Những đứa trẻ tuyệt vọng Em là một bệnh nhân vừa khám lần đầu vì trầm cảm. "Con thấy mình không còn thích sống nữa, chỉ muốn nằm xuống và ‘đi’ luôn", "Con là kẻ thất bại nên không ai muốn chơi với con, cả người thân cũng không ai ủng hộ con", "Con là kẻ bỏ đi, con không còn ham thích điều gì trên đời này hết"... Cứ như vậy, trong nước mắt, em lặp đi lặp lại những câu có ý nghĩa tương tự. Tôi kiên nhẫn lắng nghe, thỉnh thoảng đặt một câu hỏi để cháu tiếp tục nói về những cảm xúc, suy nghĩ của bản thân.Một lúc lâu sau, khi cảm xúc của em dần ổn định, bình tĩnh hơn, tôi nhanh chóng đặt cho em cuộc hẹn vào sáng thứ bảy hôm sau, ngày tôi thường dành riêng cho gia đình. Tôi hỏi thêm vài câu để chắc chắn về nguy cơ tự tử của em, dặn lại một lần nữa là cứ gọi bất kỳ lúc nào em cần, và nếu như tôi chưa trả lời thì hãy nhắn tin. Tôi cũng nhờ em chuyển điện thoại cho mẹ để nói về tình trạng của cháu.M., nữ, 14 tuổi, nhập khoa hồi sức với chẩn đoán "ngộ độc thuốc", được đăng ký khám tâm lý. Em còn mê nên chỉ gặp được ba và mẹ. Em đi học, buồn bã cả tuần nhưng ba mẹ không để ý vì bận đi làm. Người cha bảo có "la vài tiếng" vì chuyện em bỏ ăn, học kém, "vậy mà, không ngờ". Em nằm viện ba ngày thì khỏe, được chuyển lên khoa thường và được khám tâm lý lần đầu. Em ủ dột, chưa thổ lộ nhiều về chuyện của mình nhưng đã chủ động yêu cầu đặt lịch hẹn tiếp với tôi.Nhưng hai hôm sau, hai ba con cùng xuống để hủy hẹn vì được xuất viện. Dù được thuyết phục, tạo điều kiện thuận lợi để em được tiếp tục tái khám, nhưng người cha vẫn hờ hững, nói: "Bác sĩ thông cảm, nhà em xa, hai vợ chồng đều rất bận nên không tái khám cho nó được". Không thuyết phục được, tôi đành xin phép người cha cho con được giữ số điện thoại để có thể liên lạc với tôi khi cần.Thống kê tại Mỹ chỉ ra cứ khoảng 30 trẻ ở độ tuổi từ 3 đến 17 thì có một trẻ mắc trầm cảm. Tình trạng trầm cảm nặng thường kèm theo những ý tưởng và hành vi tự sát. Ở trẻ vị thành niên, trung bình khoảng 53 học sinh tuổi trung học thì có một trẻ tự sát, phải nhập viện để điều trị. Tự sát là nguyên nhân gây chết đứng thứ hai trong nhóm trẻ vị thành niên. Khoảng 100 người mắc trầm cảm thì có 40 người tái phát. Những người đã tự sát ít nhất một lần sẽ có nguy cơ tiếp tục làm lại trong tương lai cao hơn những người chưa từng tự sát.Tại Việt Nam, một nghiên cứu ở học sinh học cấp hai cho thấy tỷ lệ có biểu hiện trầm cảm chiếm 41%, trong nhóm này 26% có ý định tự sát và gần 4% đã từng tự sát ít nhất một lần. Yếu tố nguy cơ liên quan đến trầm cảm là sự bạo hành tinh thần và thể chất trong gia đình và căng thẳng trong việc học tập. Nếu dựa vào thống kê từ các bệnh viện, số lượng người tự sát có thể sẽ không nhiều vì bệnh nhân thường có chẩn đoán khác kiểu như ngộ độc hay tai nạn. Bảo hiểm y tế sẽ không thanh toán cho những trường hợp tự sát, dù nó là hậu quả của một tình trạng bệnh hoặc sang chấn tâm lý.Ở độ tuổi vị thành niên, giai đoạn chuyển đổi từ trẻ em sang người trưởng thành, có rất nhiều sự thay đổi về thể chất, nhận thức, cảm xúc, xã hội và tâm lý. Những thay đổi thường làm cho trẻ gặp nhiều khó khăn trong việc tự điều chỉnh để thích nghi trong học tập, trong mối quan hệ với mọi người và những vấn đề khác trong cuộc sống. Những thay đổi, khó khăn trong khả năng thích nghi là yếu tố có thể dẫn đến những rối loạn tâm thần và làm tăng nguy cơ tự sát ở trẻ vị thành niên. Bên cạnh đó, tư duy muốn con phải nghe lời ba mẹ tuyệt đối của nhiều cha mẹ Việt dễ gặp phải sự chống đối ở trẻ vị thành niên.Còn với những trẻ không chống đối, sự dồn nén tâm lý lâu ngày có thể đưa đến những hành vi phản ứng không ngờ. Một số trẻ tự sát vì trầm cảm, một số khác tự sát vì "giận cha mẹ", một số vì lo lắng không đáp ứng được yêu cầu của việc học tập, kỳ vọng của người khác.Khi con gặp vấn đề, những phản ứng chối bỏ của phụ huynh, kiểu như "chuyện nhỏ vậy cũng lo, cũng buồn", hoặc ậm ừ cho qua chuyện. Hoặc trò chuyện với thái độ "bắt lỗi" hoặc bắt con phục tùng kiểu như "Tại sao con làm như vậy?", "phải làm như vầy" đều có nguy cơ làm nặng thêm vấn đề, tăng thêm mâu thuẫn giữa con và cha mẹ.Trò chuyện với con, lắng nghe con không phán xét là một trong những kỹ năng có thể giúp phụ huynh hỗ trợ con mình vượt qua những khó khăn tâm lý và phòng ngừa được nguy cơ tự sát. Chấp nhận cảm xúc của con là một khởi đầu tốt. "Hình như con đang buồn phải không?", "Con có thể kể để ba, mẹ biết thêm và mình cùng bàn cách không?", đặt những câu hỏi mang tính hỗ trợ nhưng tôn trọng trẻ. Đặt những câu hỏi giúp con tự suy nghĩ ra giải pháp: "Theo con thì con nên làm gì để...?", "Con nghĩ còn cách nào nữa không?"; giúp con tự nhận ra những kết quả của những cách giải quyết đó: "Nếu mình làm theo cách này, theo con, chuyện gì sẽ xảy ra?". Hay khéo léo đưa vào giải pháp dựa trên kinh nghiệm của mình: "Ý của mẹ là vậy, con nghĩ sao?". Và cuối cùng, tạo cho con có cảm giác con là người đã đưa ra quyết định cho bản thân mình. Tôi đã mất hẳn liên lạc với gia đình M. nhưng thỉnh thoảng vẫn băn khoăn. Biết bao nhiêu công sức của những đồng nghiệp ở khoa hồi sức đã cứu sống đứa trẻ, để rồi em được trả về xã hội với nguy cơ tự sát trong tương lai? Biết bao nhiêu công sức cha mẹ bỏ ra để nuôi con đến tuổi 14, và rồi để em tiếp tục sống trong một nguy cơ mà những công lao ấy sẽ mất trắng?Còn ở trường hợp đầu tiên, được ba mẹ hiểu và hỗ trợ, cháu cải thiện nhanh chóng sau vài tuần và ngưng hẳn điều trị sau 6 tháng. "Trước khi gặp bác sĩ, chưa từng có ai đủ kiên nhẫn ngồi lắng nghe con lâu như vậy", tôi nhớ mãi lời em.Phạm Minh Triết Trẻ em giống như 1 cái cây. Để cái cây lớn lên, sinh hoa kết trái là do người trồng và người chăm sóc.Trẻ em bị trầm cảm thì có nhiều nguyên nhân (mặc cảm nhà nghèo, bạn bè xa lánh, cha mẹ & giáo viên chửi mắng, bị lạm dụng...)Để trẻ không bị trầm cảm hay chữa cho trẻ bị trầm cảm thì không có gì hơn là dành thời gian để tâm sự và lắng nghe trẻ nói. Cảm ơn bác sĩ vì bài viết. Thú thực việc làm thế nào để người Việt Nam quan tâm tới 'sức khỏe tâm thần' vẫn là một việc nan giải. Rất mong bài viết của bác sĩ sẽ tỉnh ngộ nhiều người, nhất là các phụ huynh, về vấn đề trên. Tôi muốn khám tâm lý mà chưa tìm được chỗ tin cậy. Đọc bài thấy bác có tâm lắm. Xin hướng dẫn cho tôi được bác khám. Cám ơn rất nhiều ạ Bố mẹ, ông bà nên quan tâm giáo dục hướng dẫn cho trẻ lối sống tích cực, vui vẻ, hòa đồng ngay từ lúc nhỏ tuổi để tránh mọi tâm lý tiêu cực khi lớn lên. LẮNG NGHE KHÔNG PHÁN XÉT - Cái này, thời nay ngày càng.....khó à! Khi mà người người "tung hô" tư duy tích cực, "đè ép" tư duy tiêu cực - thì bạn có thể chịu khó làm "thùng rác....di động" để nghe những "thổ lộ" tiêu cực của người khác hay...chạy xa 100 cây số.... vì họ sợ ảnh hưởng đến...tích cực của chính bạn!Những người có tư duy "tiêu cực" không phải ai cũng có khả năng tự thoát ra khỏi "rắc rối" của của họ, họ cần người "người luôn lắng nghe - luôn thấu hiểu" hay lắng nghe không phán xét - đối với những người này nếu bạn "phán xét" với họ tiêu cực là xấu, là không tốt, phải suy nghĩ tích cực lên! nó chẳng ý nghĩa gì với họ cả vì họ đang trốn chạy, không dám đối mặt với "rắc rối" của họ!). Một người thấu hiểu sẽ "dẫn đường" cho họ chấp nhận và cho phép những tiêu cực này tồn tại, từng bước giúp họ tự đối mặt với chúng; nhận thức, học hỏi và tiêu trừ chúng!KHÔNG PHÁN XÉT - Cái thấy, nghe và biết như thật, trong sáng, định tĩnh - KHÁCH QUAN, không bị chi phối, "dắt dẫn", "gài bẫy" bởi sự yêu thích(LẠC QUAN, tích cực) hay sự ghét bỏ (BI QUAN, tiêu cực) Thật bất ngờ khi tối hôm qua tôi cũng vừa coi 1 clip về giáo dục liên quan đến nguyên nhân gây ra các bệnh tâm lý (trầm cảm/lo âu) ngày càng phổ biến như hiện nay. Theo đó, tác giả dựa trên nhiều nghiên cứu và trao đổi với các vị Giáo sư tại các trường ĐH lớn trên thế giới để đưa ra gợi ý cho rằng các bệnh về tâm lý/tâm thần ngoài sự thiếu hụt về các chất trong bộ não ra thì là phần nhiều sự thiếu quan tâm, chăm sóc của gia đình và xã hội. "Bạn không phải là một bộ máy có bộ phận bị hỏng - Bạn là một con người có nhu cầu chưa được đáp ứng đủ". Bài viết anh rất hay và sâu sắc. Tiếc rằng sự cố chấp của văn hoá cũ lại bền vững. Đến giờ mọi người vẫn xem đánh đập, la mắng là để tốt cho con. Đọc những bài báo cô giáo đánh đập học sinh, phần bình luận được lượng ủng hộ lớn lại là khuyến khích giáo viên đánh trẻ. Đáng sợ quá, tù nhân giờ ko bị đánh mà các cháu nhỏ sai cái là bị đánh đập. Ngẫm lại người lớn mắc sai lầm thì dễ tha thứ mà trẻ con sai lại quát tháo. Bố ngày xưa nhác học nhưng con học kém là nọc con ra đánh và coi rằng để con học tốt. Muốn con tốt mình là tấm gương đã. Trẻ có vấn đề của trẻ chứ ko đơn giản mỗi ăn uống, học hành đâu. Đúng là xã hội bây giờ có rất nhiều vấn đề xã hội, nên nếu bố mẹ quan tâm con về mặt tâm lý, dành thời gian lắng nghe con, trò chuyện với con về những vấn đề xung quanh con chắc hẳn con sẽ vui vẻ và tự hào vì mình luôn có bố mẹ. Bởi vậy dù bận thế nào thì mình vẫn cố gắng thu xếp thời gian dành cho con. Sáng đưa đi học, chiều 4h đón về, tối ôn bài, trước khi đi ngủ thì phải hôn chúc ngủ ngon. Hôm nào ko ngoan, con bị la thì đứa lớn hỏi "Mẹ có thương con ko?", đứa nhỏ thì "Ủa, bình thường mẹ thương con mà". Cảm ơn bác sỹ về bài viết rất ý nghĩa! Bác sỹ có thể cho tôi thông tin liên lạc để trao đổi thêm về vấn đề này được không ạ? Trong phim Mỹ thấy có lập những nhóm chia sẽ tâm tư, ở đó mọi người được tự do chia sẽ tâm sự riêng tư: thói xấu, sở thích kỳ quặc, bức xúc khó nói hay chia sẻ với ai...mọi người chỉ lắng nghe thông cảm không chỉ trích, phê phán. Thường có một bác sĩ tâm lý chủ trì hướng dẫn hay tư vấn nếu cần thiết. Đây là một trong những cách trị liệu ngăn ngừa rất hay cho cộng đồng, khi xã hội càng phát triển thì mối quan hệ trong gia đình, bạn bè, người với người càng hời hợt hơn, Bài viết rất hay. Cảm ơn bác sĩ. Nhà mình cũng có con tuổi 12 mà sao hiểu con khó quá. Đúng như bài viết của bác sĩ, các con nhiều khi có những ý nghĩ tiêu cực khi không được bố mẹ đáp ứng yêu cầu con. Bài viết của tác giả rất sâu sắc và ý nghĩa. Cuộc sống ngày càng đủ đầy nhưng sao thế hệ trẻ lại chịu quá nhiều sức ép? Tôi nhìn thấy chính mình trong câu chuyện của tác giả. Năm lớp 12 áp lực học hành đè nặng lên vai tôi. Bố tôi là người nghiêm khắc, cầu toàn. Ông muốn con phải đạt điểm cao, nếu không, ông sẽ mắng chửi rất nhiều. Tôi nhớ là đã có lần lấy dao lam rạch nhiều đường ở cổ tay mình chảy máu, lúc đó không thấy đau, chỉ thấy buồn ghê gớm. Sáng hôm sau tôi tới lớp với cổ tay đã quấn bông băng. Bạn cùng bàn có hỏi tay sao thế, tôi trả lời tớ rạch cổ tay đấy, cậu tin không. Bạn ấy cười xoà, không tin. Lên đại học, tình cờ tôi thấy cô bạn cũng băng bông gạc ở cổ tay, giật thót người, tôi túm lại hỏi. Cô ấy cười trả lời: tớ tự tử đấy, đằng ấy tin không? Tôi nói tớ tin nhưng cậu đừng làm thế nữa. Cô ấy im lặng. Cuộc sống thực sự chẳng dễ dàng. Tôi không bao giờ tạo áp lực lên con trai. Chỉ khuyên cháu làm hết khả năng của mình. Nếu học hành có gì khó khăn thì tôi học cùng cháu. Cuộc đời có bao nhiêu, sao cứ phải tạo áp lực lên bản thân mình hay người thân. Hãy tận hưởng cuộc sống. Con gái tôi cũng bị trầm cảm nặng năm 14 tuổi. Tôi đã không hề biết chuyện của con và hầu như không giúp được gì con cả. May mắn con đã vượt qua được. Nếu cho thời gian quay trở lại tôi sẽ ở bên con và động viên khuyến khích con thay vì mắng con và xa lánh con vì nghĩ con hư.