Làm thế nào để dạy kỹ năng sống cho trẻ Tuần rồi, được nghỉ giữa kỳ, chị chủ nhà dắt con gái (11 tuổi) đi bơi và rủ tôi cùng đi. Tôi nói: Tôi không biết bơi. Vừa nghe xong, chị rất ngạc nhiên vì không tin được bằng đó tuổi và sống ở một đất nước nhiệt đới, nổi tiếng với đường biển dài, sông ngòi, kênh rạch chằng chịt (là do tôi từng 'khoe' với chị) mà không biết bơi. Chị và 4 người con của chị đều biết bơi trước 10 tuổi.Mới đây, chị bạn của tôi (39 tuổi) cũng đang học nghiên cứu sinh ở Hà Lan đã khoe bằng A bơi lội (Dutch Certificate A in Swimming) sau 5 tháng miệt mài bên Hà Lan dù chị vốn là người sinh ra, lớn lên và làm việc ở miền Tây Nam bộ, nhà cách sông 50 m. Chị nhận được sự chúc mừng nhiệt liệt của bạn bè cho một thành tích mà đa số trẻ em dưới 7 tuổi của Hà Lan đạt được. Một chị bạn khác (36 tuổi) vừa bảo vệ xong luận án tiến sĩ ở Bỉ, với quyết tâm cao độ đã hăm hở cùng chồng đến hỏi thăm thông tin để học bơi thì được nhân viên phụ trách bên ấy hỏi: Con của ông bà mấy tuổi vì cứ nghĩ chị ấy đi đăng ký học bơi cho con.Vài câu chuyện hài hước trên về việc học bơi, cộng với hàng loạt cái chết thương tâm của trẻ em Việt Nam hàng năm do ngã xuống sông, suối, ao hồ, hay tắm biển để minh chứng cho thấy việc giáo dục một số kỹ năng sinh tồn (survival skill) hay kỹ năng sống cơ bản đã bị bỏ qua một thời gian rất dài trong giáo dục Việt Nam. Tuy nhiên, để cải thiện điều này thì cũng có lắm cái khó.Từ năm học 2010-2011, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành văn bản chỉ đạo cùng các tài liệu hướng dẫn việc lồng ghép, tích hợp các nội dung giáo dục kỹ năng sống vào các môn học, các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở phổ thông. Vì thế, nếu nói Bộ Giáo dục và Đào tạo không quan tâm đến nội dung giáo dục này thì quả là oan cho Bộ. Chiến lược lồng ghép, tích hợp cũng là phù hợp để tránh nâng số môn học ở phổ thông lên quá nhiều. Hầu hết các nước phát triển mà tôi biết, kể cả Anh quốc thì kỹ năng sống cũng chưa tách riêng.Tuy nhiên, là người trong cuộc, tôi nhận ra hoạt động này chưa thực sự hiệu quả cả trong nhà trường. Nguyên nhân từ đâu?Theo một nghiên cứu tôi hướng dẫn sinh viên làm năm 2010, khảo sát ở 4 trường THCS ở TP HCM thì ba nguyên nhân dẫn đến sự khó khăn của giáo dục kỹ năng sống là:- Dung lượng các môn học (Toán, Lý, Hoá, Văn...) quá lớn: Giáo viên lẫn học sinh hoàn thành hết các nội dung các môn đó để thi đã mệt nhoài.- Chưa có chương trình giáo dục kỹ năng sống cụ thể, thiết thực: hiện nay, điều này được cải thiện qua việc Bộ biên soạn tài liệu hướng dẫn cho giáo viên, nhưng cũng nhiều nội dung giáo viên chẳng biết phải dạy thế nào.- Thiếu giáo viên chuyên dạy kỹ năng sống: Các giáo viên phổ thông hiện nay phải kiêm nhiệm vì nội dung giáo dục kỹ năng sống chủ yếu được tích hợp trong các môn học, hoạt động ngoài giờ lên lớp. Về kiến thức, họ có thể truyền đạt nhưng đã gọi là kỹ năng thì đòi hỏi phải thực hành thao tác. Hầu hết giáo viên rất lúng túng vì họ chưa thành thạo trong việc sử dụng các phương pháp đa dạng để huấn luyện học sinh tiến hành các kỹ năng, chưa kể, bản thân họ cũng chưa sở hữu một số kỹ năng được yêu cầu dạy cho học sinh.Đó còn chưa kể những yếu tố gần như "lực bất tòng tâm": phương tiện dạy học, cơ sở vật chất, sĩ số học sinh... Cứ như chuyện học bơi, chắc Bộ, Sở, nhà trường đều thấy cần nhưng kinh phí xây dựng hay thuê mướn hồ bơi cho hết các trường học cũng không ít. Ở vùng sâu, vùng xa cũng không thể đem các em ra sông, suối, ao hồ để dạy bơi được. Đến ngay cả nước Anh giàu có thế mà năm 2012 vẫn thống kê được 39% trong số những trẻ tiểu học chưa biết bơi thành thạo là do nhà trường không có điều kiện để dạy (số còn lại do khả năng học và các nguyên nhân khác). Dạy kỹ năng thì phải thực hành, nhưng một lớp tới 40-50 học sinh thì giáo viên cũng không theo sát được.Kết quả nghiên cứu này chỉ là bước đầu, mang tính tham khảo nhưng cũng đáng để chúng ta lưu tâm để từ đó có những giải pháp thực sự hiệu quả cho giáo dục kỹ năng sống trong nhà trường.Trước hết, Bộ cần xác định lại rõ ràng khung mục tiêu của giáo dục ở các cấp. Tại Scotland, dù kỹ năng sống không là môn học riêng, nhưng học sinh vẫn được trang bị khá tốt do mục đích giáo dục quốc gia, xác định rõ giáo dục cho trẻ 3-18 tuổi để các em trở thành: người học thành công, cá nhân tự tin, công dân trách nhiệm, người đóng góp cho cộng đồng. Từ mục đích này, họ xác định chi tiết hệ thống mục tiêu kỹ năng rất thiết thực với đời sống và trở thành kim chỉ nam hướng dẫn cho các trường tự xây dựng chương trình riêng cho mình dựa vào khung chương trình (rất khái quát) quốc gia, miễn sao đáp ứng được yêu cầu giáo dục quốc gia, nhu cầu học sinh và phụ huynh.Thứ hai, Bộ phải giảm bớt các nội dung học thuật khác rồi thêm kỹ năng sống chứ không chỉ có 'thêm' các nội dung và hoạt động giáo dục kỹ năng sống khiến khối lượng công việc của giáo viên phổ thông Việt Nam hiện đã nặng lại càng nặng thêm. Sở dĩ, giáo viên tại Anh có thể rèn các kỹ năng đa dạng cho học sinh là do khối lượng kiến thức học thuật trong các môn tương đối nhẹ nhàng và được phép linh hoạt, các chương trình ngoại khoá được khuyến khích và họ cũng có nhiều thời gian để tổ chức cho học sinh. Thứ ba, nhà trường, giáo viên phải nhận thức được tầm quan trọng của việc trang bị kỹ năng sống cho học sinh, nỗ lực thực hiện theo đúng tinh thần chỉ đạo của Bộ, thay vì tìm cách cắt bớt. Ngoài bơi lội (nằm trong môn giáo dục thể chất), giáo dục tín ngưỡng, giáo dục giới tính và các mối quan hệ (từ cấp 2) là mang tính bắt buộc trong nhà trường Anh quốc, còn lại các kỹ năng sống khác (kể cả sơ cấp cứu, thoát hiểm, giao tiếp, lãnh đạo, tư duy...) đều không được quy định bắt buộc trong chương trình quốc gia, do đó, việc thực hiện chủ yếu do các trường và giáo viên.Thứ tư, trước khi triển khai, Bộ, Sở, nhà trường phải tập huấn kỹ lưỡng cho giáo viên, đặc biệt là phần phương pháp giáo dục kỹ năng sống. Những nội dung chuyên biệt như: kỹ năng thoát hiểm, sơ cứu, sử dụng thiết bị điện.... cần mời chuyên viên riêng.Thứ năm, về kinh phí, chúng ta cũng phải tạm chấp nhận hoàn cảnh "nhà nghèo con đông" của mình để tính toán lại việc sử dụng kinh phí giáo dục cho hiệu quả, ưu tiên những hoạt động giáo dục quan trọng. Có rất nhiều kỹ năng sống cần dạy, trong điều kiện còn hạn chế, chúng ta phải sàng lọc lại những kỹ năng nào cần được ưu tiên để triển khai ngay. Ví dụ như kỹ năng bơi, sơ cứu dù có khó khăn thì vẫn phải ưu tiên triển khai càng nhiều càng tốt.Kỹ năng sống theo cách hiểu rộng nhất thì bao gồm mọi năng lực tâm lý - xã hội để cá nhân thực hiện các hành vi thích ứng, tích cực nhằm giải quyết hiệu quả các yêu cầu, thử thách trong cuộc sống hàng ngày (quan điểm UNICEP). Do đó, giáo dục kỹ năng sống không phải là trách nhiệm duy nhất của nhà trường. Thậm chí, với một số kỹ năng sống, nhà trường đưa vào chương trình dạy cho học sinh, để biến thành kỹ năng thực sự tức học sinh có thể vận dụng thành thạo trong đời sống hàng ngày thì đòi hỏi gia đình phải hỗ trợ rất tích cực.Tôi lấy ví dụ về kỹ năng tự phục vụ. Từ ở trường mầm non, trẻ đã được rèn luyện. Lên tiểu học, học bán trú, nhiều trường tổ chức cho các em tự sắp xếp bàn ghế, lấy thức ăn, quét dọn lớp, sắp xếp chỗ ngủ trưa... Các em đều hoàn thành tốt. Tuy nhiên, khi về nhà, nhiều phụ huynh xót con đi học nhiều nên về nhà lại không cho làm gì cả. Trong khi đó, khi tôi trò chuyện với cô bé 11 tuổi người Anh, con gái chị chủ nhà mà tôi đang ở cùng, bé nói ở trường, học sinh cũng phải tự phục vụ việc ăn uống, dọn dẹp, em ấy còn tham gia vào đội tình nguyện hỗ trợ các bạn khuyết tật học hoà nhập cùng mình nên bữa trưa nào em cũng ăn trễ hơn 30 phút so với các bạn khác. Về nhà, mỗi tuần, cô bé vẫn phải rửa chén bát 2 buổi tối, tự dọn phòng nếu muốn nhận được tiền tiêu vặt. 11 tuổi, bé tự nấu được các món ăn đơn giản cho cả nhà.Tương tự, một số kỹ năng khám phá cuộc sống, kỹ năng giải quyết các sự cố thường ngày cũng đã được dạy phần nào trong nhà trường nhưng không ít phụ huynh lại rất cẩn thận và lo xa, giữ chặt con trong nhà nên những gì được học cũng không có cơ hội vận dụng và mai một dần.Tôi đã từng hỗ trợ chương trình rèn kỹ năng sống cho học sinh (10 - 14 tuổi) bằng cách cho các em tham gia một ngày vòng quanh các di tích lịch sử TP HCM bằng xe bus, đi bộ. Trong ngày đó, các em phải thực hành kỹ năng xem bản đồ xe bus, bản đồ tìm đường đi bộ, hợp tác nhóm, giao tiếp, thuyết phục, mua thức ăn, tính toán chi tiêu (mỗi nhóm được phát một số tiền đủ dùng trong ngày), giải quyết vấn đề (qua các nhiệm vụ được giao, có khi là câu đố, mật thư, yêu cầu tóm tắt lịch sử...)... Dù có đội ngũ tổ chức đi kèm nhưng một số phụ huynh vẫn tỏ ra lo lắng nên chạy xe hơi, xe máy... với đồ đạc tiếp tế theo sau. Tôi cũng lo ngại, sau ngày hôm ấy, liệu phụ huynh có tạo thêm cơ hội để các em rèn luyện không?Tôi hy vọng cả nhà trường cùng gia đình sẽ cùng hợp tác để việc trang bị kỹ năng sống cho học sinh Việt Nam hiệu quả hơn.Nguyễn Thị Thu Huyền Một bài viết rất hay ........ mình cũng là giáo viên nhưng thật sự nói giáo dục kĩ năng sống cho hs thì mình rất mơ hồ ..... giáo dục hiện nay như 1 cái vòng tròn ..... đi lòng vòng muốn tìm lối thoát mà cũng chẳng thể nào ra được Kỹ năng muốn dạy cho trẻ em được thì trước hết những người lớn làm cha mẹ, ông bà... không bao bọc thái quá, mà phải rèn cho trẻ tính tự lập, trẻ tự làm mọi việc cá nhân, người lớn chỉ nhìn và chỉ bảo uốn nắn, thì tự trẻ sẻ có kỹ năng sống tự lập tốt, thì cũng tự biết tự vệ tốt. Ở VN tôi thấy trẻ được bao bọc quá đáng, trẻ tới 10 tuổi mà còn đưa đón đi học, ăn thậm chí còn có người đút... Tôi cũng có trẻ nhỏ và sinh sống ở một nước châu Âu, tôi thấy được khi trẻ đi nhà trẻ, đi học thì họ dậy trẻ tự lập, biết lễ phép trên dưới, nhường và giúp đở bạn bè. Ví dụ như trẻ lên ba đi nhà trẻ thì mọi việc đều tự làm, giáo viên chỉ trông và hướng dẫn thêm, bữa ăn thì tự xếp kê bàn, đem bát để ra rồi cô giáo lấy đồ ăn cho từng trẻ và khi trẻ mà không có lời cám ơn thì cô nhắc trẻ phải học, khi ăn song thì tự đem bát dĩa tới nơi quy định... mọi thứ đều tự lập làm. Còn khi trẻ về nhà thì gia đình cũng cần tôn trọng trẻ như trẻ tự lấy đồ ăn, tự dọn thì người lớn nên khuyến khích trẻ tự làm, đừng cứ bảo để đó mẹ làm cho, hay trẻ thích ăn gì tự lấy, đừng có người lớn cứ làm cho con trẻ, từ việc nhỏ đó thì trẻ sẽ tự lập và biết kỹ năng sống mà. Bài viết rất hay. Đúng là bố mẹ và gia đình học sinh cần cùng phối hợp mới có hiệu quả. Tôi thấy ai đã từng sống ở nước ngoài về VN đều nói: Người VN chiều con quá, con đến 30 vẫn còn lo...Đặc biệt ngày nay do giao thông quá kinh khủng nên ở các thành phố lớn việc đưa đón con đi học thành ra điều tất nhiên và cũng là một điều kỳ quặc trước con mắt người nước ngoài. Thời chúng tôi (nay đã ngoài 60 tuổi) đi bộ hay xe đạp đi học là điều đương nhiên. Cách đây 30-40 năm các con tôi ở HN vẫn tự đi bộ đến trường từ lớp 1, dù trường cách nhà đến gần 2 km. Nhưng đến cháu tôi thì phải đưa cháu đi học và đón về. Các ông bà thêm một nhiệm vụ là đưa đón cháu từ mẫu giáo....Trẻ con ở thành phố bây giờ gần như không biết lao động, thật buồn. Lỗi tại người lớn cả thôi. Quản lý xã hội kiểu này gay go quá. Dạy kỹ năng là một chuyện, tiếp thu các kỹ năng là một chuyện khác. Con tôi cũng từng học lớp kỹ năng, nhưng học xong thì cũng chả biết làm gì. Tôi thấy nước ngoài có các lớp hướng đạo sinh rất hay. ở VN có hoạt động đội thiếu niên tiền phong nhưng cũng chỉ là hình thức, không cuốn hút được. Nói về dạy bơi thì chán, nước sông thì dơ bẩn ô nhiễm, nước hồ thì khỏi nói không biết mấy năm mới thay nước. Đi học bơi ở hồ thì chỉ vài ba ngày con nít về nhà là viêm mũi viêm họng. Da thì nhiễm thuốc từ nước hồ trở nên đen nhánh, còn hơn thi phơi nắng.Về trường học thì phải nói là quá tệ, xây trường mới theo chuẩn quốc gia mà lại không tính đến khu thể thao vui chơi sau giờ học, hoặc có cũng như không. Ngày xưa mình có học kỹ năng gì đâu mà vẫn sinh tồn được. Đó là do thói quen được hình thành từ nhỏ, từ bơi lội cho đến ăn ngủ. Nếu đi học kỹ năng về mà thiếu chỗ thực hành thì cũng chả làm được gì đâu. VD học bơi xong nhưng bơi tàm tạm, lỡ ra sông lớn một lần thôi thì liệu có bơi nổi không. Dear chị Huyền, em rất quan tâm đến chủ đề này, rất mong có contact của chị để hỏi thêm một số kinh nghiệm cũng như chia sẻ thông tin. Tôi đồng ý với quan điểm của bạn!Nhưng hiện tại nước ta chưa thể duy trì đồng bộ được tất cả vào trong một đâu bạn. Tôi cũng như bạn, cũng có mong muốn tất cả học sinh trên đất nước chúng ta đều được trang bị những kỹ năng sống như thế này. Suy nghĩ của người việt mình vẫn là CON NGOAN TRÒ GIỎIkỹ năng sống, hãy day con theo hương tự nhiên "hãy làm gì con muốn, hay sống đúng với nhưng gì con thích" (tất nhiên là phải tốt và trong pham vi...) là điều còn xa với tư tương người VN lắm. bản thân tôi cũng vậy Chúng tôi đang thảo luận và mọi người đều đóng ý rằng: một chương trình giảng dạy tốt phải là sự kết nối giữa việc xây dựng niềm tin, kỹ năng học tập, kết quả rèn luyện thể chất và kỹ năng sống trong một môi trường vui vẻ. Co thể 70 , 80 %giáo viên cũng chưa hoàn thiện kỹ năng sống như biết bơi , sửa chữa đồ điện , đồ gia dụng , cách xem bản đồ , phương cách tham gia giao thông ở các quốc gia khác ....Ít người tự mình đi du lịch mà phải đi theo tour .....Vậy để thực hiện gd kỹ năng sống cho hs là 1 cuộc cm lớn cho ngành gd. Mọi người cùng chúng ta cũng phải thường xuyên học tập cách rèn luyện kỹ năng sống cho mình và phương pháp rèn luyện cho trẻ để trẻ mỗi ngày càng chủ động hơn trong cuộc sống, có ý chí tự vượt lên; đồng thời có khả năng phòng, tránh các hiểm họa, tệ nạn xã hội... Cám ơn bài viết của bạn, phân tích và dẫn chứng rất sâu sắc, thực tế. Thực ra vấn đề giáo dục kỹ năng sống có từ rất lâu, nó phù hợp với điều kiện lịch sử của từng giai đoạn. Theo mình biết trong chương trình "Rèn luyện đội viên" từ trước có nhiều chuyên hiệu mà đội viên hoàn thành nó sẽ rất bổ ích và thiết thực với cuộc sống...bạn và các bạn đã chỉ ra rất nhiều khó khăn cho việc triển khai kỹ năng sống. Mình mới thử triển khai một nội dung nhỏ là "Phòng chống xâm hại tình dục trẻ em: Nhận biết và phòng tránh" đã thấy thật khó khăn. Thứ nhất: Thiếu thời gian, thứ hai: Thiếu kinh phí; thứ ba: Thiếu hợp tác...nản thật tôi học bơi vào lúc 31 tuổi, tuy có ngại ngùng vì phải học cùng các bá nhỏ , nhưng cuối cùng tôi bơi dược kiểu ếch sau 3 tuần học. sau đó tôi tự học các kiểu bơi khác. rất tự hào về bản thân,...Còn nhớ câu nói đầu tiên thầy dạy bơi nói với tôi " nhìn to con mà sao nhát vậy" ... Cám ơn bạn Thu Huyền đã có bài viết rất bổ ích. Con trai tôi năm nay học lớp 4, cháu rất thụ động khi ra ngòai, lúc nào cũng phải có cha hoặc mẹ đi theo, thật sự tôi không biết phải làm sao khắc phục điểm yếu này của cháu. Ở trường thì không thấy dạy, mổi ngày học 2 buổi, thời gian trống ( nếu giáo viên thật sự dạy đúng với năng lực của mình ) chắc chắn sẽ có, nhưng không thấy đưa một số chương trình dạy kỹ năng sống cho các cháu, đã vậy tối về còn phải học thêm ở nhà cô, nên thời gian ở nhà của cháu chẳng có bao nhiêu. Sống ở miền tây nhưng tới nay cháu vẩn chưa bơi thành thạo được, do mới học 1 khóa ngắn hạn do phường tổ chức khi hè đến. Cả trung tâm thành phố chỉ có 1 hồ bơi, lại không được đầu tư đúng mức nên chuyện vệ sinh hồ rất tệ, chúng tôi cũng đành chịu, không dám cho bé vào học. Hay quá em ơi, chị cũng đang mần cái này nè thứ 6 : Cho cháu vào sinh hoạt Hướng đạo, một nơi dạy kỹ năng sống tuyệt vời vì họ làm mọi việc hoàn toàn miễn phí.