Một Đông Du mới Đó khoảng 5, 6 năm trước, khi tôi bước từ khoang khách xuống sân ga tàu điện để đi bộ đến Đại học Waseda. Buổi sáng giờ cao điểm tại một ga rất đông hành khách nên ban quản lý lưu ý và đưa ra các hướng dẫn để tránh xáo trộn. Trước đây, họ chỉ phát thanh bằng tiếng Nhật. Độ 20 năm trước, nhà ga thêm tiếng Trung Quốc, bây giờ thêm tiếng Việt.Đi trên đường phố Tokyo những ngày này tôi cũng thường bắt gặp nhiều người, chủ yếu là giới trẻ, vừa đi vừa trò chuyện bằng tiếng Việt. Người Việt Nam ở Nhật đã lên tới 410.000 - thống kê cuối năm 2019 - chiếm 14% trong tổng số người nước ngoài tại đây, đông thứ ba sau Trung Quốc và Hàn Quốc.Tôi không ngạc nhiên khi nghe tin tân Thủ tướng Suga Yoshihide chọn Việt Nam là nước đầu tiên công du chỉ sau một tháng nhậm chức. Ngoài hai yếu tố Việt Nam là nước bị ảnh hưởng tương đối nhẹ trong đại dịch và đang giữ ghế chủ tịch trong khối ASEAN, yếu tố quan trọng nhất là quan hệ hai nước đang phát triển mạnh về đầu tư, ngoại thương, du học, lao động. Và Việt Nam ngày càng có vị trí chiến lược đối với ngoại giao Nhật Bản.Đối với Việt Nam, quan hệ Nhật - Việt hiện là cơ hội để đẩy mạnh công nghiệp hóa. Nhật là một trong bảy nước tiên tiến hàng đầu lại có vị trí gần Việt Nam về địa lý và văn hóa, đặc biệt là nước mong muốn thấy một Việt Nam phát triển mạnh mẽ nên đã kiên trì xúc tiến các kế hoạch hợp tác chiến lược với ta. Nhưng để tận dụng các cơ hội đó, Việt Nam phải chủ động tạo tiền đề cần thiết và đưa ra các định hướng chiến lược, không để các quan hệ phát triển tự phát. Trong khuôn khổ bài viết ngắn này, tôi chỉ đưa ra ba vấn đề.Thứ nhất, một phong trào Đông Du mới đã xuất hiện. Trong số 410.000 người Việt Nam tại Nhật có tới 80.000 là du học sinh, tăng tới 15 lần trong 9 năm qua. Chưa có thống kê chính thức, nhưng trong đó số nghiên cứu sinh bậc tiến sĩ ước tính lên tới 3.000 người, và có ít nhất 1.000 người đã lấy bằng tiến sĩ và đang nghiên cứu theo chế độ hậu tiến sĩ (postdoc). Đây là con số rất lớn, chỉ cần một nửa trong số đó trở về nước làm việc ở các đại học, viện nghiên cứu hay các cơ quan, doanh nghiệp; và số còn lại vừa làm việc ở Nhật vừa kết nối với các đơn vị trong nước thì tri thức khoa học và kinh nghiệm phát triển của Nhật sẽ đóng góp to lớn vào việc phát triển đất nước. Hơn 100 năm trước, Phong trào Đông Du chỉ có khoảng 200 thanh niên sang Nhật do Phan Bội Châu và các đồng chí của ông tổ chức. Ngày nay, du học sinh sang Nhật với con số rất lớn chủ yếu tự phát. Song nhà nước cần có kế hoạch, tạo điều kiện để những tài năng này đóng góp hữu hiệu cho phát triển.Thứ hai, hiện có khoảng 220.000 thực tập sinh kỹ năng và trên 2.300 người có kỹ năng đặc biệt - những người vừa hoàn thành các khóa thực tập kỹ năng vừa được bồi dưỡng thêm các kỹ năng đặc biệt. Đây cũng là vốn quý của Việt Nam. Do dịch Covid-19, nhiều người lâm vào hoàn cảnh rất khó khăn vì đã thực tập xong mà không về nước được, ở lại Nhật thì thất nghiệp, vì các công ty Nhật cũng đang gặp khó khăn, không tuyển thêm người. Trong lúc đó tại Việt Nam, nhiều nhà máy đang thiếu các lao động tay nghề này. Khẩn trương tổ chức nhiều chuyến bay đặc biệt, lần lượt cho mở lại các chuyến bay thương mại là cách để giải quyết vấn đề.Ngoài ra, còn có nhiều lao động người Việt làm việc tại Nhật ngoài chương trình thực tập sinh kỹ năng. Khó có con số chính xác về số lao động này nhưng ít nhất phải trên 100.000 người. Đa số họ phải tốn một số tiền rất lớn, thường phải vay mượn, để làm các thủ tục đi lao động ở nước ngoài nên phải làm việc vất vả, chịu cuộc sống khó khăn vì tiết kiệm để trả nợ. Một số người khó khăn sinh ra trộm cắp, cướp giật và các hành vi phạm tội khác. Trong số người nước ngoài tại Nhật, người Việt đông thứ ba nhưng người phạm tội lại đông nhất, gây hình ảnh rất xấu tại đây. Lao động xuất khẩu phải tốn số tiền quá lớn cho các công ty môi giới là cái gốc của vấn đề. Tôi chỉ thắc mắc, chuyện đã được nói đến hàng chục năm nay, tại sao không được giải quyết? Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội phải giải trình về bi kịch này.Thứ ba, nền công nghiệp Việt Nam còn mỏng, lại chủ đạo lắp ráp chế biến nên càng xuất khẩu càng phải nhập khẩu linh kiện, bộ phận và các sản phẩm trung gian khác từ Trung Quốc và Hàn Quốc. Nhân cơ hội có dòng thác FDI mới chuyển dịch từ Trung Quốc sang các nước ASEAN và Ấn Độ, trong đó doanh nghiệp Nhật là một tác nhân quan trọng, Việt Nam cần chủ động chuẩn bị các điều kiện về chính sách, hạ tầng và nhân lực để tiếp nhận những dự án có thể chuyển dịch cơ cấu công nghiệp Việt Nam. Nếu để cho dòng thác FDI tự phát chảy, có thể chỉ còn các dự án chất lượng kém đến từ mấy nước lân cận, vừa không phù hợp với nhu cầu công nghiệp hóa hiện nay vừa gây ra cạnh tranh không cần thiết với doanh nghiệp nội.Nếu muốn những doanh nghiệp hàng đầu của Nhật đến triển khai các dự án chất lượng cao, chính phủ cần tích cực tiếp thị, bàn thảo cùng họ những chính sách và chuẩn bị cần thiết. Chẳng hạn, chỉ định vài khu công nghiệp đặc biệt và đầu tư hạ tầng tốt để những doanh nghiệp Nhật có công nghệ cao, có qui mô và năng lực lan tỏa lớn đến Việt Nam đầu tư sản xuất, lập trung tâm nghiên cứu và ứng dụng công nghệ, lập bản bộ quản lý dây chuyền cung cấp cho cả vùng châu Á. Chúng ta đang muốn doanh nghiệp Nhật đến đầu tư ở Khu công nghệ cao Hòa Lạc, nhưng hình như nhiều doanh nghiệp Nhật không hưởng ứng lắm. Theo tôi tìm hiểu, bởi đa số họ cho rằng vị trí địa lý của Hòa Lạc không có tính kinh tế do xa sân bay Nội Bài, xa cảng Hải Phòng; cơ sở hạ tầng sinh sống cho người nước ngoài lại chưa được đầu tư. Làm sao để có lực lượng lao động đáp ứng được các dự án công nghệ cao cũng là quan tâm của họ. Trong ngắn hạn, nếu tổ chức tốt việc đưa số thực tập sinh kỹ năng và lao động có tay nghề trong nhóm đã hoặc sắp hết hợp đồng lao động tại Nhật, ta sẽ giải quyết ngay được vấn đề. Còn trong dài hạn là giáo dục, đào tạo.Chuyến thăm của thủ tướng Suga là cơ hội cho Việt Nam chủ động hành động, thiết lập tầm nhìn chiến lược và tận dụng phong trào Đông Du mới để đẩy mạnh công nghiệp hóa.Trần Văn Thọ Bài viết của TS Trần văn Thọ thể hiện một tầm nhìn xa và rộng về một phần chiến lược phát triển đất nước ta, chỉ ra nhiều cơ hội quý cần nhanh chóng nắm bắt lấy. "Một phong trào Đông du mới", đọc và ngẫm nghĩ thấy thật nức lòng. Trân trọng cảm ơn Ông. Bài phân tích của bác rất hay ạ. Có cơ hội để đưa đất nước tiến lên. Thật quá tốt. Những mối quan hệ như thế này cần được phát triển mạnh mẽ. Nhật Bản Hàn Quốc Đài loan và ASEAN rất quan trọng đối với VN, có thể liên kết thành một khối kinh tế thống nhất thì quá tốt đối với đất nước. Cảm ơn tác giả về một bài viết có tầm và có tâm Bao nhiêu % ý kiến của người nổi tiếng như GS Thọ đã được tiếp thu và áp dụng, ấy mới là vấn đề! Rất mừng được tắc giả nhắc đến tên phong trào Đông Du . Cám ơn GS Trần Văn Thọ vì những ý kiến đóng góp rất quý báu Trong 4 nước ảnh hưởng bởi nho giáo,Nhật Hàn đã đạt được mức quốc gia công nghiệp phát triển và mới đây là Trung Quốc. So sánh ta với Trung quốc thì thấy có một điểm mấu chốt họ đã đạt được nhưng ta thì rất mỏng và yếu đó là tích lũy công nghệ kỹ thuật cơ bản rộng khắp các mặt của nền kinh tế. Đây rõ ràng là điểm chính yếu để nói một đất nước có đạt được trình độ công nghiệp phát triển hay không. Chúng ta không lớn như Trung Quốc để buộc công ty nước ngoài chuyển giao công nghệ, chúng ta không có nhiều tiền như TQ để có thể mua IBM ,Volvo. Khó, nhưng không khó bằng những người đầu tiên phát minh ra chúng, chúng ta là người đi sau sẽ học được thôi. Cái khó ở đây là người ta giấu, bí quyết kiếm ăn thì phải giấu ấy là lẽ đương nhiên. Tôi đề nghị nên lập ra một ban chuyên lo chuyện này : thống kê tình trạng, đề ra các chiến lược nhằm tích lũy cho tốt, hội thảo liên lạc trao đổi công nghệ giữa các công ty với nhau ,...điều quan trọng tôi muốn nhấn mạnh ờ đây là sự chú tâm và chủ động. Chúng ta tìm ra hướng đi thích hợp với bản thân để tích lũy được các kỹ năng ấy quan trọng lắm. Có thể là mua bán, hợp tác, nghiên cứu...nhất định phải làm và làm cho được chậm một chút không sao. Để làm được việc đó nên nhấn mạnh vào việc học, cái học dù khó khăn đến mấy, nhưng một khi đã quyết tâm thì khó mấy cũng sẽ thông được. Nhưng phải bắt đầu, bắt đầu và cứ thế đi tiếp. Tôi thì thấy có rất nhiều đại sứ quán, tham tán thương mại của ta lâu nay chưa phát huy được vai trò tìm kiếm thị trường, liên kết tiêu thụ cả hàng nhập và hàng xuất, mang về những cái hay cái tốt ở tất cả các lĩnh vực mà các nước đã ứng dụng để dân ta, nước ta áp dụng mà không phải mò mẫm tìm kiếm nghiên cứu gì nữa. Trong khi một số người việt ở nước ngoài hay một số youtuber lại làm được. Tôi nghĩ ngoài chức năng làm ngoại giao thì những việc như trên là rất cần thiết và nên tận dụng lực lượng ngoại giao tham tán thương mại hùng hậu này. Ở Nhật bản, họ có tính kỷ luật, tự trọng rất cao. chính cái tính tự trọng cao khiến họ sẽ làm mọi việc một cách hoàn hảo nhất, và vì vậy họ sẽ phải đi sớm về muộn, không phát triển ăn nhậu triền miên khắp nơi. và vì thế họ phát triển công nghệ. Người Việt dù làm ăn vất vả thế nào thì cũng tuần phải một bữa ngồi nhậu lai rai chém gió với bạn bè. vấn đề gs Thọ chỉ ra là tuyệt vời, còn VN có hấp thụ đc hay không lại là mang tính qđ. Bài viết rất tốt, mong các cấp lãnh đạo VN lắng nghe và có các hành động cụ thể. Cảm ơn bác vì bài viết. Đúng là người Việt thực tập sinh ở Nhật có vẻ không được chào đón lắm. Người Nhật ghét nhất là tính thiếu trung thực và thiếu ý thức cộng đồng, mà nhiều đồng bào Việt Nam ở đây lại thiếu hai thứ đấy. Có những vụ trộm cắp lợn, đào ở trang trại Nhật mà camera ghi lại thì đúng là do người Việt làm. Nhưng trong khi đó thực tập sinh Việt lại không được bảo vệ. Họ làm việc trong điều kiện khắc nghiệt, bị đuổi việc do Covid và một mình bơ vơ. Khi Nhật quay lưng với họ, không cho họ công ăn việc làm thì việc họ quay sang trộm cắp thì cũng dễ hiểu. Thiết nghĩ hai nước nên lập ra chính sách bảo vệ thực tập sinh, và quản lý chặt chẽ đầu ra đầu vào. Như vậy thực tập sinh có thể yên tâm làm việc, hòa nhập vào cộng đồng. Bài viết hay. Mong các vị quản lý trong những lĩnh vực này đọc đc.