Chung một dòng sông Năm 2008, khi đang giảng dạy tại Mỹ, tôi nhận chương trình nghiên cứu giảng viên. Cứ mỗi sáu năm dạy học, giảng viên sẽ được nghỉ sáu tháng hoặc nguyên năm để trau dồi thêm kiến thức qua các dự án nghiên cứu. Tôi được tài trợ nghiên cứu về văn hóa lưu vực Mekong và những vấn đề liên quan đến địa chính trị của vùng Đông Nam Á.Trong vòng sáu tháng, những chuyến thực địa dọc theo dòng Mekong đưa tôi qua Vân Nam, châu tự trị Tây Song Bản Nạp, Lào, vùng Tam giác vàng, Thái Lan, Campuchia, những phụ lưu của Mekong như Serepok, Sekong và Sesan, quan sát nhiều nhánh sông xuyên ngang đồng bằng sông Cửu Long. Những chuyến đi đã cho tôi cái nhìn xác thực về dòng sông cũng như người bản xứ.Mekong là dòng chảy dài nhất Đông Nam Á, xuyên qua sáu quốc gia, Việt Nam ở cuối nguồn. Sông có đa dạng sinh học thứ nhì thế giới, chỉ sau sông Amazon. Thế nhưng dòng sông đang bị lạm dụng, nguồn nước bị chặn ở thượng nguồn. Những con đập khổng lồ đã biến Mekong thành một chuỗi những hồ nước dài hàng trăm cây số tại Vân Nam, Trung Quốc. Tiếp đó, Lào  cộng tác với Trung Quốc và Thái Lan xây thêm những đập nước trên dòng chính, trên đường biến thành cục pin sản xuất điện cho toàn vùng.Từ năm 2015, sau khi nghỉ dạy tại Đại học San Francisco và về hưu, tôi tiếp tục muốn nghiên cứu về lưu vực của dòng sông này. Tôi cộng tác với Đại học Khoa họa xã hội và nhân văn TP HCM trong vai trò nghiên cứu viên. Niềm vui quý giá nhất với tôi là tuần nào cũng được đi một tỉnh, huyện hay xã, học được các khái niệm bản địa, hiểu thêm văn hoá và bề dày lịch sử của nơi tôi sinh ra.Vài tuần nay, tôi gặp những tổ chức, chuyên gia gắn bó với đồng bằng. Họ nói về việc vùng đất bị xâm nhập mặn, thiệt hại về kinh tế có thể cao hơn mọi năm, nguồn nước bi suy thoái khiến sạt lở, thiếu nước, mùa màng có nguy cơ thất bát. Những viện nghiên cứu như Lowy, Mekong Commons, International Rivers và Ủy ban Sông Mekong đều đưa ra cảnh báo, kêu gọi tiết kiệm nước hay những đề xuất thay đổi lối canh tác để chúng ta có thể áp dụng như phương án thích nghi. Nếu tình trạng khô hạn, xâm mặn, sụt lún tiếp tục kéo dài thì kinh tế đồng bằng tiếp tục bị đe dọa trầm trọng. Như một hệ quả, phần lớn người dân địa phương đã và đang phải mưu tìm sinh nhai ở nơi khác.Bằng kinh nghiệm sống và những thách thức hiện hữu, tôi cho rằng ta có thể nghĩ đến một kế hoạch với ba tầm nhìn: ngắn, trung và dài hạn.Đầu tiên là một chiến lược ngắn hạn từ 2 đến 5 năm áp dụng mô hình nông nghiệp thuận thiên, linh hoạt uyển chuyển, tập trung vào sự tham gia của dân cư. Những nông dân từng trải, với thói quen bản địa và kinh nghiệm sống chung với sự thay đổi thời tiết và nguồn nước hiện đang áp dụng mô hình nông nghiệp thuận thiên ở vài nơi.Ở Cồn Chim, ấp Hoà Minh, tỉnh Trà Vinh, chúng tôi đang hỗ trợ nông dân làm dự án "Con tôm ôm cây lúa". Với hỗ trợ của chính quyền địa phương, một nhóm chuyên gia hợp tác với nông dân trên một cù lao. Nếu khí hậu biến đổi và lượng nước từ thượng nguồn không đảm bảo, các chuyên gia đưa ra một mô hình linh hoạt. Nếu nguồn nước bị xâm mặn, nước lợ nhiều, nông dân sẽ chuyển qua nuôi tôm; còn nếu nguồn nước ngọt đầy đủ thì lúa sẽ thay thế tôm. Nông dân sẽ được trang bị kiến thức để tham gia vào ngành du lịch, cung cấp cho du khách những đặc sản của vùng, trải nghiệm bếp núc, câu cua hay làm bánh với khuyến cáo không rác thải. Nông nghiệp ghép với du lịch xanh và chậm bước đầu đã mang đến kết qủa rất khả quan cho những hộ dân sống trên cù lao này. Tôi cho rằng mô hình có thể áp dụng cho toàn vùng đồng bằng.Thứ hai, trong chiến lược trung hạn, từ ba tới 10 năm, tôi nghĩ rằng một Trung tâm nghiên cứu Mekong học cho Việt Nam là điều then chốt. Ngành khoa học này sẽ liên kết với các đại học Đông Nam Á và thế giới, đào luyện những chuyên gia thông thạo và am hiểu về lưu vực Mekong trong mô hình phát triển bền vững, đề xuất hành động cho Chính phủ.Thứ ba, nhìn xa hơn nữa, trong tầm nhìn trên 10 năm, bắt đầu ngay từ bây giờ, nỗ lực đi đến một Hiệp định ứng xử cho toàn lưu vực với sáu quốc gia đang chia sẻ nguồn nước giống như Hiệp định khai thác và phát triển lưu vực sông Rhine ở Châu Âu là chìa khóa của vấn đề.Và hơn hết, ta đều biết nguyên nhân quan trọng của khó khăn hiện nay với đồng bằng là do những đập nước thượng nguồn tham lam và ích kỷ. Nhiều người vẫn hô hào rằng những cộng đồng thuộc lưu vực sông Mekong cùng uống chung một dòng nước. Nhưng nói suông không đủ. Nếu bản thân những người đại diện cho đất nước chúng ta không dám lên tiếng mạnh mẽ và cùng hành động để kêu gọi, thúc đẩy ra đời một hiệp định quốc tế được tôn trọng bằng tầm nhìn xa và những kiến thức khoa học thì không ai cứu đồng bằng. Nếu không tạo ra một nguyên tắc ứng xử chung văn minh, nhất quán, liệu có còn dòng nước chung mà uống mãi được không?Chung Hoàng Chương " Nếu bản thân những người đại diện cho đất nước chúng ta không dám lên tiếng mạnh mẽ và cùng hành động để kêu gọi, thúc đẩy ra đời một hiệp định quốc tế được tôn trọng bằng tầm nhìn xa và những kiến thức khoa học thì không ai cứu đồng bằng." Cảm ơn bài viết rất giá trị của chú Chung Hoàng Chương. Cháu và nhiều bạn bè cũng cho rằng VN cần chủ động hơn trong việc thuận thiên. Năm 2016 chúng cháu đã tập hợp một nhóm các bạn tốt nghiệp nhiều chuyên ngành khác nhau (Hoá học, Xây dựng, Nông nghiệp, Môi trường..), sẵn sàng tham gia voluntee vào dự án nhằm khắc phục hạn mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long nếu có một tổ chức đứng ra. Tất cả đều là những người ra trường trên dưới 20 năm và có kinh nghiệm làm việc. Rất mong những người như chú có phương án giúp cho đất nước mình. Cám ơn Bác Chương, nhất là đoạn cuối. Bài viết quá hay, tôi hoàn toàn ủng hộ, cảm ơn tác giả Tôi người miền trung thật sự thấy tiết cho một vùng đồng bằng phì nhiêu, khí hậu ôn hòa, người dân thân thương mà bây giờ phải như vậy. Các tỉnh đồng bằng sông Cửu long đang bị xâm mặn hàng chục km vào sâu trong đất liền. Cộng với tình trạng khô hạn do có quá nhiều đập tích nước thủy điện ở thượng nguồn sông Mê Kông đã làm cho người dân đồng bằng sông Cửu Long ngày càng thêm khốn khó. Là 1 người dân, mỗi khi nghe nói miền Tây lũ không về tôi luôn rất trăn trở. Đọc bài viết của tác giả, tôi nghĩ trong 3 giải pháp đã nêu chỉ có điều 1&2 còn mang tính khả thi. Giải pháp thứ 3, vì rất nhiều lý do khác nhau của các nc trên thượng nguồn mà gần như là không thể thực hiện! Cảm ơn ông!, ông nói vô cùng chính xác và tâm huyết... Có câu: "không gì là không thể" để là động lực cho chúng ta phấn đấu, hoặc đấu tranh. Giải pháp thứ 3 là quan trọng nhất, nhưng cũng khó thực hiện nhất, nhưng nếu chỉ vì thế mà chúng ta không thử, không cố gắng hết sức để thực hiện , thì sau này chắc sẽ còn mất mát nhiều lắm, vựa lúa của chúng ta đang kêu cứu, phải cùng làm gì đó để cứu nó thay vì yên lặng!!! Quê con ở Trà Vinh, con ý thức rất rõ tình trạng hạn hán xâm nhập mặn hiện nay. Nhưng dù sao chúng ta cũng cần đối mặt với vấn đề của mình để có giải pháp phù hợp trong "ngắn - trung - dài" như Bác Chương đã đề cập, rất ủng hộ!!! Chúc thầy có nhiều sức khỏe để tiếp tục cống hiến những kiến thức bổ ích cho nước nhà. Bài viết chia sẻ quá hay, có hiểu biết sâu, có tầm nhìn và tâm huyết . Tuy nhiên ngoài hệ thống đập thượng lưu ngăn chặn dòng sông do cạn kiệt nguồn nước, lượng phù sa và nguồn lợi thủy sản còn có một nhân tai khác là khai thác nước ngầm quá mức và khai thác cát bừa bải làm xói lở nghiêm trọng bờ sông và tăng xâm nhập mặn. Các giải pháp tác giả đề xuất đều hợp lý nhưng việc đầu tiên là hạn chế và xoá bỏ nhân tai vì nó nằm trong khả năng của chúng ta. Còn đàm phán để có một hiệp chung ứng xử cho toàn khu vực chắc chắn là vô cùng gian nan vì tầm nhìn và lợi ích quá khác biệt giữa các quốc gia còn các kế hoạch ngắn và trung hạn đều hợp lý , trong quá khứ ông cha ta đã nuôi trồng các sản phẩm thích nghi với môi trường sống và thuận thiên theo miệt đồng, miệt bưng miệt vườn đó sao? ...Những nhà khoa học, những nhà chuyên môn , những con người yêu đất nước yêu dân tộc hãy hành động mạnh mẽ chứ không thì có ngày nước cũng không có uống chứ đừng nói là nước để làm nông nghiệp. Gần như tất cả, tất thảy ai củng thấy. Mà gần như khó lắm, như là sự nhỏ bé của chính nơi nó về tổ.Thương hoài ngàn năm. Rất hay, quê tôi ở Trà Vinh đang và đã nhận thấy ảnh hưởng rất nhanh và rộng của biến đổi khí hậu cũng như khó khăn về nguồn nước hiện nay. Chúng ta không sợ ngược lại phải đối mặt có có giải pháp phù hợp