Phẩm chất của thiên tài So với các bạn chuẩn bị vào lớp 1, cậu bé của tôi có những điểm mạnh, cũng có những điểm yếu khá rõ ràng cho hành trình học tập nhiều năm sắp tới. Bởi vậy với tôi, ngoài việc sẵn sàng dành tối đa thời gian đồng hành cùng con, việc chọn được ngôi trường phù hợp cho con là điều quan trọng.Thực ra, không chỉ riêng con trai mình, tôi vẫn cho rằng, mỗi đứa trẻ sinh ra ở mọi gia đình đều là một cá thể độc lập với những điểm mạnh và điểm yếu riêng của mình. Việc cung cấp cho chúng môi trường giáo dục phù hợp với cá tính của chúng là điều người lớn chúng ta phải cố gắng thực hiện.Để có đủ kiến thức hỗ trợ cho bước khởi đầu học hành của con, tôi đã dành khá nhiều thời gian tìm hiểu những ngôi trường cụ thể ở Hà Nội, các mô hình giáo dục, các chương trình giáo dục. Tôi tìm đến website của Bộ Giáo dục - Đào tạo, nguồn thông tin gốc cho mọi câu chuyện giáo dục của Việt Nam. Ở đó có toàn văn đề án Chương trình giáo dục phổ thông mới, được Bộ đăng tải công khai vào cuối năm 2018.Nhiều người cũng đã nghe nói đến chương trình quan trọng này, ban đầu dự kiến được áp dụng từ năm học 2017 – 2018, một năm trước thời điểm con tôi sẽ vào lớp 1. Giờ do quá trình chuẩn bị chưa đủ nên chương trình sẽ bắt đầu từ năm học 2020 – 2021, con tôi sẽ không phải học theo chương trình mới này. Một sự chậm trễ tôi cho là may mắn.Trong quá trình áp dụng một chương trình với nội dung mới và phương pháp giảng dạy mới, những bất cập của nó sẽ bộc lộ ra trong năm học đầu tiên. Tôi khi là học sinh lớp 1 năm học 1981 – 1982, lớp học sinh đầu tiên của chương trình cải cách giáo dục của nước Việt Nam thống nhất cách đây gần 40 năm. Đó là một chương trình cải cách mạnh đến mức thay đổi cả cách viết bảng chữ cái tiếng Việt, sinh ra kiểu "chữ cải cách" lai ghép giữa chữ viết thường và chữ in, một sự bất hợp lý mà sau một vài năm, nhà trường đã phải bỏ để quay về cách viết truyền thống.Nhưng dù không theo học chương trình mới, nó vẫn liên quan mật thiết đến môi trường học tập của mọi đứa trẻ sẽ theo học phổ thông ở Việt Nam, là một người cha sắp có con đi học, tôi vẫn cẩn thận đọc hết toàn văn những nội dung của đề án Chương trình giáo dục phổ thông mới. Và tôi choáng váng với các thông tin trong mục các phẩm chất chủ yếu và các năng lực chung được Bộ Giáo dục - Đào tạo yêu-cầu-cần-đạt với những đứa trẻ của chúng ta.Hơn 13 trang A4 trong nội dung Chương trình tổng thế chỉ để liệt kê các "yêu cầu cần đạt", lập bảng chia cột với các tiêu chí cụ thể dành cho học sinh từng cấp Tiểu học, Trung học cơ sở và Trung học phổ thông. Lấy mức dành cho học sinh hoàn thành chương trình phổ thông, tôi đếm được đề án quy định cần đạt 5 phẩm chất chủ yếu (với 10 phẩm chất cụ thể) và 3 năng lực chính (với 20 năng lực cụ thể). Tổng cộng có 68 gạch đầu dòng quy định các phẩm chất và năng lực cần đạt.Thí dụ như một nội dung cụ thể trong phẩm chất Trung thực, Bộ quy định: "Tự giác tham gia và vận động người khác tham gia phát hiện, đấu tranh với các hành vi thiếu trung thực trong học tập và cuộc sống, các hành vi vi phạm chuẩn mực đạo đức và quy định của pháp luật". Hay là trong năng lực Hội nhập quốc tế thì có ba quy định cụ thể: "Có hiểu biết cơ bản về hội nhập quốc tế; Biết chủ động, tự tin giao tiếp với bạn bè quốc tế, biết chủ động, tích cực tham gia một số hoạt động hội nhập quốc tế phù hợp với bản thân và đặc điểm của nhà trường, địa phương; Biết tìm đọc tài liệu nước ngoài phục vụ công việc học tập và định hướng nghề nghiệp của mình và bạn bè".68 đầu mũ nội dung cụ thể quy định phẩm chất và năng lực này cho một học sinh Trung học phổ thông còn chưa bao gồm 13 năng lực đặc thù liên quan đến các môn học trong nhà trường mà ngành giáo dục yêu cầu mỗi học sinh cần phải đạt được.Tôi là một cán bộ quản lý nhiều năm, đơn vị của tôi cũng có hơn 100 người trưởng thành đang làm việc, nhưng thực sự tôi không dám chắc là có ai trong số đó (bao gồm cả tôi) đạt được một nửa trong số 30 phẩm chất và năng lực mà Bộ Giáo dục – Đào tạo đang đòi hỏi một học sinh phổ thông của Việt Nam cần phải có?Những học sinh kết thúc chương trình 12 năm học phổ thông nào mà đạt đủ được 30 năng lực, phẩm chất như Bộ quy định, tôi không thể dùng từ mô tả nào khác là "thiên tài" và có thể cho giữ trọng trách luôn trong bộ máy nhà nước hoặc các tập đoàn kinh tế, hoặc bất kỳ vị trí công việc nào của đất nước.Xét về các nội dung (tổng số tôi đếm được là 68 mục cho 30 năng lực, phẩm chất cá nhân) thì không có cái nào sai, bất cứ ai đạt được điều nào trong số đó cũng đều tốt cho bản thân và xã hội, đạt được tất cả thì là tuyệt vời. Nhưng khi Bộ Giáo dục – Đào tạo quy định những điều đó là những điều bắt buộc cho hàng triệu học sinh trong Chương trình giáo dục phổ thông mới, nó lại thành phi thực tế.Quy định được văn bản hóa chính thức từ Bộ, tức là toàn bộ hệ thống nhà trường phổ thông sẽ phải vận hành theo hướng buộc mọi học sinh phải làm được những điều đó, với các quy định cụ thể hơn dành cho các thầy cô giáo trong nhà trường để rèn cho được học sinh đạt được những quy định đó (ít nhất là trên giấy tờ), bất kể thực tế là chúng ta có hàng triệu học sinh với những cá tính khác nhau, phẩm chất khác nhau, năng lực khác nhau.Đọc hết 13 trang A4 quy định các phẩm chất, năng lực chung cho các học sinh phổ thông Việt Nam thế kỷ 21 với câu cú chặt chẽ như trong những hợp đồng kinh tế, những nội dung mà tôi không nghĩ sẽ có mấy học sinh của chúng ta học thuộc để mà làm theo, tôi lại nhớ đến bài thơ "Năm điều Bác Hồ dạy thiếu niên, nhi đồng":"Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào Học tập tốt, lao động tốt Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt Giữ gìn vệ sinh thật tốt, Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm"Con trai tôi sắp sửa vào lớp 1, nếu để lựa chọn dạy dỗ các phẩm chất cá nhân mong con lớn khôn trưởng thành, tôi vẫn thích cháu học từ bài thơ có 30 chữ kia hơn là đu theo cái bảng chia cột dài tới 13 trang của Bộ Giáo dục - Đào tạo Việt Nam trong thế kỷ 21. Vì bài thơ ấy dễ nhớ, dễ dạy, hợp và cũng khá đủ cho một đứa trẻ đang tuổi ăn tuổi học.Hoàng Trọng Hiếu Ông bố sai đứa con thứ 1 sang xem mèo nhà hàng xóm đẻ mấy con.Nó về bảo là 5 con, ông hỏi mấy đen mấy trắng? Nó bảo không biết và sang lần 2 về bảo 3 đen 2 trắng. Ông lại hỏi mấy đực, mấy cái? Nó lại cặm cụi đi sang lần 3 về bảo 4 cái 1 đực.Ông bố lại sai đứa thứ 2, đứa này đi 2 lần là biết hết những điều ông hỏiÔng sai đứa thứ 3 sang. Nó chỉ sang 1 lần là về. Bố hỏi mấy con, nó bảo 5 con. Bố hỏi mấy trắng mấy đen nó bảo 3 trắng, 2 đen. Bố hỏi mấy đực mấy cái, nó nói 4 cái, 1 đực.Bố lại sai đứa thứ 4 sang nhà hàng xóm. Đứa này vừa ra cổng 1 ti tẹo là về luôn. Bố chưa kịp hỏi nó nói luôn: 5 con, 3 trắng 2 đen, 4 cái 1 đực. Nó còn nói thêm nhà mình có nuôi không bác cho 1 con. Nó chưa sang tận nơi nhà hàng xóm nó chỉ tới cổng và hỏi thăm nên mới nhanh như vậy.Nếu quý vị thử con của mình theo cách trên. Nếu ai có con như đứa thứ 3 quý vị nên cho nó học trường tư nó là 1 đứa XUẤT CHÚNG sau này nó có thể giàu có, làm lãnh đạo, người nổi tiếng...Nếu có đứa con như đứa thứ 4 thì cho nó học ở bất cứ trường nào cũng được nhưng cần tạo ra các nghịch cảnh, thử thách cho nó sau này nó có thể là THIÊN TÀI.Nếu có đứa con như trường hợp 1 và 2 thì cứ trường công nào gần nhà rẻ tiền nhất thì cho nó học.Cả 4 trường hợp đều đừng kỳ vọng và quan tâm quá đến nó? Tại sao vậy? Tại vì( kết luận dưới cùng).Ở các trại trẻ mồ côi hay trại SOS. Cùng độ tuổi, cùng môi trường sống, cùng thầy cô, cùng cha mẹ nuôi...mọi thứ đều như nhau nhưng sau này khi trưởng thành các em lại khác hoàn toàn. Có em lương thiện có em hư hỏng. Có em bình thường, có em giỏi. Tại sao môi trường giáo dục như nhau, cùng tuổi như nhau thậm chí ăn chung mâm, ngủ chung giường, xem chung phim... tất cả đều giống nhau hết nhưng sau này lại khác nhau hoàn toàn. Thế câu gần mực thì đen gần đèn thì sáng là sai sao? Câu này không sai mà chỉ thiếu thôi.Một đứa trẻ BÌNH THƯỜNG, GIỎI, XUẤT CHÚNG hay THIÊN TÀI dựa vào 3 yếu tố:- Thiên thời: sinh ra đã vậy- Địa lợi: nơi chốn, đất nước, dân tộc- Nhân hòa: cách dạyNhững đứa trẻ ở trại mồ côi SOS nói trên có cùng địa lợi, nhân hòa nhưng khác thiên thời. 1 đứa trẻ hư hỏng hay ngoan ngoãn thì yếu tố nhân hòa quan trọng nhất. Những đứa có những khả năng đặc biệt nào nó thì địa lợi quan trọng nhất. Và đứa nào bình thường hay thiên tài thì yếu tố thiên thời quan trọng nhất.Bài viết trên của chủ lạc khác chỉ bàn về thiên tài nên ta phân tích về thiên thời là chính.Mỹ là nước chiếm hơn 1/3 giải Nobel trên thế giới (địa lợi). Nhưng những người nhận giải nobel người Mỹ thì rất ít mà chủ yếu từ các dân tộc khác di cư sang- Mỹ thu hút chất xám các nước khác. Trong hàng trăm chủng tộc thì Do Thái chiếm hơn ¼ số người đoạt giải (thiên thời). Chúng ta thấy sinh ra ở Mỹ (địa lợi), nền giáo dục Mỹ (nhân hòa) cả 2 cái này cộng lại vẫn kém rất xa cái thiên thời (yếu tố thiên thời lớn gấp hàng trăm lần 2 yếu tố địa lợi, nhân hòa cộng lại).Ngay bản thân chữ thiên tài đã có chữ “thiên” để ta thấy.Có 3 yếu tố khiến Mỹ hút chất xám:- Đô la, tiền- Nước Mỹ đứng đầu, danh dự( oai)- Môi trường phát triển tự doNgười do thái có chỉ số IQ cao nhất thế giới, họ cũng có bộ não y như chúng ta sao họ lại thông minh hơn tất cả.Người do thái sống ở khắp nơi trên thế giới. Trong các dân tộc thì do thái khổ sở nhất và có nhiều nghịch cảnh nhất. Họ luôn bị phân biệt đối xử, bị xua đuổi - nhiều nhất trong tất cả các dân tộc. Chính vì vậy mặc dù rất giỏi nhưng họ không thể tạo dựng cho mình nơi chốn nhất định. Tuy ở khắp nơi nhưng duy nhất trên thế giới chỉ có 1 nước đó là Israel. Ngay cả Israel luôn phải đối mặt với áp lực, với nghịch cảnh là xung đột, mâu thuẫn và chiến tranh.Chính những nghịch cảnh này khiến họ phải tư duy, tính toán để làm sao TỰ VƯỢT QUAYếu tố sinh ra đã là người Do Thái (thiên thời) thực ra nó cũng bao gồm cả nhân hòa. Nhưng nhân hòa ở đây là nghịch cảnh, là khó khăn là TỰ VƯỢT QUA, tự mình chủ động vượt qua chứ không phải định hướng cho con, chọn lựa cho con trường đắt tiền, trường nổi tiếng, trường tư với đầy đủ trang thiết bị hiện đại. Ngay cả môi trường trang thiết bị hiện đại ở tận Mỹ vẫn chẳng ăn thua vẫn phải dựa vào sự hút chất xám từ nước khác nữa là.Tại sao vậy? Tại vì những yếu tố trường đắt tiền này là dễ dàng chứ không phải khó khăn.Tuy nhiên khi bộ não trẻ đã phát triển toàn diện thì Mỹ lại là môi trường tốt nhất để thực hành, ứng dụng và đoạt giải nobel do họ có 3 yếu tố: tiền, danh, tự do như ở trên. Nhưng các giải nobel này liệu có làm thay đổi thế giới không? Xin trả lời là không nếu nó không sinh ra từ nghịch cảnh. Tất cả các phát minh làm thay đổi thế giới đều sinh ra từ khó khăn và nghịch cảnh (nhắc lại là tất cả 100%). Tại sao vậy? Tại Hoa sen chỉ mọc ở bùn, ở những nơi bẩn thỉu hôi hám, ô uế nhất.Tuy nhiên 2: nếu không muốn con vĩ đại, thiên tài (khoa học) mà muốn con giỏi, sau này có thể làm doanh nhân, làm lãnh đạo (chính trị, tài chính) thì ta có thể chọn cho con vào trường giàu có danh tiếng như trường Harvard chẳng hạnKết luận:Khi hỏi tất cả mọi người là tại sao bạn khổ thì sẽ được trả lời là:- Tôi khổ vì tôi quá nhiều tiền hoặc ngược lại tôi khổ vì tôi không có tiền( nếu tiền có vừa phải ko nhiều ko ít họ sẽ khổ vì cái khác)- Tôi khổ vì quá nhiều người quan tâm hay tôi khổ vì ko ai quan tâm tới tôi...- Tôi khổ vì con ngoan quá toàn bị bắt nạt hay tôi khổ vì con hư quá toàn đi bắt nạt. Nếu con vừa vừa ko ngoan quá hay hư quá thì dẫn đến tôi khổ vì con học quá dốt hay ngược lại tôi khổ vì con học quá giỏi(như trường hợp ở bài viết trên).Người ta đổ cho khổ là do ai đó hay hoàn cảnh nào đó...họ biết đâu nỗi khổ của họ đổi cho người khác lại là niềm vui. Có người còn đổ mình khổ do thời tiết ... Vì dụ những nước được coi là hạnh phúc nhất TG như Thụy Điển, Đan Mạch, Phần Lan ( Bắc Âu) tỉ lệ mua thuốc trầm cảm đứng thứ 2 thế giới và tỉ lệ tự tử cũng khá cao và nỗi khổ của họ lại là quá tiện nghi, quá dễ dàng, ko có áp lực để phấn đấu, quá yên tĩnh...Tóm lại khổ đều do cái bản ngã, cái luyến ái cái “của mình “. Nếu ta quá kỳ vọng hay quá quan tâm đến con “của mình” chỉ làm tăng cái bản ngã của mình và của đứa con lên và dù chúng có thể là thiên tài nhưng ta và chúng vẫn cứ khổ. Thuyết đa trí tuệ - một trong những nghiên cứu mới nhất về tố chất con người - đã thống kê con người có 8 loại thông minh khác nhau. Với 10 phẩm chất và 20 năng lực cần đạt cho mỗi học sinh tốt nghiệp phổ thông chỉ càng chứng tỏ một điều hiển nhiên: chúng ta đang thiếu đi định hướng đào tạo và khuyết hụt về Triết lý giáo dục trầm trọng đến mức nào! Thay vì nhồi nhét những kiến thức "hàn lâm", tôi mong muốn các con có được Tuổi thơ đúng nghĩa để khám phá Thiên nhiên, biết nói lời chào hay yêu thương, giúp đỡ người khác đúng lúc; thay vì đào tạo kiểu "gà nòi", mục đích học để thi, giành giải nọ kia, tôi mong mỏi các em biết hành vi vượt đèn đỏ, lấn làn, không xếp hàng nơi công cộng...là xấu, đáng hổ thẹn ra sao; thay vì chạy theo danh hiệu "Học sinh xuất sắc, giỏi toàn diện" tôi chỉ cần con tôi ở tuổi 17, 18 biết bản thân mình thích và say mê điều gì, biết tự lựa chọn và có trách nhiệm với những gì mình làm, từ những điều nhỏ nhất...Mỗi con trẻ tựa như mầm non, hãy để mầm non đó được chan hòa với ánh nắng, giọt sương mai, hay làn gió nhẹ dịu. Những rào cản mà ta cứ ngỡ bảo vệ cho mầm non ấy, nếu sai cách còn "bẻ cong", làm thui chột đi mầm cây mà vốn dĩ khi trưởng thành, sẽ hứa hẹn là một cái cây rất thẳng, chịu được cả bão táp, mưa sa trước Cuộc đời. "... cần đạt 5 phẩm chất chủ yếu (với 10 phẩm chất cụ thể) và 3 năng lực chính (với 20 năng lực cụ thể). Tổng cộng có 68 gạch đầu dòng..."Nghe hãi thật!Tôi xin phép kể chuyện của con gái tôi: Gia đình tôi định cư ở California, cháu gái sinh năm 1995. Cháu học ở một trường tư từ lớp mẫu giáo đến gần hết lớp ba. Hai tuần trước khi kết thúc năm học lớp ba, chúng tôi vì thấy cháu không thích hợp với môi trường "bình thường" như những đứa trẻ khác, quyết định cho cháu học tại nhà (homeschooled). Từ lớp bốn đến lớp tám, chúng tôi dạy cháu bằng giáo trình và sách giáo khoa mua của một trường "chính quy" (Calvert Homeschool). Trong khi đó và sau khi cháu học hết giáo trình "chính quy" lớp tám, chúng tôi chọn cho cháu học từng lớp (Toán, Anh văn, Latin, Vật lý, Hóa học, Lịch sử, ...) ở hai trường đại học lớn có chương trình cho trẻ dưới đại học (John Hopkins CTY và Stanford EPGY).Năm 16 tuổi, cháu vào đại học (School of Engineering, University of California, Berkeley). Năm 19 tuổi, cháu tốt nghiệp cử nhân (BS) ngành Computer Science hạng danh dự (with Great Honors). Hiện cháu là sinh viên năm thứ tư chương trình tiến sĩ (PhD), ngành Computer Science ở UC Berkeley.Chúng tôi không hề có "13 trang A4 quy định các phẩm chất, năng lực" nào cả.Ở Việt Nam thì con gái tôi sẽ ra sao nhỉ? Bài viết rất hay, tổng hợp cụ thể và cách phản biện thật chặt chẽ, tôi thấy Giáo dục của chúng ta nặng về Thành tích và Giáo điều Là một phụ huynh có con sắp bước vào lớp 1, tôi không hi vọng gì nhiều vào 68 cái gạch đầu dòng của Bộ giáo dục. Điều tôi mong muốn là các cháu biết xếp hàng, biết cảm ơn, biết xin lỗi, biết nhường đường cho xe cấp cứu, biết dừng lại khi đèn đỏ, biết dành chỗ cho người già, trẻ con và phụ nữ có thai, không vứt rác và khạc nhổ bừa bãi,... Kiến thức rất rộng lớn và không phải cái gì học được ở trường cũng áp dụng được vào cuộc sống nhưng kỹ năng sống sẽ đi theo đứa trẻ ấy cả đời. Và ở ngoài đường, ng ta nhìn vào nhận thức, không nhìn vào bằng cấp và những bài học thuộc lòng mang nặng tính giáo điều. Chỉ khi nào một giáo viên có thể dạy tốt tất cả các môn học thì mới yêu cầu học sinh học tốt nhiều môn học! Đọc xong bài viết của anh, em thấy buồn quá! Nếu người lớn không trung thực thì làm sao dạy được con cháu mình phải trung thực. Dạy 2 điều thôi. 1. Trung thực. 2. Dũng cảm. Hết. Đây là sản phẩm của các giáo sư tiến sỹ, nên các tiêu chí cũng phải ngang tầm tư duy của GSTS. Học sinh ở một vài khu vực thành phố lớn, còn nghe nói tới hội nhập quốc tế ,chứ các vùng còn lại mà nói đến hội nhập quốc tế thì khó quá! Rất may cho những ai về hưu trước năm 2020, chứ nếu còn đi dạy chắc chắn sẽ không hoàn thành được nhiệm vụ, bởi cho dù có cố gắng hết mức thì cũng bị nổ não vì rất khó cân đo đong đếm xem học sinh nào đạt được các tiêu chí, học sinh nào không đạt.Mong các GSTS xem lại. Anh yên tâm, những quy định phủ kín 13 trang A4 kia chỉ là những khẩu hiệu thôi. Có ai - từ trẻ con đến người lớn - làm đúng được theo tất cả mọi khẩu hiệu đâu. Cảm ơn tác giả, bài viết rất sâu sắc. cảm ơn tác giả nhiều nhé.rất thực tế "Yêu Tổ quốc, yêu đồng bàoHọc tập tốt, lao động tốtĐoàn kết tốt, kỷ luật tốtGiữ gìn vệ sinh thật tốt,Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm" - Cái này mới là căn cơ đạo đức của cả dân tộc, ngắn gọn, súc tích, hàng chục năm không quên. vấn đề là các thầy giáo, Giảng viên, giáo sư, cán bộ BGD có đủ các năng lực và phẩm chất để đứng ra đánh giá học sinh hay không? rồi lại cuộc đua tiêu cực, mua tiêu chí nữa... Các yêu cầu về năng lực và phẩm chất được nêu trong Chương trình Giáo dục phổ thông mới thực chất được xây dựng từ "Khung kỹ năng thế kỷ 21" được Hoa Kỳ và các nước phương Tây đề xuất xây dựng và phổ biến qua các tổ chức như APEC, OECD (tác giả có thể Google thêm để biết). Trong các yêu cầu này đều có mô tả chi tiết các biểu hiện học sinh cần-đạt tương ứng với từng lứa tuổi khác nhau. Về mặt câu chữ có vẻ như các yêu cầu này rất cao siêu nhưng thực tế lại đơn giản hơn nhiều. Ví dụ: "Tự giác tham gia và vận động người khác tham gia phát hiện, đấu tranh với các hành vi thiếu trung thực trong học tập và cuộc sống, các hành vi vi phạm chuẩn mực đạo đức và quy định của pháp luật" đơn giản chỉ là: không quay cóp trong khi thi, vận động bạn bè không quay có khi thi, nếu phát hiện thấy bạn quay cóp thì đấu tranh chẳng hạn.Hay "biết chủ động, tích cực tham gia một số hoạt động hội nhập quốc tế phù hợp với bản thân và đặc điểm của nhà trường, địa phương" có thể chỉ đơn giản là tham gia vào các hoạt động có tính chất toàn cầu như Giờ Trái Đất, ngày Quốc tế bảo vệ môi trường, phong trào không sử dụng ống hút nhựa và túi nilon, ...Những yêu cầu đó đối với học sinh lớp 12 đều hết sức bình thường. Không thể gọi đó là "thiên tài".