Học để tự do Tôi tham gia ban cố vấn cho chương trình "Sinh ra từ làng" nên tôi biết hàng trăm thanh niên nông dân trở thành triệu, tỷ phú ngay tại quê hương và sống rất hạnh phúc. Đâu phải tất cả đều cần vào đại học. Trong các chuyện đã chứng kiến, tôi thích nhất Mười Bơ - người đang góp phần thay đổi bộ mặt Tây Nguyên.Mười Bơ là con thứ 10 trong gia đình nông dân nghèo ở xã Diễn Lợi, huyện Diễn Châu, Nghệ An. Năm 16 tuổi, không chịu nổi sự nghèo khổ bức bối, anh bỏ nhà ra đi lập thân.Đó là buổi sáng ngày 25/5/1990, Mười trốn gia đình cuốc bộ tới ga Vinh. Mãi đến hai giờ chiều, cậu mới vượt qua được 40 km để leo lên tàu, không một đồng, bị nhân viên nhà tàu mắng nhiếc túi bụi. Mệt và đói, Mười thiếp đi ở sân ga Nha Trang. Đêm hôm ấy, Mười nằm mơ người anh là liệt sĩ hiện về: "Mày chỉ lo thân mày thôi à? Phải kiếm vùng nào đất tốt mà làm giàu để có thể nuôi được cả nhà chứ?". Tỉnh dậy, cậu nhớ đến lời thầy giáo Địa lý đã giảng, chỉ có Tây Nguyên với đất bazan mầu mỡ là vùng đất tốt nhất. May sao, sáng hôm sau một bác lái xe tải tốt bụng cho cậu đi nhờ lên Buôn Mê Thuột.Đến Buôn Mê Thuột, cậu cuốc bộ 40 km theo quốc lộ 26, nhặt quả bơ rụng ăn và ghé các quán xin nước lã. Mười liều lĩnh vào nhà bác nông dân Trịnh Văn Tải và kể hết ngọn nguồn. Bác nông dân cho Mười ở lại và hẹn hôm sau cùng ra đồng làm ruộng. Khi có việc khác, tiền công tháng 40.000 đồng, Mười gửi tất cả về cho mẹ. Lúc nhận thư Mười, cả nhà khóc vì tưởng cậu đã chết. Năm 1992, nghe tin bố mất, nhưng cậu cũng không có cách gì để về chịu tang.Làm cho nhiều người, gặp cả những người không tốt, Mười tâm sự với tôi: "Chính vì vậy mà con biết ơn, họ đã cho con quyết tâm phải vươn lên làm chủ đời mình". Vào một buổi sáng đẹp trời, Mười từ biệt nơi làm thuê, bắt đầu hành trình đi thu gom quả bơ giao cho thương lái. Hai năm sau, duyên phận giúp Mười bén duyên với cô gái nghèo quê Quảng Nam. Hai vợ chồng cùng nhau đi mua bơ, dành dụm mua được chiếc xe máy Tàu giá 5 triệu đồng. Rồi mua được mảnh vườn 1,3 ha, họ trồng thử hạt của những trái bơ quý, nhưng thất bại. Mười tìm sách đọc và hiểu rằng phải nhân giống vô tính thì mới lưu giữ nguyên vẹn được tính di truyền. Thế là cậu lặn lội đến các gia đình có những cây bơ quý xin chiết cành đem về trồng.Ông trời đã giúp những cây bơ giống quý mọc lên. Đó là lúc Mười tiếp xúc được các nhà Sinh học để hỏi làm sao có được hàng vạn cây bơ có trái sai và ngon như vậy. Các nhà khoa học giải thích rằng "tính di truyền ở ngọn", cứ chịu khó chăm sóc các cây bơ giống quý và ghép lên các cây non mọc từ các hạt bơ bình thường nhặt từ chợ về.Đó là mở đầu cho một chặng đường dài. Mười tạo ra được hàng nghìn bầu bơ giống, lập trang web với thông tin phong phú và chính xác hơn tất cả giáo trình về bơ ở bậc đại học. Nhiều nông dân kể với tôi khi gặp mặt, giống Bơ Xuân Mười thật giá trị. Năm thứ 3 ra quả bói; năm thứ 4 cho 80-100 kg quả, năm thứ 5 cho 150-200 kg quả, và từ năm thứ 7 đến năm thứ 30 cho 250-300 kg quả mỗi cây.Mười Bơ trở thành tỷ phú, được tuyên dương nông dân xuất sắc tỉnh Đăk Lắk, nông dân xuất sắc cả nước, được nhận danh hiệu "Sao Thần Nông" và bằng khen của Bộ trưởng Nông nghiệp.Nhưng phát kiến đột xuất của Mười Bơ mới đáng kinh ngạc. Cậu nhận ra cây muồng - cây che bóng cho cà phê khắp Tây Nguyên hiện nay - không thu được gì. Cậu đưa ra sáng kiến: để che 1.000 cây cà phê bằng 200 cây bơ thay cho muồng thì riêng thu hoạch từ bơ còn cao hơn cà phê.Mười Bơ đã bán cây bơ giống khắp Tây Nguyên. Nhưng các nhà khoa học không yên tâm. Bơ Việt Nam sẽ tràn ngập cả Tây Nguyên sau 5 năm nữa mà đây là giống chỉ bảo quản được vài ngày sau khi chín nên rất khó xuất khẩu. Khi cung vượt quá cầu thì tương lai không xa, liệu trái bơ có chung số phận với thanh long, vải, dưa hấu, củ cải và chờ giải cứu hay không?Tôi biết Australia có giống bơ vừa sai trái, vừa ngon lại có thể bảo quản được cả tháng, tôi đưa Mười đi Australia. Được sự giúp đỡ của các giáo sư Đại học Victoria, Melbourne, Mười nhận được khá nhiều cành bơ Australia và ghép thành công lên giống bơ Việt Nam. Một triển vọng không thể không vui hơn là đến nay một giống bơ có đủ khả năng xuất khẩu đang từng bước lan khắp Tây Nguyên bên cạnh cây cà phê vô cùng quý giá.Ông Steven Mashall - một chuyên gia người Australia - đã về thăm những cây bơ. Ông nói sẽ đứng ra liên kết xuất khẩu quả bơ và công nghệ chế biến tiên tiến nhất cho bơ Việt Nam.Người ta gọi nông dân Trịnh Xuân Mười là "Vua Bơ". Còn với tôi, Mười là một tấm gương vượt lên số phận để không chỉ làm giàu cho chính mình mà còn góp phần làm giàu cho đông đảo bà con Tây Nguyên, tăng thêm ngoại tệ cho đất nước.Đây chỉ là một trong rất nhiều ví dụ mà tôi kể cho các em học sinh của mình nghe. Tôi cũng nói với các em, ở nước ngoài hiện nay người ta cho rằng "Học để trở thành người tự do". Tự do tư tưởng chứ không bị áp đặt bởi người khác, tự do lựa chọn điều mình yêu, tự do kiến tạo nên mục tiêu của đời mình, tự do thức tỉnh theo những giấc mơ.Nếu chỉ để tốt nghiệp trung học phổ thông, vào đại học đúng ý nguyện cha mẹ thì các em cần gì lao công khổ tứ học ngày đêm và tìm mọi cách học thêm, rồi còn lùng sách tham khảo để giải các loại bài tập, học các bài văn mẫu... Thật chẳng còn đâu đầu óc thanh thản của tuổi thanh xuân, và sức khoẻ nhiều em đã suy sụp vì học.Một lái xe nói với tôi, em gái của anh ấy tốt nghiệp Đại học Sư phạm nhưng chỉ mong muốn về quê dạy cấp hai thôi, vậy mà phải chạy 300 triệu đồng. Khốn khổ, lương giáo viên khi nào mới trả xong món tiền đi vay chạy việc. Chúng ta không quên hiện nay có trên 200.000 cử nhân, kỹ sư không tìm được việc làm tương xứng với học lực. Nhiều em phải giấu bằng đại học đi thì mới được nhận làm công nhân. Không ít em đành khoác áo mũ lái xe ôm công nghệ. Nếu biết thế thì mất bốn năm đại học làm gì?Trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 biết bao thách thức, nhất là ai cũng có thể thất nghiệp. Nhưng cũng tràn đầy cơ hội, nếu lớp thanh niên có ý chí phấn đấu, có sức khoẻ, có ngoại ngữ, am hiểu công nghệ thông tin. Họ không chỉ khởi nghiệp thành công trong nước mà còn có thể là những công dân toàn cầu, lập nghiệp ở khắp mọi nơi theo khuôn khổ của Hiệp định CPTPP.Học để tự do! Chuyện của những người trẻ như Mười cũng là hạnh phúc lớn của tôi.Nguyễn Lân Dũng Tự do ở phương diện thể xác chỉ là một khía cạnh hẹp. Để đạt tới tầng mức cao nhất của tự do phải đề cập tới tự do về tư tưởng, tinh thần. Mỗi một con người khi ra đời đã vô hình chung mang theo "sức nặng" của thời đại, của lịch sử cùng các tín niệm xã hội. Trên nền một bối cảnh chung đó thì điều làm nên khác biệt lớn nhất giữa các cá nhân sẽ nằm ở nền tảng giáo dục mà mỗi người thu nhận được. Sự học khi đó cũng không chỉ bó hẹp nơi giảng đường mà còn diễn ra liên tục ngay cả khi bạn áp dụng chuyên môn hay tiếp cận một nguồn tri thức, cách thức mới. Học để tự do trong ý nghĩa tiên khởi nhất cũng chính là thang bậc cao nhất về khía cạnh đời sống tinh thần của một cá nhân - Học để nhận thức chính mình. Biết mình là ai, đâu là đam mê, điều gì mình phù hợp, con đường nào nên gắn bó và theo đuổi...Lựa chọn của một người tự do khi đó sẽ rất khác với "lựa chọn" của một người bị áp đặt hay theo quán tính số đông. Chạy theo quán tính, theo số đông nghĩa là bạn để "tiêu chuẩn" về thành công, ý niệm về hạnh phúc từ những người khác áp đặt lên mình (mà chưa chắc những tiêu chuẩn hay ý niệm đó phù hợp bản thân mình). Đó là sự nô lệ về ý chí. Điều này khác hẳn với thang bậc tinh thần của một người nhận thức rõ đâu là những gì mình đã lựa chọn, phù hợp nhất với bản thân. Thế giới phẳng và kinh tế tri thức lên ngôi càng nhấn mạnh thêm về tư duy độc lập, tinh thần phê phán và khai phóng. Đó cũng là ý nghĩa xuyên suốt, cao cả nhất đúng như tiêu đề bài báo "Học để tự do". Xin cảm ơn Giáo sư Nguyễn Lân Dũng vì bài viết đầy ý nghĩa thực tiễn và nhân văn. Từ lâu rồi tôi không còn thích nghe những "câu chuyện cổ tích điển hình" như Mười bơ nữa. Khi thành công rồi họ có thể viết bất cứ câu chuyện gì mà người khác thích nghe. Sự thật của câu chuyện thì rất ít người biết. Thương trường không đơn giản dễ hiểu như vậy đâu. Cuộc sống như dòng sông, anh phải bị cuốn theo. Nếu anh không học, không có bằng cấp, không có việc, anh sẽ bị dìm xuống dòng nước. Nếu anh mơ mộng quá nhiều, anh học theo ước mơ, kết quả không có bằng cấp, thực lực cũng không quá nổi trội, anh cũng sẽ khó tồn tại được. Theo tôi, học là để tồn tại, để bơi theo dòng cuộc sống. Tự do tâm hồn không có ý nghĩa gì khi bụng còn đói. Người tâm huyết, chân thành lời văn lúc nào cũng chân thực, gần gũi dễ hấp thụ. Cảm ơn ông về những cống hiến không ngừng nghỉ. Chúc ông được nhiều sức khỏe. Thống kê bên Mỹ số triệu phú là thạc sĩ lớn gấp 35 lần số triệu phú chưa học hết phổ thôngNhưng nếu tổng số thạc sĩ lại lớn gấp 70 lần tổng số người chưa học hết phổ thôngSuy ra tỉ lệ triệu phú chưa học hết phổ thông lớn gấp 2 lần tỉ lệ triệu phú là thạc sĩ :)Trí thức: học trong trường. Tri thức học ngoài đời. Tức là muốn giàu có phải học, học và học. Nhưng học đủ chưa? Chưa đủTri thức là sức mạnh của nhân loại. Nhưng nó chỉ thực sự mạnh khi được thực nghiệmCó ba loại người; yêu tri thức, yêu danh dự, và yêu lợi lộc. Chỉ có cái thứ nhất là vĩnh cửu. Nhưng đa số chúng ta học để tìm 2 cái sau, cái không vĩnh cửuCái đầu mang đến tự do, 2 cái sau mang đến sự trói buộc. Khi có tri thức, có tự do người ta có thể dễ dàng tìm được 2 cái sau. Nhưng nếu tìm mọi cách để có được 2 cái sau rồi thì chúng ta sẽ không đủ năng lượng và thời gian để tìm được cái đầu (cái tự do, hạnh phúc) Thật bất ngờ khi thấy bài viết của bác Dũng. Trong giới khoa học, hâm mộ truyền thống học hành của gia đình bác, cũng như cá nhân bác đã lâu. Con đường học của cháu không được thuận lợi, 1 phần do năng lực có hạn, 1 phần thích học mà cũng thích cả chơi. Lãng phí một thời gian dài tuổi trẻ chơi bời, yêu đương vô bổ, đến một ngày gặp cú sốc lớn cháu mới ngộ ra mình phải thay đổi. Giờ thì bằng cấp nước trong nước ngoài đủ cả, nhưng cháu vẫn tự học tất cả những gì mình thích, và vẫn theo đuổi khoa học. Dù làm khoa học thuần túy ở VN thì hơi bị nghèo :)), nhưng nếu bị người ta gọi là TS giấy thì đối với cháu còn xấu hổ hơn. Chúc bác mạnh khỏe và tiếp tục truyền lửa cho giới trẻ. Bài viết thực tiễn quá giáo sư Lân Dũng ạ.Xin cảm ơn ông. 40 tuổi mà em vẫn hừng hực khát vọng của thời lớp 9-12 đây ạ ! Giáo sư khơi gợi lại vấn đề học để làm gì ? Học để biết và học để ứng dụng , hai khía cạnh có phần tách nhau .Học phổ thông chỉ để biết cơ bản ,để phân biệt mọi điều trong cuộc sống và đừng hiểu sai ( nên giáo dục phổ thông dạy số phức là hợp lý ) cái biết ở phổ thông không đủ để làm mà cần học bậc đại học ( là học ứng dụng, học chuyên nghành ) như anh Mười bơ không có tư vấn của Giáo sư, chuyên gia ( bậc đại học ) làm sao anh Mười làm được . Vấn đề học với thành công trong cuộc sống sau này lại là chuyện khác,có bao nhiêu người học đại học mà biết và có điều kiện áp dụng sau này( đó là vấn đề phần lớn học sinh chỉ mài miết thi vào đại học mà quên mục đích của đại học,đâu phải học đại học để sau này kiếm việc làm ! Tôi tin rằng người học đại học ( vd nghành sư phạm ) về làm nông hẳn khác với anh nông dân '' tinh khiết '' đó là tư duy.Tư duy không chỉ mỗi con đường đại học.Sự thành công như anh Mười có được mấy người , thành công cần hội đủ các yếu tố kiên nhẫn,siêng năng,chịu khó,ý chí, học hỏi,may mắn ( thiên thời ) và học ( đại học ) và ngược lại những người tốt nghiệp đại học mới chỉ được 1 trong các yếu tố đó. Tôi hiểu ý giáo sư nhưng rất tiếc chương trình trong trường không bao giờ nói rõ học để làm gì, thưa ông! Học để tự do_ Rất hay Bác Lân Dũng ah Đúng là nền giáo dục việt nam hiện nay học nhiều kiến thức cơ bản, thầy đọc trò chép nên chỉ đào tạo con người công cụ, thụ động cần phải cầm tay chỉ. Khi nào việt nam mới có một nền giáo dục khai phóng, đào tạo con người có tư duy phản biện, tự do sáng tạo đây nhỉ Thầy nói rất đúng, muốn thoát nghèo thì con đường khả thi nhất là học. Buồn một điều là gần đây nhiều người lại có tư tưởng lệch lạc là muốn làm giàu thì học ít thôi. Xin cảm ơn bác Dũng đã có 1 bài viết rất hay! Tư tưởng học để tự do rất hay. Câu chuyện của Mười Bơ cũng rất hay. Nhưng nếu lấy ví dụ về Mười Bơ để gắn kết với tư tưởng giáo dục này e là hơi gượng ép. Thậm chí kể chuyện này cho một số đối tượng học sinh phổ thông đôi khi phản tác dụng. Tôi biết rất nhiều học sinh trung học ở nông thôn cứ ngồi mơ mộng làm những điều phi thường, cả tin vượt qua những thử thách, muốn bỏ học ngay tức khắc (như kiểu Mười Bơ) để lên đường. Chúng không hiểu rằng trước mắt mình đang cần 1 nền học vấn căn bản để làm nền tảng cho những mong muốn tự do và hạnh phúc bản thân trong tương lai. Bài hay quá bác Lân Dũng! Luôn yêu mến và kính trọng bác trong mọi lĩnh vực! Bài phân tích của Giáo Sư rất thực tế và hay...