Làm hòa với chiến tranh Tôi đã đến bảo tàng Newseum và đọc về cách báo chí Mỹ trưởng thành ra sao trong cuộc chiến. Những nhà báo dũng cảm nhảy vào chiến trường và liều mình để trả lời câu hỏi mà nước Mỹ xa xôi không hề biết đến - về Việt Nam của tôi. Bảo tàng có một phần mô tả Hồ sơ Pentagon được Daniel Ellsberg dũng cảm tung ra cùng tờ New York Times, Washington Post và 17 đầu báo khác ở Mỹ, chứng minh chính quyền Tổng thống Johnson đã nói dối công chúng Mỹ về khả năng chiến thắng trong cuộc chiến ở Việt Nam. Ở đó cũng có những đoạn radio, truyền hình trực tiếp gửi về từ cuộc chiến, ồn ào với đầy tranh luận tại quê nhà.Tôi đã lái xe qua những con đường ở bang Texas, nhìn thấy nghĩa trang hàng ngàn bia mộ, những cây cầu và con đường mang tên "Tưởng niệm chiến tranh Việt Nam", "Cầu Cựu binh Việt Nam". Thập giá đứng thẳng trên con đường tít tắp. Hàng ngàn người trẻ nằm xuống, hệt như khi tôi đứng ở nghĩa trang Đường 9 Nam Lào. Người Texas giải thích: "Ở đây nhiều nơi quá nghèo, đi lính là sự nghiệp đầu đời của rất nhiều thanh niên trẻ".Tôi đi bộ xuống bức tường tưởng niệm Chiến tranh Việt Nam ở Washington DC. Không phải người lính oai hùng dìu nhau qua lửa đạn, không phải tượng đài hùng dũng vung súng gươm chiến thắng mà là một dải đường đi xuống sâu mãi, xung quanh bị vây bọc bởi hàng chục ngàn tên người đã tan thành tro bụi vì cuộc chiến. Một vũng lầy bức bối.Vị giáo sư đi cùng đưa cho tôi một quyển sách: American Pastoral của nhà văn Philip Roth và bảo "hãy đọc trên đường đi". Quyển tiểu thuyết kể về cô bé người Mỹ tên Merry lần đầu biết đến chiến tranh là khi bị thôi miên bởi màn hình tivi đang chiếu Thượng tọa Thích Quảng Đức tự thiêu trong ngùn ngụt lửa. Từ khoảnh khắc đó, Merry lớn lên cùng "căn bệnh" chiến tranh sốt cao hầm hập trong lồng ngực người Mỹ. Trào lưu cực đoan của giới trẻ Mỹ hiện diện trong hình ảnh Merry. Cô đặt câu hỏi không ngớt vì sao ông nội không chống chiến tranh? Vì sao ta mang bom tới để nổ trẻ con Việt Nam thành từng mảnh? Sự cực đoan bùng nổ khi Merry ngấm ngầm tự chế một quả bom và giết chết một người hàng xóm vô tội trong bưu điện khu phố, rồi nhiều quả bom khác... Đó là Tháng Hai 1968, trùng với Tết Mậu Thân đẫm máu.Trên suốt hành trình, giáo sư kể cho tôi nghe chuyện bạn bè ở đại học của ông tranh luận gay gắt trên sân lớn giảng đường về chiến tranh Việt Nam, có khi kết thúc bằng xô xát. Cuộc chiến khuấy tuổi trẻ của họ thành dung dịch hỗn tạp, pha trộn giữa câu hỏi về danh tính, chính nghĩa, lương tâm và sự mù quáng.Tôi sinh ra sau chiến tranh. Phần lớn các câu chuyện được dựng lại qua góc nhìn của người lớn kể, sách giáo khoa và những bài báo mùa 30/4 đến. Tôi đã đi hàng ngàn dặm, để nghe câu chuyện về cuộc chiến xảy ra ngay trên quê mình trong lăng kính cá nhân và vô cùng vụn vặt của từng người Mỹ. Michael kể về sự nghiệp đã khiến ông sống độc thân suốt đời. Ông chỉ nhớ được Việt Nam nhiều muỗi, nóng, và những cơn sốt nhiệt đới. Sau đó là Nga Xô Viết, lạnh giá, và ngồi dịch tài liệu tình báo. Vị luật sư kể về "thời hào hùng" của ông và đám bạn trai cùng trường, khi thách thức cảnh sát để thể hiện chính kiến của mình, đòi chấm dứt chiến tranh, và bị ném vào buồng tạm giam suốt 48 giờ.Chuyến đi làm tôi tự hỏi về cách chiến tranh Việt Nam được định nghĩa trong mình. Cha tôi thường kể bạn bè ông đi bộ đội thế nào, chiến thắng ra sao một cách tổng quát như tranh phác thảo. Thầy giáo tôi ở Sài Gòn lại kể về những ngày cải tạo sau hòa bình với phần nhiều cảm xúc và nước mắt. Nhiều lăng kính chập lại tạo thành tâm thức mâu thuẫn trong con người hậu chiến. Cứ như thể có thời cha và thầy giáo từng sẵn sàng hạ sát nhau nếu chạm mặt. Đứa trẻ trong tôi thường tự hỏi: "Cuối cùng cái gì đã khiến cuộc chiến tương tàn đến vậy?"Cứ mỗi 30/4 hàng năm, cuộc chiến được mổ xẻ lại bằng chiến tích của người thắng , sự buồn giận của người thua. Họ kể lại cuộc chiến bằng uất ức đậm nét và nhiều vết xước. Đám thanh niên hậu chiến có cơ hội được nhìn cuộc chiến chậm lại và bình tĩnh hơn, với nhiều cận cảnh con người, cảm xúc, quyết định cá nhân hay chọn lựa của họ vào thời khắc quan trọng của lịch sử. Nhưng rất ít người đi trước thực sự có ý thức chuyển tải lịch sử đó vào tay người chớm trưởng thành bằng nỗ lực nguyên dạng của nó. Chúng tôi chưa bao giờ được học về thuyền nhân, về những cuộc cải tạo úp mở hằn sẹo trong tim nhiều gia đình ở miền Nam, về những biến động lẽ ra có thể khác đi, bớt thắng thua ồn ào và nhiều chân dung con người hơn.Tôi mong sao những người chạm tay vào cuộc chiến sẽ kể chuyện bằng tấm lòng bao dung khi nhìn vào quá khứ đầy vết xước của cuộc chia cắt chưa ai từng muốn. Kể lại bằng cái nhìn chậm rãi, lui dần và tĩnh lặng. Sẽ không còn điệp khúc "ta thắng, địch thua" hay "bọn chiếm Sài Gòn" nhiều tầng nghĩa được ném vô thức vào tâm hồn bọn trẻ. Tôi muốn nghe câu chuyện của con người, như Texas hàng ngàn bia mộ, hay đứa con gái Việt Nam kể rằng bạn đã xa cha và mất mẹ thế nào khi súng nổ và người không nhìn vào mắt nhau.Hiểu được lịch sử và thân phận dân tộc, hiểu được đắng xót và mặt người trong xung đột, hiểu được hòa bình là thỏa hiệp khó khăn nhưng đầy ý nghĩa. Chỉ cần hiểu để không làm đau thêm những con người hiện tại quanh mình, vốn có một phần xương thịt tạo hình từ quá khứ.Khải Đơn Cám ơn tác giả đã có một bài viết đầy khách quan. Cuộc chiến đó để lại những vết sẹo cho những người còn sống và đau khổ, mất mát được truyền lại cho thế hệ sau. Tôi cũng hy vọng có thể được nghe câu chuyện lịch sử từ những cá nhân đã trải qua thời khắc đó. Mình chẳng hiểu chị nói gì, tôi cá là 90% dân số VN này chẳng ai coi Mỹ là kẻ thù hay phản diện gì cả. Chuyện sách vở nó chỉ là một phần nhỏ, rất nhiều nước đều như vậy, Nhật cũng chẳng dạy họ đã từng tàn bạo thế nào với thuộc địa, Thổ Nhĩ Kỳ cũng chẳng dạy họ đã từng đàn áp các dân tộc khác trong đế chế Ottoman như thế nào... Thực sự thì lịch sử nó không đơn giản, lăng kính nào cũng có thể không đúng, thế nên thường thì người yêu lịch sử sẽ có cái nhìn vô cùng khách quan. Ngay cả việc bạn nói về những hành động nguyên dạng, thì nó cũng chỉ là hành động rất con người, xảy ra ở hàng ngàn năm chiến tranh và phát triển của con người, và nó xảy ra ở những con người cụ thể, không thể gom chung với những người hiện nay. Thắng thì phải nói thắng, không thắng thì đến bây giờ có lẽ chiến tranh còn chưa kết thúc. Những người đổ tội miền nọ chiếm miền kia là những kẻ bảo thủ, mắc kẹt trong quá khứ. Làm sao từ 1 quốc gia chung giọng nói, ruột thịt khắp nơi bỗng dưng biến thành 2 quốc gia được. Ôi bài viết hay quá. Cảm ơn tác giả, cảm ơn Vnexpress đã đăng bài. Tôn trọng sự khác biệt tư tưởng là nên tảng của xã hội văn minh nếu sự khác biệt đó không phương hại đến lợi ích của quốc gia. "Là thi sĩ nghĩa là ru với giómơ theo trăng và vơ vẩn cùng mây"Để tâm hồn treo ngược ở cành câyHay lả lướt đìu hiu cùng ngọn liễu. Cảm ơn bài viết của cô! Lời văn hay quá. sẽ cần rất nhiều thời gian để mọi người dám nhìn vào sự thật đó! Tính bỏ khi đọc đến đoạn giữa, cố gắng đọc hết, đoạn cuối đả cứu cả bài. Cảm ơn vì bài viết hay. Khải Đơn viết bài nào hay và sâu sắc ! Xin cảm ơn bạn ! Ba tôi là học sinh miền Nam đi học ở Trung Quốc, rồi miền Bắc, rồi phục vụ trong quân đội và đi B vào Nam, ông là một kỹ sư cơ khí. Ông nội tôi là cán bộ nằm vùng ở miền Nam, tuy nhiên ông nội lại là người duy nhất trong họ tộc đi kháng chiến và lấy bà nội tôi là cũng là người theo kháng chiến. Mẹ tôi là người Hà Nội. Ông ngoại tôi lái xe cứu thương cho bệnh viện của Pháp. Vì thế tôi nghe nhiều câu chuyện mâu thuẫn và đau đớn từ hai phía cả ở trong Nam và ngoài Bắc. Tôi không chỉ nghe, tôi nhìn thấy cả đoàn người họ hàng của bà nội tôi, người mất tay kẻ mất chân, có người bị cả mảng bom văng lõm đầu, ngồi trước mặt tôi kể say sưa về cuộc chiến Mậu Thân với sự tự hào và niềm tin mãnh liệt. Nay họ đã mất hết rồi vì tuổi già, nhưng họ vẫn sống trong tâm tưởng của tôi, cùng với nỗi khắc khoải sâu xa tận đáy kí ức. Tôi tin vết thương chiến tranh sẽ lành, người dân Mỹ và dân Việt sẽ hoà thuận bạn bè với nhau, chính quyền Mỹ sẽ rút tỉa bài học sai lầm của họ ... nhưng sẹo sẽ vẫn còn ở đó, cho đến khi tôi và những người từng được nhìn được nghe trực tiếp như tôi chết đi. Cảm thông và chia sẻ với nhà văn Khải Đơn, một người sinh ra sau chiến tranh. Tôi là một người lính đã tham gia giải phóng Sài Gòn, nhưng đến bây giờ vẫn phải đọc thêm sách và chiêm nghiệm cuộc đời để hiểu thêm về cuộc chiến. Cảm ơn tòa soạn và nhà văn đã nói thêm một góc nhìn. Bài viết của Khải Đơn rất hay! Đoạn văn mô tả chính xác nhất:"Cứ mỗi 30/4 hàng năm, cuộc chiến được mổ xẻ lại bằng chiến tích của người thắng , sự buồn giận của người thua. Họ kể lại cuộc chiến bằng uất ức đậm nét và nhiều vết xước. Đám thanh niên hậu chiến có cơ hội được nhìn cuộc chiến chậm lại và bình tĩnh hơn, với nhiều cận cảnh con người, cảm xúc, quyết định cá nhân hay chọn lựa của họ vào thời khắc quan trọng của lịch sử. Nhưng rất ít người đi trước thực sự có ý thức chuyển tải lịch sử đó vào tay người chớm trưởng thành bằng nỗ lực nguyên dạng của nó. Chúng tôi chưa bao giờ được học về thuyền nhân, về những cuộc cải tạo úp mở hằn sẹo trong tim nhiều gia đình ở miền Nam, về những biến động lẽ ra có thể khác đi, bớt thắng thua ồn ào và nhiều chân dung con người hơn". Hoàn toàn đồng ý với tác giả!