Khôn sống mống chết Đó là khi mà trước nhiều vấn đề xã hội, đặc biệt là đói nghèo hay bất bình đẳng cơ hội, nhiều người vẫn một mực tin rằng đó hoàn toàn là lỗi của cá nhân. Nghèo nhiều khả năng là lười. Nếu không lười mà vẫn nghèo thì chắc chắn là do thiếu linh hoạt, không biết đường làm ăn. Làm chõ xôi mặn mà đem ra đầu ngõ ấy, ai đó nói, bao nhiêu người họ sống được kia kìa. Mà đã cố xoay sở rồi vẫn không ra đường làm ăn thì hẳn nhiên là do không biết tự giáo dục, trên mạng hay ngoài phố có rất nhiều kiến thức sao không chịu học."Ngỡ ngàng" không phải là từ đúng. Thực tế là nhiều lúc tôi kinh sợ đến mức đặt bút viết về hoàn cảnh của ai đó, phải nghĩ việc o bế hết các khả năng xem dư luận có thể chửi người này kiểu gì?Tôi cũng không dám oán thán độc giả. Tôi buồn, nhưng thường xuyên phải tự trách thân mình, hoặc giới truyền thông nói chung. Phải chăng là chúng tôi tuyên truyền chủ nghĩa cá nhân nhiều quá, lải nhải những luận điệu kiểu Jack Ma - "nếu 35 tuổi vẫn còn nghèo là lỗi do bạn" - nhiều quá, diễn ngôn các tấm gương làm giàu như một nỗ lực nội tại (mà quên không phân tích ngoại cảnh) nhiều quá? Hay là chúng tôi đã phân tích chính sách và vấn đề vĩ mô ít quá, để nhiều người quên rằng bất bình đẳng cơ hội thực sự vẫn là một con quái vật đang đào bới khắp các làng quê, vùng núi, xóm ngụ cư, để lại những hố ngăn không thể lấp đầy?Cơ bản thì tôi không thể trách ai, vì quan niệm san đều cơ hội và hướng tới bình đẳng cũng là của cá nhân tôi, một người thiên tả. Nếu ai đó tin vào chủ thuyết "khôn sống mống chết" thì cần tôn trọng họ.Nhưng hôm nay có thể là cơ hội để nhiều người trong chúng ta xét lại cách đánh giá xã hội của mình. Đại dịch cho chúng ta một khoảng lặng để suy nghĩ. Qua đó, trả lời câu hỏi tập thể, rằng xã hội Việt Nam thực sự đang hướng tới điều gì.Niềm tin rằng ai cũng có thể vươn lên nếu họ cố gắng, dựa trên một số điều khoản của khế ước xã hội, hay tạm gọi là "lời hứa". Đầu tiên là chế độ trọng dụng nhân tài (meritocracy), trong đó tuyên bố rằng nếu anh đủ nỗ lực để vượt qua một số bài kiểm tra, ở nhà trường hay trong công sở, anh sẽ được ban thưởng. Thứ hai, là lời hứa của thị trường tự do, trong đó tuyên bố rằng kinh tế sẽ tăng trưởng, dù ít hay nhiều, và phần bánh mới này sẽ được chia cho bất kỳ ai có sức giành lấy nó.Nhưng đại dịch bỗng nhiên bộc lộ điểm yếu của những khế ước này. Meritocracy hóa ra phụ thuộc vào cơ hội giáo dục; và khi hạ tầng giáo dục phổ thông tạm đóng cửa, miếng gạch bông lát nền biến mất, phía dưới lộ ra những mảng xi măng không đều. Thằng cu nhà tôi vẫn đang học online, và khi việc giãn cách xã hội còn chưa căng thẳng, nó còn học cả gia sư. Trong khi đó rất nhiều bạn cùng lứa của nó ở đâu đó trên đất nước này chỉ tiếp cận giáo dục thông qua nhà trường, không biết Internet là gì. Việc này không phải bây giờ mới xuất hiện: ông con giời đã luôn học đủ thứ theo giờ, từ tiếng Anh đến piano, và bất chấp thái độ dặt dẹo chống đối của nó, tôi biết rằng nó sẽ có nhiều cơ hội hơn các bạn nhỏ nông thôn trong tương lai. Tôi biết, vì tôi đã trả tiền cho chính việc này.Tất nhiên có cơ hội và tận dụng được cơ hội là khác nhau. Nhưng nếu như cơ hội cũng có thể được mua hay tăng cường bằng tiền của bố mẹ, khác nhau theo hạ tầng Internet ở Hà Nội, Sài Gòn so với Lào Cai, An Giang, thì xuất phát điểm của con người ta đâu có bằng nhau?Hãy nghĩ về kỳ thi tốt nghiệp phổ thông. Đó là một lời hứa chắc nịch của chế độ trọng dụng nhân tài, về việc chúng ta sẽ xuất phát bằng nhau. Nhưng giờ này, sẽ có nhiều bạn thiếu niên phải tự loay hoay dưới căn nhà mái cọ, còn nhiều bạn thiếu niên có thể tiếp tục nhận trợ giúp qua MacBook dù nhà trường đóng cửa. Họ có bước vào những kỳ thi sắp tới một cách cân bằng không? Thật ra cơ hội đã luôn không đều rồi, việc trường học tạm nghỉ, một bối cảnh cực đoan, chỉ giúp ta dễ đặt câu hỏi hơn thôi.Ảo ảnh về sự bình đẳng của nền kinh tế thị trường, cũng hóa ra dựa quá nhiều vào giả thiết tăng trưởng. Lời hứa thật ra thế này: Vì chiếc bánh chắc chắn sẽ to lên, nên nếu hôm nay anh chưa có bánh thì ngày mai anh sẽ có, ngày mai anh chưa có thì cơ hội sẽ đến vào ngày kia. Vì chiếc bánh chắc chắn sẽ to lên, luật của game "giật bánh" là cố định với bất kỳ ai, nên nếu anh mãi vẫn không thể có bánh thì đấy là lỗi của anh.Nhưng khi bánh không nở ra nữa, ta nhận ra rằng lời hứa này có vấn đề. Những miếng bánh sẽ luôn được chia không đều vì nhiều lý do. Hóa ra là có những người lao động ngoài kia, họ và bố mẹ họ ít vốn đến mức không đầu tư bền vững được cả vào miếng ăn hàng ngày. Hai giờ sáng, tôi vẫn đi luộc spaghetti ăn rồi ngồi vào máy tính. Hai giờ sáng, ai đó có thể đang không biết ngày mai sẽ trả tiền nhà trọ kiểu gì. Dinh dưỡng đã là một vấn đề lớn, đừng nói tới những thứ như "tái đầu tư cho bản thân". Nếu ngày mai nền kinh tế tăng trưởng dù chỉ là chút ít, loại người như tôi sẽ lao đến giật bánh đầu tiên.Khi tất cả cùng lao về phía trước, chúng ta tưởng rằng mình đang trong một cuộc đua bình đẳng. Khi một số người đi chậm lại và một số phải dừng hẳn, ta nhận ra rằng hóa ra tốc độ luôn khác nhau.Và ta còn nhận ra rằng các cuộc đời liên quan chặt chẽ đến nhau. Chủ nghĩa cá nhân, dù là phê phán người nghèo hay tuyệt đối hóa thành tích của người giàu, sai chính ở chỗ này. Đại dịch khiến cho chúng ta bất thần phải nhìn kinh tế ở góc độ vĩ mô, nhìn kỹ vào cái thực tế rằng nền kinh tế, nếu không tính dầu mỏ, thì phụ thuộc lớn những nông dân hoặc công nhân gia công. Công ty dịch vụ ăn uống vốn hóa mấy chục triệu USD có bị đóng cửa cũng không đáng sợ bằng một nghìn công nhân nhà máy không còn việc làm. Ngày mai chỉ cần hệ thống lao động phổ thông trong thành phố nghỉ về quê hết là dân nội thành sợ chết khiếp. Các thành phần kinh tế phụ thuộc lẫn nhau và không thể tách rời. Đời họ là đời ta. Chúng ta bay xa nhờ tốc độ những cánh chim cuối đàn và ngược lại, nếu có mất an ninh (lương thực, kinh tế hay kể cả an ninh trật tự), thì cũng là vì chính những người này không được bảo vệ và chăm sóc.Đại dịch, khi xã hội chậm lại, kể cho chúng ta rất nhiều điều. Đó cũng có thể là cơ hội để chúng ta lựa chọn hệ thống hành động của mình, hay nói như kênh Vox trong một phóng sự mới đây về con người trong đại dịch: "Trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình".Tôi gọi điện hỏi thăm một vòng bạn bè của mình, những lao động di cư ở Hà Nội, dưới bãi sông Hồng hay trong xóm chạy thận Lê Thanh Nghị. Họ vẫn lạc quan: có lẽ họ quen với sự bấp bênh trong cuộc đời hơn tôi, một thị dân điển hình. Tôi chia sẻ sự lạc quan của họ với bạn bè trên facebook. Một vài người gửi năm trăm, một triệu, nhờ tôi chuyển cho "anh chị em của Hoàng". Tôi rất vui. Có tiền cho mấy gia đình rau dưa qua đẫn này là một chuyện; nhìn thấy thái độ sống của nhiều người quanh mình mới là điều quan trọng. Nó nhắc tôi rằng mình vẫn đang sống trong một nền văn hóa nơi người yêu thương người. Ai cũng muốn được sống trong một xã hội như thế, nơi các cư dân đùm bọc nhau vô điều kiện.Nhưng từ thiện chỉ là một phiên bản tối giản của lòng tốt. Bây giờ là lúc ta nhìn thấy rõ hơn những hố ngăn trong xã hội, rằng có những người ít cơ hội thay đổi và làm chủ cuộc sống tới mức nào. Bây giờ, không chỉ là thời gian cho yêu thương và đùm bọc. Bây giờ có thể là thời gian dọn dẹp tâm trí: khi đại dịch qua đi, công cuộc phát triển trở lại, chúng ta không quên rằng đã có lúc mình nhìn thấu bản chất cuộc đời của nhiều lao động, nhiều đứa trẻ ngoài kia.Ta không cứ đơn giản trách những cánh chim bay chậm vì chúng "không biết cố gắng". Ta biết cách xem xét các bối cảnh khách quan để hiểu rằng vì sao cuộc cạnh tranh thiếu công bằng, để sửa chữa chúng. Điều này có thể đến từ hành động của mỗi cá nhân, của cộng đồng hay thậm chí là sửa chữa chính sách của chính phủ.Bối cảnh cực đoan này có ý nghĩa của nó. Những câu chuyện về lòng tốt xuất hiện khắp nơi. Nhưng đây còn là cơ hội để lòng hướng thiện được nối dài trong tương lai, trở thành một thái độ xây dựng quốc gia. Chúng ta đứng trước cơ hội trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình.Đức Hoàng So với bạn bè cùng lớp Đại học, tiếng Anh của tôi tốt hơn nhiều. Nhưng tôi chưa bao giờ nghĩ do mình tài giỏi hơn người. Đơn giản là vì tôi sống ở thành phố. Mặc dù gia đình cũng không khá giả và tôi cũng chưa từng đi học thêm tiếng Anh như bọn trẻ bây giờ, nhưng tôi được tiếp xúc với tiếng Anh khá sớm qua truyền hình cáp từ những năm cấp 2. Tôi nghĩ đó là lí do cơ bản, chứ không phải các bạn ở tỉnh khác không giỏi.Công bằng vốn là thứ không tồn tại, nhưng nhiều người cứ muốn tuyên truyền rằng nó hiện hữu. Tất nhiên có những cá nhân xuất chúng, họ vươn lên từ những hoàn cảnh khó khăn nhất, và là câu chuyện truyền cảm hứng cho nhiều người. Nhưng không phải ai cũng làm được như vậy. Nhưng nói đi cũng nói lại, nếu mọi người tin rằng có sự công bằng, thì họ vẫn còn niềm tin. Và niềm tin có thể làm nên chuyện. Không phải luôn luôn, nhưng có thể. "Đừng đổ thừa cho hoàn cảnh." Chắc hẳn ai cũng biết câu này. Chúng ta được dạy, được nghe, và sẽ dạy lại cho thế hệ sau. Câu nói kinh điển về ý chí vươn lên và về việc chịu trách nhiệm cho hành động của mình. Nhưng đó cũng là một câu nói cực kỳ duy ý chí, hoàn toàn phớt lờ ảnh hưởng của ngoại cảnh. Tại sao ở một đất nước mà môn triết học là môn bắt buộc ở mọi cấp bậc học, nơi mà mọi người đều biết về "thuyết duy vật"và "thuyết duy tâm", câu nói cực kỳ duy ý chí trên vẫn được mọi người chấp nhận? Bối cảnh cực đoan này có ý nghĩa của nó. Những câu chuyện về lòng tốt xuất hiện khắp nơi. Nhưng đây còn là cơ hội để lòng hướng thiện được nối dài trong tương lai, trở thành một thái độ xây dựng quốc gia. Chúng ta đứng trước cơ hội trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình. Cách ly để tĩnh tâm và tìm cách nhìn nhận được bản tâm mình. Cảm ơn anh vì những bài viết rất hay. Rất đúng. Đọc những bài viết khoe khoang cuộc sống mùa dịch của nhiều người những vẫn ráng kèm theo đó là lời trách móc những người nghèo, vì họ không biết tích lũy, k cố gắng này kia nên mới vậy tôi thấy vừa tức vừa buồn. Chúng ta được quyền tự hào về bản thân, nhưng nếu đã không nói lời tốt đẹp thì tốt nhất đừng nhắc đến người khác để làm nổi bật bản thân. Tất nhiên vẫn có rất nhiều người họ tự làm họ khổ và nghèo vì sự lựa chọn của họ, nhưng cũng có vô vàn người, họ không có quyền lựa chọn, vì sinh ra, trưởng thành trong cái nghèo bửa vây rồi, không có cách nào để thoát nghèo cả. Tôi vẫn ủng hộ vào quán cơm từ thiện hàng tháng. Nhưng tôi vẫn luôn tin, thanh niên trai tráng khoẻ mạnh mà nghèo thì nên xem lại bản thân trước khi đổ lỗi môi trường. Một con cá dù khỏe tới đâu , sống trong cái ao làng thì ko bao giờ khá được , giỏi tới đâu ko có nước , hay nước ô nhiễm rùi cũng sẽ chết, môi trường ảnh hưởng rất lớn tới phát sự phát triển của mỗi cá thể , thật sự quá ngây thơ khi nghĩ rằng chỉ cần cố gắng, chỉ cần nỗ lực, chỉ cần hy sinh, no pain no gain sẽ thành công , tất cả chỉ đúng khi xã hội công bằng, nếu xã hội bất công , khoảng cách giàu nghèo tăng , tiền đi với quyền , những con người mà pháp luật ko thể đụng tới, mọi giá trị sẽ bị đảo lộn , khi điều đó xảy ra vẫn có người nói rằng tiên trách kỷ hậu trách nhân hay sao , vàng thật ko sợ lửa đúng nhưng sẽ nóng chảy ở khoảng 1 ngàn độ C đấy , phủ nhận tập thể đề cao cá nhân , phủ nhận môi trường xã hội, phủ nhận ngoại lực tác động và luôn cho rằng bạn nghèo là do bản thân kỳ thực chỉ là một kẻ ngạo mạn bởi vì đơn giản bạn chả là gì khi bạn có một mình cả . " Có một bài ca không bao giờ quên...". Khi khó khăn, người ta luôn có xu hướng yêu thương nhau, sống dựa vào nhau, vì "bánh" lúc đó không còn nữa. Còn khi khó khăn qua đi, người ta lại quên đi bài hát yêu thương năm xưa cùng hát với nhau để lao vào cuộc giật giành. Nói chung thời nào cũng có những con quái vật cố đào bới những hố ngăn và cũng luôn có những người cố đi lấp hố. Cuộc sống là thế mà !!! Cảm ơn Đức Hoàng. Chưa bao giờ vơi cảm xúc khi đọc những bài viết với góc nhìn đầu nhân văn của anh. Ở bài viết này, anh còn mạnh dạn nêu lên những vấn đề vĩ mô mà xã hội chúng ta đang vận hành. Ước mong sau đại dịch, chúng ta sẽ có những sự tái khởi động mọi thứ theo thế cách tốt hơn với phiên bản tốt hơn của chính mình. Hiện tại là phản ánh của quá khứ, nhưng nhiều người chẳng cần biết người khác đẻ ra ở đâu, gia đình như thế nào, phải chịu đựng áp lực gì... mà cứ thế phán xét hiện tại của người khác chỉ vì họ không bằng hiện tại của bản thân mình. Em là 9x, từng học lớp hạng chót của một trường cấp 2 ở Q4. Sau đó em đậu vào lớp chuyên D của một trường có tiếng.Có lần công bố điểm tiếng Anh của cả lớp,một cô bạn học bình thường bất ngờ vươn lên giành số 1.Những câu khó nhất trong đề bạn đã được học ở Hội Việt-Mỹ.Lần đó tất cả những bạn học Việt-Mỹ điểm đều cao.Cô bạn thân của em,xuất thân dân nghèo quận 4,đã quay sang nói một câu mà em nhớ đến tận giờ."Nó có giỏi hơn mình cái gì,chỉ là nó được học chỗ tốt hơn.Thử cho mình được học như thế xem".Một năm sau,cô bạn thân ấy phải bỏ học đi làm mưu sinh,còn người bạn hạng 1 kia học RMIT,đi du học Sing,trở về làm cho tập đoàn đa quốc gia.Em học ĐH bình thường, đi làm thuê,trở thành nhân viên của những bạn trẻ "có gốc đào tạo nước ngoài".Người bạn có cùng xuất phát điểm là lớp chuyên Anh kia và bọn em,giờ đây đã sống ở những level khác xa nhau.Nếu bạn sinh ra đã giỏi thì dù học trường thường bạn cũng sẽ giỏi.Nhưng nếu bạn chỉ có tố chất bình thường,thì một đứa trẻ bình thường học RMIT chắc chắn sẽ có cơ hội có mức lương cao hơn đứa trẻ bình thường học trường công.Nỗi day dứt và hờn tủi vì thèm học mà không được học,khiến em đến tận bây giờ vẫn nuôi ý nghĩ:chưa thể sinh con khi mình chưa chuẩn bị cho nó một xuất phát điểm "coi cho được".Không thể để nó thèm học mà không được học như mình trước kia.Nỗi sợ đói lương thực giờ đây đã trở thành nỗi sợ đói kiến thức,đói giáo dục,đói một cơ hội xuất phát bằng bạn bằng bè,cơ hội để sống ở một đẳng cấp khác trong tương lai. Đây thực sự là những suy tư của một thế hệ. Tôi cũng giống bạn và phần lớn có cùng suy nghĩ với bạn. Thu hẹp xuất phát điểm theo cách tích cực chính là mục tiêu mà ko chỉ Việt Nam mà là của bất cứ xã hội nào. Cảm ơn anh, bài viết rất có ý nghĩa. Tôi đã nghĩ ngay việc kết nối fb với anh để có thể, góp chút gì cho những đứa trẻ ngoài kia. Về bình đẳng, tôi nghĩ không có bình đẳng, cho nam, cho nữ, cho người giàu và người nghèo. Xã hội chỉ có cơ hội và nó sẽ ít tới thảm thương với những cánh chim cuối đàn như anh nói. Đôi khi xem báo, tôi cứ ngồi nghĩ mãi, tại sao và tại sao. Hố sâu ngăn cách chẳng bao giờ được lấp đầy. Nên chăng, mỗi chúng ta bớt một chút gì san sẻ. Nhưng đó sẽ chỉ là phần rất nhỏ giúp tạm che mờ thói đạo đức giả mỗi người. Tôi nghĩ vậy. Xã hội thì sẽ mãi thế, tàn nhẫn và đắng ngắt thật sự đối với những người yếm thế. Cảm ơn anh Hoàng đã đưa bài viết rất hay vào lúc 2 giờ đêm. Xã hội phát triển mà truyền thông cũng tôn vinh quá mức những người "giàu" chỉ về vật chất như anh đề cập ở trên. Mô hình chung khiến cho nhiều người che mắt bởi đồng tiền, và là thước đo cho mọi thứ trong cuộc sống, đáng tiếc. Hình ảnh anh ví với những cánh chim cuối đàn rất hay, mong bài viết được lan tỏa và thay đổi góc nhìn của nhiều người hơn, để xã hội này yêu thương nhau hơn thay vì khoảng cách xã hội ngày càng rõ rệt. Cảm ơn bài viết lần nữa, chúc mọi người sức khỏe. Bài viết rất hay. Nên đọc và suy ngẫm Bạn viết hay lắm, đúng lắm!