Ngập lụt đô thị Trước nhà tôi có một cái sân đất nhỏ phủ đầy cát và sỏi, vây quanh là vài bụi cây. Sau mỗi trận mưa, cái sân nhỏ trở thành vũng nước, có cả ếch nhái và tiếng côn trùng rỉ rả cả đêm. Sáng hôm sau, nước tự rút, để lại một lớp cát và lá cây khô rã ra.Năm 2018, tôi bắt đầu làm việc tại Surbana Jurong, một trong những công ty tư vấn thiết kế hạ tầng lớn nhất châu Á. Tôi lần đầu được tiếp cận những dự án về kiến trúc và quy hoạch trong thực tế một cách bài bản. Là kiến trúc sư, ngoài thiết kế công trình, chúng tôi phải quan tâm đến các yêu cầu về phòng cháy chữa cháy, quy hoạch, cây xanh và đặc biệt là thoát nước.Kể từ khi độc lập vào năm 1965, quốc đảo nhỏ bé đối mặt với hai vấn đề khá giống với Hà Nội và TP HCM hiện tại, là đô thị hóa nhanh chóng và ngập lụt. Từ 1990 đến 2018, dân số Singapore tăng gần gấp đôi, đạt đến 5,8 triệu người.Singapore nằm ở vùng xích đạo nhiệt đới, nhận được lượng mưa khoảng 2.400 mm hàng năm, nhiều hơn Hà Nội và TP HCM một chút. Trong quá trình phát triển, quốc gia này loại bỏ nguy cơ lũ lụt bằng cách dẫn nước vào các hồ chứa và biển thông qua mạng lưới sông ngòi tự nhiên và kênh đào bằng bêtông để giảm chi phí.Nhưng chỉ mở rộng kênh và cống rãnh sẽ không đủ, đặc biệt là đối với các khu vực đã phát triển. Cơ quan Nước Quốc gia Singapore PUB đã vượt ra ngoài việc thực hiện các giải pháp về lộ trình (ví dụ: cải thiện khả năng thoát nước, kênh dẫn) để kết hợp với các nhà đầu tư dự án nhằm áp dụng các giải pháp phía đầu nguồn, như bể chứa nước mưa phi tập trung, vườn mưa (rain garden)...Trong khuôn khổ Chương trình ABC Water (Năng động - Active, Đẹp - Beautiful, Sạch - Clean), một sáng kiến của PUB, quốc gia này bắt tay vào hành trình trở thành thành phố của Vườn và Nước. Các giải pháp đầu nguồn có thể kết hợp khái niệm ABC Waters bằng cách giữ nước mưa và xử lý gần nguồn hơn trước khi xả vào mương công cộng. Khi được áp dụng một cách tổng thể, các tính năng thiết kế của ABC Waters giúp mang lại sự linh hoạt để đối phó với lượng mưa lớn.Các nhà đầu tư hoặc cá nhân được khuyến khích thực hiện các đặc điểm thiết kế của ABC Waters để giảm thiểu tác động của quá trình đô thị hóa. Những đặc điểm thân thiện với môi trường như vườn mưa (một khu vực được đào lên và trồng các loại cây bản địa, đặt gần cống thoát nước hoặc khu vực có nước đọng), đầm lầy sinh học (mương nước trồng cây bản địa kết nối các cơ sở hạ tầng thoát nước mưa khác dọc đường và lối đi) và vùng đất ngập nước (wetland) không chỉ cải thiện chất lượng nước mà còn nâng cao tính đa dạng sinh học và tính thẩm mỹ của môi trường xung quanh.Trong môi trường đô thị hóa cao của Singapore, nhiều công trình phát triển phần lớn được tạo nên từ các bề mặt không thấm nước như mái nhà, bãi đậu xe, đường sá và vỉa hè không cho phép nước mưa thấm vào lòng đất. Điều này làm tăng dòng chảy tràn vào hệ thống thoát nước mưa. Do đó, trong những cơn mưa lớn, dòng chảy đỉnh điểm từ lưu vực đô thị hóa có thể vượt quá khả năng thiết kế của cống thoát nước công cộng, dẫn đến lũ quét.Các giải pháp nguồn, như bể chứa nước phi tập trung, cung cấp tạm thời không gian trữ nước mưa tại chỗ. Nước được xả với tốc độ có kiểm soát vào hệ thống thoát nước hạ lưu, do đó làm giảm tốc độ xả đỉnh điểm từ khu vực. Các bể giữ nước này có thể đặt trên mặt đất hoặc dưới lòng đất và là một phần yêu cầu bắt buộc phải quan tâm trong quá trình thiết kế.Kể từ 2014, theo quy định của chính quyền, tất cả dự án công nghiệp, thương mại, nhà ở và trường học với diện tích lớn hơn hoặc bằng 0,2 hecta phải kiểm soát dòng chảy đỉnh điểm từ khu vực của dự án. Để đảm bảo đáp ứng kịp thời cho cơn mưa tiếp theo, các hệ thống xả phải được thiết kế để xả hết bể chứa trong vòng bốn giờ sau mưa lớn.Hầm trữ nước Stamford (SDT), một dự án khổng lồ được thiết kế để lưu trữ tạm thời nước mưa từ các cống rãnh khi có mưa lớn là một giải pháp gần đây của PUB. Nước mưa dư thừa sẽ chảy từ cống sau đó được dẫn vào hầm. SDT có thể chứa tới 38.000 m3 hoặc cỡ 15 bể bơi Olympic. Lượng nước này được rút hết trong bốn giờ để sẵn sàng cho trận mưa lớn tiếp theo.Vườn trên mái là hệ thống mái che thực vật ít cần bảo dưỡng, sử dụng giá thể trồng cây nhẹ với lớp thoát nước/ lưu trữ nông để giữ nước, có thể cung cấp nước cho cây trồng khi không có mưa. Kết quả là, nước chảy ra trên mái xanh ít hơn so với những mái nhà thông thường. Ngoài việc tiết kiệm nước uống để tưới tiêu và cải thiện chất lượng không khí, các mái nhà xanh rộng lớn còn làm mát các tòa nhà và giảm hiệu ứng "đảo nhiệt" bằng cách cung cấp lớp cách nhiệt để che nắng nóng.Dù vậy, cũng cần nhắc lại là tuy làm rất tốt và bài bản, Singapore cũng từng trải qua những trận ngập lụt rất nặng, như trận lụt lịch sử tại khu Orchard năm 2010 và Upper Changi năm 2018.Việc hạn chế ngập lụt không thể giải quyết đơn giản bằng một vài biện pháp nhỏ lẻ, mà cần sự đầu tư và kết hợp nhiều biện pháp, trong thời gian lâu dài với một kế hoạch rõ ràng. Tùy theo tình hình của từng quốc gia, ngân sách và mức độ phát triển, đặc điểm địa hình và khí hậu, chúng ta có thể lựa chọn và học hỏi một cách có chọn lọc và kết hợp các biện pháp phù hợp với tình hình địa phương nhất.Ba tháng trước, tôi trở về thăm gia đình sau một khoảng thời gian dài mắc kẹt ở nước ngoài vì Covid. Tôi bỗng cảm thấy may mắn khi được sinh ra ở nông thôn, lớn lên ở thành phố, rồi ra nước ngoài học tập và làm việc. Trải qua nhiều môi trường khác nhau, tôi cảm thấy có nhiều trải nghiệm phong phú hơn.Nông thôn có thể không phát triển hiện đại văn minh như thành thị, nhưng thú vị ở chỗ, có những thứ thành thị đang học lại bắt chước từ thiết kế tôn trọng quy luật tự nhiên của nông thôn, như mô hình vườn mưa và đầm lầy sinh học.Trình Phương Quân Việt Nam không thiếu kiến trúc sư giỏi, nhưng tôi vẫn không hiểu tại sao ở 2 thành phố lớn nhất Việt Nam cứ hễ mưa "hơi lâu một tí", "hơi to một tí", "hơn lịch sử một tí" là ngập lụt.Có người bảo là rác, có người bảo do triều cường, vv. Nhưng cũng như tác giả, tôi cho rằng quy hoạch của 2 thành phố này có vấn đề. Tôi không phải kiến trúc sư nên tôi không biết rõ phải làm thế nào, nhưng tiêu chuẩn của tôi ít nhất là mưa có to gấp 2-3 lần mức lịch sử + triều cường mà vẫn không ngập là đạt.Hi vọng các quận, huyện sắp lên thành phố trong tương lai hãy quy hoạch thật tốt tất cả mọi thứ, để tình trạng này không tiếp diễn. Còn với Hà Nội và tp Hồ Chí Minh tôi mong chính quyền có cách nào đó sửa dứt điểm tình trạng ngập lụt và tình trạng kẹt xe là tôi vui rồi. Cảm ơn bài viết của bạn thật hữu ích. Các đô thị lớn ở VN hiện nay hễ mưa to không ngập đó mới là chuyện lạ, chỉ chuyện cái vỉa hè thôi mà nay lát gạch này mai lát đá nọ, rồi việc cưa xẻ, cắt đào lên lắp lại vẫn cứ lặp đi lặp lại,.. Chung qui vẫn chưa có một giải pháp hoàn toàn vì tương lai, mà chỉ là những toan tính vụn vặt trước mắt. Mà thôi có nói nhiều cũng chẳng ai thèm nghe hiểu. Cách rẻ tiền + đơn giản nhất là cố gắng tránh bê tông hoá để nưóc mưa tự thấm qua mặt đất tự nhiên, thành phố bây giờ bê tông + nhựa đường gần như 100% bề mặt thì cống rãnh nào chịu cho nổi !. Tôi thấy việc thoát nước cho các thành phố không phức tạp đến vậy. Nguyên nhân gây ngập là gì thì giải pháp phải dựa vào đó. Ở nông thôn, cha ông ta đã hình thành nên một hệ thống thoát nước rất đơn giản, duy trì hàng ngàn đời qua là duy trì các ao, hồ, sông, kênh, mương... Đô thị hóa đã lấp sạch, bỏ bao chi phí để làm cống ngầm...và kết quả ra sao thì ai cũng đã biết! Giải pháp mà các chuyên gia đưa ra quá phức tạp, vì thế tình hình ngập lụt sẽ còn kéo dài. Với tư cách của một nông dân, tôi kiến nghị chính quyền các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM hãy quan tâm mở lại hệ thống ao, hồ, sông...Một nguyên lý đơn giản là mưa tới đâu, nước chảy xuống ao hồ, sông tới đó...thì làm sao mà ngập được! Bài viết mô tả chân thực, các giải pháp này đã được viết rất nhiều trong các hội thảo chuyên về thoát nước và môi trường tại Việt Nam trong 10 năm qua. Đã được nhiều báo đài truyền thông rộng rãi ra cộng đồng. Tiếc thay việc ứng dụng hay áp dụng còn nhỏ giọt, thiếu đồng bộ nên sẽ có nguy cơ uy hiếp do ngập vì mưa ngày càng cao hơn. Ngược lại  còn cứng hóa, bê tông hóa, san lấp hóa các mặt bằng ở nhiều nơi. Cho nên, khi mà mâu thuẫn tư tưởng về sử dụng mặt đất hay cải tạo chỉnh hóa mặt bằng còn vênh nhau theo chiều hướng hối tiếc của thế giới thì sẽ còn ngập dài dài. Theo cá nhân thì việc bài viết nêu rất nhiều người VN biết, trong đó có cả những người ở cơ quan chuyên môn, họ đã đi và nghiên cứu nhiều nước.Nhưng vẫn ngập. Đó là theo cái nhìn xưa nay, chúng ta tiếp cận thế giới nhưng còn làm là chuyện khác.Ai cũng biết giảm bê tông hóa, mái che, tăng hệ thống cống rãnh. Nhưng thực tế thì khi đấu thần tất cả đã chọn giá thấp, thiết kế cho dù vẫn đảm bảo nhưng vật liệu kém chất lượng, kém độ bền thì quay lại nước đi chơi khắp cả thành phố.Tóm lại Chúng ta không phải không làm được mà là làm không triệt để, không quyết liệt cho nên nước cứ ngập.Nước không biết chữ, nước không ý kiến, nước không biết phát biểu, nhưng nước có thể nói lên trình độ dân trí, kiến thức quản lý đô thị và năng lực xây dựng của con người ra sao. Việt Nam đang đi ngược, các hồ điều tiết nước được xây dựng thời Pháp một số nơi lấp đi để kinh doanh, hệ thống kênh rạch bị bức tử hoặc bóp nhỏ lại vv.vv sau này thế hệ sau sẽ khổ nhiều ?..?...? Cứ gì 2 thành phố lớn, Vĩnh Yên chúng tôi thuộc tỉnh trung du trước đây không bao giờ ngập lụt nhưng giờ cứ động mưa là ngập trừ khu đồi cao và đỉnh dốc Láp còn lại biến thành hồ ngập lụt song hành với cắt điện khổ ơi là khổ vì đâu .?Vì hồ ao lấp hết san phẳng .....lạy Trời Chúc mừng tác giả đúng là người may mắn. Đừng so sánh VN với Singapore nữa, người ta đã đi quá xa, mất hút ở chân trời rồi. Bây giờ mà có hàng ngàn kỹ sư giỏi nhất thế giới vào cũng chẳng giải quyết được vấn đề ngập lụt của đô thị VN đâu. Chìa khóa giải quyết vấn đề này, cũng như biết bao vấn đề khác, là nằm ở chổ khác. Hiểu theo cách đơn giản là tạo hồ chứa và mở rộng hệ thống cống. Thực tế phương pháp này khó thực hiện do quy hoạch đô thị kô thống nhất . Bê tông càng nhiều thì càng ngập úng ! Bê tông hóa kênh mương quá nhiều, ao hồ bị lấp kha khá để xây nhà cao tầng, tập trung xây chung cư trong khu đông đúc, hạ tầng giao thông không đáp ứng được, cống rãnh không khai thông thường xuyên, nhà bán cơm phở ven đường cứ thích là ném rác xuống lỗ thoát nước, ý thức người dân kém đã đành, quy hoạch còn không có tầm nhìn xa. Bảo sao cứ ngập với lụt suốt. Trận hôm 29/5 vừa rồi chưa là gì so với trận 31/10/2008 nhỉ. Tôi không phải là kiến trúc sư hay kỹ sư xây cất gì cả nên không dám bàn cãi về việc thoát nước để tránh ngập lụt trong mùa mưa. Nhưng dù có là kiến trúc sư đi chăng nữa cũng không thể tránh được lũ lụt ở Bangkok. Thái Lan, tpHCM, Hà Nội v.v..khi mà lượng mưa quá nhiều. Còn nói về đô thị hóa Singapore? Singapore diện tích chỉ bằng 1/3 tp HCM của chúng ta. Nói cho chính xác hơn thì nó đã là cái thành phố, cái đô thị rồi. Làm gì có thôn quê, ruộng nương hay núi rừng với diện tích vỏn vẹn có 700 cây số vuông? Các cống thoát nước có mở rộng gấp đôi như bây giờ thì cũng vẫn bị ngập. Vì nước không có chỗ thoát ra. Các hồ tự nhiên thì lấp đi.... Các bờ sông, bờ kênh chỗ nào cong cong mà rộng ra một tí cũng được kè lại thành một khoảng đất để bán. Từ thành thị cho đến nông thôn. Đó là vấn đề quản lý vĩ mô rồi. Nói chung quy hoạch đô thị của chúng ta chưa khoa học, manh mún và thiếu tầm nhìn lâu dài. Một đô thị phải có một quy hoạch khoa học, có tầm nhìn tối thiểu là 100 năm thì mới phát triển bền vững được. Còn giờ quy hoạch tầm nhìn nhiều thì 20-30 năm thậm chí chỉ 5-10 năm .....