Con người tự do Tôi cũng là một phụ huynh có ba con nhỏ. Con đi học, tôi vì trách nhiệm và vì tò mò mà dành thời gian tìm hiểu chương trình, rồi học cùng con ở hai quốc gia khác nhau nữa. Vậy tính ra, tôi đã đi qua 5 nền giáo dục Á - Âu, cả trực tiếp và gián tiếp. Vậy tôi thấy gì khác nhau trong 5 nền giáo dục đó? Và quan trọng hơn, bài học nào sẽ được rút ra từ những trải nghiệm thực tế đó?Tôi thấy rằng, dù khác nhau về văn hóa, thể chế và tôn giáo, nhưng giáo dục có hai loại mục tiêu: Đào tạo con người công cụ và đào tạo con người tự do. Hai mục tiêu này không tách bạch tuyệt đối, thường lồng ghép xen lẫn vào nhau theo chủ ý hoặc vô thức do tập tục. Tùy theo mức độ công cụ hay tự do nhiều hay ít, mà hệ thống giáo dục đó sẽ tạo ra con người công cụ hay con người tự do theo cách tương ứng.Như mọi hệ thống sản xuất khác, một hệ thống chỉ có thể vận hành trơn tru hiệu quả và không rơi vào hỗn loại khi hình dung đích xác được sản phẩm đầu ra có những thuộc tính nào. Với giáo dục là trả lời tường minh cho câu hỏi: Hệ thống giáo dục hướng đến việc đào tạo con người nào?Rất nhiều độc giả đã đặt ra câu hỏi tương tự sau các bài viết “Giáo dục không triết lý” và “Giáo dục bế tắc” trên Góc nhìn. Họ chấp nhận phản biện về cải cách hiện thời của tôi, nhưng đề nghị tôi trả lời rằng tôi mong muốn triết lý nào.Sau nhiều năm trải nghiệm, tôi bắt đầu gây dựng và theo đuổi một triết lý giáo dục mới, phát biểu giản dị rằng: Con người tự do là đích đến của giáo dục.Con người tự do, như tên gọi của nó, thể hiện trước hết ở việc tự do đi tìm câu trả lời cho câu hỏi cốt yếu “Tôi là ai?”. Đó chính là tự do tư tưởng. Tư tưởng về chính bản thân mình. Con người khác với con vật ở chỗ biết hỏi: “Người là gì, tức Tôi là ai?”, còn con vật thì không. Chính việc tự do đi tìm câu trả lời cho câu hỏi này là cội nguồn của văn minh nhân loại, hình thành nên nhân tính và xã hội con người. Mà muốn vậy, điều kiện tiên quyết là họ phải có được tự do để tư duy trước khi trả lời cho câu hỏi tôi là ai. Mà để tư duy hiệu quả và chính xác, họ cần thông tin như những nguyên liệu đầu vào. Vì vậy, sự tự do tiếp cận thông tin là điều tối quan trọng. Trong giáo dục, điều này có nghĩa, học sinh và giáo viên phải được quyền tiếp cận với các nguồn tư liệu và tài liệu tham khảo khác nhau, thể hiện trước hết ở nhiều bộ sách giáo khoa khác nhau được lưu hành.Trong lớp học, học sinh phải được tự do bày tỏ ý kiến và diễn giải của mình. Nội dung bài học vì thế không được phép đóng cứng vào một diễn giải cụ thể, dù đó là diễn giải của người thầy đáng kính. Nếu không, học sinh sẽ bị thui chột sáng tạo và trở nên máy móc. Việc học rõ ràng không phải chỉ là ghi nhớ giải pháp của thầy cô, mà là tìm được bao nhiêu giải pháp theo cách của riêng mình cho vấn đề đang đối mặt. Việc thi cử khi đó cũng không đi theo hướng có học thuộc, biết đúng điều đã được dạy để thi hay không, mà trở thành thước đo cho sự trưởng thành của người học, mà quan trọng nhất là sự trưởng thành trong tư duy của họ, biểu hiện qua năng lực cốt yếu: Năng lực tư duy độc lập.Vì sao như vậy, vì nếu không có năng lực tư duy độc lập, một người dù đã bạc đầu, vẫn cần phải cậy nhờ đến tư duy của kẻ khác, do đó trên thực tế vẫn là trẻ vị thành niên. Đất nước không cần nhiều trẻ vị thành niên bạc đầu như vậy. Đất nước cần những con người trưởng thành, có tư duy độc lập, để xây dựng một đất nước độc lập và trưởng thành.Tầng thứ hai của con người tự do là tự do lựa chọn. Lựa chọn là cấp độ cơ bản nhất của hành động. Nhìn thật kỹ chúng ta sẽ thấy mọi hành động có nghĩa đều bắt đầu bằng một lựa chọn.Vì sao? Vì sau khi đã có tự do tư duy, đã có thể tư duy độc lập, thì ta phải làm điều gì đó chứ? Nếu giáo dục chỉ đào tạo ra những thế hệ học nhiều thi giỏi mà không biết làm việc, không có khả năng lựa chọn thì rõ ràng nền giáo dục đó đã sai đường. Với giáo dục, tự do lựa chọn thể hiện trước hết trong việc được quyền lựa chọn hình thức học tập phù hợp với mình. Vì thế, bên cạnh những loại hình trường hiện có, loại hình homeschooling, tức học tại nhà, cần được thừa nhận về mặt pháp lý.Quyền tự do lựa chọn còn thể hiện ở việc người học cần được quyền lựa chọn giáo viên phù hợp. Vì thế hệ thống giáo dục cần phải tổ chức sao cho lựa chọn này thực hiện được, ví dụ bỏ biên chế suốt đời. Không thể nào một giáo viên kém, nhưng vì lý do nào đó, vào được hệ thống giáo dục, thì nghiễm nhiêm ở đó gần 40 năm cho đến lúc về hưu mà không có cách nào để thay thế.Một người có tự do lựa chọn là một người đã có khả năng lãnh đạo bản thân, làm chủ cuộc đời mình, và tự chịu trách nhiệm về sự làm chủ đó. Đó chính là những phẩm chất mà một người học cần hướng tới. Lãnh đạo bản thân, làm chủ cuộc đời mình là thước đo cho sự trưởng thành thực sự cho người học.Tầng thứ ba của con người tự do sẽ là tự do trở thành, tức được tự do trong việc quyết định trở thành người mình chọn để trở thành. Nó bao gồm tự do thân thể, tự do biểu đạt cảm xúc, tự do biểu lộ tinh thần. Sự thay đổi của chúng chính là sự thay đổi của chúng ta. Người học phải nhận biết và làm chủ được những sự thay đổi đó, thông qua lựa chọn trong tự do và sau khi suy xét.Cho đến nay, tự do thân thể đã được pháp luật bảo hộ, nhưng nhiều khi còn mâu thuẫn khi triển khai. Quyền tự do thân thể chưa được nhận thức đúng. Bạo hành trong gia đình và nhà trường, một sự xâm phạm tự do thân thể điển hình, vẫn xảy ra thường xuyên. Bạo lực học đường bùng phát cũng là chỉ dấu xấu cho thấy tự do thân thể đã bị xâm phạm ngay trong môi trường trong sáng nhất là nhà trường.Còn tự do biểu đạt, dù là cảm xúc hay tinh thần, gần như ít khi được xét đến. Một phần do văn hóa truyền thống, một phần do giáo dục đã bỏ qua thứ tự do trở thành này, nên con người không được sống thật với cảm xúc và các giá trị tinh thần của mình, lại càng không dám biểu đạt chúng ra cho người khác thấy. Tất cả những điều này đều không tốt cho sức khỏe tâm thần, cho sức sáng tạo, và rộng hơn là cho một xã hội lành mạnh.Có rất nhiều dấu hiệu cho thấy “tự do” chưa phải là một khái niệm được tôn trọng trong nhà trường, hay không phải là mục đích của nó.Tầng thứ tư của con người tự do là tự do kiến tạo, có được trên nền móng từ ba thứ tự do đã nói ở trên. Một người chỉ có thể kiến tạo tương lai nếu tương lai đó đã được kiến tạo trong tâm trí mình trước hết. Tương lai của một con người, tương lai của một quốc gia, nằm ở thứ tự do kiến tạo này.Đó là lý do vì sao tôi luôn tâm niệm rằng, triết lý giáo dục của thời đại mới không thể là đào tạo con người công cụ như hệ thống giáo dục hiện thời. Con người tự do là đích đến của giáo dục.Giáp Văn Dương Tất cả mọi con đường đều đến Rome. Anh có bài viết phân tích quá hay! Tự do bình đẳng và bác ái . Tôi yêu tự do. Con cái tôi cũng đang ở nước ngài Sâu sắc, đầy gợi mở và xứng đáng mang tầm nhìn vĩ mô là cảm nhận riêng tôi về bài viết của anh Dương. Mẹ tôi là Giáo viên dạy Văn, Bà nói với cả ba anh em tôi một câu,đến giờ tôi vẫn còn khắc ghi: "Mỗi đứa tự chọn lựa con đường học tập,nghề mình theo đuổi...Bao giờ cảm thấy không thể bay xa nữa,hãy về với Mẹ!" Tôi biết ơn bà vì điều này,bởi nó nằm ngoài "khuôn khổ" chung mà ngay cả nhiều đồng nghiệp hay bạn của Bà vẫn xem là "mạo hiểm". Chỉ bao giờ các bậc phụ huynh thay vì áp đặt nguyện vọng,ý chí của mình lên con cái mình,khi ấy chúng ta mới có NHỮNG ĐỨA TRẺ TỰ DO.Chỉ khi nào ở trường học,thay vì áp đặt các em học sinh học thuộc,học một cách máy móc,học nhiều điều quá hàn lâm và "cao siêu" người Giáo viên gợi mở,định hướng phương pháp,để các em học sinh tự tìm hiểu,theo đuổi điều gì đó vì đam mê,say mê...chúng ta mới có CÁC EM HỌC SINH TỰ DO. Chỉ khi nào mỗi một bạn trẻ thành niên,với đầy đủ nhận thức và quyền,trách nhiệm cuả một Công dân thay vì sống theo áp đặt của gia đình,chạy theo số đông phong trào,chịu lép vế bởi dư luận tự mình lựa chọn con đường mình bước tiếp và có đủ bản lĩnh đối diện- theo đuổi đam mê chính đáng tới tận cùng....chúng ta mới có được những CON NGƯỜI TỰ DO. Tôi tin,mỗi Quốc gia tiến bộ và văn minh luôn được hun đúc,cống hiến bởi nhiều cá nhân / CON NGƯỜI TỰ DO như vậy! Hãy bắt đầu và thay đổi từ ngay tư tưởng mỗi chúng ta! Theo tôi giáo dục ở nước ta là "giáo dụ sợ hãi" hơn là "giáo dục bế tắc". Vì quá sợ hãi nên chúng ta đã đi chệch hướng trong phương pháp đào tạo, mục tiêu của giáo dục phải là phát triển phương pháp tư duy chứ không chạy theo thành tích ảo như hiện nay. Sợ ngu dốt, sợ thất bại, sợ bị đánh giá yếu kém, thậm chí sợ cả suy nghĩ đúng đắn, điều này dẫn đến sự bất chấp để đạt được điểm số mà không cần biết mục tiêu giáo dục là gì, điểm số sẽ không có tác dụng nếu tư duy không phát triển tương ứng với các mức học hiện nay. Giáo dục là không thể nóng vội, vì lợi ích trăm năm trồng người mà. Tôi đã đọc kỹ lưỡng 3 bài viết gần đây về giáo dục của anh. Và câu hỏi lớn nhất là: BẮT ĐẦU TỪ ĐÂU? Tôi thật sự tâm đắc với bài viết này vì nó sâu sắc và sát với thực tế. đáng tiếc là truyền thống hiếu học tốt đẹp từ xưa đã và đang trói buộc cả nền giáo dục chúng ta. Khi mà phụ huynh so bình thành tích của con em mình, trường thì đọ số lượng học sinh giỏi xuất sắc với nhau. Cơ hội nào tự do cho học sinh? phải học thật giỏi và phải giỏi với điểm số cực cao đó là điều bắt buộc. Thử dạo qua facebook mấy hôm nay xem, cha mẹ khoe điểm con nhiều vô kể. Đó chẳng phải tạo thành áp lực với con em chúng ta sao?Trẻ em đâu cần nhiều điểm số để thành người! Đồng ý kiến với tác giả là: "giáo dục của thời đại mới không thể là đào tạo con người công cụ như hệ thống giáo dục hiện thời. Con người tự do là đích đến của giáo dục." và "Có rất nhiều dấu hiệu cho thấy “tự do” chưa phải là một khái niệm được tôn trọng trong nhà trường, hay không phải là mục đích của nó" Bộ giáo dục đang tiến hành công tác cải tổ giáo dục. Nếu họ đọc được bài báo này thì hay biết mấy. Từ trước tới giờ đã nhiều lần cải cách giáo dục mà tình hình vẫn không thay đổi. Hy vọng lần này Bộ giáo dục cải tổ toàn diện chứ không cải cách và đổi mới nữa. Việc đầu tiên trong cải tổ là phải đổi mới tư duy, muốn thay đổi nền giáo dục thì cần đến một thế hệ. Cảm ơn bài viết rất thực tế của anh. vấn đề ở đây là gđ nào chưa có đk thì con mình cũng khó có được sự tự do mong muốn được, đúng vậy ko anh và các bạn? Giáo dục Việt Nam là đào tạo thành Người Công Cụ sau bao nhiêu đổi mới Vẫn Mèo lại Hoàn Mèo.Khi học Văn Học đề bài yêu cầu " Nêu cảm nghĩ của em về bài văn bài thơ nào đó ...) . Tôi đố mà học sinh dám viết theo suy nghĩ của mình ( Cho dù học sinh chả thích bài thơ đó hay bài văn đó). Vẫn phải viết theo ý của giao viên không sai 1 chữ . Vì viết theo ý mình không thích chê bai thì ăn ngay con số 0.Với bệnh thành tính qua những con số điểm thì làm sao tự do sáng tạo được. Cái này chỉ có trong những giấc mơ dài. 1.Đào tạo lớp người làm thuê.Không biết kinh doanh.2.Luôn vâng lời,dễ bảo,chịu khó lao động.Không đòi hỏi lương cao và các điều kiện khác. Bài viết hay và sâu sắc. Nhưng những ý tưởng đó chỉ để xem và bình luận chơi thôi! Năm 1973 tôi hoc môn Sử ký lớp 11 ở trường với Ông Thầy đã tu nghiệp ở Mỹ về.Ông Thầy đã ra đề bài thi học ký nguyên văn như thế này:" Bạn hãy tự đặt ra câu hõi về lịch sữ mà bạn đã học vả tự trã lời."Sau 1975, tôi đã học với một Ông Thầy khác khi chuẩn bị thi lớp Master thì Ông Thầy này tâm sự là Ông có ước nguyện mỡ mộ trường đại học và khi đó Ông sẽ cho kẽ một slogan to lớn trước cỗng trường:" Học đễ trở trở thành con người tự do".Tôi thấy cả hai Ông Thầy đã nắm vững chân lý trong sự nghiệp đào tạo của mình.Cám ơn Dương. Thực ra những gì tác giả nói không mới, Immanuel Kant, John Stuart Mill đã "nói" về những nội dung này từ rất sớm, và phương Tây, với với cách giải thích và cải biến thực tại khách quan lý tính đã áp dụng từ rất sớm những triết lý này với nội dung cơ bản quyền của các cá nhân trong mối quan hệ của họ với cộng đồng và với xã hội.Nhưng cái mới của tác giả là một lần nữa nhắc lại triết lý kinh điển này cho giới làm chính sách để lưu ý họ, với quyền lực áp đặt triết lý được trao họ nên và phải có trách nhiệm đem và/hoặc áp dụng triết lý mang tính nền tảng này vào Chính sách giáo dục Quốc gia, với mục tiêu phát triển phần mền, năng lực sáng tạo của mỗi cá nhân và phần cứng của năng lực này là tài sản cho Quốc gia để hướng tới mục tiêu chung của xã hội là Thịnh vượng và Hạnh phúc Đây cũng chỉ là quan điểm của tác giả thôi. Muốn làm được thì phải thay đổi cách nghĩ của người Việt Nam. Ai sẽ phải thay đổi đầu tiên?