Những con sông kêu cứu Ba thắp nhang khấn vái bàn thờ gia tiên, rồi đem rượu ra bờ sông cúng Bà Cậu. Trong tâm thức của người gần trọn đời sống bám vào sông nước, ba tôi thấy sự thịnh nộ bất thường của con sông liền nghĩ đến điềm chẳng lành.Tôi nói với ba, chẳng phải thế lực siêu nhiên nào cả, một phần là do người ta hút cát dưới lòng sông, gây ra sạt lở. Ba tôi và mấy cao niên trong xóm không tin. Mọi người bảo chỗ đoạn đất lở mấy năm nay không hề có ghe nào đến lấy cát. Ngược lên phía thượng nguồn một chút thì có. Tôi giải thích là khi con sông bị lấy cát, dòng chảy sẽ thay đổi. Các dòng chảy này có thể tạo ra hiện tượng nước xoáy hoặc "đạp" thẳng vào bờ sông, khiến đất sạt lở.Mỗi dòng sông tự nhiên được hình thành hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm. Thiên nhiên đã tạo cho nó thuộc tính cân bằng và bình ổn. Khi con người tác động vào, tính cân bằng bị phá vỡ. Việc khai thác cát quá mức ở Đồng bằng sông Cửu Long hiện nay, trong bối cảnh các nước thượng nguồn đã chặn nhiều đập thủy điện trên dòng Mekong, khiến lượng cát và phù sa không được bù đắp lại đầy đủ. Để cân bằng sự thiếu hụt, các con sông sẽ bào mòn đáy sông hoặc đất cát hai bên bờ, dẫn đến xói mòn bờ sông, sạt lở, kéo theo các công trình, nhà cửa ven bờ sụt xuống và phá vỡ thảm thực vật giữ bờ sông.Khi người dân quê tôi bắt đầu hiểu ra, họ cũng chỉ biết bất lực nhìn những ghe khai thác cát dập dìu trên khắp các con sông ở miền Tây.Hiện nay, các tỉnh, thành An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ, Sóc Trăng có 76 mỏ cát được cấp phép khai thác công khai. 500 km bờ sông bờ biển ở miền Tây đã bị sạt lở; nhấn chìm gần 2.000 ngôi nhà và khiến 20.000 hộ dân phải di dời.Người dân miền Tây vốn có tập quán định cư, mưu sinh ven sông ngòi, kinh rạch. Những vụ sạt lở đang diễn ra ngày càng thường xuyên hơn khiến người dân luôn sống trong nỗi thấp thỏm, bất an. Chính quyền một số nơi giải quyết cho người dân di dời, tái định cư để tránh rủi ro sạt lở, nhưng chỉ là giải pháp tình thế. Bởi thay đổi môi trường sống sẽ kéo theo những hệ lụy, gây cản trở thói quen lao động sản xuất của người dân, phá vỡ sự cố kết giữa gia đình và làng xóm.Người dân chính là đối tượng bị tác động nặng nề nhất do sạt lở, sụt lún đất đai ở miền Tây. Chính quyền các tỉnh vẫn đang cấp phép cho doanh nghiệp khai thác cát, song song với việc đổ kinh phí vào khắc phục hậu quả của hoạt động này. Người dân có thể không biết số tiền khổng lồ mà các doanh nghiệp đấu thầu khai thác cát đã "chảy" đi đâu. Nhưng họ phải đóng thuế để nhà nước chống sạt lở. Đó là một vòng quay luẩn quẩn, mà hậu quả, người dân đều lãnh đủ.Việc bắt giữ, xử lý các vụ khai thác cát trái phép vẫn được báo chí đăng tải hàng ngày. Nhưng, tình trạng khai thác cát ở miền Tây vẫn diễn ra rầm rộ. Cái khó là người dân không thể biết đâu là đối tượng hút cát lậu, đâu là người khai thác được nhà nước cấp phép. Dân không thể giám sát, lực lượng chức năng không xử lý triệt để, "cát tặc" ngày càng ngang nhiên.Chắc chắn không thể chấm dứt khai thác cát sông, vì nhu cầu xây dựng, san lấp mặt bằng, đôn cao đường sá đang cần một lượng cát rất lớn. Tuy nhiên, việc tác động vào bất cứ đoạn nào trong hệ thống sông Cửu Long cũng sẽ làm biến đổi kết cấu chung, gây ra hệ lụy. Do vậy, thay vì cấp phép khai thác cát sông một cách cục bộ, thiếu nhất quán như thời gian qua, chính quyền các tỉnh miền Tây cần bàn thảo một phương án khả thi, khoa học, đồng bộ. Việc cấp phép cần căn cứ vững chắc, dựa trên cơ sở thẩm định của các chuyên gia, giảm thiểu sự tác động đến môi trường. Cần đánh giá sự chênh lệch giữa lượng cát bồi đắp từ thượng nguồn với lượng cát khai thác hàng năm trên toàn đồng bằng, từ đó xây dựng chính sách khai thác cát bền vững. Về lâu dài, những dự án nghiên cứu sản xuất cát nhân tạo cần được tính đến, thay cho cát sông đang ngày càng cạn kiệt.Hiện nay, không thiếu những quy định pháp luật về quản lý, khai thác tài nguyên khoáng sản, trong đó có cát sông. Nhưng thiếu sự giám sát và thực thi chặt chẽ, những con sông bị rút ruột vẫn hàng ngày kêu cứu.Trương Chí Hùng Mấy chục năm làm nghề lái tàu, sông Tiền, sông Hậu gắn bó với tôi như ngôi nhà thứ 2, rất nhiều lần tôi chứng kiến việc khai thác cát bừa bãi, nhiều người dân hai bên bờ sông mất nhà vì sạt lở.Thượng nguồn tích thủy hạ nguồn khanPhù sa thiếu thốn đất hoang tànKhai thác khắp nơi vơ vét cátSông Tiền sông Hậu lở tan hoangTân Châu Hồng Ngự nhiều xáng cạpChợ Mới Vàm Nao sạt kinh hoàngVựa lúa miền Tây bồi thành lởBuồn cho số phận Cửu Long Giang. đồng bằng Sông Cửu Long, thiên tai thì ít nhưng nhân tai thì khủng khiếp, sạt lở bờ sông kênh rạch, nền đất ngày càng lún nhanh hơn do khai thác nước ngầm quá mức và do phù sa thượng nguồn sụt giảm mạnh... nhưng người dân thì không bao nhiêu người quan tâm đến những hiểm họa này! mỗi lần nhìn các công trình xây dựng bị bỏ hoang hoặc xây trái phép là tôi thấy lãng phí vô cùng. sức người sức của và tài nguyên không ít. Việc hút cát thì sông sẽ sụt lở khiến chính người dân phải kêu cứu. Việc con sông kêu cứu là do rác thải sinh hoạt của con người vứt ra sông. Thực ra cát nó vẫn ở trái đất không mất đi đâu. con người không có cách thiên nhiên sẽ tự có Ngoài nguyên nhân chính vừa nêu, còn cần tính đến nhiều nguyên nhân quan trọng khác. Một thí dụ cụ thể: Trước nhà cũ gia đình tôi có con sông Rạch Gầm chảy qua. Hơn 50 năm về trước con sông này êm đềm chảy giữa đôi bờ xanh mướt dừa nước, thủy liễu. Khi xuồng máy, tắc ráng xuất hiện, con sông oằn mình chống triệu triệu lớp sóng va đập suốt ngày đêm. Lục bình, dừa nước tơi tả. Bờ sông bồi ít lở nhiều. Mấy chục năm qua, khi đôi bờ đã làm đường bê tông cho xe máy lưu thông thay tàu thuyền, con sông lại hiền hòa, không sạt lở nữa. Nguyên nhân vì sao đã rõ! Đồng bằng sông Cửu Long tài nguyên cơ bản là đất và nước, nhưng hai thứ đó đã bị khai thác cạn kiệt. Đất trồng thì bạc màu do sử dụng quá nhiều phân hóa học, còn dưới nước đánh bắt cá tận diệt, khai thác cát sông tràn lan và quá mức. Vùng trù phú ngày xưa bây giờ nghèo quá! Đọc bài của anh, tôi lại càng ngậm ngùi dù sinh ra ở thành phố, không hề biết sông nước là thế nào. Nhưng tôi vẫn nhớ những năm 80,được anh chị hay Ba Má chở tôi đi quanh những con đường rợp bóng cây của Sài Gòn, được ngồi xích lô với Ngoại khi đi thăm mấy Bà bạn bên ĐaKao, Phú Nhuận. Sài Gòn bây giờ nhiều con đường phải chịu đựng cái nắng chói chang do mở đường, đô thị hóa,,, Chợt nghĩ, sông ngòi, cây cối, không khí mà biết suy nghĩ thì chắc có lẽ, cơn thịnh nộ sẽ còn kinh hoàng hơn bởi quá giận dữ trước sự vô ơn bạc bẽo của con người. Những đô thị mọc cao lên thì những dòng sông sẽ phải biến dạng đi...Đó là thực trạng buồn, đánh đổi thứ này để lấy cái khác, rất luẩn quẩn. Như ở nước ta thì vấn đề này không bao giờ có thể xử lý được. Các nhà khoa học luôn bị đứng ngoài các vấn đề liên quan tới kinh tế và an sinh của đất nước, trong vụ việc này tôi cũng không mấy khi nghe được thông tin từ họ.Con như cái diễn ra trước mắt tôi là ở quận 7, TP HCM, nhiều vụ rơi cuộn thép diễn ra trên đường và gây thương tích cho người dân nhưng cũng chỉ nhận được phản ánh của người dân mà không hề thấy một nhà vật lý nào lên tiếng rằng phương án cố định như thế nào là an toàn (giá đỡ thiết kế loại gì, dùng dây gì chằng, chằng ở trên, dưới hay ngang), tôi chờ những lời nói này lâu nay mà ko hề thấy Khổ nỗi không khai thác thì lấy gì mà xây...Giờ chỉ còn cách thẩm định chặt chẽ quy trình cấp phép và doanh nghiệp hoạt động phải bị cơ quan nhà nước thanh tra giám sát chặt chẽ trong vấn đề hoàn nguyên môi trường.Những tổ chức cá nhân nào cố tình vi phạm khai thác lậu sẽ bị truy cứu hình sự tận gốc kết hợp các biện pháp tịch thu toàn bộ gia sản như là luật RICO của Mỹ ấy thì may ra bà con mới sống yên ổn được Cát là như cầu bức thiết của xã hội hiện tại.phải làm sao để có nguồn cung..bây giờ chỉ có Nhà nước mới có cách tháo gỡ thôi... khai thác cát trên sông làm giàu cho một số rất ít người, nhưng làm nghèo đi rất nhiều người sinh sống dọc bờ sông, không có gì bù đắp đủ. Mong pháp luật mạnh tay với bọn cát tặc. Các con sông sẽ đi về đâu thì tự nó sẽ xác định theo chiều hướng tự nhiên bên bồi bên lở mà tạo thành dòng chảy của các con sông nhưng ngược lại nếu các con sông do bị con người tác động vào như khai thác cát, đắp đập ngăn sông thì nó sẽ nổi giận quậy phá để đáp trả lại sự can thiệp của con người theo quy luật tự nhiên của các dồng chảy tự nhiên của nó là như vậy.