Xứng tầm tiến sĩ Nhiều người chia sẻ thắc mắc với tôi: "Sao luận án tiến sĩ mà có vẻ đơn giản quá?". Tôi không bình luận gì về luận án cụ thể này. Vấn đề là ở chỗ, có hơn 10 luận án tương tự lặp lại đề tài "Nghiên cứu giải pháp phát triển môn cầu lông..." ở các tỉnh A, B, C... khác. Nghĩa là có ít nhất 10 tiến sĩ đã tốt nghiệp từ đề tài cầu lông.Những luận án trên giống như những báo cáo tổng kết một chương trình hành động hơn là những công trình nghiên cứu khoa học.Báo cáo tổng kết không cần dựa vào một giả thuyết khoa học, và phương pháp đo lường thường không đáp ứng các tiêu chuẩn của phương pháp khoa học (scientific method). Những quan sát ở một địa phương có thể chỉ mang tính đặc thù của địa phương đó, chứ không mang tính quy luật, vốn là một tiêu chuẩn của khoa học tính. Thế nhưng, ở Việt Nam có rất nhiều báo cáo như thế được hoán chuyển thành luận án tiến sĩ. Đó là sự ngộ nhận.Khác với báo cáo hành chính, một luận án tiến sĩ là thành quả của một hay vài nghiên cứu khoa học. Mỗi nghiên cứu có mục đích chính là kiểm định một giả thuyết khoa học. Nhà khoa học không thể chứng minh một giả thuyết là đúng hay sai, mà chỉ có thể kết luận dữ liệu phù hợp hay không phù hợp với giả thuyết.Hai tiêu chuẩn quan trọng của một luận án cấp tiến sĩ là tính nguyên thủy (originality) và tầm quan trọng. Tính nguyên thủy đòi hỏi luận án phải có ít nhất một cái mới. Cái mới có thể là ý tưởng, hoặc cách tiếp cận vấn đề, hoặc phương pháp, hoặc dữ liệu, hoặc cách diễn giải dữ liệu. Trái với cách nhiều người mỉa mai, luận án tiến sĩ vẫn có thể là một nghiên cứu dạng "bình cũ, rượu mới" (hiểu theo nghĩa một ý tưởng cũ được làm mới bằng cách tiếp cận mới).Tầm quan trọng có thể hiểu rằng kết quả nghiên cứu sản sinh ra tri thức khoa học, và tri thức đó có ảnh hưởng hay tác động trong và ngoài chuyên ngành khoa học, hay chính sách công, hay xã hội.Mục đích chính của đào tạo tiến sĩ là kiến tạo một đội ngũ nhà khoa học chuyên nghiệp, những người có khả năng làm nghiên cứu khoa học và giảng dạy trong đại học. Trong một khảo sát đối với những giáo sư hướng dẫn luận án tiến sĩ ở Anh, khi được hỏi mục đích của đào tạo tiến sĩ là gì, thì đa số giáo sư (72%) xem đào tạo tiến sĩ là chuẩn bị cho họ một sự nghiệp nghiên cứu khoa học trong môi trường đại học, và ứng dụng kỹ năng trong môi trường ngoài đại học.Ở Việt Nam, mục tiêu đào tạo tiến sĩ đã bị lệch, thể hiện qua phân bố tiến sĩ trong và ngoài khoa học. Việt Nam hiện có hơn 25.000 tiến sĩ, nhưng đa số không làm việc trong các đại học. Số liệu năm 2013 của Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố cho thấy chỉ khoảng 8.500 giảng viên đại học (trong số 60.000) có bằng tiến sĩ. Ngoài ra, trong số 10.000 giáo sư và phó giáo sư, khoảng 50% không làm việc trong các đại học hay viện nghiên cứu. Sự lệch lạc về mục tiêu đào tạo có lẽ do hiểu sai bản chất của luận án tiến sĩ như đề cập trên.Hơn 200 năm qua, người theo học tiến sĩ thường theo đuổi những nghiên cứu, nói theo tiếng Anh là "blue sky" (trời xanh), tức những ý tưởng "trên trời", có khi chẳng liên quan gì với thực tế trong tương lai gần; tạm gọi những tiến sĩ đó là tiến sĩ hàn lâm (academic doctorate). Và, khi nói đến tiến sĩ người ta nghĩ ngay đến nhóm tiến sĩ này.Tuy nhiên, chương trình đào tạo tiến sĩ ngày nay đa dạng hơn chứ không đồng dạng như trước. Với sự phát triển kinh tế và vai trò của doanh nghiệp gần đây, các đại học bị áp lực phải thay đổi cách đào tạo tiến sĩ sao cho đáp ứng nhu cầu của kỹ nghệ và doanh nghiệp. Nhu cầu của doanh nghiệp và kỹ nghệ là có những chuyên gia cao cấp tầm tiến sĩ nhưng nghiên cứu của họ phải mang tính ứng dụng cao. Xuất phát từ nhu cầu này, các đại học phương Tây cho ra đời chương trình đào tạo tiến sĩ hướng nghiệp (Professional Doctorate hay Vocational Doctorate).Tiến sĩ hướng nghiệp tập trung vào những nghiên cứu mang tính ứng dụng cao. Các nghiên cứu sinh tiến sĩ hướng nghiệp là những người có kinh nghiệm thực tế trong chuyên ngành và họ muốn nâng cao kiến thức cũng như kỹ năng để thăng tiến trong sự nghiệp. Các chủ đề mà tiến sĩ hướng nghiệp nghiên cứu thường là đánh giá những lý thuyết mới hay cách hành nghề mới; nghiên cứu tìm giải pháp cho một vấn đề phức tạp; ứng dụng nghiên cứu khoa học vào một lĩnh vực chuyên môn; hoặc thiết kế một chương trình nghiên cứu nhằm mở rộng kiến thức chuyên ngành.Do đó, những năm gần đây, các đại học phương Tây, kể cả Đại học New South Wales và Đại học Công nghệ Sydney (Australia), có những chương trình đào tạo tiến sĩ hướng nghiệp cho ngành giáo dục (Doctor of Education), kỹ thuật (Doctor of Emgineering), y tế công cộng (DrPH), điều dưỡng (Doctor of Nursing Practice), quản trị kinh doanh (Doctor of Business Administration)...Các đại học Việt Nam cũng nên xem xét triển khai chương trình đào tạo tiến sĩ hướng nghiệp và phân biệt với tiến sĩ hàn lâm. Tuy nhiên, dù là tiến sĩ hàn lâm hay tiến sĩ hướng nghiệp, thì luận án tiến sĩ vẫn phải đáp ứng hai tiêu chuẩn nguyên thủy và tầm quan trọng. Hai tiêu chuẩn này bảo đảm một luận án tiến sĩ phải thể hiện một đóng góp mới cho tri thức khoa học.Nếu một luận án không đáp ứng hai tiêu chuẩn này thì không thể xứng tầm tiến sĩ.Nguyễn Văn Tuấn Bài viết của giáo sư thật hay, người xem được nâng tầm hiểu biết và rất thích thú. Bài viết phản ánh đúng thực trạng. Tôi đồng ý với ý kiến "dù là tiến sĩ hàn lâm hay tiến sĩ hướng nghiệp, thì luận án tiến sĩ vẫn phải đáp ứng hai tiêu chuẩn nguyên thủy và tầm quan trọng. Hai tiêu chuẩn này bảo đảm một luận án tiến sĩ phải thể hiện một đóng góp mới cho tri thức khoa học. Nếu một luận án không đáp ứng hai tiêu chuẩn này thì không thể xứng tầm tiến sĩ." Cảm ơn tác giả ! "Nhiều báo cáo như thế được hoán chuyển thành luận án tiến sĩ. Đó là sự ngộ nhận." Những báo cáo chỉ là dạng tổng kết thông thường, thoắt cái trở thành luận án tiến sĩ là do ngộ nhận từ hệ thống xét duyệt, vậy phải chăng lâu nay cũng tồn tại tình trạng "ngộ nhận" tương tự về giá trị thật hệ thống xét duyệt này ?... Mọi người hay chạy theo cái mác "tiến sĩ", hơn nữa, sự dễ dãi của các "hội đồng khoa học" cũng là một trong những nguyên nhân ngày càng nhiều "tiến sĩ giấy" ra đời Giáo sư phân tích rất chính xác! Sự lệch lạc về mục tiêu đào tạo đã tạo ra những đề tài nghiên cứu trời ơi, mục đích chỉ để có bằng tiến sĩ, còn tầm quan trọng của đề tài thì ai cũng biết: chẳng để làm gì, chẳng phục vụ cho ai, chỉ xếp xó. Chấm hết! Tôi hoàn toàn đồng ý với tác giả. Tôi đã đi dự lễ bảo vệ luận án tiến sỹ của một vài người mà tôi thấy luận án của họ như một báo cáo tổng kết thực trạng hoặc công tác về một lĩnh vực nào đó. Số liệu rất nhiều, đề cập lan man và hầu như thiếu hẳn các phân tích khoa học. Thực sự tôi băn khoăn không biết những luận án đó có đáng gọi là luận văn tốt nghiệp đại học hay không nữa.Luận án tiến sỹ là một nghiên cứu khoa học ở trình độ cao, vì vậy nó phải là một nghiên cứu sâu, vì "sâu" nên nó phải "hẹp", tức là vấn đề được đưa ra nhằm giải quyết thường chỉ có "một", vấn đề đó phải mang tính khoa học. Toàn bộ luận án từ đầu tới cuối như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt dẫn dắt tới kết luận cuối cùng mà chưa được giải đáp ở bất kỳ nghiên cứu khoa học nào trước đây. Việc nâng cao trình độ, hay nói đúng hơn là đưa việc đào tạo tiến sỹ trở về đúng với vị trí của nó là một vấn đề rất đáng quan tâm hiện nay. "Những luận án trên giống như những báo cáo tổng kết một chương trình hành động hơn là những công trình nghiên cứu khoa học." đây có lẽ là lý do tại sao các tiến sỹ của Việt Nam ít có công trình nghiên cứu được công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín. Chuẩn nghiên cứu khoa học của Việt Nam chưa tiệm cận được chuẩn của thế giới. Hình thức xào xáo luận văn đã có từ lâu. Từ khi cái danh xưng "Tiến sĩ giấy" được sinh ra. Chưa nhiều người đọc bài luận kiểu này cũng như các bài luận ở các tỉnh khác nên chẳng đánh giá độ hữu ích của nó cho xã hội. Nhưng có khi Tiến sĩ mới đặt tên bài luận một cách "chuyên nghiệp" hơn thì chắc không đến nỗi khiến dư luận nổi sóng. Ví dụ như "Nghiên cứu giải pháp phát triển hoạt động xã hội gắn liền với ngành nghề thủ công trong nước". Cám ơn giáo sư Tuấn, tác giả bài viết. Bài viết và chủ đề rất hay. Chủ đề này là nỗi băn khoăn bao lâu nay của nhiều người quan tâm. Người dân thắc mắc việc đào tạo ra những tiến sĩ kiểu như vậy nhằm mục đích gì? Tôi đã từng biết những cán bộ, học đại học là ngành kỹ thuật, nhưng luận án tiến sĩ lại về ngành kinh tế ?! Bất cứ việc gì cũng đòi hỏi phải có tâm của người học và trường hay viện gì đó. Những luận án tiến sĩ đó vô thưởng vô phạt, chẳng đem lại ích gì cho nền kinh tế và đất nước. Cảm ơn giáo sư, một bài viết cho độc giả hiểu hơn về đào tạo tiến sĩ, em rất đồng tình với những nhận xét của giáo sư, mong có nhiều những bài viết thực tế và xác đáng như thế này từ giáo sư cũng như những nhà khoa học nhiệt tâm khác. Tôi đang là nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Nhật ngành hoạt động trị liệu. Tôi bị giáo sư chất vấn muốn ná thở ngay từ khâu đề xuất cái thesis. Originality là tính đặc biệt ạ. Có cái gì độc đáo thì mới gọi là làm tiến sĩ được. Tóm lại là phải làm cái gì mới bởi chính mình. Nghĩa là bản thân mình là cái gốc. Mình là nguyên thuỷ. CÓ TẦM/ ĐÚNG TẦM/ XỨNG TẦM. Đó là những khái niệm cơ bản dùng trong đánh giá, lượng định năng lực / phẩm chất của một con người, bất kể trình độ học hành, học vị, học hàm... của họ ra sao. Nghĩa là khi làm bất kỳ công việc gì, ta cũng cần phải thể hiện được sở đoản/ sở thích/ sở trường của mình, theo phương châm "ÍCH NƯỚC/ LỢI NHÀ/ TU THÂN". Theo nghĩa đó, một người lao công, lao động giản đơn, nhưng nếu làm tốt công việc của mình, thì cũng xứng đáng được trân trọng. Một vị tiến sĩ, trình độ hàn lâm, lao động phức tạp, nếu thực sự có cống hiến khoa học giá trị, thì đó chính là hồng phúc của đất nước. Nếu ai cũng nhận thức được như vậy, quả là ĐẠI PHÚC. Hàng chục năm nay, cứ thấy bài của GS Nguyễn Văn Tuấn là tôi đều đọc đi đọc lại. Vai trò của Hội đồng xét duyệt rất lớn. NCS có thể viết gì cũng được, quan trọng có thông qua hay không!