Quyết sách ngớ ngẩn Quỳ mãi đau cả đầu gối, một hôm, ông giám đốc bàn cách giải quyết với các nhân viên. "Tôi biết chúng ta cần gì rồi" - Jeff Bezos, người bây giờ là ông vua không ngai của ngành logistic toàn cầu, đưa ý tưởng - "Chúng ta cần mua mấy tấm bảo vệ đầu gối".Lúc đó, một nhân viên đã nhìn ông "như thằng ngu nhất trong phòng", lời của Jeff Bezos khi kể lại câu chuyện về sau này. Đó là Nicholas Lovejoy, cựu giáo viên toán, một trong những nhân sự đầu tiên của Amazon. "Thứ chúng ta cần, Jeff ạ" - Nicholas nói - "Là mấy cái bàn".Ngay hôm sau, Jeff đặt mấy cái bàn tái chế rẻ tiền. Họ ngồi lên bàn để đóng hàng. Và bỗng sản lượng đóng hàng của Amazon tăng gấp đôi. Phần còn lại đã là lịch sử: hơn 20 năm sau, Jeff Bezos trở thành người giàu nhất thế giới.Câu chuyện đó sau này được vị đại gia kể lại nhiều lần, và được công chúng yêu thích. Suýt nữa thì đội ngũ của Amazon đã tiếp tục quỳ trên sàn (bằng mấy tấm bảo vệ đầu gối) để đóng hàng, và rất có thể là lịch sử của ngành thương mại điện tử đã rẽ hướng khác. Câu chuyện nói rằng bất kỳ ai, cho dù là người kinh doanh thành đạt nhất thế giới, cũng có những giây phút ngớ ngẩn.Khi đọc câu chuyện này, tôi đã cố nhớ lại từng quyết sách ngớ ngẩn mà mình từng chứng kiến. Rất nhiều, bạn có thể bắt gặp chúng hàng tuần trên mặt báo. Và tôi nhận ra rằng trong đó có rất nhiều thứ giống ý tưởng "tấm bảo vệ đầu gối" mà ông chủ của Amazon đã đưa ra năm 1995.Đó là khi người ta nhận diện vấn đề bằng một trực quan đơn sơ: cái gì bày ra trước mắt và đang trực tiếp tác động vào thực tại, tôi sẽ giải quyết nó. Đầu gối đau? Thì mua tấm lót mà quỳ lên.Khi thực hiện chuyên đề "Những mái chợ điêu tàn", chúng tôi đã đi thăm quan nhiều chợ kiên cố vắng lặng ở miền Bắc, và gặp gỡ các đồng tác giả - những vị lãnh đạo địa phương. Chúng là thành quả của phương pháp luận đơn sơ: thương mại không phát triển, thì tạo ra địa điểm thương mại. Hãy xây một cái chợ lên. Dân cũng phấn khởi, đồng tình, đổ tiền vào mua kiosk. Nhưng chẳng bao lâu thì hóa ra vấn đề của thương mại địa phương nằm ở đâu đó kia, còn cái chợ thì bỏ hoang.Ở những vùng quê khác, tôi nhìn thấy đoàn người xếp hàng từ sáng sớm trong sương trắng để chờ hỗ trợ con giống theo chương trình 135; tôi được khoe những danh sách cho vay đầy tự hào của Ngân hàng chính sách, in kín hàng chục tờ A4. Thiếu sinh kế? Hãy hỗ trợ họ mua mấy con lợn giống. Chính sách nghe hay đến mức không thể phản biện được. Trừ việc đàn lợn cả nước thực chất đã thừa từ mấy năm nay, và chỉ ít lâu sau những người nông dân khấp khởi kia sẽ phải bán lợn bằng một nửa giá thành. Họ vừa bán lợn vừa khóc.Tương tự là rất nhiều chính sách mà tôi đã từng nhắc đến trong chuyên mục này. Hàng hóa giá cao? Hãy áp giá trần. Lễ hội biến tướng? Xem xét cấm luôn. Thất thoát ngân sách? Phải cho cái tay trực tiếp cầm tiền đi tù. Lịch sử ít được quan tâm? Làm ơn xây ngay một cái bảo tàng. Bạn có thể tự kể thêm các ví dụ. Tấm lót đầu gối của Jeff Bezos có một vấn đề nghiêm trọng: nó "đúng và trúng". Nó đánh lừa trực quan bằng việc giải quyết trực tiếp vấn đề trước mắt. Rất khó tìm điểm sai. Và nếu đặt trong bối cảnh của một cuộc họp cấp ủy thì cán bộ cấp dưới có thể vỗ tay khen người lãnh đạo chí tình, tâm huyết với công việc.Từ vấn đề đến giải pháp, từ đói nghèo đến nuôi lợn, từ đầu gối đến lót đầu gối, là một quy trình tư duy thuần khiết và súc tích đến mức không còn biết mổ xẻ chỗ nào nữa. Thậm chí là đến cuối, khi nhìn vào mắt nhiều vị lãnh đạo địa phương, tôi vẫn nghĩ là họ thật lòng muốn điều tốt đẹp.Chúng ta không bao giờ biết được đã có bao nhiêu chính sách ra đời sau những quy trình tư duy đơn sơ như thế. Ở đây, thứ quan trọng nhất trong quy trình xây dựng chính sách, là sự xuất hiện của anh nhân viên Nicholas, không chỉ nhìn vào người khởi xướng "như một thằng ngu", mà còn đề xuất giải pháp hiệu quả hơn.Văn hóa xây dựng chính sách từ cộng đồng của Việt Nam hiện khá yếu. Mạng xã hội trong thập kỷ này cho khá nhiều người cơ hội để chỉ trích, và luận chiến về việc "mua hay không mua" tấm lót đầu gối, xây hay không xây đường sắt cao tốc, cấm hay không cấm lễ hội địa phương. Nhưng để đi đến chỗ đề xuất ra được việc mua cái bàn mà ngồi lên cho đàng hoàng, thì chúng ta chưa đủ cơ chế.Phía dưới nhiều bài viết của tôi, nhiều độc giả bình luận (mà tôi tự đọc lên trong đầu bằng một giọng bức xúc), rằng: "Anh nói thì hay lắm, nhưng chúng tôi cần giải pháp". Nhưng nhiều khi tôi sẽ trở thành kẻ bất lương nếu đề xuất giải pháp. Tôi không phải chuyên gia, chưa thực hiện nghiên cứu. Bây giờ mà hỏi tôi, lễ hội biến tướng như vậy, bạo lực như vậy, không cấm thì còn làm thế nào, đồng bào đói như vậy không cho họ lợn giống thì làm sao, thì tôi chịu.Tôi chỉ biết một điều: chúng ta có quyền nghĩ sâu hơn trước khi ra chính sách. Nếu để một nhóm duy nhất làm việc này, họ sẽ dễ bị "đánh lừa" cảm giác theo kiểu tấm lót đầu gối. Và việc nghĩ sâu hơn này phải được thực hiện bởi các thiết chế riêng. Ngân sách nghiên cứu của chính phủ hiện nay dành phần lớn cho các cơ quan nghiên cứu của chính nó. Các tổ chức phi chính phủ, các think-tank độc lập vốn là mô hình thịnh vượng ở trời Tây, khá chật vật để tồn tại. Cộng đồng xã hội cũng không được khuyến khích thảo luận về chính sách thường xuyên. Họ cũng không thấy dấu hiệu rõ ràng được lắng nghe. Không được lắng nghe thì cũng không ai mất công nghĩ nhiều về giải pháp, thấy cái gì ngứa mắt thì ném đá vậy thôi.Sự phản biện của hệ thống quản lý hiện nay chủ yếu đến từ nội bộ. Nhưng anh nhân viên Nicholas sẽ không tự dưng xuất hiện trong một cuộc họp cấp ủy, sau khi đồng chí chủ tịch trong vai Jeff Bezos đề xuất giải pháp "đúng và trúng" của mình.Có rất nhiều ý tưởng, mà thậm chí chúng ta sẽ không bao giờ biết rằng nó ngớ ngẩn thế nào, sau khi đã được thông qua với tỷ lệ đồng thuận cao.Đức Hoàng Thấy và chỉ ra bất cập là giỏi rồi! Ngay cả nói hay không nhiều người vẫn không dám nói.Việc mà Đức Hoàng chỉ ra là việc lớn không thể tự giải quyết được. Đức Hoàng rất trăn trở, tâm huyết. Mong có nhiều Đức Hoàng hơn nữa! Đúng anh Hoàng ạ, cái mà đất nước cần là những người thông minh biết nhìn xa trông rộng, chứ không phải mấy ông thợ may chỉ biết rách chỗ nào vá chỗ đó. Cứ cho là có tâm đi, nhưng đầu anh chỉ loanh quanh đối phó với hiện tại mà không nhìn tới giải pháp lâu dài thì anh mãi mãi như anh thợ kia, hay gọi là không có tầm. Thời gian qua từ địa phương tới các cơ quan cấp bộ có một số chính sách tung ra theo kiểu vá víu, nghiệp dư, dư luận lên tiếng thì lại phát biểu "sai đâu sửa đó". "Sai đâu sửa đó" chính xác là cách một anh thợ may làm việc. Độc quyền đúng là kìm hãm sự phát triển ghê gớm!Người khác a sai nhưng nói ra cũng không thay đổi được gì,bởi a là duy nhất!!! Ở Mỹ thì nhân viên mới dám nhìn ông sếp như nhìn một thằng ngu và đề xuất ý kiến khác với sếp, còn ở ta mà nhân viên như vậy thì sẽ bị chậm lên lương, có khi còn mất việc, và bị người khác cho là ngu. Nền tảng của sự tiến bộ không phải là dân chủ chung chung như chúng ta thường nói mà là tôn trọng ý kiến khác biệt (mà ta gọi là phản biện) của bất cứ ai và xem xét nó một cách nghiêm túc. Một bài viết hay cho sáng thứ hai. Tuy nhiên không phải chuyện mỗi cái bàn và phần còn lại đã trở thành lịch sử. Đề xuất một ý tưởng đúng và việc kiên trì cũng như khéo léo thực hiện ý tưởng đúng cần rất nhiều nỗ lực cũng như hiệu chỉnh hợp lý trong cả quá trình. Cơ quan công quyền của Việt Nam thiếu tư duy tự phản biện và chỉ thấy quyết định ngớ ngẩn khi hậu quả đã rồi. Sếp nói ai cũng ủng hộ nhưng vừa làm vừa lụng bụng chửi thì không thể mong đợi kết quả tốt được. Vấn đề chính là: người lãnh đạo cần phải biết được đúng - sai và họ không ngại ngần khi nhận thấy sai lầm của họ. Ví dụ: Nông sản mọi năm luôn ế thì lại giải cứu, có giải cứu thì năm sau lại ế nhiều hơn. Kế hoạch đơn giản giải quyết được ngay vấn đề nhưng sâu xa thì vẫn chưa giải quyết được. Bài viết của anh rất hay, xoáy đúng thực trạng hiện nay. Nói thật, anh viết bài nào em đều đọc hết, chúc anh khỏe và thành công. Chúng tôi đã từng gọi kiểu chính sách đó là "chính sách mì ăn liền". Nó được xây dựng bởi nhiều công chức "đút chân gầm bàn", nghiên cứu qua tài liệu, dữ liệu được tổng hợp từ dưới báo cáo lên. (Mà các con số hầu như đã được "làm tròn"...). Chính sách đó sau khi được ban hành hoặc sẽ "chết yểu" vì không hợp lý, hoặc sẽ chật vật khi tổ chức thực thi vì không phù hợp thực tế. Khâu yếu nhất trong quy trình hoạch định chính sách là năng lực xác định vấn đề và phân tích tác động của chính sách. Vấn đề sẽ không được giải quyết tận gốc nếu như người có thẩm quyền cao nhất kí ban hành chính sách nôn nóng trong việc "ghi điểm" cho cá nhân mình, ngành mình, đơn vị, tổ chức mình... Một bài viết tuyệt vời, nhất là đoạn kết. Cảm ơn Đức Hoàng! Hy vọng những người có quyền đề ra các quyết sách đọc được bài viết này. Ý tưởng không quan trọng bằng trách nhiệm của người đưa ra ý tưởng.Ví dụ ai đưa ra ý tưởng xây dựng các khu thương mại dọc các cửa khẩu với đầu tư hàng chục ngàn tỉ giờ là một chốn hoang tàn chỉ sau vài năm xây dựng, trong khi họ thừa biết đến năm 2017 hàng rào thuế quan bị giở bỏ.... Có câu "Ba anh thợ da hơn Gia Cát Lượng", nhưng vấn đề là chúng ta chưa có được cơ chế để các anh thợ da được lên tiếng và được lắng nghe một cách thực chất. Vì thế "rất nhiều ý tưởng, mà thậm chí chúng ta sẽ không bao giờ biết rằng nó ngớ ngẩn thế nào, sau khi đã được thông qua với tỷ lệ đồng thuận cao" sẽ còn tiếp tục xuất hiện. Hãy khoan nói về cơ quan thông qua chính sách. Mà cần lưu ý về những Bộ, ngành... là đơn vị trực tiếp đề xuất các nội dung ấy. Họ là những người nắm rõ "ngóc ngách" vấn đề nhất, vậy nhưng quá nhiều ý tưởng kém khả thi và nực cười vẫn xuất hiện, dù cho "Tư lệnh" là người xuất chúng về chuyên môn. Khi nội dung dự thảo còn cẩu thả đến vậy, thì việc hình thức (thông qua) là điều đương nhiên. Và hệ lụy của chúng thì xã hội hưởng ... Tôi thấy các hình thức kỷ luật và chế tài xử lý các ý tưởng "hồn nhiên như cô tiên" quá nhẹ, trong khi thiệt hại thì không thể thống kê, dù rằng vô cùng lớn. Tôi từng làm việc với người Nhật, chuyện gì vướng, họ hay nghĩ ra đối sách để trị cái vướng đó, từ cái rất đơn giản đến cái cao xa, nhưng bao giờ cũng rất thực tế, không cao xa quá để mà nói cho có, cho vui. Không như ta, nhiều khi vướng cái gì đó, ai cũng nói được cách đối sách, nhưng nhiều ý kiến nói cho có vẻ hiểu biết, có vẻ là có đối sách, cho vui mà thôi. Ví dụ : chuyện phân loại rác trước khi rác được đem đến nơi cuối cùng. Nghe có vẻ dễ, nhưng muốn phân loại rác phải làm thế nào thì người dân chả biết phải thực hiện từ đâu, vì nghe các phương tiện thông tin đại chúng nói thì phải thế này, thế kia, nhưng người dân đâu phải ai cũng đọc & làm theo báo, đài, mà phải có người hướng dẫn cho người ta, trong khi người hướng dẫn cho dân, chẳng biết là ai. Đó là cái dở nhất của ta là cứ nói cho xong chuyện, còn thực hiện cụ thể thế nào thì chưa đến nơi đến chốn, toàn lửng lơ. Ngoài chuyện này, còn nhiều ví dụ khác nữa, toàn nói cao xa, chả biết thực hiện cụ thể thế nào. Người hoạch định chính sách là người tổng hợp các phương án tối ưu từ những chuyên gia là người thực hiện, và khi những chuyên gia là chỉ là người ngồi không đưa ra phương án mà không tham gia trực tiếp, chỉ là nghe nói như vậy thì chính sách đó sẽ sai rất nhiều . Làm chính sách theo hướng lấy ý kiến số đông hay theo hướng chuyên gia thì cũng tùy tình huống. Tuy nhiên việc thảo luận chính sách ở Việt Nam thực sự kém. Các diễn đàn mạng là nơi trao đổi cho vui thì được nhưng không phải là kênh hay để thảo luận chỉ là kênh thông báo ! Đội ngũ người có chuyên môn thực sự và có khả năng thẩm định đánh giá chính sách thì lại ít khi tham gia hoặc không được biết/thuê/xin ý kiến, nếu có ý kiến thì lại không được người làm chính sách ghi nhận, phản hồi. Nếu không có quá trình này thì mọi chính sách đều rất khó được hoàn thiện dù mục đích ban đầu có tốt đẹp đến đâu đi nữa. Ý kiến nhỏ về bài viết rất tâm huyết của tác giả Đức Hoàng. Xin cảm ơn!