Những công dân hạng hai Cách đây hơn 10 năm, trong lần phỏng vấn cho chức danh học giả cao cấp thuộc Hội đồng quốc gia về nghiên cứu y khoa và y tế Australia, một trong 8 thành viên của hội đồng hỏi tôi: "anh là tác giả đầu của nhiều bài báo khoa học, vậy anh có thật sự là lãnh đạo của nhóm nghiên cứu đó?".Tất cả hội đồng phỏng vấn đều là người da trắng. Lần đó, tôi bị rớt.Lần sau, một hội đồng khác, và câu hỏi hơi khác: "anh có nhiều bài báo khoa học là tác giả cuối cùng, vậy anh có thật sự làm, hay người khác làm cho anh?'.Dù lần này, tôi đậu phỏng vấn, trở thành người châu Á đầu tiên là thành viên cao cấp thuộc Hội đồng quốc gia về nghiên cứu y khoa và y tế Australia. Nhưng điều thú vị là sau này ngồi trong hội đồng phỏng vấn, tôi tuyệt nhiên không thấy những câu hỏi như trên được đặt ra với các đồng nghiệp người da trắng.Thiên kiến vùng miền và chủng tộc ẩn náu dưới rất nhiều hình thức và thường biến chuyển theo cơ hội. Ví dụ như trong cuộc họp với nhiều đối tác, thái độ và cách dùng chữ của người bản địa Australia với người nhập cư gốc Á có biểu hiện kỳ thị khá tinh vi mà phải có kinh nghiệm ta mới nhận ra.Nhận dạng kỳ thị và hành vi thiên kiến không dễ chút nào. Những định nghĩa chung chung về kỳ thị rất khó ứng dụng vì nó quá mơ hồ. Tuỳ vào kinh nghiệm, nhận thức và độ nhạy của từng cá nhân mà một hành vi có thể xem là kỳ thị vùng miền, quốc gia, chủng tộc hay không.Chẳng hạn như một giáo sư Mỹ da trắng khen đồng nghiệp Việt Nam "bạn viết và nói tiếng Anh hay quá", đối với người nhạy cảm đó là một thái độ kỳ thị kín đáo - với hàm ý tôi nghĩ tiếng Anh của bạn đáng ra phải tệ hơn. Hay như trong các buổi họp và hội nghị quốc tế, khi ý kiến của một nhà khoa học gốc Á dường như bị ban chủ toạ lờ đi hay diễn giả miễn cưỡng trả lời, với nhiều người đó là hành vi kỳ thị.Trong một thí nghiệm rất thú vị, các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Pennsylvania giả e-mail và gửi đi cho 6.548 giáo sư tại 259 đại học Mỹ, "giả bộ" rằng ứng viên muốn xin vào học chương trình tiến sĩ. Lý lịch của ứng viên được soạn rất giống nhau, nhưng tên ứng viên thì được "dao động" từ họ người Âu, Mỹ như Steven Smith, người gốc Phi đến người Á châu như Chi-Chiu Wang.Kết quả, ứng viên có họ Âu, Mỹ được mời phỏng vấn cao hơn người sắc tộc thiểu số, 87% so với 62%. Các trường đại học tư có tỷ lệ nam ứng viên họ Âu, Mỹ được mời phỏng vấn cao hơn 29% so với nữ ứng viên mang họ Hoa, Ấn Độ. Một số phân biệt đối xử như thế cũng tìm thấy ở Australia, khi ứng viên xin việc làm có họ Anh có cơ may được phỏng vấn cao hơn nhiều so với ứng viên mang họ người Á.Kỳ thị chủng tộc chống người gốc Á ở Australia là một di sản của chính sách "Nước Australia của người da trắng". Nhiều thế hệ cư dân ở đây đã cố gắng làm cho đất nước này bình đẳng hơn với tất cả mọi người. Nhưng thực tế, nạn kỳ thị và thành kiến chủng tộc vẫn xảy ra từ thô bạo đến tinh vi hàng ngày, trong công việc, trường học, trên đường phố, dù đã có thế hệ thứ hai và thứ ba người Việt sinh ra và lớn lên ở đây.Ngày nay, không ít người địa phương vẫn thiếu thiện cảm với người gốc Á, vì họ nghĩ rằng những "cư dân kiểu mẫu" này lấy mất việc làm của họ. Trong một lần tiếp xúc cử tri, đảng trưởng đảng Lao Động, ông Michael Daley nói một cách hằn học: "con em của chúng ta sẽ chạy trốn, và thay thế họ là ai? là những người trẻ, tiêu biểu là gốc Á châu, với bằng tiến sĩ".Số người có bằng thạc sĩ và tiến sĩ chỉ chiếm 1,8 % toàn Australia. Nhưng trong cộng đồng người Á đã có đến 10% người có bằng thạc sĩ và tiến sĩ, cao gấp 5 lần tỷ trọng trung bình dân số. Nhưng ông Daley đã "quên" rằng rất ít sinh viên bản địa chịu theo học tiến sĩ, trong khi số người từ các quốc gia châu Á xin học tiến sĩ nhiều đến độ Australia không có đủ người hướng dẫn.Hiển nhiên là chúng ta, với tư cách con người, đều mong muốn chính phủ mọi quốc gia, nhất là các quốc gia phát triển, có hành động nhân văn và thiết thực chấm dứt cảnh bạo hành tinh thần và thể chất vô lý với người gốc Á.Nhưng nhìn lại trải nghiệm cá nhân của chính mình, một người Việt nhập cư vào Australia, tôi nghĩ những người gốc Việt ở các nước Âu, Mỹ cũng cần tự thay đổi để hòa nhập và định vị giá trị bản thân.Người Việt thiếu cái mà tôi tạm gọi là vốn văn hoá xã hội - yếu tố đóng vai trò quan trọng trong xã hội phương Tây. Chính vì thiếu vốn xã hội, nên nhiều người gốc Á châu bị đối xử như là công dân hạng hai. Có người tâm tư rằng họ cảm thấy mình như con cá rời nước, không thể hoà nhập vào bên trong các "bộ lạc" bản xứ. Tôi thường hay nói với sinh viên gốc Việt rằng họ phải học và làm việc gấp hai người địa phương để được đối xử như người địa phương.Người Việt chúng ta cũng như nhiều sắc dân Á châu khác có xu hướng khiêm tốn, đôi khi nhút nhát. Xu hướng này thể hiện qua sự im lặng hay ít có ý kiến trong các cuộc họp. Khi tôi hỏi các em nghiên cứu sinh tại sao không phát biểu trong các buổi họp, họ thường trả lời rằng không có gì để nói thêm, hay những gì họ muốn nói thì người khác đã nói. Sự thiếu chủ động đó là một thiệt thòi cho chính họ, vì đồng nghiệp sẽ nghĩ rằng không có khả năng lãnh đạo tri thức. Thay vì chờ người khác nói chuyện với mình, nên chủ động kết giao với họ.Chúng ta nói chung còn bị thiệt thòi lớn về tiếng Anh, ngay cả người thạo tiếng Anh, khả năng giao tiếp cũng hạn chế. "Giao tiếp" ở đây không chỉ đơn giản là khả năng nói lưu loát mà còn là khả năng thuyết phục đồng nghiệp bằng lý lẽ, phong cách cá nhân.Trình bày ý kiến được xem là kỹ năng quan trọng của người lãnh đạo và người có năng lực. Nhưng thực tế, nhiều người gốc Á tuy có chuyên môn rất tuyệt song trong công việc lại không trình bày thuyết phục, lý lẽ thiếu khúc chiết làm người nghe không phục hoặc không đánh giá cao.Ông bà ta có câu "nhập gia tuỳ tục, đáo giang tuỳ khúc". Để tồn tại và phát huy trong môi trường ngoài Việt Nam, người Việt hôm nay phải vun bồi vốn văn hoá xã hội địa phương, hoà nhập môi trường mới đồng thời nhận biết và xử trí những kỳ thị ngấm ngầm.Công dân hạng một hay hạng hai, đôi khi là do chính ta quyết định.Nguyễn Văn Tuấn Câu cuối của tác giả "Công dân hạng một hay hạng hai, đôi khi là do chính ta quyết định" không chính xác lắm. Dù bạn là một người thành công gương mẫu cở nào trong công sở, trong môi trường professional, trong cộng đồng, cấp cao trong quân đội... nhưng khi ra đường nếu người ta không biết bạn là ai thì bạn cũng là hạng 2, 3. Cho nên cộng lại chia đôi thì bạn cao lắm chỉ được một rưỡi. Tôi biết một người gốc Á có tổ tiên đến Mỹ từ những năm 1860 để xây dựng tuyến đường sắt xuyên núi Sierra Neveda, anh ấy vừa đùa vừa thật với tôi là dù cố gắng cỡ nào họ cũng không coi anh như người Mỹ. Nguyên văn lời thoại anh ấy: "Tôi là thế hệ thứ 7 ở Mỹ, nhưng đối với họ, tôi không "Mỹ" bằng một người đông Âu mới đến Mỹ ngày hôm qua." Trông người thì nên ngẫm lại ta: ở đa số các quốc gia châu Á, người dân bản địa vẫn còn tư tưởng xem các du khách hoặc người đến từ phương Tây là "công dân hạng 1", "công dân văn minh" kia mà? Có 4 dạng người gốc Á thành công ở các nước phương Tây: Thứ nhất là "điếc không sợ súng", không hiểu nên không sợ và không biết đau. Những người này thường mới qua và ngây ngô do chưa từng bị kỳ thị nên hành vi kỳ thị tinh vi không ảnh hưởng họ, và kỳ thị ra mặt thì họ không đủ vốn ngôn ngử để hiểu. Rất nhiều du học sinh thuộc nhóm này. Họ qua học thạc sĩ rồi tiến sĩ một cách nhanh chóng. Thời gian cho sự nhận thức đầy đủ thường là 5 năm. Trong khoảng 5 năm này nếu họ cố gắng khả năng thành công rất cao.Thứ hai là những người bản lỉnh đầy mình. Điều này không cần giải thích rồi. Họ vượt qua tất cả do có nền tảng vửng chắc và sự rèn luyện bản thân.Thứ ba là những người được người bản địa giúp đở. Họ là con nuôi, foster children, có vợ chồng người bản xứ, hoặc đơn giản là họ lấy lòng người bản xứ bằng mọi cách. Trong trường hợp này người nữ chiếm ít nhất 70% vì họ dễ dàng lấy chồng người bản địa và nếu trẻ và kết hợp chút nhan sắc thì được đối xử thiện cảm gấp nhiều lần so với người nam. Điều này cho họ sự tự tin.Thứ 4 là có sự kết hợp của 3 yếu tố trên. Dĩ nhiên dù không có bị kỳ thị thì một người chưa chắc gì thành công. Ở đây tôi chỉ muốn nói sự tương tác giữa kỳ thị và cơ hội thành công của một cá nhân cố gắng phấn đấu để thành công. cám ơn tác giả! bài phân tích rất thuyết phục. Có một điều tôi thấy còn lấn cấn: chúng ta - người gốc á chịu nhiều áp lực. Phải giỏi hơn, học nhiều hơn, cống hiến nhiều hơn và xuất sắc hơn may ra mới ít bị kì thị hay ít bị "coi thường". Nhưng chúng ta cống hiến một cách xuất sắc cho họ để đổi lấy cái mong manh là được xem như công dân hạng 1. Vậy nên chăng, chúng ta cống hiến cho tổ quốc ta? Có nhiều lý do để một người tài chọn cho mình nơi để cống hiến. Nhưng không đâu bằng dân tộc và tổ quốc mình. Có thể bạn cống hiến xuất sắc cho quốc gia họ, bạn được xem là công dân hạng 1 trong cơ quan, tổ chức. Nhưng ra ngoài phố, không ai biết bạn làm gì và cống hiến như thế nào. Họ chỉ thấy vóc dáng, màu da và lỗ mũi tẹt của mình. Đừng để bị bóc lột trên danh nghĩa được tôn trọng mơ hồ như thế?! Cám ơn Giáo sư Tuấn về góc nhìn của một người đã có trải nghiệm sâu sắc của một người nhập cư tại một quốc gia đã phát triển phương tây. Nó rất quí giá đối với đồng bào của Giáo sư những người đang tìm kiếm mọt cuộc sống khác ở một quốc gia khác. Bài viết quá xuất sắc và hiểu chính xác về người Tây không riêng gì Mỹ, nói rộng ra thì nó tồn tại trên khắp thế giới, nói hẹp lại thì nó tồn tại trong mọi gia đình, mỗi con người. nó nguy hiểm đến nổi Đức Phật dạy rằng đó là tâm phân biệt, tâm cố chấp, tâm ích kỷ sẽ dẫn con người đến chổ đau khổ trong sanh lão bệnh tử ưu sầu bức bách.....ôi khổ thảm ngày càng gay gắt và trầm trọng vì tâm con người ngày càng hung ác khó sửa, chỉ giỏi che giấu bề ngoài. rất ít người chịu sửa ở tâm mình. Học vấn, kỹ năng, hiểu biết xã hội, tầm vóc sức khoẻ, ngôn ngữ, ý thức.... kém hơn người bản địa nên đừng nghĩ là mình sẽ được đối xử như người bản địa! Đó mới là công bằng! Có lần 1 cô bé sắp đi du học hỏi tôi, khi đó cũng mới đi học vài tháng ở Mỹ về, rằng "cô có bao giờ gặp kỳ thị không?". Tôi trả lời rằng, tôi (và chắc là rất nhiều người khác) không dám chắc là đầu óc lúc nào cũng đủ nhạy, đủ sáng để cảm nhận được hết đến những dạng tinh vi nhất của kỳ thị (như tác giả có đề cập), nhưng cơ bản nhất: hãy đừng tạo cơ hội cho người ta kì thị, đó là luôn hành xử cho đúng luật pháp, đúng etiquette của họ; và sau nữa, hãy có 1 cái tôi mạnh mẽ. Còn lại, chúng ta không thể đòi hỏi một thế giới hoàn toàn không có kì thị. Trong lớp học của tôi cũng có 1 bạn nước ngoài hay tỏ vẻ coi thường tôi, bằng những cách nào đó tôi không nhớ, nhưng đến cuối khóa thì nhóm bạn đi chơi đâu là bạn lui cui đi kiếm tui mời tui đi chơi chung Nhận rõ điều này từ hàng chục năm trước, nên tôi ko bao giờ có ý định định cư ở bất kỳ đâu, tôi cũng dặn con tôi " Đi học lấy kiến thức rồi về đóng góp cho quê hương, mẹ ko đẻ thuê cho bất kỳ nước nào ", nên các con tôi đều đã về & làm việc ở quê nhà! Tiên trách kỉ, hậu trách nhân; một câu nói của văn hóa Á Đông, nhưng đúng. Sự việc gì cũng có cả hai chiều, và chúng ta cũng không phải không có vấn đề. Phân biệt chủng tộc vẫn còn khắp nơi. Nhưng cái thiếu sót của người châu á vẫn còn. Để không là công dân hạng 2 còn phải học tập nhiều.Cảm ơn tác giả! Mình nhớ đến tư tưởng thuận theo tự nhiên rằng xã hội không bao giờ có cái gọi là bình đẳng tuyệt đối, càng cố tạo ra sự bình đẳng này sẽ dẫn đến sự bất bình đẳng khác thảm họa hơn , vì theo quy luật tự nhiên con người sinh ra vốn đã khác nhau về gen di truyền mang tính trạng trội-lặn, về gia cảnh, điều kiện môi trường ,hoàn cảnh sống...v..v..từ đó dẫn đến khả năng, thành quả đạt được trong cuộc sống cũng khác nhau , từ đó con người ta cũng đối xử với nhau khác biệt . Các bạn google bản đồ "Histomap 4000 Years Of World" vẽ về 4000 năm lịch sử phát triển nhân loại thì mới thấy rõ đã có sự phân hóa xếp hạng thứ bậc giữa các chủng tộc, lục địa quá lớn từ thuở cổ xưa đến nay rồi .Xã hội trên trái đất này vốn dĩ có trật tự thứ bậc, nếu ai cũng như ai thì còn gì là xã hội ,chỉ là con người chúng ta cố gắng tìm cách xóa nhòa để nó bớt khốc liệt hơn thôi . Ko có con đường nào khác ngoài việc làm cho châu á hùng mạnh lên đóng góp nhiều nhất vào sự phát triển toàn cầu, khi đó tự khắc công dân Á sẽ trở thành công dân hạng nhất. cỡ ngoài 100 năm nữa.? Bài viết hay cám ơn tác giả!