Triết lý cho Đà Lạt Lê Quốc Thắng viết "Phố xa" năm 1989 vì tình cờ gặp bóng dáng một cô gái trên dốc phố Đà Lạt. Đà Lạt có hai điều rất đặc biệt: hầu như không sử dụng điều hòa nhiệt độ và không đèn xanh, đèn đỏ. Đường phố không có dạng bàn cờ, lên xuống uốn lượn như đi xa mãi. Có lẽ vì thế, "phố xa, phố xa ngỡ như thật gần", chỉ một thoáng ngẫu nhiên đã làm nên ca khúc tuyệt vời.Đó là lần tôi ở Đà Lạt non một tháng làm nhiệm vụ nghiên cứu chính sách đất đai cho đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên cuối năm 2004. Nguồn lực đất đai rất lớn, nhưng sức mạnh đô thị hóa làm các nhóm nông dân vốn canh tác theo luật tục cộng đồng, sinh kế dựa vào rừng đều phải bán dần đất, lùi sâu vào rừng núi. Trải qua thời bao cấp khó khăn, nhiều kiến trúc giá trị bị xẻ làm chỗ ở, chỗ làm cho các cơ quan. Đà Lạt đã thành một không gian rất bề bộn, bươn bả với cơm áo.Tôi nhớ lại lần đầu tiên tới thành phố. Tết Đinh Tỵ năm 1977, một năm rưỡi sau thống nhất đất nước với nhiệm vụ tiếp thu tư liệu địa lý đang lưu trữ tại Nhà địa dư Đà Lạt. Tòa nhà quý trước là Nha Địa dư Đông Dương - một trong những kiến trúc đầu tiên của Đà Lạt - giờ là Xí nghiệp Bản đồ Đà Lạt. Tôi đã ở đây 6 tháng, đi tới những hang cùng, ngõ hẻm, gặp nhiều trí thức ẩn mình.Đà Lạt khi đó còn nguyên các kiến trúc xưa với cư dân không lớn. Cuộc sống chưa ồn ào. Một thành phố có không gian phát triển vừa phải trong thung lũng oval ở độ cao khoảng 1.400 mét. Ngoài kia là Tây Nguyên đại ngàn với tiếng nhạc cồng chiêng và tre nứa, ở đây là đô thị đầy chất thơ. Thiên nhiên đặc biệt, kiến trúc chứa văn hóa Pháp biến điệu vào văn hoá bản địa khiến Đà Lạt trở nên quyến rũ. Ngay địa danh "Đà Lạt", tưởng bắt nguồn từ Pháp ngữ song lại do người dân tộc đặt tên. "Đa Lạch" - tức "nguồn nước của người Lạch" - một nhóm thuộc dân tộc Cơ Ho. Từ đây, một thành phố được định vị chuyên biệt về văn hoá, du lịch, nghỉ dưỡng cho toàn cõi Đông Dương hình thành.Nhưng càng tới Đà Lạt, tôi cảm giác bản sắc cứ phai dần. Những lợi ích kinh tế trước mắt từ đầu tư hiện đại đang choán chỗ các di sản, các dự án gây tranh cãi vẫn tiếp tục ra đời. Hồn cốt, văn hóa thành phố dường như bị lép vế trước đồng tiền trong túi các đại gia. Tôi bắt đầu lo lắng. Làm sao bảo vệ sự khác biệt đã hơn một thế kỷ, sao cho phần hồn đô thị này còn mãi?Trải qua thăng trầm lịch sử, nhiều kiến trúc quý đã xuống cấp, quy hoạch cũ gần như bị lãng quên. Quy hoạch thế nào cho Đà Lạt giai đoạn tới là câu hỏi đang đặt ra với chính quyền, người dân và những ai yêu mến Đà Lạt, coi đây là một di sản quốc gia. Đó là lý do tôi cho rằng, quy hoạch Đà Lạt đang cần một triết lý mạch lạc.Thứ nhất, giữ nguyên được tư duy quy hoạch nguyên bản theo ba trục đô thị để tiếp tục tạo nên một thành phố khác biệt. Tôi xem lại, thấy quy hoạch ban đầu của người Pháp phù hợp đến mức khó thay đổi. Trục chính của Đà Lạt là suối Cam Ly nối qua nhiều hồ tới các thác nước tự nhiên ngoài xa. Đây là trục tự nhiên, không được xây dựng. Lấy tâm là hồ Xuân Hương, trục xoay về phía Đông là tuyến phát triển đô thị hạng sang cho người giàu. Trục về phía Bắc là tuyến phát triển đô thị bình dân.Thứ hai, phục dựng những kiến trúc cổ xưa đã biến dạng hay mất mát, chỉ cấp phép xây dựng ở những nơi không làm tiêu hao giá trị di sản. Trong thăng trầm hơn 120 năm, đã có lúc người Pháp muốn biến Đà Lạt thành thủ đô của liên bang Đông Dương, rồi có lúc bị bỏ hoang, cư dân không đủ gạo ăn, các kiến trúc sang trọng kiểu Pháp bị sử dụng cho những mục tiêu bình dân nhất. Nhiều công trình tinh xảo bị đập bỏ chỉ vì không hợp với cuộc sống khó khăn. Giờ đây là thời điểm thích hợp để chữa lành đô thị.Thứ ba, lấy hệ sinh thái đô thị - rừng - nông nghiệp - dịch vụ - du lịch bền vững làm nền tảng cho phát triển, tạo các liên kết cộng sinh kết nối Đà Lạt với các vùng khác. Đà Lạt khác biệt ở kinh tế nông nghiệp đặc thù. Đây là thành phố vườn với hoa, rau, cây ăn trái chất lượng cao. Công nghệ cao chính là động lực để thúc đẩy nông nghiệp, đưa hoa, rau và nông sản ra cả nước và xuất khẩu.Đà Lạt đặc biệt không chỉ vì quy hoạch, kiến trúc kiểu Pháp, tôi muốn nhấn mạnh rằng đó là kiến trúc Pháp biến điệu theo bản địa, chính vì vậy tạo nên sự khác biệt hoàn toàn. Tại hội thảo chúng tôi bàn về quy hoạch Đà Lạt tuần trước, lãnh đạo thành phố cho rằng giữ di sản thì lấy tiền đâu mà giữ. Họ nói, hai khách sạn kiến trúc Pháp cổ và sang trọng nhất, mỗi khách sạn 30 tới 40 phòng, cho thuê giá năm sao vẫn lỗ. Tôi bảo, thay vì nhìn vào lát cắt vụn vặt, nếu biến Đà Lạt thành hệ sinh thái cộng sinh, các hoạt động sẽ bổ trợ cho nhau phát triển. Khi ấy, "tiền" sẽ rất bền vững.Cảnh quan và kiến trúc, nông nghiệp công nghệ cao, văn hoá và du lịch hoàn toàn có thể tạo nên một hệ sinh thái: đô thị thân thiện - nông nghiệp - dịch vụ du lịch như một vòng khép kín của hình thái kinh tế tuần hoàn. Tôi tin đó là tương lai bền vững của thành phố cao nguyên này.Nhìn trên cả thế giới và Việt Nam, chưa có đô thị nào giống Đà Lạt. Đó là lý do ta phải xua đuổi bằng được tư duy đánh đổi Đà Lạt vô giá để lấy một Đà Lạt hiện đại có thể hạch toán ngay bằng tiền.Đặng Hùng Võ Cách đây hơn 1 năm tôi có đọc bài viết "77 kiến trúc sư kiến nghị xem ại quy hoạch trung tâm Đà Lạt" của VnExpress", vì quy hoạch này dự kiến đập bỏ rạp hát Hòa Bình, dời Dinh tỉnh trưởng để xây khu thương mại, dịch vụ cao cấp và nhiều công trình khác, làm ảnh hưởng đến cảnh quan và vị thế trong lịch sử của thành phố Đà Lạt. Là một người rất yêu mến Đà Lạt nên gần như năm nào tôi cũng lên đây, hôm nay nhân bài viết của anh Đặng Hùng Võ tôi xin chia sẻ bài thơ này với độc giả VnExpress.Tú Xương mang ký khô naiRủ ông Tú Mỡ lai rai với mìnhVài ve hạ giọng tâm tìnhBàn về cái vụ chợ, Dinh sắp "tèo"Nghinh tân tống cựu quyết theoVì chê di tích bọt bèo cổ xưaTrung tâm thương mại bán muaĐè Dinh tỉnh trưởng thấy chua xót lòngBao người yêu mến Lâm ĐồngVì mê rừng núi đồi thông tuyệt vờiNếu dân mà muốn ăn chơiSài Gòn Hà Nội khắp nơi thiếu gìĐâu cần cái cũ phá điĐể rồi mang tiếng thị phi với đờiNghe xong bác Mỡ tiếp lờiChắc là họ thích tân thời phô trươngChợ, Dinh mà nát như tươngKhách du buồn bã vấn vương ngậm ngùiMượn thơ Tèo gửi mấy lờiXin đừng làm trái lòng người (các ) bác ơi. Đà Lạt giờ y chang Sapa. Ồn ào, dơ bẩn, lộn xộn, mất bản sắc. Chỉ còn được cái thời tiết. Một bài viết rất hay và chính xác, hoàn toàn ủng hộ quan điẻm của tác giả. Đà Lạt luôn luôn quyến rũ mọi người, đến đây hàng chục lần vẫn cảm thấy thích thú. Do vậy, Đà Lạt cần một quy hoạch tổng thể và chiến lược để xứng tầm với giá trị của một đô thị đặc biệt. Tôi đồng tình với quan điểm bài viết này của chuyên gia! Rất tâm đắc với tác giả câu kết ta phải xua đuổi bằng được tư duy đánh đổi Đà Lạt vô giá để lấy một Đà Lạt hiện đại có thể hạch toán ngay bằng tiền. Đà Lạt thành phố mộng mơ xưa kia, khí hậu mát lạnh, trong lành và vẻ đẹp thiên nhiên nguyên sơ, sương giăng phố núi. Đà Lạt ngày nay giống như một cô gái đẹp, vô tình quên mất vẻ đẹp trời cho để khoác vào cái vẻ đẹp phấn son giả tạo trong mắt những người đã từng sống đang sống ở Dalat năm xưa, hoặc chỉ là du khách đôi lần ghé qua và có dịp trở lại. "Nhìn trên cả thế giới và Việt Nam, chưa có đô thị nào giống Đà Lạt. Đó là lý do ta phải xua đuổi bằng được tư duy đánh đổi Đà Lạt vô giá để lấy một Đà Lạt hiện đại có thể hạch toán ngay bằng tiền." Đoạn kết bài quá hay. Cảm ơn chú. Đà Lạt bây giờ dùng quạt gió và điều hoà,những rừng thông vi vu ngút ngàn giờ chỉ còn là những cây thông cô đơn. Đà Lạt đang bị xẻ ra để đô thị hoá không theo một hướng nào,chỉ vì áp lực thương mại. Đồng tình với chuyên gia, con còn nhỏ tuổi, nhưng hơn con đã có dịp 10 năm trước Đà Lạt rất thưa bóng người, hàng quán thưa thớt, những căn nhà cách xa nhau nhìn rất thơ mộng, còn bây giờ đến chỉ toàn khói bụi, khách sạn nhà nghỉ sát rạt nhau, thật sự bây giờ đi Đà Lạt cũng chẳng khác gì thành phố mình đang ở là mấy, Đà Lạt đã mất đi nét đẹp mơ mộng, lạnh lùng và chút buồn rồi. Qua bao năm, Đà Lạt vẫn chưa phát triển bền vững. Cứ nhìn Sapa như một tấm gương để mất rồi mới tiếc. Thương Đà Lạt, ngày càng mất đi vẻ đẹp tự nhiên vốn có. Mới 20 năm thôi mà thay đổi gần như không còn nhận ra nữa. Thêm 1 cái 20 năm nữa không biết còn lại được gì của Đà Lạt xưa. Nhớ Đà Lạt ngày xưa quá! Khách du tìm đến thành phố ngàn thơNhưng đừng để "Nhặt hoa thấy lòng buồn không bến bờ" Đây là lời cảnh tỉnh cho thành phố Huế nếu sau này lên cấp trung ương. Năm 2005 tôi đi hưởng tuần trăng mật ở đây. Đó là một Đà Lạt mộng mơ, lên thơ đẹp đến nao lòng với những cung đường ngoằn nghèo, không khí trong lành, sương mai giăng lối, đường phố vắng vẻ, sạch đẹp và tự hứa sẽ phải đặt chân đến đây lần nữa. Năm 2018 tôi quay trở lại Đà Lạt thì cảm nhận của tôi về Đà Lạt không còn vẹn nguyên như xưa. Một bãi chiến trường đang được xây dựng, khung cảnh thanh bình đã rời xa nơi đây.Giờ một Đà Lạt mộng mơ trong tôi đã không còn. Thật tiếc. Cảm ơn tác giả! Hãy cứu Đà Lạt khi còn có thể.