Một món bồi thường Mấy người cùng xã nhập ngũ năm ấy, người chết vì ung thư, người mù lòa, người sinh được bốn cô con gái cũng ngẩn ngơ. Ông còn mắng đồng đội: “Đẻ gì lắm thế”. Nhưng rồi vận mệnh nhà mình còn bi đát hơn: ông sinh hai đứa con trai ngơ ngẩn, rồi lại có sáu đứa cháu ngẩn ngơ.Bằng nhiều xoay xở của vợ chồng ông Tiếu, hai anh con trai lấy vợ. Hai cô con dâu người làng bên, đều ở tuổi nhỡ nhàng. Hôm cưới, nhà trai còn chẳng xem ngày lành, đến nải chuối nhà gái cũng không lấy. Cưới nhau một quãng thời gian, các chị mới biết rõ về chồng.Ba thế hệ da cam cùng trú dưới một mái nhà. Ba gian nhà được xây từ tiền từ thiện. Mười một con người sống dựa vào trợ cấp da cam của ông Tiếu và công việc dán những chiếc bình mỹ nghệ, nhận đôi chục nghìn tiền công mỗi ngày.Bà Lý, phó chủ tịch Hội nạn nhân chất độc da cam của huyện, hồ hởi dắt chúng tôi vào nhà ông Tiếu. Cuộc kiếm tìm hỗ trợ cho nạn nhân da cam, nhất là thế hệ F2, từ nhiều năm nay chỉ trông vào những người như bà. Người phụ nữ kỳ vọng những bài báo giúp cho nạn nhân được ủng hộ, “thêm tí nào hay tí ấy”.“Chúng tôi tin rằng công ty Monsanto cũng phải có trách nhiệm bồi thường cho các nạn nhân chất độc da cam Việt Nam về những tác hại từ chất diệt cỏ mà công ty này đã cung cấp”, bà Nguyễn Phương Trà, phó phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Việt Nam lên tiếng hôm 23/8.Đây là lần đầu tiên, Việt Nam lên tiếng yêu cầu bồi thường cho các nạn nhân da cam ở cấp độ nhà nước. Trước đó, chỉ có các nạn nhân tự đi kiện với danh nghĩa cá nhân, hoặc hội nạn nhân da cam.Đầu tháng Tám, tòa án San Francisco ra phán quyết, buộc công ty hóa chất Monsanto phải bồi thường 289 triệu USD cho Dewayne Johnson vì thuốc diệt cỏ gây ung thư. Người đàn ông này đã đâm đơn kiện vì thuốc diệt cỏ chứa glyphosate gây ung thư bạch huyết do công ty này sản xuất. Đây là lần đầu tiên đơn kiện glyphosate gây ung thư được xử lý.Dewayne Johnson đã “may mắn” hơn hàng triệu nạn nhân da cam Việt Nam trên hành trình đi tìm công lý lẫn lợi ích. Từ năm 2004, các nạn nhân da cam Việt Nam đã đệ đơn kiện 37 công ty hóa chất Mỹ, nổi bật là Monsanto và Dow Chemical. Nhưng đơn kiện bị tòa án liên bang Mỹ bác bỏ với lý do không đủ căn cứ. Trên thực tế, Monsanto đã nhiều lần bồi thường các nguyên đơn ở Mỹ khi họ phải chịu tác hại từ việc phơi nhiễm hóa chất mà hãng này sản xuất.Bà Lý, hay bất kỳ thành viên nào trong Hội đều biết rõ ngôi nhà nào có nạn nhân da cam, nhà này khổ thế nào, nhà kia kiệt quệ ra sao. Ai cũng có thể thấy khuôn mặt của những đứa trẻ thế hệ thứ ba trong các ngôi nhà ấy như thế nào. Nhưng trở ngại trên con đường đi tìm công lý của họ vẫn là: “Bằng chứng đâu?”. Tòa án Mỹ hỏi họ, ngay cả các bộ ngành Việt Nam cũng bối rối hỏi họ, rằng bằng chứng đâu.Bộ Y tế chưa xác định được danh mục các bệnh của da cam thế hệ thứ ba. Bộ Lao động thì vẫn “chờ chủ trương” để làm chính sách. Và theo khảo sát của Hội nạn nhân chất độc da cam Việt Nam, thì tại nhiều tỉnh thành, số nạn nhân vẫn đang tăng lên, xuất hiện thế hệ thứ ba, thứ tư.Ở một góc khác của thành phố, người cựu binh có con và cháu chịu di chứng, nhiều năm nay sống trong dằn vặt. Con trai và cháu nội của ông đều bị khiếm thị. “Nhà này ăn ở thế nào mà đẻ ra con cháu không mù cũng điếc”. Câu nói năm xưa xóm làng đến giờ vẫn khiến ông lặng người. Ngày cầm súng ra trận, người trai năm ấy chỉ mơ đến ngày hòa bình, thống nhất.“Cô cứ thử đi 100 gia đình có người nhiễm da cam xem, chẳng nhà nào có nổi một tiếng cười thanh thản”, vợ người cựu binh nói, giọng u uất. Những quan hệ đối tác, quan hệ chiến lược sau bốn mươi năm chiến tranh qua đi, không xóa sạch được những vết thương khi nó còn hằn trong thân phận mấy chục nghìn người.Có những món bồi thường phải đòi không vì giá trị hiện kim của nó. Trong câu chuyện này, có những mất mát vĩnh viễn không thể đòi lại được, những cuộc đời vĩnh viễn không thể bù đắp được. Món bồi thường ấy, hàm chứa một khao khát công bằng.Sẽ có những người thờ ơ, hay bạn bè quốc tế không hiểu chuyện bật ra câu hỏi: “Sau bốn mươi ba năm, giữa lúc quan hệ đang tốt đẹp, sao chính phủ Việt Nam vẫn còn đòi một khoản bồi thường từ chiến tranh?”. Lúc đó, bạn, một người Việt Nam có trách nhiệm, có thể trả lời họ rằng: Đây không phải là chuyện tiền.Hoàng Phương "Bằng nhiều xoay xở của vợ chồng ông Tiếu, hai anh con trai lấy vợ. Hai cô con dâu người làng bên, đều ở tuổi nhỡ nhàng. Hôm cưới, nhà trai còn chẳng xem ngày lành, đến nải chuối nhà gái cũng không lấy. Cưới nhau một quãng thời gian, các chị mới biết rõ về chồng." Đây có phải là mình khổ nên kéo người khác khổ theo không nhỉ? Cho dù ông Tiếu không nghĩ là cháu của mình cũng sẽ bị như con trai, thì ít ra ông cũng biết phụ nữ cưới một người đàn ông như con ông sẽ chẳng sung sướng gì.Dĩ nhiên là mình không khổ như người ta nên mình không hiểu, nhưng nói như vậy có phải một người nghèo thì có quyền ăn trộm không? Rất thích câu chốt của bạn. Mình đây cũng là nạn nhân của dioxin. Nhưng chuyện đòi công lý ko phải chuyện của TIỀN. Mà là san sẻ nỗi đau, và cảm nhận để thấy người như chúng tôi phải phấn đấu hơn người bình thường biết bao nhiêu. Nạn nhân ung thư do chất độc da cam từ thời chiến tranh đi kiện các công ty hóa chất Mỹ, thế nạn nhân ung thư do ăn phải thực phẩm tẩm ướp hoá chất độc hại, uống phải nước, hít phải không khí bị ô nhiễm bởi chất thải công nghiệp trong thời hoà bình này thì kiện ai nhỉ ??? Nhiều khi người ta theo kiên suốt nhiều thập kỷ, thậm chí cả cuộc đời để được nghe một lời xin lỗi chân thành. Đó là việc đòi công lý, một thứ không sinh vật nào mà chỉ có loài người mới có. Tiếc thay loài người có ngôn ngữ, có tư duy lý trí, có công lý, nhưng công lý không phải bao giờ cũng hiện diện mọi nơi. Công lý không phải bao giờ cũng đứng về kẻ mạnh, nhưng không thể phủ nhận một thực tế là kẻ mạnh dễ đòi công lý hơn kẻ yếu. Hãy quan sát điều này ở mọi cấp độ: gia đình, cộng đồng, quốc gia, khu vực và thế giới thì rất dễ nhận thấy. Tôi chỉ mong sao đồng bào bớt khổ, và tiếng nói về cái khổ của họ được lắng nghe bởi những người thực sự có khả năng thay đổi hiện trạng. Câu hỏi quá hay và thực tế !