Hạn chế ‘từ thiện’ Hà Tĩnh con số thấp hơn nhưng cũng ở mức vài trăm đoàn. Chúng tôi thuộc dự án Nhà chống lũ, đi khảo sát đánh giá để xây dựng mô hình nhà an toàn cho hai địa bàn này. Đi cùng là một doanh nghiệp, họ muốn tự đi phân phát tiền và gạo - cách họ thường làm mỗi năm mỗi khi có bão lũ.Khi nước vừa rút, các đoàn cứu trợ ùn ùn kéo đến. Băng rôn, quần áo, chăn màn, mỳ tôm, gạo… thùng to thùng nhỏ. Bà con kéo đến ngồi đợi kín sân ủy ban xã, chờ phát quà.Nhưng sau đó, các đoàn kéo đến mỗi lúc mỗi đông mà không hẹn trước. Ủy ban chỉ có ít người. Nét mệt mỏi hiện trên mặt họ khi phải đón tiếp và giải thích liên miên. Họ bèn chuẩn bị sẵn một danh sách tên chủ hộ, đưa cho trưởng đoàn. Cầm danh sách các nhà bị thiệt hại trong tay, các đoàn cứ đi phát quà lần lượt.Đoàn doanh nghiệp đi cùng chúng tôi cũng nhận một tờ danh sách. Thấy ngờ ngợ, tôi đi quan sát và tìm hiểu. Có những nhà được phát gần 70 thùng mỳ tôm. Trong buồng như một cửa hàng đại lý. “Cột mỳ” chất cao gần nóc nhà.Vùng tiếp theo mà chúng tôi đến là Tân Hóa, Quảng Bình. Mảnh đất khi ấy ồn ào khắp cả nước với từ khoá “chính quyền thu lại tiền cứu trợ”.Tôi cử hai thành viên của dự án đi xe ôm lẳng lặng đến điều tra. Thì ra, người của ủy ban đã nghĩ ra cách thống nhất với người dân: các hộ nhận quà trước, sau đó ủy ban đi thu lại quà ở các nhà rồi mới chia đều cho tất cả. Dân đồng ý.Nhưng sau đó, quà nhiều quá, nhân dân xảy ra bất đồng. Họ soi mói, khiếu kiện lẫn nhau và kiện ủy ban, kiện với báo chí vì không công bằng. “Người ta phát cho nhà tôi bao nhiêu bao gạo nhưng cuối cùng tôi được có mấy bao này”.Chứng kiến sự hỗn loạn đó, tôi đã quyết định đề nghị doanh nghiệp đi cùng dừng mọi hoạt động cứu trợ trực tiếp. Doanh nghiệp đồng ý, chuyển số tiền còn lại vào quỹ để hỗ trợ bà con xây nhà an toàn.Cũng tại địa bàn này trước đó một năm, dự án Nhà chống lũ khổ sở với tâm lý “đòi cứu trợ” của người dân.Chúng tôi hỗ trợ dân làm nhà phao. Sau khi đã hoàn thành việc xây dựng phần nhà và sàn đế, chỉ còn phát phao để lắp vào nhà, chúng tôi chuyển đến 240 cái phao đầu tiên. Mỗi căn nhà cần 12 chiếc phao để nổi. Chúng tôi tuyên bố sẽ phát cho 20 hộ cần nhất mỗi nhà 12 phao, và hứa “đợt tới phao về chúng tôi sẽ phát nốt” cho 20 hộ còn lại. Nhưng rất nhiều hộ dân không đồng ý. Họ đòi chia đều mỗi nhà 6 phao. Chúng tôi giải thích, 6 phao không làm nổi được cái nhà, khi có lũ nhà vẫn bị chìm và người vẫn có thể bị cuốn đi. “Không nổi cũng được, nếu chết tất cả cùng chết. Tại sao tất cả các đoàn khác đến đều chia đều quà mà phao lại không chia đều?”, họ bực tức. Có người còn dọa đánh thành viên của dự án.Cuối cùng dự án phải chịu, chia mỗi nhà 6 phao. Cả mùa lũ đó, cả nhóm thấp thỏm lo. May quá năm đó không có lũ lớn. Sau đó, bổ sung được mỗi nhà 12 phao.Điều tôi rút ra được trong nhiều năm làm chương trình xã hội, là cứu trợ trực tiếp và không đúng cách sẽ làm người dân sinh ra tâm lý rất xấu. Đầu tiên là sẽ có người tìm cách nhận được quà cứu trợ càng nhiều càng tốt. Thứ hai, nó có thể sinh ra tâm lý ỷ lại, không cố gắng hơn và mặc định cho rằng người khác phải có trách nhiệm với cuộc sống của mình.Tôi vẫn biết có hộ nhận hơn 400 triệu đồng sau một cơn lũ nhưng không xây nhà. Tôi vẫn gặp những cán bộ xã hỏi “các cô xây một ngôi nhà thì hoa hồng cho xã mấy chục phần trăm?”. Tôi tin rằng ở sự suy thoái đó có trách nhiệm của chính những người cho và cách cho của họ.Không phải người dân đã nảy sinh suy nghĩ tồi tệ từ đầu. Không phải cán bộ địa phương thích “nhầm lẫn” các khoản cứu trợ từ đầu. Chính cách cho đi không có định hướng dài hạn làm cho người dân bị phụ thuộc, và cán bộ cũng bất công bằng đi.Có những gia đình vợ không làm gì, chồng ôm can rượu, con cái không được đầu tư học hành. Thực ra khi lũ tới họ không bị ảnh hưởng nhiều, nhưng luôn đứng đầu danh sách “nghèo nhất”. Các đoàn cứu trợ đến nhà họ đầu tiên. Cứ thế, bấp bênh năm này qua năm khác. Nhiều lần, chúng tôi còn phát hiện một số người nghèo xếp hàng lần thứ hai, thứ ba để nhận quà. Họ đã mất đi lòng tự trọng tự bao giờ?Khi thiết kế chương trình Nhà chống lũ, chúng tôi không chọn những nhà nghèo nhất để giúp đỡ. Chúng tôi yêu cầu người dân đóng góp 50% để cùng xây lên những căn nhà của mình. Vì phải đóng góp, những nhà nghèo nhất sẽ vươn lên để có đủ số tiền đóng góp. Còn những nhà đã vươn lên rồi thì sẽ được ghi nhận bằng việc nhận giá trị nửa ngôi nhà.Suốt 4 năm làm nhà cho người dân vùng lũ ở Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ninh, Sóc Trăng, chúng tôi đã được tiếp sức bởi chính những người dân ấy.Những căn nhà được xây lên bằng lòng tự trọng và tự lực của chính chủ nhân đã kéo theo những thay đổi tích cực. Người chồng tự tin hơn, người vợ siêng năng hơn, những đứa trẻ cười nhiều hơn, ngôi nhà ngăn nắp hơn, thêm nhiều rau xanh trong vườn, nhiều gà vịt đang kiếm ăn. Anh chồng học nghề mới, chị vợ bán thêm xôi trước hiên nhà, nhiều nhà trồng hoa rất đẹp... Những thay đổi rất đời ấy đã cho chúng tôi niềm tin, rằng cứu trợ người dân bị thiên tai là cùng họ dựng nên những cuộc đời mới.“Từ thiện” là từ có lẽ nên hạn chế sử dụng. Cũng là hỗ trợ người dân nghèo, nhưng tôi muốn thay thế khái niệm ấy bằng “phát triển con người” và “thay đổi tư duy cộng đồng”.Hôm qua, một cơn lũ lại về, tôi không mong lại nhìn điệp khúc: Lũ, nhà trôi, các đoàn ào đến phát mỳ gói, áo quần, tiền. Còn người dân chăm chăm kê dép ngồi đợi trước ủy ban: “Ơi các cô ơi, nhà tôi vẫn chưa được phát”.Giang Phạm Tôi cũng không thích cứu trợ người nghèo mà chỉ mong giúp đỡ cho những bệnh nhân nghèo mắc bệnh hiểm nghèo mà thôi. Tôi thấy rất nhiều người nghèo là do lười lao động hoặc không biết tiết kiệm, không biết cố gắng vươn lên. Tôi cũng là một người tham dự nhiều chuyến đi thiện nguyện(từ năm 2004). Cũng chứng kiến nhiều chuyện cười ra nước mắt.Nhưng có một điều tôi tâm đắc với cô Giang Phạm, đó là : "Có nhiều người đã mất đi lòng tự trọng".Có vẻ như việc nhận được hỗ trợ quá nhiều đã khiến họ mất dần đi bản năng phấn đấu. Việc của họ là "Chờ Lũ -Chờ Cứu Trợ" Và mặc nhiên xem nó như là một quyền lợi của bản thân mình.Cũng như cô G.P ở trên, chúng tôi cũng gặp những trường hợp đòi "Ăn Đồng Chia Đủ", dù rằng trước đó đã có vài đoàn cứu trợ ghé qua. Và dù chúng tôi có nói khàn giọng rằng : "Chúng tôi sẽ đi vào sâu hơn, để đưa tận tay những người chưa có quà" thì họ vẫn "bắt" chia đều những thứ mang đến. Những người như thế họ không đông, nhưng họ lại to mồm nhất. Và hiệu ứng đám đông thì các bạn cũng biết rồi đó.Sau lần đó,chúng tôi chọn một hướng đi khác. Không trực tiếp đến những nơi thiên tai mà lập ra một quỹ riêng, chỉ chuyên dùng cho trường hợp "Hậu Thiên Tai". Chúng tôi không trực tiếp cho họ Tiền - Thực Phẩm nữa, mà thay vào đó là thanh toán các chi phí khám chữa bệnh cho họ. Và nó rất hiệu quả. Cám ơn Giang Phạm, đọc bài của cháu, bác mới hiểu rõ thực trạng phức tạp của công việc từ thiện. Chắc chắn phải thay đổi phương cách làm từ thiện như cháu đã viết. Cần rất nhiều những tầm nhìn như cháu. Rất hay, rất sáng suốt, có tầm nhìn dài hạn, thiết nghĩ làm từ thiện phải xuất phát từ tâm! Tôi thích đọc mục này mỗi ngày và hôm nay tôi cũng muốn gửi tác giả cùng các bạn đọc thêm một phần nào đó về trải nghiệm về kinh tế con người và xã hội quê tôi( Huyện Hải Lăng, Quảng Trị).Về kinh tế : Vùng quê tôi và các tỉnh Quảng Bình, Hà Tĩnh ,Huế.. như các bạn đã biết là vùng đồng bằng thì trũng thấp, miền núi thì cheo leo. Nên mỗi năm cứ hết sạt lỡ thì nước về đồng bằng lại ngập lụt. Các hộ gia đình cứ làm ăn như theo mùa vụ khó phát triển lâu dài. Nếu trồng hoa màu, nuôi gia cầm,gia súc thì phải phụ thuộc thời tiết, mà năm nào cũng thiên tai, không lũ lụt thì hạn han. Thử hỏi làm sao có thể phát triển được.Điều này là nguyên nhân của bao con người phải phiêu bạt các vùng khác để làm ăn.Về con người: Thực sự con người nơi đây rất chịu thương chịu khó các bạn à. Sáng sớm phải ra đồng trưa nắng rát mặt với gió Lào cả ngày lao động quần quật nhưng thu nhập có là bao đâu. Mùa này quê mình cả cánh đồng ngập nước chắc phải còn lâu nước mới rút đi, các bạn biết không có lẽ những ngày 30 tết người dân ở đây còn phải làm đồng để kịp mùa vụ và kịp thu hoach không thì gặp phải mùa hè nắng cháy năm sau.Về xã hội: Cũng như bao vùng quê khác có lẽ xã hội ở đây thật bình yên vì thực sự nó chỉ nhộn nhịp mỗi khi tết đến xuân về. Bởi phần đông thanh niên ở đây đều xa quê lập nghiệp. Do vậy chỉ còn người già và trẻ em.Cuối cùng theo tôi giá như các kinh phí cho hàng trăm hàng ngàn chuyến cứu trợ đó cho miền trung tôi mong các nhà hảo tâm các nhà đầu tư các nhà nghiên cứu hãy hổ trợ cho họ các hệ thống tưới tiêu nông nghiệp, nuôi con gì,trồng cây gì, san xuất những mặt hàng gì phù hợp với điều kiện tự nhiên của mỗi địa phương nơi đó. Qua đó tạo công ăn việc làm cho người dân phát triển bền vững. Đồng thời giảm áp lực di dân tới các thành phố lớn. Xin cảm ơn. Nên cho cần câu, đừng chocon cá. Bài rất hay, thêm một cách nhìn về xã hội tôi thì không đồng tình quan điểm này là con người không ai muốn nghèo .chỉ những ai sinh ra ở nông thôn hay vùng đất mùa lũ nắng cháy mới biết .ở đây có khi làm túi tăm mặt mũi nhưng vẫn nghèo .vì sao thu nhập ít chỉ tiêu ôm đầu con cháu học hành nên luôn thâm hụt .từ đó mới sinh ra nghèo ở nông thôn ít người lười nhác lắm cũng có nhưng rất ít . còn tiết kiệm thì khỏi cần nói nên gọi từ nào mới được ..... Và chỉ xây nhà không kiên cố, để sang năm lại nhận cứu trợ.? Nên không bao giờ tôi bỏ tiền để cứu trợ bảo lụt này, vì nhàm rồi... Mà thà nấu cháo phát miễn phí tại các bệnh viện ung bướu khi có điều kiện. Làm tùe thiện hướng khác vậy. Các bác chém là cho cần, cho cá, cho mồi...hic.. đấy những thiên tai, bão lũ ập đến không lường trước được. Ở vào hoàn cảnh đói cồn bụng, đói hoa mắt chóng mặt dù trong nhà có hàng tấn thóc mà không nấu cơm ăn được, có hàng trăm con gà, con lợn cũng không thịt ăn được.. thì lúc đó các bác mới thấy quý mấy thùng mỳ tôm, mấy can nước sạch. Ngồi nhà gõ phím nói tình nguyện, thiện nguyện là nhàm thì đơn giản, để có cái nhàm cho hàng ngày các bác đọc tin trên máy tính thì những người đi cũng vất vả đủ đường nhưng vì cái tâm, tình cảm đoàn kết con người trong cùng quốc gia mà họ lên đường. Đây là bài viết của một bác làm nhà phao và có thể góc độ nào đó chuyển hết tiền mỳ tôm, gạo nước sang nhà phao cũng có ích nhưng cả cái cầu xi măng sắt thép gặp lũ còn bay thì nhà phao là cái gì. Mỗi người có một quan điểm về sự việc nhưng không nên đánh giá mọi việc theo chiều hướng tiêu cực rồi lao vào chém. Một miếng khi đói bằng một gói khi no các bác ạ. Mỗi khi có thảm hoạ thiên tai thì phường lại giao tổ dân phố đi thu tiền ủng hộ của các hộ dân. Tổ trưởng thu xong công khai trên bảng. Riêng việc chi tiền như thế nào đến đâu thì người góp tiền ko bao giờ được biết ( hàng chục năm nay vẫn thế) "...là cùng họ xây nên cuộc đời mới", tôi rất thích quan điểm này! Bão tới, sập nhà, nhận tiền để đó. Năm sau lại nhận tiền, sắm vàng nhà cứ để xập xệ. Không biết quê bạn có bị thiên tai, lũ lụt không? Nhưng tôi là người dân vùng lũ đây. Tui không đồng tình vì hạn chế "từ thiện" như bạn nói, bởi vì:1. Đất nươc này đều xây dựng từ thuế của nhân dân, vì vậy chỉ có thể dùng từ "hỗ trợ" mới đúng. "Từ thiện" là khi họ đủ ăn đủ mặc và được người khác giúp thêm, nhưng bạn thấy đó bình thường họ đã là những người dân nghèo khổ, giờ thiên tai bão lũ ập đến mất người thân, gđ, tài sản dành dụm, liệu "lòng tự trọng mỉa mai" kia có đổi được lương thực, thuốc men,... cho họ giữa cơn bão lũ ngặt nghèo? bạn có hiểu?2. Quá trình "hỗ trợ" người dân sai sót, tắc trách, tôi được biết có cụ bà ở Quảng Nam được hỗ trợ "các băng vệ sinh phụ nữ" chứ không phải là lương thực, thuốc men...? Vậy "lòng tự trọng kia" có dành cho ai để khắc phục những sai sót?3. Người dân cần gì thì giúp. Còn họ tự khắc phục ntn, dùng tiền hỗ trợ đó ntn?... để khắc phục, là tùy hoàn cảnh mỗi nhà, bạn không thể quy củ, buộc họ làm theo những gì rập khuôn, không phù hợp với họ được. Theo tôi biết, nhiều người dân vùng núi chưa có một chỗ ở an toàn phải ở cạnh các sườn núi, khi bão, lũ ập đến gây sạt lở có người đã mất cả người vợ trẻ, con thơ, nhà cửa. Tại sao trước bão lũ, không quan tâm, điều động, lo chỗ ở cho họ để rồi những người dân nghèo phải khổ đau? bạn có hiểu?Một người khi đã làm "từ thiện" thì không cầu người ta báo đáp, nhưng đây là dân tộc, những người chung dòng máu Việt thì càng phải giúp đỡ tích cực, không thể bỏ qua sự tắc trách của bộ phận cán bộ rồi phê phán người dân "không có lòng tự trọng" được bạn à. Cảm ơn đã lắng nghe, tôi một người dân vùng lũ nghèo. Bài viết rất hay