Luật rừng Tôi nhớ có một truyện ngắn về người đàn bà nghèo, đi hầu quan, không may làm rơi một đồng tiền. Tưởng rằng đồng tiền mất đi đâu, hóa ra lại nằm dưới chân ông quan huyện và bị ông này chiếm đoạt.Thời điểm đọc truyện ngắn đó, tôi đã không thể tưởng tượng việc tương tự lại xảy ra với chính tôi khi chuyển đến Việt Nam sinh sống. Đó là lần ở Nha Trang, tôi cùng người bạn Việt Nam đến một tiệm kim hoàn để đổi ngoại tệ sang tiền Đồng. Bạn tôi vào trong giao dịch, tôi đợi bên ngoài. Bỗng tôi nghe tiếng hét thất thanh: "Jan, Jan giúp tôi với, họ muốn cướp tiền". Tôi khẩn cấp chạy vào cửa hàng thì thấy bạn đang ngồi dưới đất, dùng tất cả sức lực ghì xuống để giành lại tiền trên tay người đàn ông chủ tiệm kim hoàn."Jan", bạn tôi kêu lên, "ông ta nói tôi là một kẻ lừa dối, tiền đô la này là giả và ông ta muốn tịch thu nó". Tôi đã buột miệng nguyền rủa những từ xấu xí nhất bằng tiếng Ba Lan và giật lại tiền từ tay người đàn ông kia. Ông ta có vẻ bất ngờ vì bạn tôi không chỉ đi một mình, vẫn cố đe dọa bằng giọng đầy hằn học: "Tao đang gọi cảnh sát, chúng mày sẽ không thoát được đâu". "Tôi cũng đang gọi cảnh sát đây" - bạn tôi hét lên cùng lúc bấm số điện thoại của đồn công an phường chỉ cách đó vài trăm mét.Chưa đầy năm phút, những công an xuất hiện trước vẻ mặt đầy kinh ngạc của ông chủ tiệm kim hoàn. Và chúng tôi được giải thoát.Không chỉ có lần đó tôi bị chiếm dụng tài sản một cách ngang nhiên và trắng trợn. Một buổi sáng trong lành ở Quảng Ngãi, trên chuyến đi dọc Việt Nam, tôi dừng chân nghỉ tại quán nước ven đường. Anh chủ quán người địa phương tươi cười, đon đả đón khách. Anh ngồi kể cho tôi nghe nhiều câu chuyện ít ai biết đến ở đây. Tôi rất vui.Có lẽ đó là một kỷ niệm đẹp nếu như tôi không phát hiện chiếc máy chụp hình compact biến mất sau khi rời quán chừng ba cây số. Tôi quay lại quán nước hỏi tìm. Thật ngạc nhiên là vẫn anh chủ quán lúc sáng nhưng vẻ mặt anh đã khác hoàn toàn, không còn chút xíu nào thiện chí. Anh hỏi tôi có bao nhiêu tiền trong ví và muốn tôi dùng tất cả số tiền đó để chuộc lại cái máy ảnh.Tôi đã tranh luận rất căng với anh rằng tại sao đó là tài sản của mình mà tôi không được nhận lại. Dĩ nhiên sau đó, tôi sẽ cảm ơn anh bằng một số tiền tượng trưng nhưng do tôi quyết định. Anh một mực không đồng ý‎, vì cho rằng quyền sở hữu của tôi đã ở thì quá khứ - chỉ cách đó chừng nửa tiếng đồng hồ.Tôi buộc phải chi số tiền bằng một nửa giá trị cái máy ảnh để lấy lại nó vì tiếc tư liệu chuyến đi của mình. Nếu không, tôi sẽ bị dân làng giữ lại. Không hiểu sao lúc đó khá đông dân làng đã kéo đến bao vây tôi. Và đến tận bây giờ, tôi vẫn không hiểu hành xử của anh chủ quán nước và dân làng ở đó. Lẽ nào logic của tôi về quyền sở hữu đã sai ở vùng đất này? Hoặc giả sử tôi vẫn đúng, thì tại sao những con người kia biết sai mà vẫn làm thế với tôi?Các bạn tôi bảo: Jan là nạn nhân của "luật rừng". Cả hai câu chuyện kể trên đều là những hành vi dựa vào thế mạnh mà mình đang có để uy hiếp và chiếm đoạt thứ thuộc về người khác, bất chấp luật pháp, lý lẽ, đạo đức. Tôi và người bạn Việt Nam đã may mắn hơn người đàn bà khốn khổ trong truyện của Nguyễn Công Hoan. Nhưng tôi tự hỏi, một thế kỷ đã trôi qua mà sao những chuyện tương tự như thời của ông nhà văn vẫn còn tồn tại.Mặc dù có não và hơn 95% cấu trúc DNA giống với các loài linh trưởng không phải người khác, nhưng theo Socrates, những việc làm và hành vi của con người là kết quả của ý thức và thái độ đạo đức, đó chính là điều tạo nên nền tảng của nhân loại. Socrates đã thuyết phục rằng hành vi xấu là kết quả của sự thiếu hiểu biết, "không ai cố tình và có ý thức làm điều ác" cả.Đứng trước lợi ích, con người dễ dàng quên đi sự nghiêm minh của luật pháp vì luật không có mặt ngay tức thì. Lúc này, chỉ có đạo đức mới cứu rỗi được họ.Trong thí nghiệm Stanley Milgram, khi quyết định dừng việc dùng quyền mà mình đang có để tra tấn tàn nhẫn đối với người khác, những người tham gia thí nghiệm (chiếm 20% tổng số tham gia) đã đề cập đến lý do chính là niềm tin đạo đức của họ. Đó có thể là một quan điểm tôn giáo hay đơn giản là "mẹ tôi sẽ không chấp nhận hành động này của tôi". Khi không có đạo đức làm xương sống nâng đỡ, con người gãy đổ, trở nên thiển cận, tham lam, hung hãn và có sức tàn phá khủng khiếp hơn các loài động vật khác để thỏa mãn sự thèm khát vô tận đối với vật chất và quyền lực.Trên đường xe lớn chèn ép xe nhỏ; xe máy, xe hơi giành đường và uy hiếp người đi đường, xe đạp; các phương tiện thi nhau bấm còi inh ỏi chỉ để lấn thêm vài centimet cho mình. Đó là biểu hiện của luật rừng. Chiếm dụng vỉa hè công cộng ngay trước nhà mình cũng là luật rừng. Tự ‎động tăng giá cả hàng hóa không theo một quy định, quy tắc nào cả là luật rừng. Và còn nhiều ví dụ khác, xảy ra hàng ngày trong cuộc sống xung quanh chúng ta.Khi nghe chuyện này, sẽ có người nói: "Thì ai cũng làm như vậy mà, phải theo thôi, biết làm sao được". Với lý lẽ đó, chúng ta đã thể hiện sự bất lực với năng lực được lựa chọn hành động mà Socrates đã từng chỉ ra: "Con người có năng lực nhận ra điều tốt và nên làm điều đó". Việc những người khác cư xử xấu không phải là một cái cớ cho hành động của chúng ta.Có thể Việt Nam sẽ mất rất nhiều năm để xây dựng và thực hiện những chuẩn mực hành động. Điều đó đòi hỏi một chương trình giáo dục trong sáng, sâu sắc và cốt lõi, với sự tham gia của bộ máy chính quyền, gia đình và xã hội chứ không chỉ đơn thuần là khen thưởng cho "hành vi tốt" hay những tiếng vỗ tay hoan hô. Hành động tử tế đã là một phần thưởng cho mỗi con người, quan trọng hơn nhiều so với lợi ích tạm thời từ những việc làm phi đạo đức.Mới đây, khi băng qua đường ở đoạn Hai Bà Trưng và Lê Duẩn, ngay trung tâm TP HCM, tôi được một chiếc xe hơi từ tốn dừng trước vạch kẻ để nhường đường. Hành động nhỏ nhưng khiến tôi rất vui vì đó là dấu hiệu khởi đầu của sự hồi phục hình ảnh "con người Việt Nam" đẹp đẽ trong trái tim tôi.Jan Rybnik(Nguyên tác tiếng Việt) "Tử tế" vốn là một từ gốc Hán, nghĩa là cẩn trọng, chu đáo, chỉn chu, đúng mực từ những việc nhỏ nhất. Lòng tử tế không tự nhiên mà có, đó là kết quả của cả quá trình giáo dục, tự trau dồi và tu dưỡng bền bỉ. Con người khác biệt và hơn hẳn giống loài khác không chỉ ở trí khôn, ngôn ngữ mà cao nhất ở năng lực tự lựa chọn và trách nhiệm trong mỗi hành xử của mình. Logic đó lý giải cho câu hỏi: Giữa sự Lương thiện và Thông minh, điều gì khó hơn? Thông minh là nhân tố thiên bẩm, ít cần đến sự trau dồi hơn. Còn Lương thiện lại khác; giữa lằn ranh mong manh của một bên là Đạo đức, bên kia là phi Đạo đức, sự lựa chọn của anh trước cám dỗ của "bả" danh lợi, vật chất sẽ cho thấy anh là người tử tế, lương thiện hay không? Một người bước qua được cám dỗ danh lợi, vật chất nghĩa là anh đã chiến thắng lòng tham, sự thiển cận, sự vô minh trong mình; vượt lên cái tôi vị kỷ xấu xí. Do đó, Lương thiện khó hơn thông minh rất, rất nhiều. Mỗi cá nhân luôn tồn tại trong mình phần "con" và phần "Người"; thường trực trong anh sẽ luôn là cuộc đấu tranh giữa hai thái cực - một bên sẽ nâng phẩm giá của anh sánh ngang với Thánh thần; đối lại sẽ là hố thẳm kéo tụt anh xuống nấc bậc thấp hèn nhất của quỉ dữ. Một cá nhân, một cộng đồng tiến bộ, văn minh cũng cần nuôi dưỡng sự tử tế như hơi thở, cơm ăn, áo mặc hàng ngày. Có vậy thì "luật rừng" kia mới được thay thế, đẩy lui. Chúng ta có cả một rừng luật nhưng lại đối xử với nhau bằng luật rừng "Đứng trước lợi ích, con người dễ dàng quên đi sự nghiêm minh của luật pháp vì luật không có mặt ngay tức thì. Lúc này, chỉ có đạo đức mới cứu rỗi được họ". Rất đúng. Cảm ơn Jan. Bài của anh hay quá, nội dung phân tích đúng bản chất của vấn đề, rất giống những gì tôi suy nghĩ. Đúng là vấn đề này cần giải quyết đc bằng giáo dục, tuyên truyền. Tiếng Việt của anh rất giỏi! Tôi rất lấy làm tiếc vì những trải nghiệm không mấy tốt đẹp của bạn. Tuy nhiên không chỉ với khách du lịch, không chỉ với người nước ngoài, bản thân tôi cũng từng trải qua rất nhiều cái luật rừng như bạn nói, mà ở đây người ta gọi là trường đời. Chỉ nên biết để mà tránh chứ đối với rất nhiều người, công lý hay danh dự nhân phẩm gì đó vẫn là điều xa vời lắm. Việt Nam là đất nước đang đi lên từ nghèo đói, từ dân trí thấp, từ bùng nổ dân số nên đôi khi đối với rất nhiều người, kiếm được miếng ăn khó lắm, rồi sinh ra hết lừa đảo này, đến cướp bóc nọ, tệ nạn kia. Nhưng đất nước nhỏ bé này đang thay đổi và con người Việt Nam rất tốt bụng, thân thiện, cởi mở; có chăng những người hay nhóm người mà bạn, hay cả tôi đã gặp phải đều chỉ là những con sâu làm rầu nồi canh. Bản thân tôi cũng mong muốn rằng đất nước phát triển hơn, giáo dục tốt hơn, gánh nặng kinh tế giảm xuống để con người có thể nâng cao nhân phẩm hơn.Tuy nhiên là một người thích du lịch tôi cũng biết nếu đặt chân đến một đất nước đang phát triển ở Châu Á thì những điều này sẽ khó tránh khỏi. Ở đâu cũng có người tốt, người xấu, nhất là các nước đông dân, nghèo nàn thì nên cẩn thận hơn, có khi chỉ nên cười xoà cho qua, du lịch là để trải nghiệm mà. ^^Hi vọng bạn sẽ gặp nhiều may mắn hơn trong quãng thời gian tới ở đây. Nền giáo dục Việt Nam có một đơn đặt hàng nặng kí đó là chỉnh sửa lại nhân cách cho những thế hệ kế tiếp . Nền giáo dục nhồi nhét kiến thức hàn lâm ,tạo ra sự ganh đua không đáng có đã hình thành những lệch lạc trong đời sống. Đó là những hệ quả xấu của xã hội văn minh . Đừng để cho nó quá trễ Chính xác là như vậy. Để một môi trường, một quốc gia, một thế giới vận hành theo hướng tốt cần 2 điều : Pháp luật và Đạo đức. Chúng ta đang nói về đạo đức. Tôi khẳng định những người vô đạo đức sẽ luôn tồn tại và sẽ mãi mãi tồn tại. Có những vấn đề to lớn hơn những ví dụ mà tác giả đưa ra nhiều. Phân biệt chủng tộc ngày xưa thế và ngày nay vẫn còn. Đánh bom khủng bố, xả súng ngày xưa thế và ngày nay vẫn còn. Hiếp dâm,quấy rối tình dục vẫn còn. Bắt nạt, bạo lực học đường vẫn còn. Và còn rất nhiều nữa. Những kẻ vô đạo đức, kẻ xấu sẽ vẫn tồn tại và điều chúng ta phải làm là giảm bớt những kẻ như thế. Chỉ là giảm bớt chứ tôi không tin 1 ngày thế giới không còn kẻ xấu. Phương pháp để làm điều đó là Pháp luật và Giáo dục. Giáo dục không phải chỉ trong nhà trường mà còn 1 bên quan trọng nữa là gia đình và xã hội. Cha mẹ chính là những người thầy đầu tiên, môi trường xã hội xung quanh từ làng xóm đến quốc gia ảnh hưởng rất lớn đến đạo đức của chúng ta. Có lẽ ai cũng nhận thức được, bây giờ chỉ là làm mà thôi. Chúng ta sống tốt tức là cuộc đời có thêm 1 người tốt Luật rừng chỉ có luật pháp thật nghiêm minh mới trị được thôi. Nước Mỹ có biết bao nhiêu con người đến từ khắp thế giới mang theo biết bao nhiêu thói hư tật xấu nhưng mọi người phải tôn chỉ luật pháp. Tại sao? Vì không tôn trọng pháp luật là chỉ có tốn tiền và vô tù. Hai thứ đó ai cũng phải sợ.. Tôi từng về VN du lịch nhiều lần và cũng gặp những chuyện ly kì không kém. Kinh nghiệm đã dậy bảo tôi bao nhiêu là phương pháp phòng vệ như là mặc quần áo như người bình dân, không đeo gì cả trên người, các loại thẻ và tiền thì ở trong túi bí mật, ở chỗ bí hiểm nhất,...Tôi phải làm vậy nếu còn muốn trở lại chốn xưa. Con gái làng tôi nhiều cô bị ế cũng chỉ vì cái luật rừng của đám trai làng đấy .Không biết luật quy định có từ bao giờ, nhưng bất cứ trai thiên hạ nào đến làng tôi tán gái cũng phải ăn ít nhất một trận đòn, cứ như thế dần dần thành luật.Có lần tôi hỏi mấy thanh niên rằng tại sao các cháu lại đánh trai thiên hạ đến yêu con gái làng mình, thì được trả lời "đó là luật". Tôi hỏi tiếp ai đề ra cái luật ấy, và luật ấy có từ bao giờ thì bọn chúng không trả lời được. Rất hiện thực, đúng với thực trạng hiện nay tuy nhiên phần phê phán có vẻ nhẹ nhàng hơn cụ Hoan nhiều. Riêng tôi vẫn nhớ câu nói của bà bán nước vỉa hè để ngồi được chỗ này bán nước tôi phải nuôi mấy người đấy! Hàm ý sâu sắc. Hy vọng được nhiều người đọc Hiếm có người VN nào lấy những điều tác giả nói trên làm bận tâm, vì phần lớn họ đã quá quen với chuyện đại loại vậy tới mức chặc lưỡi cho qua. 'Nhập gia tùy tục', đáng buồn 'tục' ở đây khá đáng xấu hổ Bài viết tốt, vừa có tâm vừa có tầm cho nhận thức mang tính phổ quát. Mong rằng tác dụng của bài báo này được lan tỏa trong cộng đồng! Bạn Jan ơi, những điều bạn nói, tôi hiểu, và rất nhiều người khác cũng hiểu. Chúng tôi cũng đã trăn trở, đã suy nghĩ. Chúng tôi cũng mong muốn sự tốt đẹp lên từ xã hội. Thế nhưng, chúng tôi lại không đại diện cho cái xã hội này. Chúng tôi không thể hành xử văn minh hộ người khác mà chỉ có thể làm phần của mình. Chúng tôi quá ít ỏi. Tôi không trông chờ vào việc mình có thể khuyên bảo những người khác sống tử tế. Tôi chấp nhận sự hèn nhát của mình, nhằm mong giữ được khả năng lao động để nuôi sống gia đình.Một xã hội muốn văn minh chỉ có thể xảy ra khi luật nghiêm minh, khi mà mọi sự sai trái đều phải nhận hình phạt tương ứng. Chỉ như thế mới mong thay đổi hành vi của con người.Khi mà bạn sống trong một xã hội trật tự, thì sự hỗn loạn của cá nhân là sai trái và sẽ nhận ánh mắt kỳ thị của những người xung quanh. Khi bạn sống trong một xã hội hỗn loạn, thì sự tôn trọng luật pháp, sự nguyên tắc của bạn sẽ nhận được vô khối tiếng còi inh ỏi và tiếng chửi bới phía sau.