Minh định khái niệm "Ông có thể nói cho tôi biết tại sao chúng tôi bị khủng hoảng?", vị Chủ tịch Ngân hàng Phát triển Hàn Quốc hỏi tôi trong buổi trao đổi. Tôi trả lời ông cụ rằng: "Thế giới đã phát triển sang giai đoạn hậu công nghiệp, đang chuẩn bị cho một giai đoạn công nghiệp khác mà người Hàn vẫn thích các xí nghiệp lớn, nhà máy lớn, phương tiện lớn. Phải chăng đó là sự dịch chuyển chậm của thẩm mỹ kinh tế và công nghiệp của các ngài?".Ông cụ sau đó mời tôi đi ăn và quan sát tôi trong suốt bữa ăn, không đưa ra thêm câu hỏi nào nhưng tỏ thái độ khá trìu mến.Là một người Việt Nam, so với người Hàn Quốc, tôi không có kinh nghiệm mấy về sự phát triển. Là giám đốc công ty luật nhỏ, không mấy kinh nghiệm so với chủ tịch một ngân hàng lớn, thế mà tôi lại nhận được câu hỏi như vậy. Lúc đó tôi đã nghĩ, mình phải truyền bá sự khiêm tốn vĩ đại này đến càng nhiều người Việt càng tốt.Một người vừa già, vừa có địa vị cao, là công dân của một nước kinh nghiệm về phát triển như thế mà hỏi tôi theo cách rất chân thật giữa hội trường một nghìn người về vấn đề mà ông có thể nắm rất rõ. Tôi rất cảm động về sự khiêm tốn khổng lồ như vậy trong những con người chỉ đạo chủ chốt một nền kinh tế.Đó là phẩm hạnh phải biểu dương để mọi người Việt đều biết. Bởi chúng ta có những khái niệm vội vã, những tuyên ngôn vội vã cho nên ta rất khó đến gần cái đúng, cái chính xác khoa học. Trong tất cả các độc lập, độc lập khoa học là rất khó, đấy là ý kiến của tôi.Trong một cuộc trao đổi, nhà báo hỏi về mô hình nhà nước kiến tạo. Tôi trả lời, tôi không đủ tư liệu để giải thích và trên thế giới cũng chưa ở đâu có đầy đủ tư liệu khoa học để giải thích định nghĩa này. Vậy hệ thống chính quyền ở các cấp của chúng ta hiểu khái niệm ấy như thế nào? Đây là một khái niệm lớn, nếu áp dụng trên quy mô đại trà, nó sẽ tạo ra một cuộc học tập rộng lớn toàn Đảng, toàn dân. Nếu như khái niệm này không được nhất quán một cách khoa học từ các phía khác nhau, nó sẽ làm xã hội cũng như chính quyền các cấp lúng túng trong việc triển khai.Lâu nay một số người hay nói chữ và tưởng rằng đấy là sự khôn khéo mà quên mất, nói chữ nhiều quá có thể dẫn tới định hướng nhận thức sai. Đừng nghĩ nói chữ là vô hại. Nói chữ nhiều là một trong những nguyên nhân có thể tạo ra các cách hiểu khác nhau về khái niệm, tạo ra tình trạng không có nhận thức nghiêm túc ở các tầng nấc khác nhau. Điều này vô cùng nguy hiểm. Khi đã nhập nhèm về mặt khái niệm tức là nhập nhèm về mặt khoa học nhận thức. Mà nhập nhèm sẽ dẫn tới xây dựng hệ thống quản lý trên cơ sở nhập nhèm.Tuy nhiên, đây cũng là tình trạng ở nhiều quốc gia. Tổng thống Trump đã nhận ra sự nhập nhèm về mặt khái niệm tồn tại trong nhiều nhiệm kỳ của chính phủ Mỹ. Nó tạo ra trạng thái các quốc gia khác ăn trên lưng người Mỹ, quyền lợi Mỹ bị tước đoạt một cách khôn khéo. Ông Trump đã cho rằng nước Mỹ phải xác lập lại chất lượng đạo đức trong các quan hệ.Vấn đề quan trọng đối với bất cứ quốc gia, thể chế nào là không thể duy trì tình trạng nhập nhèm về nhận thức. Các khái niệm phải được hoàn thiện một cách chặt chẽ, để từ đấy xã hội có nhận thức đúng đắn. Bây giờ, không có sự bảo vệ nào cho lợi ích của xã hội hiệu quả bằng nhận thức của người dân, người tiêu dùng và người sản xuất.Cho nên cần phải nhanh chóng xây dựng hệ thống khái niệm một cách rõ ràng, chắc chắn và luật hóa để nó có giá trị pháp lý. Về mặt khoa học, phải chứng minh rằng lợi ích của việc định nghĩa tường minh các khái niệm quan trọng thế nào. Thí dụ, có một quyền rất quan trọng là quyền sử dụng đất. Đấy là một quyền đa chiều. Sử dụng đất xây dựng khác, sử dụng đất đô thị khác, sử dụng đất cư trú lâu dài lại khác nữa. Quyền sử dụng đất luôn gắn liền với tiền - là thứ quyền có thể bán được. Giá trị của quyền sử dụng chính là khái niệm quán xuyến toàn bộ giá trị đất đai. Nếu chúng ta không đưa ra các định nghĩa và pháp chế hóa nó thành các luật thì không có công cụ để quản lý. Và khi đó, nó trở thành các quyết định hành chính giống như trường hợp UBND TP HCM làm đối với Thủ Thiêm.Việc sử dụng chữ nghĩa đúng rất quan trọng. Khi sự đúng đắn, chính xác của ngôn ngữ xuất hiện thì ngôn từ mới có thể định hướng; còn có những thuật ngữ được gài vào đâu đó thì có nói mấy xã hội cũng không chấp nhận. Xã hội Việt Nam vẫn là một xã hội nông nghiệp, nông thôn và nông dân vẫn là chính, những khái niệm như "số hóa", liệu có bao nhiêu phần trăm người hiểu? Cần phải xây dựng một hệ thống khái niệm đầy đủ để từ đó xây dựng bộ khung pháp lý vừa quản lý quyền lực trong nước, vừa quản lý quyền lợi quốc gia cả bên trong lẫn bên ngoài. Nếu không làm được việc ấy sẽ khó có thể thành công, cho dù nói hay đến mấy, nhiều đến mấy.Tôi xin hoan nghênh mọi việc làm, làm gì cụ thể cũng tốt, thậm chí nếu chẳng may có hơi sai thì chúng ta sửa. Bởi trên thế giới không có chính phủ nào làm đúng ngay một lần các chính sách của mình. Năng lực sửa sai là năng lực chủ yếu của tất cả các chính phủ chứ không phải năng lực làm đúng ngay mọi thứ. Cho nên tôi muốn nói rằng: chúng ta cứ dũng cảm mà làm. Có câu "dò đá qua sông" - cho thấy sự mò mẫm tìm kiếm các cách thức để đi đến cái đúng chính là triết học của sự phát triển.Tôi là một thương nhân, là một luật sư kinh doanh, tôi làm việc với các cộng đồng văn hóa khá kỹ. Khi khủng hoảng kinh tế xảy ra ở châu Á, tôi đến thăm Hàn Quốc theo chương trình do Đại sứ quán Hàn Quốc tại Hà Nội tổ chức. Trong một buổi tiếp xúc, tôi đã ca ngợi những việc mà tổng thống Park Chung Hee làm vào thời kỳ đầu. Vậy mà ông Thứ trưởng Bộ ngoại giao Hàn Quốc nói với tôi: "Nếu tổng thống của chúng tôi không làm những việc ấy thì tốt cho người Hàn Quốc biết mấy". Xã hội người ta nhận ra cái sai rất tinh khôn.Cho nên, cần phải nghiên cứu một cách khoa học để mình trở nên hấp dẫn đối với thế giới. Không đủ dũng cảm để làm một vài việc thì chúng ta vĩnh viễn là những kẻ ngốc nghếch một cách hiền lành.Nguyễn Trần Bạt* Nhà nghiên cứu Nguyễn Trần Bạt vừa qua đời tối 15/12, đây là bài viết ông gửi tới chuyên mục trước đó. Chúng tôi xin thành kính tưởng nhớ người đã khuất. Ngôn ngữ là vỏ bọc của tư duy, và không thể phủ nhận sự minh định về khái niệm luôn tỉ lệ thuận với chân lý mà con người tiếp cận.Thực tế, có những khi khái niệm bị hiểu chưa đúng do góc nhìn, nhưng cũng có những khi khái niệm bị đánh đồng hay đánh tráo vì các động cơ của con người (chiếm đa số).Cán cân giữa một bên là tiệm cận, tôn thờ Chân lý và một bên là Lợi ích vốn dĩ quá đỗi mong manh và thường dễ nghiêng về Lợi ích nhiều hơn. Ở thời đại mà hầu hết mọi định hướng hay tiêu chí đánh giá sự giàu có hay thành đạt của con người đều dựa trên sự sở hữu thì Chân lý dễ thường bị lép vế...Điểm đáng ngưỡng mộ nhất ở một cá nhân hay một cộng đồng là tinh thần tự phản tỉnh. Năng lực phản tỉnh càng cao, sự phản biện tự thân càng lớn. Sự minh định khái niệm, xét đến cùng là hệ quả của tinh thần phản tỉnh, phản biện mạnh mẽ mà thôi! Xin cảm ơn bác Nguyễn Trần Bạt - một nhân cách lớn, một Nhà trí thức lớn mà cháu vô cùng ngưỡng mộ. Ông Nguyễn Trần Bạt đã để lại một bài viết quá xuất sắc, vạch ra nhiều điều phải nhìn lại trong công cuộc phát triển đất nước. Khát vọng chỉ là động lực phát triển, phát triển để đạt được như khát vọng thì không đơn giản như chỉ có khát vọng, cần rất chín chắn và sáng suốt dẫn dắt việc phát triển hợp lý, chắc và hiệu quả. Trân trọng cảm ơn Ông, mong ông yên nghỉ an lành. Đọc bài nào bác viết cũng thấy rất giá trị, đơn giản và dễ hiểu. Vĩnh biệt bác!! "Cho nên, cần phải nghiên cứu một cách khoa học để mình trở nên hấp dẫn đối với thế giới. Không đủ dũng cảm để làm một vài việc thì chúng ta vĩnh viễn là những kẻ ngốc nghếch một cách hiền lành", rất tâm đắc câu kết. Kính cẩn nghiêng mình trước sự ra đi của tác giả! Rất đúng, rất hay, rất đáng để suy ngẫm và áp dụng, không chỉ trong lĩnh vực kinh tế. Tuyệt vời!Phải thốt lên là thấu đáo một cách tuyệt vời! Chú viết hay quá. Đúng là người Việt mình hay dùng những từ ngữ khoa trương, hoa mỹ. Cá nhân cháu đôi khi cũng dùng nhưng tính thật dụng của nó lại rất vô nghĩa. Thậm chí là hoàn toàn vô nghĩa. Dẫn đến những công việc và việc làm vô nghĩa. Thật đáng tiếc là tôi mới đọc được một ít bài viết của Ông trong thời gian gần đây. Ông là một nhà nghiên cứu thật đáng ngưỡng mộ. Xin thành kính cảm ơn Ông. Và nghiêng mình vĩnh biệt Ông! Một trí tuệ lớn. Vĩnh biệt Bác! Bài viết xuất sắc. Cháu cảm ơn Bác. Kính chào Vĩnh Biệt. Một bài viết ngắn gọn mà sâu sắc, hàm chứa vấn đề to lớn trong việc sử dụng các khái niệm để định hướng phát triển đất nước. Cảm ơn ông,một học giả xuất sắc! Vĩnh biệt! Bài viết rất hay các bạn trẻ phải học tập và phải suy ngẫm thật lâu mới thấm được bài viết này. Cám ơn Bác đã để lại một bài viết thật sâu sắc, cám ơn Vnexpress đã kịp đưa đến độc giả một bài báo hay. Vĩnh biệt Bác. Cảm ơn tác giả, tất cả các bài của tác giả rất hay, tôi thương xuyên theo dõi và đọc. Vĩnh biệt Bác. Ông là một nhà tri thức giỏi và đáng kính ! Đất nước vừa mất đi một nhân tài. Hương hồn bác siêu thoát nơi miền cực lạc.