Thân phận ruộng đồng Tôi nghĩ về làng tôi, một mảnh nông thôn bé nhỏ nằm ven đê sông Hồng trên địa phận Hà Nội giáp với Hưng Yên. Trong cái làng bé tí ấy mà mọi chuyện kể từ khi cải cách ruộng đất, đi lên hợp tác hóa, tới chia ruộng hợp tác cho các hộ dân và cho tới nay cũng "lâm ly" chẳng kém gì cái làng Giếng chùa trong cuốn tiểu thuyết "Mảnh đất lắm người nhiều ma" của nhà văn Nguyễn Khắc Trường.Hòa bình lập lại năm 1954, làng tôi chỉ có 100 nóc nhà. Theo chỉ đạo từ trên, cứ 100 hộ phải tìm ra 5 địa chủ. Ông nội tôi vì thế cũng "phải làm" địa chủ, cũng bị đấu tố, rồi mất hết nhà cửa, đồ đạc, ruộng đất. Cảnh tắt lửa tối đèn có nhau bỗng dưng thành thù địch. Đó là khi ruộng đất được tách chia lần thứ nhất. Trước năm 1954, ruộng đất chủ yếu trong tay địa chủ và thẳng cánh cò bay. Cuộc Cải cách ruộng đất long trời lở đất đã đánh sập hoàn toàn giai cấp địa chủ, chia ruộng đất cho từng hộ nông dân. Khẩu hiệu chiến lược "người cày có ruộng" được hoàn thành. Ba năm sau cải cách ruộng đất, được "sửa sai", mẹ tôi được nhận lại nhà cũ và ruộng đất. Chủ trương hợp tác hóa về làng hai năm sau đó, mẹ tôi đi tiên phong góp ruộng vào hợp tác xã. Đó là năm 1959, phong trào hợp tác hóa nông nghiệp đã đưa ruộng đất của nông dân vào tay tập thể để tiến lên sản xuất lớn. Đó là khi ruộng đất được hợp lại lần thứ nhất. Tích tụ đất đai giai đoạn đó đã tạo nên hiệu quả rất cao của nông nghiệp quy mô lớn gắn với hạ tầng thủy lợi ngày càng hoàn thiện. Sản lượng lúa của Việt Nam trong thập kỷ 60 đạt mức cao nhất khu vực Đông Nam Á. Thế rồi, các hợp tác xã mở ra ngày càng rộng theo kiểu duy ý chí, từ quy mô thôn lên quy mô xã. Song năng lực quản lý thấp, không có đủ đầu tư, tham nhũng không được kiểm soát đã dẫn tới nghịch lý: sản lượng từ 95% ruộng đất hợp tác xã thấp hơn sản lượng từ 5% ruộng đất giao cho từng hộ. Thống nhất đất nước vào năm 1975, hợp tác xã quy mô toàn xã được thành lập với ban lãnh đạo "hoành tráng", ăn nhiều hơn làm. Người làng thất vọng, đều quay lưng và trở về chăm lo mảnh ruộng nhỏ bé của riêng mình.  Mẹ tôi cũng làm như vậy vì không còn cách nào khác để sống. Ruộng đất lại được tách chia lần thứ hai. Nhờ công cuộc Đổi mới, ruộng đất hợp tác xã được khoán, rồi được giao hẳn cho các hộ. Hơn 10 năm sau thống nhất, làng được nhận ruộng khoán, rồi sau 5 năm tiếp được chia hẳn ruộng. Cả làng nhộn nhịp, rộn ràng như bắt được của. Mẹ cũng vui vì lại được giống ngày xưa, mình làm lụng vất vả thì được nhiều, không bị mất đi đâu đồng nào. Nhưng chỉ hai năm, lại có chủ trương đổi ruộng cho nhau để thành thửa lớn. Dân làng thảo luận như mổ bò với câu hỏi "sao không làm việc này từ khi chia ruộng đi?"... Rồi bình yên cũng trở lại làng. Mẹ thì im lặng. Sức bà đã cạn, "dồn, đổi, thế nào cũng được". Từ mươi năm nay, Chính phủ đã đưa ra chủ trương đẩy mạnh công nghiệp hóa nông nghiệp, tạo một nền nông nghiệp sản lượng cao, bền vững dựa trên tích tụ đất đai quy mô lớn, hạ tầng hoàn thiện và công nghệ cao. Đây là tiền đề để ruộng đất được hợp lại lần thứ hai.Đến giờ, khi chúng ta bàn tới tích tụ đất đai quy mô lớn thì mẹ tôi không còn nữa. Bà cũng chỉ cần một mảnh đất rất nhỏ bé để yên nghỉ vĩnh viễn sau cả cuộc đời bị cuốn theo ruộng đất. Còn những nông dân khác trong làng, họ vẫn khắc khoải khôn nguôi với đất đai. Có nhóm thì "cứ để đất đấy", chờ dự án về lấy đất là có tiền bồi thường, một sào ruộng cũng được 360 triệu đồng, sung sướng được dăm năm. Có nhóm thì say sưa với trang trại nông nghiệp, chỉ sợ dự án về lấy mất đất thì công sức bấy lâu nay thành công toi.     Trong suốt giai đoạn từ 1994 tới nay, các địa phương đã say sưa với đầu tư công nghiệp hóa, gần như quên đi sức mạnh sở trường của nông nghiệp nước ta. Thực tế cho thấy nông sản vẫn là ngành hàng xuất khẩu chủ lực, từ gạo, cà phê, hạt điều, hạt tiêu, cao su, trái cây cho tới tôm, cá da trơn, thịt lợn, hải sản... Nhưng nhìn lại, sản lượng và chất lượng nông sản còn thấp. Hơn nữa, tình trạng được mùa rớt giá, nhiều loại nông sản phải giải cứu do thừa cung, xuất sang Trung Quốc lận đận vẫn làm cho nông dân cảm thấy bấp bênh, phiền muộn và bị động. Tích tụ ruộng đất như thế nào để tạo sự bền vững là một câu hỏi lớn. Ruộng đất không thể bị chia tách và hợp lại lần thứ ba nữa. Nhiều mô hình tích tụ đất đai đã được thử nghiệm ở nhiều địa phương, nhưng vẫn chưa có "công thức" nào đưa người nông dân cùng ruộng đất đi về phía trước với cuộc sống sung túc hơn, để không bất kỳ ai bị bỏ lại phía sau, nhất là những hộ nông dân nhỏ, nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số. Làng tôi cũng vậy, mọi người đều chờ đợi một cuộc sống tốt đẹp hơn. Tôi chỉ biết hy vọng: quy luật đất đai "tan hợp, hợp tan" đến lúc dừng lại, để công nghệ và con người với tư duy mới giúp nông dân bớt nhọc nhằn.Đặng Hùng Võ Theo cháu nghĩ, không phải công nghệ, cũng không phải tư duy bác ạ. Vấn đề là con người thôi, là năng lực quản lý và ý chí của người ngồi ở vị trí có thể đưa ra nhưng vấn đề quyết định. Cháu nghĩ đơn giản thế này là vì công nghệ đã có trên thế giới đã có cả một quốc gia người ta làm nông nghiệp tại sa mạc ạ, vậy làm sao mà họ lại làm được, chúng ta không cần phải đi tắt đón đầu, mà cháu cũng chẳng hiểu được đi tắt đón đầu là đi đâu, đường nào là đường tắt để đi đây cháu thiết nghĩ là phải đi học, đi mua mới đúng. Thứ hai là tư duy, cháu nghĩ là không phải tất cả đều không có tư duy tốt, một bộ phận tư duy không tốt là có, một bộ phận tư duy tốt đã được trọng dụng và ngồi đúng vị trí chưa, một bộ phận còn lại tư duy tốt ngồi đúng vị trí có muốn làm và quyết tâm làm hay không, cháu nghĩ rằng đó là vấn đề day dứt, niềm trăn trở phải giải quyết nhiều hơn. NGÀN NĂM SAU CÒN ĐÂU NHỮNG CÁNH ĐỒNGThuở hồng hoang con cháu Văn Lang“Đẻ đất - đẻ nước” lập lên LàngTình sử, thi ca về cây LúaCánh cò bay vút ruộng bậc thang.Ơi! thời nay con cháu Văn LangĐô thị vùi chôn đồng lúa vàngDoanh nghiệp nhấn chìm hồ sen mátQuán ăn, Nhà nghỉ mọc tràn lan.Cánh cò bay vào trong cổ tíchTên phố thay cho những tên LàngĐô thị chung cư xây cao vútNắng cháy, mưa tuôn, úng ngập trànCon Vạc, con Nông toàn váy ngắnMôi trường ngột ngạt dân thở thanTìm đâu những cánh đồng xưa ấyMột cánh bèo trôi ngược thời gian.Thái Nguyên 28/6/2015NGUYỄN VĂN VƯỢNG.Giáo viên hưu Hung Sơn – Đai Từ - Thái Nguyên. Cảm ơn Bác Đặng Hùng Võ ! Bài viết quá đúng, quá hay với những đề dẫn, những câu hỏi cho sự phát triển của công tác quản lý đất đai. Tôi vẫn nghĩ Ông là một người có tâm với quê hương và con người, dù ông đã nghỉ hưu. Những ai đi lên từ ruộng đồng đọc bài báo này của Giáo sư thì chắc chẳng cần nói gì thêm. Bài viết của GS nông dân hay từng câu từng chữ. Suy nghĩ của bác Hùng Võ là suy nghĩ của hàng chục triệu nông dân, nay được đúc kết lại trong một Góc nhìn. Mong rằng các vị lãnh đạo đọc được bài của bác. Tôi ở một vùng quê cạnh thủ đô, đó vốn là vùng chiêm chũng chỉ có đồng với ruộng, tôi nhớ hương vị của những lần tắm sông, tôi nhớ những giọt nước mưa mát ngọt tự nhiên, nhớ những hàng xà cừ... Và khi các khu công nghiệp mọc ra sát khu dân cư thì các nỗi lo lại lớn dần. Không còn những lần tắm sông, không còn nước mưa ngọt lành, thay thế là dòng nước máy ố vàng, đôi khi vẫn thoang thoảng mùi nước sông. Số phận những người dân tỉnh lẻ vẫn còn bị hờ hững đến bao giờ? có sáng kiến gì để giải quyết vấn đề trên không ạ? Đến bác GS mà còn bế tắc đến vậy thì người nông dân biết "khởi nghiệp" thế nào? Mọi chuyện nằm trong câu nhận định trong bài viết của tác giả: Năng lực quản lý kém ! Và điều đó đến tận bây giờ dường như vẫn cứ vậy... Thật xót xa! Một Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường tổng kết lại sự Hợp-Tan của đất đai mà thấy ngậm ngùi, cuối cùng cũng chỉ biết hy vọng vào một cái gì đó vô hình để giúp người nông dân bớt nhọc nhằn. Giá như người tầm cỡ như bác có thể tư vấn một hướng đi để người nông dân Việt Nam được như người nông dân Nhật Bản, Singapo, Malaysia,...thì hay biết mấy. Tích tụ RĐ để phát triển SX NN hàng hóa cho dân giàu nước mạnh là đúng.Ko vì phườg tiện NGƯỜI cày có ruộng mà quên mục đích là Người dân có cơm no áo ấm ai cũng được học hành và HƠN THẾ NỮA. Nhưng để tích tụ ruộng đất bền vững, người nông dân đồng lòng, sao không học tập cách làm của người Nhật là lập hệ thống NGÂN HÀNG RUỘNG ĐẤT trong cả nước để có thể cho nông dân gửi ruộng đất lấy lãi, các Doanh nghiệp SXKD nông nghiệp thuê /vay ruộng đất , thậm chí cả cây con giống, tiền....để XSKD nông nghiệp như ngân hàng king doanh TIÊN TỆ cho vay tiền truyền thống như hiện nay Tôi cũng là nông dân cả nhà 7 nhân khẩu, có trên dưới 1,5 ha đất trồng lúa 3 vụ một năm, cách đây 10 năm gầy dựng được chừng ấy được coi như là khấm khá, sản xuất cũng tạm ổn cho cuộc sống gia đình. nhưng 5 năm trở lại đây trong khi bình quân thu nhập đầu người trên dưới 2500 USD, song gia đình tôi thu nhập từ 1,5 ha đất 3 vụ lúa đó chỉ được 45.000.000 đồng bằng 2000 USD bằng với thu nhập của một gia đình thuộc hộ nghèo, nói như thế để cho thấy người trồng lúa hiện nay không sống nổi với mãnh đất của mình, bán thì không nỡ và cũng không biết làm gì sau khi bán đất, có khi còn khổ hơn, còn chuyển sang màu, vườn thì không có kinh nghiệm, cũng không ai hướng dẫn, bán ở đâu, trồng cây gì thật là không biết làm sao. Ai có cao kiến xin chỉ dùm, vô vàn biết ơn ! Ở những nước phát triển tỉ lệ người dân làm nông nghiệp luôn thấp vì ngành này thực ra đem lại lợi nhuận không cao và phụ thuộc lớn vào diện tích đất sản xuất. Muốn sản xuất quy mô lớn thì phải có nhiều ruộng đất để phát huy máy móc nông nghiệp. Để làm việc này chỉ có 2 cách: 1 - là thực hiện hợp tác xã; 2 - là giảm số người làm nông nghiệp, chỉ để những người có tâm huyết và kỹ thuật nắm nhiều ruộng đất. Quê tôi bây giờ ruộng đất người ta để hoang cho cỏ dại mọc, bởi vì làm nông không có lời sâu bệnh, mất mùa, thiên tai. Thanh niên cũng không ai chịu làm nông ai giỏi thì học đại học, cao đẳng không thì học nghề, không học thì đi xuất khẩu lao động hoặc làm công nhân. Có khi 1 tháng lương làm công nhân bây giờ bằng 3 tháng làm nông ở quê. Bỏ công giờ cũng chẳng lời nữa.