Ám ảnh thủy điện Hôm sau, được cứu, biết mình sống rồi anh mới nhớ ra tài sản, nhà cửa đã bị cuốn đi hết. Nhìn về phía ngôi nhà, nơi có trạm xay xát gạo nuôi sống gia đình, chỉ còn thấy mấy ngọn cây lao đao trong dòng nước đỏ.Chúng tôi gặp anh Trần Văn Biền sau hai ngày lội bộ nhiều cây số trên bùn và bắt nhờ xe các đoàn cứu trợ từ Pleiku của Việt Nam đến bản May, huyện Sanamxay - huyện nghèo nhất nhì của tỉnh nghèo nhất Lào, Attapeu.Anh Biền, 47 tuổi, làm nghề xát gạo. Quê anh ở Ninh Bình. Anh và gia đình đã sang Lào mưu sinh được khoảng 4 năm do điều kiện ở quê khó khăn quá. Bản May cách con đập Xe Pian - Xe Namnoy hơn 30 km, từng chịu cảnh ngập lụt khi đập xả nước nhưng anh chưa từng chứng kiến thủy thần nuốt chửng mọi thứ nhanh đến thế vào đêm 23/7.Khi gặp chúng tôi, bốn ngày sau lũ, anh Biền cùng nhiều người trong bản vẫn chưa thể quay về nhà tìm kiếm những gì sót lại. Họ đang tị nạn trong một điểm trường cùng hàng trăm người khác.Ngày nào con anh cũng hỏi “khi nào về Việt”, tức về quê, anh chẳng biết trả lời sao. Khắp nơi chỉ một màu bùn lầy ngập ngụa, nhà cửa tan hoang, nghiêng ngả. Tôi đã dừng lại chụp ảnh một vợ chồng người Lào gom được ít đồ ở nhà họ - tuần trước nó là một tiệm tạp hóa - chất lên cái giường ba chân. Mấy lon nước giải khát, cái túi xách của chị, một cái ấm nhôm mất nắp, một cái cuốc, một vỉ sữa, một dôi dép. Chị chất lên cái giường sập, rồi ngâm chân trong bùn đứng nhìn.Tôi chỉ thấy đâu đâu cũng xác trâu bò bụng trương phềnh, giơ chân lên trời. Tôi thương nhất lũ chó. Chúng đều một màu bùn phủ, thất thểu, đói, lết giữa lớp bùn gần đến đầu gối tìm chủ. Mắt chúng nhìn người lạ rầu rĩ, không sủa tiếng nào. Chó bơi giỏi, nên ít khi chết đuối như trâu bò. Nhưng liệu chúng có chết khô?Trên đường trở ra khỏi vùng lũ, tôi nhớ đến lần đi tác nghiệp vỡ đập thuỷ điện Ia Krel 2 tại Gia Lai năm 2013. Chỉ một đoạn đập thuỷ điện thôi nhưng khiến hàng trăm hecta hoa màu, gia súc bị cuốn trôi, người dân chạy lụt rất cực khổ và tuyệt vọng. Vấn đề là, những nơi gần thủy điện - vốn được xây ở địa hình dốc và cao, xa đô thị lớn, người dân đều nghèo cả về điều kiện sống và thông tin.Điều trùng hợp là năm 2013, sau sự cố vỡ đập thủy điện Ia Krel 2 và hàng loạt sự cố thủy điện khác, Bộ Xây dựng đã yêu cầu rà soát và đánh giá mức độ an toàn của các đập thủy điện trong cả nước.Đến năm 2018 này, sau sự cố vỡ đập thủy điện Xe Pian - Xe Namnoy, Bộ trưởng NN-PTNT Nguyễn Xuân Cường cũng đề xuất rà soát 285 công trình thủy điện nhỏ trong cả nước.Hai lần tôi chứng kiến những khung cảnh tuyệt vọng của nước lũ vì vỡ đập thủy điện, cũng là hai lần tôi nghe tin chính phủ “rà soát thủy điện” ở quy mô lớn. Câu hỏi đặt ra: liệu có phải chúng ta chỉ giật mình sau những thảm họa?Mặc dù là một nguồn năng lượng tái tạo phổ biến và phù hợp với điều kiện tự nhiên của Việt Nam, nhưng thủy điện cũng đi kèm nhiều rủi ro dễ nhận biết. Một nghiên cứu của Viện Năng lượng, Bộ Công Thương cho biết, các vấn đề môi trường, kinh tế, xã hội của các nhà máy sau “phong trào thủy điện” cách đây khoảng mười năm đã được nhận biết nhưng chưa có đánh giá nào đầy đủ về các vấn đề nó gây ra.Không chỉ có vỡ đập thì thủy điện mới tiềm ẩn nguy hiểm. Ngập lụt và xói lở do thay đổi chế độ nước, hạn hán, mất rừng, khiến người dân tái nghèo, sa mạc hóa hạ du và nhiễm mặn, gây ngập lụt bất thường, ảnh hưởng đến an sinh xã hội, đảo lộn sinh hoạt của con người. Việc di dân thủy điện và những hệ lụy xã hội khó khắc phục của nó cũng là một dạng rủi ro.Vậy “vỡ đập” có phải là lý do duy nhất khiến chúng ta nên liên tục rà soát và giám sát tác động của các dự án thủy điện lớn nhỏ khắp cả nước? Ngay lúc này, những lời than thở về thủy điện vẫn có thể được nghe thấy từ nhiều nơi tại Việt Nam.Giữa chuyến xe khách trên đất Lào, một người đàn ông bỗng tâm sự, người Lào ở vùng Attapeu, từ đứa trẻ lên 8, đều biết bơi, chứ ở Việt Nam thì không biết sẽ thế nào. Tôi rùng mình.Anh Biền bảo dù may mắn thoát nạn trong tích tắc nhưng anh bị ám ảnh và lo sợ. Trong giấc ngủ, người đàn ông vẫn mơ thấy những cơn lũ tiếp tục kéo về.Nỗi ám ảnh đó có lẽ không nên chỉ xuất hiện ở người dân, hay là người trực tiếp hứng chịu thảm họa. Nó nên là mối lo thường trực của quốc gia.Thành Nguyễn(từ Attapeu, Lào) Sức mạnh của nước và thời gian là kẻ thù đối với thủy điện cho nên chúng ta cần phải liên tục rà soát và giám sát tác động của các dự án thủy điện lớn nhỏ khắp cả nước. Cho dù thủy điện nào có được xây đúng tiêu chuẩn của kỹ sư đi chăng nữa, nó luôn luôn hao mòn theo thời gian. Vâng , rất nhiều hệ lụy với thủy điện. Nhưng với một quốc gia với địa hình đồi núi như VIệt Nam thì thủy điện vẫn là nguồn cung cấp điện chính cho cả nước. Không có những nhà máy đó thì tôi và các bạn muốn đọc bài báo này cũng khó chứ đừng nói đến chuyện phát triển kinh tế, giải trí, y tế .... Tiếp tục vận hành thủy điện kèm chức năng thủy lợi là một điều đúng đắn áp dụng cho quốc gia nông nghiệp như Việt Nam. Xét trên thiệt hại do lũ cần phải đánh giá: trước khi có hồ thủy điện người dân phải lo chạy lũ HÀNG NĂM, không chủ động được nước tưới tiêu, kèm theo đó là không khai thác được điện. Khi thủy điện đã đi vào vận hành, người dân hạ nguồn tránh được lũ trong NHIỀU NĂM để ổn định sản xuất, kèm theo đó là họ tự mất đi ý thức phòng tránh lũ. Điều này dẫn đến hệ quả là khi thời tiết thay đổi, điển hình như 2 năm nay mưa nhiều bất thường trên cả thế giới chứ không phải mình Việt Nam thì người dân bị động khi lũ về. Đừng có đổ lỗi cho thủy điện khi mà chúng đã giúp cả cộng đồng tránh lũ, đảm bảo thủy lợi trong nhiều năm nhưng không thể ngăn lũ khi mà lượng mưa vượt quá khả năng điều tiết. Mình thích nhất câu kết: "Nỗi ám ảnh đó có lẽ không nên chỉ xuất hiện ở người dân, hay là người trực tiếp hứng chịu thảm họa. Nó nên là mối lo thường trực của quốc gia. Nguoi o vung que VN phai tha huong toi mot vung que ngheo nhat cua mot tinh o Lao de kiem an vi o que nha khong kiem an duoc. That la buon the moi biet o que nha VN con nhieu noi ngheo doi qua. Việc xây dựng các nhà máy thuỷ điện ở các nước phát triển không còn được ưa chuộng từ mấy thập kỷ nay, do các nhà máy nhiệt điện - do áp dụng khoa học kỹ thuật mới - đã không còn sản sinh ra khí thải độc hại nữa, trong khi thủy điện tuy không sinh ra khí thải nhưng lại luôn tạo ra những nguy hại nhiều mặt cho môi trường: thay đổi dòng chảy, phá rừng, phải di dời dân cư, và nhất là luôn tích trữ một lượng nước khổng lồ đầu nguồn, như một bể nước khổng lồ treo trên đầu. Nguy cơ vỡ đập gây thảm họa không chỉ đến từ chất lượng công trình kém, mà còn có thể do động đất. Hiện nay các nước tiên tiến không xây thêm thủy điện, bỏ dần điện hạt nhân, dùng nhiệt điện kiểu mới không có khí thải độc hại, và họ đang phát triển điện gió, điện mặt trời, điện sóng biển và điện địa nhiệt. Lợi ích của thuỷ điện là quá lớn nhưng cũng phải đặt an toàn lên hàng đầu để không xảy ra thảm cảnh như ở Lào vừa xảy ra ! QUÁ THƯƠNG CẢM CHO NGƯỜI DÂN LÀO. NHIỀU GIA ĐÌNH TRẮNG TAY Không thể phủ nhận những lợi ích khi thuỷ lợi phát triển . Nhưng xem ra đời sống dân nghèo phải bám đất sống dưới vùng xả nước, ngăn nước theo mùa thì hầu như vẫn không thoát được cảnh nghèo. Na Uy, nước xuất khẩu dầu mỏ lớn thứ 5 của thế giới: Công suất hệ thống điện 33.850 MW; thủy điện chiếm 88,4%. thực sự mà nói sự cố vỡ đập thủy điện không thể tránh khỏi được nhưng hậu quả của nó để lại thì quả là ghê gớm . Ở Mỹ có đập thủy điện khổng lồ Hu vô gì đấy cung cấp điện năng và nước cho sinh hoạt và cây trồng cả thành phố Lát ve gát khổng lồ bao nhiêu chục năm qua mà chẳng có vấn đề gì. Vấn đề là ta xây dựng thế nào cho an toàn. Không có đập thủy điện thì nước lũ cũng ào ạt tràn về khi có mưa lớn do không thể điều tiết được. Các hồ chứa đều có thể trở thành vùng chứa đựng nguy hiểm rủi ro về tràn và vỡ.Bản thân hiện tưởng di đẩy của đá sỏi cát và phù sa...làm đầy dần lòng hồ...nếu ở mức cho phép thì có nghĩa là đập tràn có có tác dụng, nếu quá nhiều vượt mức cho phép, thậm chí có thể lấp kín xả đáy của hồ, thì nguy cơ hiện hữu.Cho nên, việc xây dựng các đập thủy điện đều phải quan tâm đến nạo vét lòng hồ hoặc xả đáy thường xuyên hơn... Bốn loại giặc lớn xếp theo thứ tự ưu tiên lưu tâm chú ý mà các cụ từ ngàn xưa đã đúc kết để nhắc nhở con cháu: "THỦY - HỎA - ĐẠO - TẶC ". Giặc nước là ưu tiên số một. Nó mà đến vừa nhanh và bao vây không có chỗ mà chạy Không có gì là không thể . Bởi vậy phòng ngừa kịch bản xấu nhất thì cần có cảnh báo mực nước dâng ở những nơi nước sẽ đến , hướng di tản khi xảy ra và phải mua ngay BH trong khu vực bị ảnh hưởng .