Giá trị của bánh chưng Chưa kịp mua cây đào, đồ ngọt, bánh chưng và gà cúng, chúng tôi đã phải ở im trong nhà cách ly. Tôi nhớ hôm đầu tiên được y tế phường triệu tập xét nghiệm, tôi ngầm hiểu đó là ngày cuối cùng mình được ở ngoài trong dịp lễ.Bước khỏi nơi xét nghiệm, tôi gặp cô bán hàng rong đẩy chiếc xe đầy đồ ăn vặt thơm phức, bao gồm xúc xích rán, bánh mỳ và đặc biệt nhất là bánh chưng rán, xếp ngay ngắn trên chiếc mâm mà bên dưới là bếp lửa. Hình ảnh này rất quen thuộc với tôi ngày còn đi học. Tôi không cưỡng được việc mua một suất bánh chưng rán và nhanh chóng về nhà.Đó là miếng bánh chưng ngon nhất tôi từng được ăn. Không phải vì nó giúp tôi níu kéo chút không khí Tết về nhà, mà chỉ vì nó ngon và tiện lợi khi tôi cảm thấy đói. Tôi không phải làm quá nhiều bước để thưởng thức thứ ẩm thực được xã hội khoác lên nhiều giá trị có tính lễ nghi này. Đơn giản, tôi đổ chiếc bánh từ hộp xốp ra giấy, tưới xì dầu và ăn.Mấy ngày cách ly cuối cùng, tôi theo dõi một cuộc tranh cãi khá gay gắt trên mạng xã hội về giá trị của bánh chưng. Với ngôn ngữ từ "tinh hoa" đến "chợ búa", người thì chê món ăn là thứ thực phẩm bất tiện và lỗi thời, kẻ thì tâng nó thành đại diện của giá trị truyền thống dân tộc.Hình tượng chiếc bánh hiện ra trong đối thoại của cộng đồng mạng có vẻ không giống với chiếc bánh đời thường; hay ít nhất là không giống với những chiếc tôi hay ăn.Gia đình tôi đã bỏ gói bánh chưng ngày Tết từ lâu vì tốn công và sợ lãng phí. Vì vậy tôi không quá nhạy cảm với hình dạng vuông chằn chặn hay méo mó của bánh chưng như nhiều người khác.Ngay cả khi chiếc bánh được đặt trịnh trọng trên ban thờ, tôi cũng không nghĩ nhiều đến tính biểu tượng của trời đất, âm dương hàm ẩn trong thức quà này. Sau khi bánh được hạ xuống khỏi không gian linh thiêng của tổ tiên và đặt vào không gian của bàn ăn gia đình, không ai quan tâm về tính thẩm mỹ của nó sau khi bị xắn ra thành nhiều mảnh...Điều đó không có nghĩa bánh chưng không còn giá trị về văn hoá. Có nhiều cách hiểu về văn hoá mà không nhất thiết phải là thứ gì linh thiêng, hồn túy và không bao giờ thay đổi.Theo nhà nhân học Gary Ferraro, văn hóa là tất cả những gì con người có, con người nghĩ và con người làm với tư cách là những thành viên của một xã hội. Như vậy một khi chúng ta vẫn coi bánh chưng là một phần đời sống của mình, dù ở dạng này hay dạng khác, thì nó vẫn là một phần quan trọng của nền văn hoá liên tục nhiễu động và đổi thay.Chiếc bánh chưng tôi yêu quý không nằm trên bàn thờ hay truyền thuyết, mà nằm ở những hàng rong ngoài vỉa hè đường phố. Bên cạnh chiếc tôi ăn hôm trước cách ly, tôi nhớ những chiếc bánh chưng rán được bán bằng xe đẩy trước cổng trường hồi tôi còn là sinh viên. Mùi thơm của bánh khiến chiếc bụng cồn cào sau nhiều tiết học thôi thúc tôi phải chạy tới thật nhanh. Mỗi suất mười nghìn đồng, được đặt trong đĩa nhựa với một ít giò và tương ớt. Địa điểm thưởng lãm ẩm thực cũng giản dị: mấy chiếc ghế nhựa quây quần bên cái mâm đặt trên bếp lửa nóng hôi hổi.Giá trị văn hóa của bánh chưng không nằm ở cách bài trí món ăn hay phong cách "Tây-Ta" của nhà hàng. Chiếc bánh giản dị nhất cũng có thể gợi ra cảm thức thuộc về cho người thưởng thức. Ăn suất bánh mười nghìn đồng ngoài cổng trường, tôi nhận ra mình thuộc về cộng đồng sinh viên không dư giả tiền bạc, cộng đồng ẩm thực quen thuộc với gạo nếp và đỗ xanh, hay rộng hơn là cộng đồng những người cùng tự gọi mình là "người Việt".Có lẽ đối với tầng lớp bình dân, không ai vừa ăn bánh chưng vừa nghĩ tới chủ nghĩa dân tộc. Món ăn này đã quen thuộc tới nỗi người ta thường xuyên không đặt câu hỏi về sự hiện diện của nó, hoặc chỉ coi nó như một chất liệu của kỷ niệm. Tương tự với văn hoá, người ta sống trong nó và coi nó là bình thường, mà không phải liên tục giải thích rằng "đây là văn hóa của tôi". Giống như con cá sống trong nước vậy.Trong thời đại toàn cầu hoá, bản sắc tập thể là thứ cảm tưởng như dễ bị lung lay và khiến nhiều người cảm thấy cần phải bảo vệ. Khi ấy, bánh chưng và nhiều sản phẩm thường nhật khác bất đắc dĩ trở thành điểm neo của truyền thống văn hóa. Chúng bỗng bị bội thực giá trị và ngắt kết nối với đời sống thường nhật.Nhưng truyền thống ấy chỉ đi tiếp về tương lai khi những sản phẩm của nó, như chiếc bánh chưng, được sống cuộc đời của riêng mình. Chiếc bánh có thể nằm nghiêm chỉnh và sạch sẽ trên ban thờ, có thể méo mó nằm trong suất ăn vặt của sinh viên, và thậm chí được nấu thành cháo.Năm nay, cộng đồng mạng Việt Nam có trào lưu cắt bánh chưng thừa dịp Tết thành nhiều lát rồi đun sôi trong nước gà cùng hành khô, thịt gà xé phay và một ít gia vị. Chỉ trong mười phút, chiếc bánh sẽ trở thành bốn tô cháo vừa lạ lẫm, vừa quen thuộc dành cho người yêu ẩm thực.Những người quan tâm đến giá trị truyền thống có lẽ nên vui với sự thay đổi của bánh chưng. Món ăn này vẫn sẽ còn sống lâu trong văn hóa bình dị của chúng ta, dù theo những cách ta ít ngờ đến.Vũ Hoàng Long Bạn Vũ Hoàng Long à! Đọc bài viết của bạn lúc 4 giờ sáng. Giờ "tinh khiết" nhất của một ngày giữa Sài Gòn ồn ào, náo nhiệt. Tôi đọc 2 lần. Và, tôi cười. Bởi, chính bạn đang mâu thuẫn với mình. Bạn mang miếng ăn cụ thể, là cái bánh chưng để phản biện cho việc gói hay không gói bánh chưng. Ăn hay không ăn bánh chưng, chế biến các kiểu ăn từ bánh chưng. Tôi kể chuyện của tôi bạn biết thêm chút. Những năm 1980 của thế kỷ trước. Mỗi lần "đánh" hàng về Hà Nội. Trong khi chờ đợi bốc, xếp hàng hóa. Mùa hè cũng như mùa đông. Tôi đều chạy ra đường Khâm Thiên, nơi gần tượng đài " Mẹ bồng/bế Con" hiện nay. Để ăn bánh chưng rán. Bà bán hàng, bóc chiếc bánh chưng gói lá chuối, như " lưỡi mèo". Vì, nó nhỏ, rán bánh chưng trên cái mâm nhôm Hải Phòng. Xoa mỡ lên mâm bằng giẻ buộc ở đầu đũa. Bếp là chiếc bếp dầu cũ kỳ, sặc mùi dầu hỏa. Bánh chưng rán ăn với đu đủ, hoặc xu hào ngâm chua, vài giọt nước mắm, chính tay bà chủ "vẩy" cho. Đã hơn 30 năm nay. Tôi chưa bao giờ được ăn bánh chưng ở đó nữa. Tôi ăn bánh chưng do nhà mình gói. Ăn bánh chưng, bánh tét ở nhiều nơi. Nổi tiếng như bánh tét Trà Cuốn. Nhưng, không đâu ngon bằng bánh chưng rán Khâm Thiên xưa. Vậy, bánh chưng là gì? Vậy, văn hóa là gì? Có cần thiết phải ồn ào, mổ xẻ, những gì rất dung dị, đã thuộc về ngàn đời nay của người Việt không? Ông bà ta sáng tạo ra Bánh Chưng từ hàng nghìn năm trước; ước lệ là "Đất Mẹ", dâng lên cúng tổ tiên, ông bà. Vật đổi sao dời thế nào, bánh vẫn tên Chưng (Trưng) ra làm lể vật. Hôm nay bánh chưng đã hòa vào các món ẩm thực của dân tộc Việt, người trọng kẻ chê thế nào thì vẫn là bánh để Chưng, không thể thiếu trong đời sống. "Hữu xạ tự nhiên hương". Bánh chưng là biểu tượng của tết, bạn thử nghĩ tết sẽ như thế nào nếu không có bánh chưng? Gia đình tôi trước kia khi Tết đến gói nhiều loại bánh có cả bánh chưng. Bây giờ các loại bánh đều bỏ hết nhưng bánh chưng thì vẫn phải gói. Trước đây nói về bánh chưng là nói về ngày Tết, vì Tết mới được ăn bánh chưng, nhưng bây giờ chỉ cần thèm và có tiền là được ăn. Bánh chưng là một thứ dân dã nhưng không phải ai cũng thích ăn vì ăn chúng rất nóng trong người, nhưng ai là tín đồ của bánh chưng thì họ có thể ăn quanh năm mà không có vấn đề gì. Còn Tết Cổ truyền là phải có bánh chưng mới gọi là Tết theo quan niệm xưa. Bánh chưng là món ăn không thể thiếu mỗi khi Tết đến xuân về. Người ta gói bánh là để có không khí Tết, sum vầy, ấm cúng trong mỗi gia đình. Bánh dâng lên ban thờ thắp hương để tưởng nhớ ông bà, tổ tiên...Khi ấy bánh không còn chỉ là chiếc bánh vật chất, mà còn là truyền thống, văn hóa. Dừ ở đâu, đi đâu thì vẫn luôn hướng về nguồn cội. Thuở bé, chỉ thích ngồi xem mẹ gói bánh chưng và kiểu gì cũng có 1 chiếc bé bé xinh xinh cho riêng mình. Tôi thích ngồi bếp lửa canh nồi luộc bánh, chờ vớt bánh để đc ăn chiếc nhỏ xinh kia, và rồi lần nào cũng ngủ thiếp đi cho đến sáng hôm sau dậy thì mẹ đã vớt bánh rồi. Bây giờ không còn trẻ, con cũng đã lớn rồi nhưng từ khi có gia đình tôi lại lọ mọ gói bánh chưng cho nhà mình, dù chỉ gói vài chiếc, luộc bằng bếp than. Dù nửa đêm phải dậy canh chừng thay than, thêm nước nhưng cái cảm giác ngày Tết ngồi gói bánh, trông nồi, vớt bánh nó vẫn như thuở còn bé. Với tôi, những việc làm đó mang đến cho mình hương vị ngày Tết.Bánh chưng giờ ngày nào cũng có thể thấy, có thể ăn vì người ta bán đầy ngoài chợ, cho nên nó không còn cảm giác háo hức thèm ăn như xưa. Tuy nhiên ngày tết được ngồi rửa lá, vo gạo, đãi đỗ, gói bánh lại là một cảm giác rất khác. Có lẽ tôi đến tuổi hoài niệm rồi chăng. Ai đó đã nói: Văn hóa còn, dân tộc còn. Tại sao một số người trong chúng ta lại bỏ đi những cái truyền thống của mình để chạy theo cái truyền thống của đất nước khác nhỉ? Thế đâu phải gọi là hiện đại. Những cái thứ nhiều người đang chạy theo như Giáng sinh, cây thông năm mới, bánh khúc gỗ, áo vest... bản chất là những thứ truyền thống của phương tây. Tôi không phủ nhận những thứ này nhưng nó không thể được sử dụng để thay thế những thứ do tổ tiên chúng ta tạo ra cả nghìn năm nay. Văn hóa phải là những "Giá trị tốt đẹp" mà cộng đồng lưu giữ từ đời này qua đời khác, không phải là những "hành vi" nhất thời. Nét văn hóa 'Bánh Chưng" ngày tết cũng là "Giá trị tốt đẹp" đã được lữu giữ qua nhiều thế hệ, nó có thể đã, và đang bị hành vi "tiện lợi", và "bất tiện" của người trẻ làm mai một dần. Một cộng đồng mà "cái cũ mất dần" và "giá trị tốt đẹp mới" ít được bồi đắp, thì cộng đồng đó đang mất dần những "Giá trị tốt đẹp" chung, khi đó, chỉ còn những "giá trị cá nhân, nhất thời" tồn tại. Không có "giá trị tốt đẹp" chung thì cũng không còn cộng đồng nữa. Đến khi mà bạn, tôi, chúng ta không nhắc đến "Bánh Chưng" nữa, thì nó chỉ còn là hoài niệm. Tôi yêu bánh chưng và rất thích ăn bánh chưng - và hơn thế bánh chưng gắn với những ký ức đẹp của tuổi thơ tôi. Khó có thể có gì ngon hơn khi chiều 30 tết ăn miếng bánh chưng còn ấm nóng sau Lễ Tất niên, rồi cũng khó có thể có gì ngon hơn khi sáng mưa xuân còn rét được ăn miếng bánh chưng mẹ rán giòn thơm rồi đạp xe đi học. Tui dân miền Tây , nên trong này không ăn bánh chưng , ăn bánh tét , Tết mọi nhà vẫn gói ầm ầm , không thì đi mua . Ngày thường mọi người vẫn ăn bánh tét ở chợ bán rất nhiều , ngta mua ăn chơi , ăn sáng hoặc đem đi làm ăn vẫn có , đợt giãn cách vừa rồi là dữ dằn nhất , ai ai cũng lùng mua bánh tét ăn , bà xóm tui gói không kịp bán . Nó vẫn được nhiều ăn và duy trì , Tết sao mà thiếu được Bánh chưng là bánh chưng nó mộc mac như hạt lúa nhành khoai thơm như bát cơmgạo mới buổi đầu mùa,nó là hồn cốt Việt của tết cổ truyền dân tộc và có giá trị vĩnh cửu.Bất cứ món ăn khác nào từ bánh chưng cũng chỉ tô thêm cho nét đẹp của ẩm thực nước Việt mà thôi. Theo mình thì bánh chưng thể hiện cho không khí tết, không khí sum họp bên gia đình mà cả 1 năm chúng ta đi làm xa nhà có dịp ngồi lại quây quần bên nhau, nó thể hiện cho tình cảm gắn kết của cả gia đình và nhiều điều sâu sắc hơn vậy nữa. Ngày trước thì sau tết là thời điểm Giáp Hạt ( những tháng thiếu lương thực, đợi tới mùa vụ mới) là thời gian đói nhất, bánh chưng lúc đó là món ăn để được lâu nhất từ ngày tết để ăn trong những tháng thiếu gạo đó. còn bây giờ thức ăn đầy đủ hơn, ăn ngon hơn, nên cảm giác món bánh chưng không còn nhiều hương vị như trước, nhưng nó vẫn là 1 phần quan trọng trong văn hóa ngày tết và là món gắn kết gia đình, người thân và những người con xa nhà nữa Người ta hoàn toàn có thể vác cả bàn thờ ra vỉa hè bán nước cũng không sao. Thậm chí có thể từ bỏ gia đình, họ hàng, quê hương, tổ quốc cũng vẫn không chết được. Nhưng nếu muốn kết nối tới cội nguồn trong một ít phút giây mà ta nghĩ là thiêng liêng thì gìn giữ những thứ biểu tượng rất quan trọng. Khi mọi người ở Việt Nam, Tết có bánh chưng là chuyện bình thường.Nhưng mình từng có 2 năm đón Tết ở nước ngoài, Tết không có bánh chưng để mà ăn thấy không còn là Tết. Bọn mình làm mô hình để trưng cho đẹp hoặc chật vật kiếm được lá chuối để gói bánh.Khoan nói về việc bánh chưng ở khía cạnh ẩm thực, mình thấy bánh chưng là hình ảnh đại diện cho Tết để nhắc mỗi người về Tết, về niềm vui sum họp với gia đình hay về quê hương của mình. Vì vậy với mình bánh chưng là Tết: là bánh bằng gạo nếp có đỗ xanh, nhân thịt heo, màu xanh, hình vuông và là một cái bánh lớn được cắt bằng dây. Với người đã sống qua thời bao cấp thì đến hiện tại với tôi bánh chưng vẫn có giá trị tinh thần và có thể với mọi gia đình người Việt gốc bắc khi tết đến cho dù họ sống ở bất kì đâu.Nhưng giá trị ẩm thực của bánh chưng hiện tại trong ngày tết cũng như ngày thường thì bão hòa rồi,có 1 số chị em còn không dám ăn bánh chưng ngày tết ấy chứ.