Nhật Bản cải cách giáo dục như thế nào Đang nghiên cứu về giáo dục lịch sử tại Đại học Kanazawa, Nhật Bản và là người từng dịch cuốn "Cải cách giáo dục Nhật Bản", tôi xin phác thảo triết lý giáo dục Nhật Bản cận - hiện đại để giúp bạn đọc có thêm thông tin tham chiếu, suy ngẫm.Nói về triết lý giáo dục sẽ có nhiều cách hiểu nhưng tôi cho rằng, xét ở nghĩa hẹp nó là câu trả lời trực tiếp cho câu hỏi: “Giáo dục định tạo ra con người như thế nào?”Nhìn một cách tổng quát, giáo dục Nhật Bản cận - hiện đại được bắt đầu từ thời Minh Trị (1868-1912). Vào cuối thời Mạc phủ Edo, đứng trước áp lực ngày một lớn của các nước đế quốc phương Tây, lực lượng võ sĩ bậc thấp, cùng các trí thức Tây học của Nhật Bản đã liên kết với thế lực quý tộc ủng hộ Thiên hoàng tiến hành đảo Mạc thành công. Chính phủ Minh Trị dựa vào tầng lớp trí thức mới đã tiến hành cải cách mạnh mẽ giáo dục nhằm nhanh chóng cận đại hóa đất nước theo mô hình phương Tây.Nền giáo dục Nhật Bản trong 10 năm đầu thời Minh Trị đã du nhập mạnh mẽ các trào lưu tư tưởng cùng thành tựu khoa học kỹ thuật phương Tây nhằm đạt cho được mục tiêu “phú quốc cường binh”. Trong giai đoạn này và cả giai đoạn sau trong thời Taisho (1912-1926), cho dù trào lưu dân chủ xâm nhập mạnh mẽ, xét ở góc độ văn bản cả phía chính phủ và giới làm giáo dục Nhật chưa hề ý thức sâu sắc “triết lý giáo dục”. Các cụm từ “triết lý giáo dục” cũng không xuất hiện trong các văn bản pháp luật liên quan tới giáo dục.Tuy nhiên, sau Chiến tranh thế giới thứ hai, các nhà nghiên cứu người Nhật cho rằng, trừ khoảng 10 năm đầu thời Minh Trị khi giáo dục còn mang tính chất khai sáng, giáo dục Nhật Bản trước 1945 chịu sự chi phối của triết lý được thể hiện trong “Sắc chỉ giáo dục”, một “thánh chỉ” của Thiên hoàng Minh Trị ban hành năm 1879. “Thánh chỉ” này nêu ra những nội dung đạo đức mang màu sắc Nho giáo mà nền giáo dục Nhật Bản phải hướng tới và yêu cầu nền giáo dục phải đào tạo nên những “thần dân trung quân ái quốc” hết lòng phụng sự Thiên hoàng.Sau ngày 15/8/1945, Nhật Bản bị đặt dưới sự chiếm đóng của quân đội đồng minh. Dưới sự kiểm soát nghiêm ngặt của Bộ tổng tư lệnh quân Đồng minh (GHQ), Nhật Bản đã tiến hành một cuộc cải cách toàn diện nhằm dân chủ hóa và phi quân sự hóa đất nước. Công cuộc cải cách giáo dục thời hậu chiến (1945-1950) được xúc tiến với sự hợp tác của ba lực lượng: các nhà giáo dục Nhật Bản, các viên chức phụ trách giáo dục và thành viên Sứ đoàn giáo dục đến từ Mỹ. Cuộc cải cách giáo dục này được tiến hành toàn diện từ hệ thống trường học, tài chính giáo dục, cơ cấu tổ chức bộ giáo dục, hệ thống hành chính giáo dục địa phương cho tới khóa trình giáo dục… Thay đổi lớn nhất và trước hết là thay đổi về triết lý giáo dục.Triết lý của nền giáo dục mới, nền giáo dục mà sau này người Nhật quen gọi là giáo dục dân chủ, được xây dựng dựa trên sự phản tỉnh sâu sắc về nền giáo dục trước chiến tranh và tiếp thu tinh hoa giáo dục Mỹ. Mục tiêu giáo dục giờ đây không phải là đào tạo nên những “thần dân trung quân ái quốc” mà là người công dân có đủ tri thức, phẩm chất, năng lực phù hợp với xã hội hòa bình, dân chủ và tôn trọng nhân quyền. Triết lý giáo dục này được ghi rõ trong các bộ luật luật về giáo dục được công bố trong năm 1947 như: Luật giáo dục cơ bản, Luật giáo dục trường học…Triết lý giáo dục nói trên đã chi phối và chỉ đạo toàn bộ nội dung, phương pháp và cách thức tổ chức bộ máy hành chính giáo dục Nhật Bản. Hệ thống trường học được đơn giản hóa theo một hệ thống thống nhất với chế độ 6-3-3-4 (6 năm tiểu học, 3 năm THCS, 3 năm THPT và 4 năm đại học). Quyền lực của bộ giáo dục bị giới hạn và quyền tự trị được trao trả cho các trường học. Hệ thống hành chính giáo dục tách rời khỏi hệ thống hành chính chung và Ủy ban giáo dục - cơ quan được tổ chức từ ba thành phần giáo viên, viên chức hành chính và người dân quan tâm tới giáo dục trở thành cơ quan nắm quyền hành chính giáo dục ở địa phương.Bộ Giáo dục Nhật cũng chuyển từ chế độ “Sách giáo khoa quốc định” sang “chế độ sách giáo khoa kiểm định” và công nhận quyền tự do trong thực tiễn giáo dục của giáo viên. Trong khóa trình giáo dục, môn Nghiên cứu xã hội (Social Studies), một môn học hoàn toàn mới có nguồn gốc từ Mỹ, được đưa vào cả ba cấp học phổ thông.Về phương pháp giáo dục cũng có sự thay đổi lớn. Nếu như trước 1945, các giờ học diễn ra theo hình thức giáo viên truyền thụ tri thức cho học sinh thì giờ đây lý luận “học sinh là trung tâm” được nhấn mạnh. Độc lập trong tư duy và tự do trong tinh thần trở thành những phẩm chất của người học sinh mơ ước.Trong cuộc cải cách giáo dục toàn diện nói trên, nghiên cứu Xã hội, môn học tích hợp Lịch sử, Địa lý, Công dân trở thành nơi Bộ giáo dục và các nhà cải cách đặt nhiều kỳ vọng. Trong vai trò là môn học góp phần chủ yếu trong công cuộc tái khai sáng quốc dân, Nghiên cứu Xã hội đã thể hiện tập trung và cụ thể triết lý của nền giáo dục mới. Văn bản chỉ đạo mang tên “Hướng dẫn học tập môn Xã hội” năm 1947 của Bộ giáo dục Nhật Bản nhấn mạnh: “nếu như biết duy trì sự độc lập của bản thân, biết hưởng thụ cuộc sống thực sự là người… thì có thể lý giải được mối quan hệ cùng tồn tại với cuộc sống của người khác và có thể có được ý chí mãnh liệt muốn làm cho cuộc sống của mình trở nên tốt đẹp hơn.Mục tiêu của môn học giờ đây là những công dân có tư duy độc lập, có tinh thần phê phán. Đó là những “con người không bị đánh lừa bởi đám đông thời thế”, “con người không bị mê hoặc bởi sự tuyên truyền dối trá”. Những con người ấy “không những không xâm phạm người khác mà còn chủ động mở rộng một cách tích cực những điều mình nghĩ tốt đẹp ra xung quanh”.Để đạt được mục tiêu giáo dục nói trên, nội dung và phương pháp giáo dục môn Nghiên cứu Xã hội được nghiên cứu rất kỹ. Nội dung và phương pháp giáo dục này nhấn mạnh tính chủ thể của học sinh, coi trọng trải nghiệm trong cuộc sống của học sinh và đặt trọng tâm vào học tập giải quyết các vấn đề thiết thực đối với các em. Trong “học tập giải quyết vấn đề” này sự “nhồi nhét” tri thức, “truyền đạt tri thức” bị loại trừ.Ở đó, học sinh không tiếp nhận thụ động, vô điều kiện các tri thức mà giáo viên đưa ra, coi nó là chân lý tuyệt đối mà học sinh dưới sự trợ giúp, hướng dẫn của giáo viên sẽ phải tìm kiếm các tri thức từ nhiều nguồn khác nhau và biến nó thành tư duy của mình. Có thể nói giáo dục môn Nghiên cứu Xã hội trong giai đoạn này đã chuyển từ “truyền đạt tri thức” sang hình thành và phát triển năng lực nhận thức khoa học cho học sinh.Như vậy, có thể thấy, ở trường hợp Nhật Bản, cải cách giáo dục giống như một cuộc cách mạng xã hội trong hòa bình. Ở đó, triết lý giáo dục được bàn đến và minh định trước tiên. Triết lý giáo dục này đã chi phối toàn bộ nội dung, phương pháp giáo dục cũng như cách thức tồn tại của nền giáo dục mới và có mối quan hệ rất mật thiết với hiến pháp cũng như các bộ luật về giáo dục.Nhờ hai cuộc cách mạng xã hội trong hòa bình nói trên Nhật Bản đã hai lần “thoát hiểm”. Lần thứ nhất là thoát khỏi móng vuốt của thực dân phương Tây và lần thứ hai là vượt thoát ra khỏi chính những sai lầm của mình để trở thành một nước hòa bình, dân chủ, văn minh.Nguyễn Quốc Vương Hay! rất sâu sắc, cảm ơn tác giả đã cho tôi hiểu biết thêm về lịch sử giáo dục của Nhật Bản-một quốc gia đáng ngưỡng mộ và học tập. Ước gì Việt Nam mình cũng mở mang tầm nhìn và có những cuộc cách mạng giáo dục mạnh mẽ như vậy, ước gì... Nhìn cách cư xử của người Nhật trong hoạn nạn (xếp hàng & nhường nhịn nhau) mới thấy họ "có văn hóa" thế nào. Nhật Bản là một tấm gương tốt cho Việt Nam trong giáo dục. Mong con cháu mình học hành "đỡ khổ" và "có văn hóa" , "có tự trọng" trong ứng xử nhiều hơn.... Tai sao Mỹ chưa đầy 300 năm mà họ đã là cường quốc số 1 thế giới hơn 100 năm nay. Bởi vì họ có triết lý giáo dục đúng đắn, đào tạo thế hệ trẻ thành những công dân tốt cho đất nước. Theo tôi, giáo dục Việt Nam vẫn đang mang năng tư tưởng Nho giáo, vẫn chưa có được triết lý giáo dục hợp với thời đại Theo tôi cải cách giáo dục tốt nhất mà tiết kiệm nhất Dạy học sinh: lịch sử , văn học, địa lý là của Việt nam. Các môn học khác học tập theo cách dạy nước Mỹ. Nhất định Việt Nam có nền giáo dục tiên tiến. Bài viết hay và sâu sắc, đúng với tâm tư nguyện vọng của những người tâm huyết và trăn trở với nền giáo dục Việt Nam, hy vọng những người làm giáo dục lắng nghe, tiếp thu và áp dụng những ý kiến, đóng góp quý báu này. Giáo dục Việt Nam cần học tập ngay! Xem họ làm thế nào cứ thế mà làm! dạy học sinh được, sao cái thực tiễn trước mắt không học tập và làm theo? Chưa thấy ai dạy thêm môn lịch sử, địa lý, giáo dục công dân, sinh học. Toàn là anh, toán, hóa, lý... Kiến thức hỏng. Nếu Nhật Bản đã cải cách đến như thế thì tại sao qua các phương tiện truyền thông, mình thấy việc học hành, thi cử ở Nhật vẫn rất nặng, tỉ lệ tự tử trong giới học sinh sinh viên không phải ít. Giáo dục Việt nam cần thay đổi từ gốc nếu muốn thực sự phát triển như mong muốn của chúng ta. Tôi hiểu những người làm quản lý giáo dục hoàn toàn có đủ thông tin về vấn đề này nhưng họ chưa có cơ hội và điều kiện để thực hiện một cách triệt để và toàn diện. Triết lý GD của chúng ta là "Học để thi, thi xong quên hết, đến lúc chết không vận dụng 60-70% kiến thức đã thi đó". Về học ĐH, tôi tốt nghiệp Khoa Hóa 16 năm nay, giờ cứ mỗi khi nghĩ đến học thi hơn 15 đvht Toán cao cấp (giải tích, tích phân, chuỗi....) tôi vẫn giật mình, học chuyên môn thì quá ít, linh tinh không phục vụ cho công việc ra trường thì quá nhiều. Giờ con tôi học lớp 01, cháu rất ngại, sợ đi học. Tôi xem SGK và bài tập toán về nhà, ôi không thể hiểu nổi là con tôi đi học chữ, học tính hay là đến trường để nhồi nhét các bài toán đố, khó, luyện chữ đẹp đến 23h....! Lịch sử, Văn Học và Địa Lý Việt Nam là cái gốc của người Việt Nam, nhưng chưa được dạy và học một cách đúng mức. Lịch sử thì không tòan diện, Văn Học thì rất hạn hẹp, Địa lý cũng vậy. Hỏi sao thế hệ trẻ bây giờ chẳng biết sự thật gì về những cái "gốc" của mình, thật là nguy! Bài viết này mới đề cập cải cách giáo dục ở Nhật Bản, nhưng chưa thấy được mối quan hệ giữa cải cách giáo dục đi kèm với cải cách về kinh tế - chính trị. Thật sự đây mới là mối quan hệ không thể tách rời. Ngoài ra, các nước phát triển khác cũng có cải cách giáo dục cả, như Mỹ, Úc, Canada, Đức, Pháp, Anh... mỗi nước đều có những bước tiến vượt bậc nhờ những cuộc cải cách về giáo dục. Tuy vậy, không thể đem áp dụng y nguyên cách kinh nghiệm đó vào thực tế Việt Nam được. Quốc gia muốn phát triển phải xây dựng nòi giống, cả về thể chất lẫn giáo dục. Đấy là điều rất nhiều người đã biết, đã nói. Người nước ngoài như Nhật, Mỹ, Châu Âu, người ta giàu và thành công như vậy- thiếu gì bài học và kinh nghiệm trong bao vấn đề với Việt Nam- Làm gì có chuyện người ta làm được mà ta không bắt chước được, Trung Quốc họ cũng vậy cả thôi. Nói chung bàn về những vấn đề này chỉ biết thở dài, vô cùng bế tắc trong hàng chục năm qua. Bài viết rất nhiều thông tin bổ ích và mang tầm. Cảm ơn tác giả rất nhiều./.