Mảnh vườn của hàng xóm Trong nửa tháng đó, đã 10 ngày anh chưa tắm vì thiếu nước sinh hoạt; vả lại cũng không đi được đâu xa để tắm dịch vụ vì phải quanh quẩn bên chiếc xe để trông hàng. Hôm 16/12, được lệnh của chủ xe, Thái phá niêm phong bằng chì, kiểm tra chất lượng mít bên trong. Những quả mít bắt đầu đen vỏ, xộc ra mùi thơm nức mũi - dấu hiệu cho thấy trái cây đã chín, khó đáp ứng điều kiện thông thường - xuất khi vỏ còn xanh - mà phía Trung Quốc yêu cầu.Nhiều đồng nghiệp của Thái phải mở xe khi hàng sắp hỏng, bổ mít ăn thay cơm; cho không bạn bè tài xế hoặc người dân xung quanh. Có người thậm chí được lệnh quay xe, chở về thành phố Lạng Sơn bán tống bán tháo một quả 40.000 đồng. Quả mít xuất khẩu thường nặng 10-12 kg. Tính ra mỗi kg giá chỉ khoảng 4.000 đồng.Trong lúc đó, ở chợ Hà Nội, tôi đang mua 20-25.000 một kg mít cả vỏ. Còn loại mít siêu thị đã bóc trắng trơn, bọc trong túi nilon, chỉ việc cho vào miệng, giá 100.000 một kg.Nửa vạn container nông sản của những tài xế như Thái đang ùn ứ tại cửa khẩu Lạng Sơn trong thời điểm này chắc chắn là một khủng hoảng nặng nề đối với ngành nông nghiệp Việt Nam. Theo Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương), 11 tháng qua, xuất khẩu nhóm ngành nông lâm thủy sản sang Trung Quốc đạt kim ngạch 8,4 tỷ USD. Riêng nhóm ngành rau quả xuất khẩu, Trung Quốc là thị trường lớn nhất với tổng kim ngạch ước đạt 1,8 tỷ USD (chiếm khoảng 55% thị phần rau quả xuất khẩu của Việt Nam).Đây là cuộc khủng hoảng được báo trước và không phải chưa có những trận diễn tập. Covid và Tết Nguyên đán dĩ nhiên là một yếu tố thuyết phục dẫn đến sự bị động này.Nhưng ngay cả trước khi có Covid, đã không ít lần thương lái nông sản Việt Nam bị động trước những động thái bất ngờ của bạn hàng bên kia biên giới. Nên, tôi không hề quá lời khi nói rằng: Lâu nay chúng ta vẫn bất chấp rủi ro để đưa nông sản lên biên giới phía bắc.Thị trường Trung Quốc với ít nhất khoảng 400 triệu dân duyên hải phía nam luôn dư sức tiêu thụ toàn bộ lượng nông sản nhiệt đới từ Việt Nam. Nông sản từ Thái Lan, đối thủ cạnh tranh trực tiếp, chủ yếu tiêu thụ tại khu vực cao nguyên Tây Nam, qua ngả Côn Minh, và đặc biệt thuận lợi khi có tuyến đường sắt Côn Minh - Viêng Chăn.Mặc dù thị trường được phân chia rất rõ ràng nhờ yếu tố địa lý, Trung Quốc dường như luôn nhập nông sản Việt Nam với tâm thế "ngộ không mua thì nị chẳng biết bán cho ai". Tâm thế "cửa trên" đó, chứ không phải Covid hay bất cứ tình huống bất khả kháng nào khác, có khả năng khiến nông sản Việt Nam rơi vào thế bị động tại cửa khẩu.Bởi nếu đây là một cuộc chơi bình đẳng, vấn đề thiếu tài trung chuyển, hay sự thay đổi phương án chống dịch, đều không khó dự báo và tìm phương án giải quyết để hỗ trợ bạn hàng. Gần nửa vạn container ùn tắc tại cửa khẩu không chỉ là hàng trăm nghìn tấn nông sản bị đổ đi, không chỉ là thiệt hại về kinh tế, mà còn là khủng hoảng tâm lý của hàng triệu nông dân Việt Nam. Thương lái sẽ thay đổi cách thức thu mua như thế nào sau sự kiện này? Các nhà vườn sẽ tính toán đầu tư cho mùa vụ tới ra sao? Đó là những câu hỏi chưa thể trả lời, và cũng không cần trả lời.Bởi vì thứ cần giải đáp đầu tiên phải là: Làm thế nào để nông sản Việt Nam không bị lệ thuộc, để có một tư thế bình đẳng với thị trường tiêu thụ chính của mình? Nếu như công nghệ sau thu hoạch mãi mãi dẫm chân tại chỗ, nông sản không có khả năng bảo quản tốt, không phát triển công nghệ phụ trợ phục vụ chế biến, chúng ta chẳng có lựa chọn nào khác ngoài việc chở nông sản lên biên giới và đổ đi mà thôi.Điều này không phải chưa từng được đề cập trong các khuyến nghị, tuyên bố tại những hội nghị lớn nhỏ. Nhưng, động lực để các khuyến nghị ấy trở thành hành động thì luôn bị cuốn theo các đoàn xe container từ Nam ra Bắc sau mỗi mùa thu hoạch. Khi người nông dân vẫn tiếp tục chấp nhận bán rẻ sản phẩm, lấy công làm lãi, khi những thương lái vẫn có lợi nhuận từ việc ép giá nông dân, và khi những nhà đầu tư vẫn nhìn thấy lợi nhuận quá cao từ việc buôn bán đất thay cho việc làm giàu từ hoa màu... thì việc hiện đại hoá các cánh đồng chỉ là trò chơi theo trend của một lớp thị dân lãng mạn.Khủng hoảng ùn ứ nông sản ở Lạng Sơn ngày hôm nay, dù không phải lần đầu, nhưng có thể hy vọng nó đủ lớn, đủ mạnh để đánh thức khát vọng thay đổi tình thế của những nhà hoạch định chính sách. Cần có những quyết tâm lớn hơn để tạo ra động lực thực sự cho dòng tiền đầu tư vào nông nghiệp một cách bài bản và quy mô.Việt Nam không thể mãi mãi chỉ là mảnh vườn của những người hàng xóm.Phạm Trung Tuyến Thứ con người cần nhất là thực phẩm sạch, không khí trong lành và một giấc ngủ ngon. Có thức ăn mà không có tiền thì vẫn sống, nhưng có rất nhiều tiền mà không có thức ăn thì vẫn chết như thường. Tiếc rằng ít ai thấy được góc nhìn vĩ mô và hiểu được thứ gì thực sự quan trọng, chỉ bởi vì những hào nhoáng lấp lánh đã che mờ mắt họ rồi. Còn mấy ai yêu quý những mảnh vườn xanh, những ngày dịu êm bên những cánh đồng vàng bao la bát ngát hương trời Nông sản tươi sống là mặt hàng có đặc thù riêng, khó bảo quản, thời gian lưu trữ rất ngắn cho nên bất cứ quốc gia nào trên thế giới thì cũng đều ưu tiên xuất khẩu nông sản cho bạn hàng gần, có thể là cùng biên giới hoặc cùng khu vực và có quy mô tiêu thụ lớn. Khi xuất khẩu đi xa, chi phí bảo quản, vận chuyển sẽ tăng rất nhiều và chất lượng nông sản cũng suy giảm rất nhanh.Bên cạnh đó, việc sử dụng nông sản còn liên quan đến thói quen ăn uống, văn hóa ẩm thực nữa. Có những loại rau, củ, quả mà ta ăn hàng ngày, hàng tháng, hàng năm nhưng với các nước xa xôi, khác biệt văn hóa thì nó là thứ "lạ miệng", chưa chắc họ đã thích và tiêu dùng thường xuyên. Không thể kỳ vọng người tiêu dùng Âu - Mỹ thích sầu riêng, na, mít, thanh long được.Rất nhiều mặt hàng nông sản ở VN thì rất rẻ nhưng xuất qua Mỹ, Úc, châu Âu, Nhật rất đắt đỏ vì phát sinh quá nhiều chi phí. Số lượng xuất được cũng rất nhỏ vì thị trường quy mô nhỏ, giá bán cao nên kém hấp dẫn, chất lượng bị suy giảm, ... và thói quen ăn uống cũng khác. Chủ yếu bán cho kiều bào và du học sinh là chính.Ngược lại, có những thứ hoa, quả ở nước ngoài rất rẻ, thậm chí là mọc dại vứt đi nhưng nhập về VN lại vô cùng đắt đỏ.Do đó, chuyện phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc là tất yếu, một thị trường có sức tiêu thụ lớn, dễ tính, tương đồng về văn hóa, gần gũi, dễ dàng vận chuyển, ... mà không khai thác thì bỏ cho ai?! Thực ra thì mấu chốt là nông sản của ta ko có chất lượng như hàng Thái dẫn đến việc Trung Quốc luôn có ưu tiên với hàng Thái.Chúng ta là lựa chọn số 2 dẫn đến là sự kiện trên diễn ra thường niên.Thiệt hại khủng khiếp thì ai cũng biết rồi.Giải quyết vấn đề này cần phải có chính sách đồng bộ.Từ tiêu chuẩn chất lượng,quy hoạch diện tích,kênh phân phối trong nước và nước ngoài. Tôi rất hiểu nỗi lòng của anh nhưng ngoài việc giải cứu ra,chúng ta ko có cách nào khác Có lẽ vấn đề dịch bệnh là cái cớ, còn nguyên nhân sâu xa thì đúng như tác giả nói, đó là tâm lý cửa trên của thị trường này.Bài học nhiều rồi, giờ thì mong sao các ngành chức năng quyết tâm hướng dẫn, hỗ trợ nông dân thực hiện sản xuất theo quy trình, xuất khẩu chính ngạch. Cảm ơn tác giả đã nói giúp suy nghĩ của tôi, con một người nông dân, quyết tâm bám trụ thành phố, thoát khỏi làm nông vì những bức bối tương tự nêu ra trong bài viết này. Năm nào kịch bản này cũng diễn ra. Vụ này không phải giờ mới có. Cứ đến hẹn lại lên, hơn chục năm trước, khi đang du lịch Hà Nội tôi cũng đã nghe vụ nghẽn hàng tại cửa khẩu Trung Quốc. Tiên trách kỷ, hậu trách nhân. Đã biết vậy mà còn để tái diễn là do mình. Tôi đã có dịp bay đến sân bay Bạch Vân, Quảng Đông. Trên máy bay nhìn xuống thấy bạt ngàn nhà kính, nhà nylon trồng rau và hoa quả của TQ. Có thế thấy sức sản xuất của nông dân TQ là rất lớn, họ dư sức cung cấp cho cả tỉ dân và xuất khẩu. Họ chỉ nhập của chúng ta khi họ bị mất mùa do khí hậu cực đoan như bão, lũ, lụt, hoặc do dịch bệnh.Ví dụ: khi họ bị dịch tả lợn châu phi, họ nhập ồ ạt lợn của ta (bất kể số lượng hay phẩm chất), giá lên tới 4 - 5tr/con lợn (khoảng 1 tạ). Khi họ đã đủ hoặc có dấu hiệu thừa, họ lập tức đóng cửa biên giới làm ngành lợn của ta lao đao. Đối với cây ăn trái, rau củ quả cũng vậy.Để làm được như vậy, khâu quản lý thị trường của họ phải cực kỳ vững vàng, số liệu cập nhật liên tục và chính xác. Họ không để nhập khẩu ồ ạt quá nhiều làm giảm giá trong nước (ảnh hưởng tới nông dân), nhưng cũng không để xảy ra thiếu hàng hóa làm ảnh hưởng tới NTD. Thật tiếc, các nhà sx và nông dân của ta chỉ là công cụ để họ bình ổn thị trường.Vậy làm cách nào để thoát khỏi vấn đề này. Hãy học nông dân trồng vải của Bắc Giang. Bán cho TQ, họ sang lựa chọn, trả tiền và mua hàng. Nếu ko xuất về được thì họ tự chịu. Chỉ có bằng cách đó chúng ta mới có được thông tin thị trường TQ cần những gì, thay vì việc đánh bạc chở hàng lên biên giới. Chuyện hàng nông sản trái cây luôn ùn tắc ứ đọng tại cửa khẩu đã nhiều lần như vậy ..ít nhiều ta cũng nhận định vì lẽ nào ta không đi thông suốt ....?nếu nói bị Covid tại sao hàng Thái đi được còn ta thì bị chặn lại.Vấn đề này chỉ có người làm vườn hiểu về chất lượng hàng của mình , nếu muốn thông quan nhanh lẹ từng chuyến hàng , thì phải tạo lòng tin cho khách hàng là người mua cảm nhận chất lượng nhiều loại trái cây vừa đẹp mã lại ngon ngọt. Các cụ nhà ta dạy rồi: tiên trách kỉ, hậu trách nhân. Sự việc này đã xảy ra nhiều lần, lặp lại qua nhiều năm chứ không phải lần đầu. Vậy mà chúng ta vẫn bị động hoàn toàn. Tôi không biết ai sẽ giúp được những người nông dân thoát khỏi được tình trạng này? Em thích câu này: "việc hiện đại hoá các cánh đồng chỉ là trò chơi theo trend của một lớp thị dân lãng mạn."Cảm ơn anh vì bài viết. Theo tôi không phải do chất lượng nông sản, khi thương lái Trung Quốc đồng ý mua luôn kèm theo điều kiện khi đạt tiêu chuẩn của họ thì họ mới gom hàng. Nếu nói về chất lượng thì sản phẩm nông sản của Trung Quốc như thế nào mà vẫn được thông quan? Bán tràn ngập ở VN ? Nên nhớ VN làm ăn với TQ luôn bị thâm hụt thương mại nhé. Trái cây ở chợ vẫn đắt quá. Chỉ mồng một hay rằm mới mua thôi. Xót xa quá! Xin cám ơn tác giả nêu vấn đề rất nhiều người quan tâm ạ! Buộc xuất khẩu chính ngạch 100% , có HĐ, có đóng thuế với tiêu chuẩn rõ ràng . Hàng VN hiện phần lớn xuất sang TQ bằng đường tiểu ngạch được miễn thuế, thấy lợi nhưng rủi ro không lường liên tiếp . Điều tiết lại SX hàng hoá theo quy mô cung cầu. Một quy luật cơ bản và tất yếu của nền kinh tế thị trường đó là: "Thị trường sẽ điều chỉnh hành vi của con người". Hy vọng đây sẽ là bài học đắt giá cuối cùng của dân Việt khi chơi với bạn hàng kém "văn minh".