa dịu. Lựa chọn khác, nếu có, ví dụ như đòi quyền lợi hay thuê luật sư giải quyết sẽ làm người lao động mất quyền đi làm cho các công ty khác bởi mạng lưới nhân sự Nhật có mối liên hệ vô cùng chặt chẽ với nhau.Thứ nữa, khi vào làm ở 1 công ty, dù hợp đồng sơ sài, người lao động cũng vẫn bị ràng buộc bởi những "khế ước" khác, ví dụ như "thỏa ước lao động", "thỏa thuận lao động" có độ dày tính bằng quyển mà trong đó, có những cú lách luật khá "mượt mà", thường được bao bọc với lí lẽ "cắt giảm chi phí", "chung sức với công ty" vô cùng hợp lý. Thứ văn hóa "hòa hợp" mà chị nói, chẳng qua là mỹ từ để che đậy những nhược điểm của văn hóa làm việc "trung thành" ngột ngạt của người Nhật mà thôi.Nói tóm lại, baì viết của chị lấy ví dụ từ hợp đồng lao động là chưa chuẩn xác. Hy vọng chị có cái nhìn phổ quát hơn. Tôi thấy tác giả móc nối các vấn đề có vẻ không liên quan cho lắm. Theo tôi biết, Nhật và Hàn là các quốc gia bị cho là "bóc lột" người lao động nên mới sinh ra cụm từ "làm việc đến chết" ở các quốc gia này. Việc không rõ ràng trong các hợp đồng lao động là khá phổ biến. Người lao động luôn ở thế "cửa dưới" so với doanh nghiệp vì văn hóa A Đông khá nặng. Lý do chính khiến người Nhật lao động kỷ luật và nhiệt tình là do họ được giáo dục tinh thần "lao động vì tổ quốc". Người Nhật đưa ra yêu cầu và áp dụng phương pháp tương tự với người lao động ngoại quốc như vậy là rất khó. Bạn không thể yêu cầu 1 người nước ngoài lao động hăng say vì mục đích "xây dựng đất nước" được.Ngoài ra, chuyện ra quy định chặt chẽ hay tự thương lượng dựa vào "niềm tin" như tác giả nêu ở trên không phải là tác nhân chính trong cách hành xử xã hội. Tây Âu họ quy định hợp đồng lao động rất chi tiết và thực hiện nghiêm túc. Singapore, Mỹ, Canada cũng tương tự. Các quốc gia trên đều có cách hành xử nơi công cộng nhìn chung rất văn minh.Tóm lại chúng ta chưa quan tâm giáo dục con em mình văn hóa công cộng vì đơn giản ông bà cha mẹ chúng ta cũng chưa chú trọng giáo dục khoản đó. Điều đó tạo nên cách hành xử "bản năng" khi ra đường như tiện đâu vứt đấy, tiện đâu đi đấy... Giờ đây chỉ cần mỗi người tự uốn nắn hành vi của mình không phải chỉ vì bản thân mà còn vì giáo dục con cháu thì 10 năm sau sẽ thấy sự thay đổi rõ rệt. Điều này không khó. Đấy,tí nữa lại có người vào bảo Nhật giàu mạnh sạch đẹp văn minh là do quy hoạch,lãnh đạo,tầm nhìn,... cho mà xem. Nhà trường thì dạy em mình vứt rác đúng chỗ dừng lại đèn đỏ đấy nhưng bố mình không dừng(sự thật) thì hỏng em mình thôi.Cá nhân mình đang đi học và có em học c1,c3 thấy là chưa bao giờ là lỗi tại nhà trường cả.hãy xem lại ý thức chính bản thân và xã hội đi. Ở Nhật là naitei (nội định), ở Hàn Quốc là sahun (xã huấn). Ở Nhật là văn hóa hòa hợp, ở Hàn Quốc là inhwa (nhân hoà). Ở Nhật làm tới 10 giờ đêm là karoshi (kiệt lực), ở VN làm tới 10 giờ đêm là karaoke. Bầi viết đưa ra những sự việc đơn giản và nhận xét rất hay cần bắt chước. Nhưng theo tôi người VN ở Nhật gặp trắc trở gì đấy khó giải quyết cũng nên khuyên nhau “Em nên cần luật sư” vì luật sư dễ có lý do gặp đối tượng để giải quyết, họ biết luật, nói năng rào đón, viết lách cẩn trọng, không vội vã chấp nhận điều kiện thiệt thòi cho mình. Toi chẳng bao giờ tin rằng người Nhật tin nhau đến mức không cần hợp đồng trong sử dụng lao động. Không ai hiểu nhau từ cái nhìn đầu tiên cả, nên tin hay không tin cũng phải có thời gian thử thách mà hợp đồng là hình thức xác định việc ấy. Chưa kể ở nhiều quốc gia, hợp đồng còn là qui định bắt buộc nhằm bảo đảm quyền lợi đôi bên, không có là không xong với pháp luật. Quan chi phụ mẫu, cha mẹ nào con nấy Người Việt chúng ta trước đây vẫn rất tin tưởng lẫn nhau, thể hiện rõ nhất vào khi xưa lúc đất nước còn khó khăn. Nhưng có một điều đặc biệt là khi niềm tin đó bị đánh mất thì sẽ không bao giờ lấy lại được và từ đó thứ được gọi là "quy định xử phạt nội bộ" ra đời. Tuy Nhật có nhiều điều tốt cho ta học nhưng cách này là không thể vì trong trường hợp này các chủ công ty nắm cán trong chuyện giao dịch và dẫn đến lạm dụng sức công nhân. Ai cũng biết chuyện này rất phổ biến ở Nhật Bản. Công nhân làm tới chết đó. Bạn nên tìm hiểu về văn hóa làm đến chết tại Nhật đi. Trên toàn cầu, Mỹ và Châu Âu họ có luật chặt chẽ để bảo vệ quyền lợi cho công nhân để không bị chủ hãng lạm dụng đều phải ký hợp đồng dài đặc. Chi tiết hợp đồng tỷ mỷ và nếu ai không tuân theo thì pháp luật sẽ can thiệp. Đây là cách văn minh đó bạn. Xòng phẳng trên giấy trắng mực đen. Một xã hội muốn đạt được sự tuân thủ khế ước thì trước hết phải thượng tôn pháp luật! nếu có những nhóm người, tổ chức đứng trên pháp luật thì mọi khế ước sẽ trở thành giấy lôn!