Từ thiện và hệ lụy Gần 20 năm trước, người phụ nữ chuyên làm từ thiện mang đến cho tôi một bức ảnh. Cậu thiếu niên 14 tuổi, mặc bộ quần áo dân tộc thiểu số rách rưới và cáu bẩn, đôi chân cong lệch biến dạng như bị gập lại thành nhiều khúc. Qua câu chuyện, tôi biết cậu bé đã được cha mẹ chữa chạy nhiều lần bằng thầy lang và thầy cúng, người phụ nữ cũng đã hỗ trợ tiền, nhưng bác sĩ chỉ kê đơn thuốc canxi và không làm gì hơn.Bức ảnh đã thực sự làm tôi bị ám ảnh. Thời điểm đó, đang có một đoàn phẫu thuật từ thiện quốc tế, đó là lý do người phụ nữ liên hệ với tôi để kêu gọi hỗ trợ tiền. Ngay lập tức tôi ủng hộ hai tháng lương. Nhưng tôi biết số tiền ấy quá ít, mặc dù ca mổ được miễn phí hoàn toàn, nhưng còn các khoản chi phí khác như tiền đi lại nhiều lần, tiền ăn uống và tiền cho người chăm sóc cậu bé sau hàng năm trời tập phục hồi chức năng. Vì thế mà tôi giới thiệu thêm vài người bạn quyên góp để giúp cậu có ca phẫu thuật.Các chuyên gia quốc tế đã phẫu thuật thành công. Những đoạn xương gấp góc được chốt giữ bằng đinh nẹp, sau đó là những tháng ngày vật lý trị liệu. Tôi tin chắc đôi chân cậu bé sẽ duỗi thẳng, sẽ đến ngày cậu tự vịn tay vào đầu gối và đứng dậy, bước những bước đầu tiên trong đời.Hơn ba năm sau phẫu thuật, tôi gặp lại cậu, bấy giờ đã là thanh niên 17 tuổi, xen giữa những nụ cười trên mặt em là cái mím thật chặt môi để vượt qua đau đớn. Cơ bắp sau 17 năm không sử dụng đã teo yếu hết, khớp háng và khớp gối đều dính, xương không hoàn chỉnh. Ca mổ thành công về mặt kỹ thuật nhưng thực tế bệnh nhân chẳng thể đứng dậy để đi. Các thói quen sinh hoạt hàng ngày bị thay đổi, thậm chí, hồi nhỏ cậu có thể tự đại tiểu tiện thì nay phải có người giúp.Nhìn cậu thanh niên học lại cách lết trên mặt đất, trong hơi thở hổn hển và mồ hôi nhễ nhại, tôi biết việc từ thiện của mình đã thất bại. Nạn nhân của từ thiện, tôi tự hỏi, những bác sĩ khám cho cậu chỉ kê đơn thuốc canxi so với các chuyên gia quốc tế phẫu thuật như một cuộc thử nghiệm, thì đâu là nhân đạo? Câu hỏi đó làm tôi ám ảnh hơn rất nhiều so với khi nhìn bức ảnh thiếu niên tật nguyền năm xưa. Tôi cho rằng từ thiện khác với làm việc tốt, nếu hiểu sai chữ "từ thiện" sẽ rất dễ gây phản cảm, bởi từ thiện rất cao quý, song nếu ai làm với cái tâm hời hợt và vô tình coi rẻ người nhận, cái giá phải trả sẽ rất đắt. Ví dụ, bạn cho tiền người ăn xin đang bế trên tay một đứa trẻ ngủ mê mệt giữa trời nắng nóng, đó là giúp đỡ họ hay đẩy họ dấn sâu thêm vào con đường ăn xin, thậm chí là tiếp tay cho kẻ ác đầu độc trẻ em bằng thuốc ngủ? Những người ủng hộ tiền, doanh nghiệp góp quỹ, những người góp công sức và thời gian để giúp đỡ người thiếu may mắn, đó có phải là từ thiện hay chỉ là làm việc tốt? Trong nhiều tình huống, theo tôi, dùng khái niệm "chia sẻ" thay cho "từ thiện" sẽ hợp lý hơn.Việc bão lũ tàn phá ở miền Trung cũng vậy, tôi theo dõi và rất xúc động trước sự chia sẻ của cộng đồng. Nhu cầu cứu trợ, đặc biệt trong những tình huống khẩn cấp, đang đòi hỏi rất cao. Ngay sau thảm họa, tôi thấy hàng ngàn nhóm trên danh nghĩa cá nhân đã đổ xô về miền Trung giúp đỡ, nhưng không có trật tự, điều đó không chỉ gây lãng phí về nguồn lực và giảm hiệu quả cứu trợ, mà đang bắt đầu hé lộ những rối loạn và bất ổn phía sau. Đã có trưởng thôn bị đánh phải nằm viện vì cả thôn có 200 hộ nhưng ông chỉ lên danh sách 100 hộ nhận tiền cứu trợ của người làm từ thiện. Một trưởng thôn khác bị cộng đồng và chính người làm từ thiện phản ứng dữ dội vì ông đã theo hương ước, thu lại tiền cứu trợ để phân chia cho tất cả bà con theo mức độ thiệt hại.Thật buồn, khi các tổ chức từ thiện rút đi, nạn nhân của từ thiện xuất hiện. Cứu trợ không phải cứ mang tiền và hàng đến là xong. Tôi đã từng đi cứu trợ, từng khám bệnh từ thiện nên tôi hiểu việc làm từ thiện hời hợt, ban phát sẽ để lại hậu quả vô cùng tồi tệ về thể chất, hệ lụy về tinh thần cho người nhận. Và hôm nay, những đoàn từ thiện mang tiền và hàng đến phát trực tiếp cho người miền Trung, theo tôi nếu không vượt lên trên sự ban phát hời hợt để làm từ thiện một cách bền vững, thì rất có thể đây đó xảy ra tình trạng như ca mổ chân năm xưa, làm đối tượng của lòng tốt bị tổn thương, thậm chí không thể sửa sai.Việc nhà từ thiện cầm tiền đến phát trực tiếp cho người dân trong bối cảnh bão lũ ở miền Trung theo tôi là chưa phù hợp. Ở miền Trung, hầu hết mọi người bị ảnh hưởng. Họ đều cần được chia sẻ khó khăn, bình đẳng trong quyền được tiếp cận "tài nguyên lòng tốt" thay vì được cho nhiều hay ít tiền đôi khi chỉ vì có nhà to hay nhỏ.Khi xem video hay các ý kiến "tố" những người "không xứng đáng" nhận tiền cứu trợ, tôi hiểu rằng nạn nhân của từ thiện không chỉ dừng lại ở trường hợp vài trưởng thôn bị đánh, bị tẩy chay. Mất đoàn kết tình làng nghĩa xóm sau mỗi đợt cứu trợ mới là hệ quả nguy hiểm hơn nhiều. Giá trị cộng đồng vốn là truyền thống đặc biệt của người miền Trung, chỉ có sự đoàn kết mới giúp họ vượt qua được những thảm họa thiên tai. Bão lũ chưa bao giờ cuốn trôi được khí phách người miền Trung, nhưng đồng tiền dưới danh nghĩa từ thiện không sử dụng đúng cách đủ sức làm cho nhiều người bị tước đi nhân phẩm.Bà con miền Trung đang rất cần sự chia sẻ trong hoạn nạn, nhưng dứt khoát, họ không phải là những người ăn xin để nhận bố thí theo kiểu ban phát. Tôi cũng có những người bạn làm từ thiện, cả nghệ sĩ uy tín, quỹ của họ được đăng ký với cơ quan chức năng để tránh sự nhập nhèm. Mùa bão lũ năm nào họ cũng đi miền Trung, nhưng chỉ phát trực tiếp cho dân thực phẩm hoặc vật chất ở những vùng bị cô lập. Còn lại tiền, họ cùng với chính quyền địa phương khắc phục hậu quả bão lũ như sửa sang lại nhà cửa, trường học hay trạm xá, mua sắm sách vở hay phương tiện giảng dạy, mua cây con giống tặng bà con.Làm từ thiện trong tình huống lũ lụt như miền Trung không phải chỉ cần một danh sách các hộ và nhà từ thiện cầm tiền phát cho từng người. Cách làm như vậy có giá trị tức thời. Nhưng tôi hiểu, trong nhiều trường hợp sẽ rất khó nếu thay vì phát tiền trực tiếp là những công trình phúc lợi được sửa sang, là công cụ sản xuất, là cây con giống, những thứ có ý nghĩa lâu dài.Phân phát tiền trực tiếp luôn tạo ra cảm xúc, điều đó không sai trái và cũng chẳng phạm vào quy chuẩn đạo đức, nhưng hệ lụy là có thật.Trần Văn Phúc Tôi thì lại nghĩ khác với tác giả! từ thiện phải hữu dụng, khi lũ quét sạch, trong nhà hết thuốc cho ông bà, con cái hết sách vở... thì lúc đó cần tiền để đi mua... Vật phẩm của đoàn cứu trợ nào có thể đáp ứng được những nhu cầu thiết thực đa dạng của mỗi gia đình như vậy. Lúc đó chỉ có tiền hỗ trợ mới là thứ linh động để giúp khó khăn tức thời của người dân vùng lũ.Đúng là cho tiền người này người kia sẽ khiến họ sinh ỉ lại, nhưng khi người ta bần cùng, cái người ta cần cũng là tiền, bạn ko thể biết mỗi nhà lúc này cần vật phẩm nào hơn (đồ ăn, thức uống, thuốc, quần áo, chăn màn... hay 1 thứ gì khác) Nên việc từ thiện bằng tiền chẳng xấu. Tiền rơi vào tay người khó khăn có lòng tự trọng nó sẽ giúp ích cho họ và giúp họ vươn lên, ko phải ai nhận tiền cũng ỉ lại... Cảm ơn bài chia sẻ của bác sĩ, mỗi lần qua ngã tư đường, tôi lại suy nghĩ nhiều về từ thiện. Bài của đồng nghiệp trẻ khiến tôi rất xúc động vì nó mổ xẻ được các thói hư tật xấu phát sinh và ngấm ngầm phát triển khi có lũ lụt, thiên tai : Chờ tiền cứu trợ và so bì lẫn nhau! Tôi cũng đã tham gia hoạt động này từ 2003, quả là sự mất đoàn kết và sự ỷ lại là có thực có lần 2 tổ cãi nhau ngay trước mặt bọn tôi để nhận về căn nhà tình thương cho tổ mình vì lần đó chỉ đủ tiền làm 1 căn ... Rồi chúng tôi phải xoa dịu và gần như là cam kết sẽ cố gắng tìm nguồn để có thêm 1 căn nữa cho ... đều ... Thật sự có nhiều ý nghĩa, rất mong tác giả có nhiều bài hay hơn nữa. Cảm ơn bác sĩ về bài chia sẻ rất đúng thực tế. Có lần tôi đi du lịch Campuchia, ở đó rất nghèo nhưng hướng dẫn viên đề nghị chúng tôi ko cho trẻ em ăn xin tiền vì nếu cho thì sẽ càng có nhiều cháu bỏ học để đi ăn xin hoặc bị người lớn bắt ép đi ăn xin. Đồng ý với tác giả về câu chuyện cho người ăn xin ở bên đường nhưng ý kiến cá nhân tôi cho rằng hình thức từ thiện như thế nào cho phù hợp còn tùy thuộc vào hoàn cảnh. Ví dụ như câu chuyện bão lụt miền Trung, nếu không có tiền để giải quyết các nhu cầu cấp bách trước mắt của người dân như ăn mặc, thuốc men, đau bệnh, con cái đi học... thì người dân sau bão lũ sẽ sống như thế nào. Nhu yếu phẩm của các đoàn thiện nguyện là na ná nhau cũng gạo mì tôm nhưng liệu có đáp ứng được nhu cầu cụ thể của từng gia đình, nên "tiền" ở đây cũng là nhu cầu cấp bách cho mỗi gia đình bị ảnh hưởng, tôi xem "tiền" trong trường hợp này là phương tiện để người dân có được nhu yếu phẩm và sớm ổn định trở lại cuộc sống bình thường. Còn chiến lược dài hơi như xây cầu đường, nhà cửa thiệt hại thì cần thời gian chứ ko phải ngày một ngày hai là xong được. Cấp bách hay chiến lược dài hơi đều cần thiết, nhưng nên linh động và phù hợp với hoàn cảnh Đồng quan điểm, tôi luôn cho rằng khi đi cứu trợ hay từ thiện thì chỉ nên dùng đồ vật, còn tiền nên đưa về chính quyền địa phương, họ sẽ biết chính xác tiền nên dùng thế nào phù hợp nhất cho địa phương họ. Tiền trực tiếp dĩ nhiên là cảm giác rất tốt, nhưng hệ lụy của nó thì tác giả đã nói rồi. Nói về mặt duy tâm, nếu ai đó cho rằng làm như vậy sẽ tạo phúc cho XH, thì bên này bạn giúp nhiều người nên tạo phúc to lớn là rất đúng, tuy nhiên bên kia bạn làm họ ganh tị,ghen ghét nhau, phá hủy mối liên kết lâu năm an ổn giữa hàng xóm, láng giềng,tạo nên bất ổn ngầm ở khu vực, vậy thì đâu gọi là phúc? Cộng trừ qua lại nhiều khi bạn còn mắc nợ nhiều hơn. Nên phải suy nghĩ kỹ trước khi làm để giúp người tốt hơn. Tôi nghĩ mình hiểu sự trăn trở của tác giả. Một phần nào đó, tôi không đồng ý vì việc gì dù lớn hay nhỏ đều có hệ lụy nhưng hệ lụy đó ở mức nào so với tác động của nó. Cuộc sống hàng ngày của mọi người đã cần tiền, sau lũ, bà con cần tiền nhiều hơn thế nữa. Chắc chắn sẽ không nhiều người ỷ lại việc cứu trợ tiền trước khi lũ đến và sau khi lũ đi. Tạo việc làm, cho cần câu... đó là việc mà tất cả xã hội đang cùn làm hằng ngày, nó dài hơi hơn cứu trợ nhân đạo rất nhiều. Tôi thấy không có sự đóng góp phải làm từ thiện như thế nào là chính xác, có thể trong một vài trường hợp có phát sinh chuyện ko phù hợp nhưng cái tổng thể bà con còn có cái để vượt qua khó khăn, mà tiền là cách giải quyết phù hợp nhất. Nói như tác giả thì ai làm từ thiện thì phải tính toán chu đáo thiệt hơn mọi thứ, thật khó để làm việc ấy, trong khi người làm từ thiện chỉ muốn chia sẽ với bà con vượt qua khó khăn, nhờ vậy mới có hàng trăm, hàng ngìn nhà từ thiện và như thế cũng thật tốt cho bà con mình lúc khó khăn rồi. Tôi cho rằng việc phát tiền trực tiếp ,giúp Bà con Vùng vừa bị thiên tai ,họ cần mua sắm những thiết bị ,nhu cầu trong gia đình mà bị lũ cuốn trôi ,còn việc tu sửa lại Cầu Đường Trường Trạm nó đòi hỏi nhiều Ban ngành cần vào cuộc nữa. Tôi đã chứng kiến một cuộc hội thảo bình thường và rất có nhiều người dân tham gia , kết thúc phát quà và tiền. Nhưng tôi đã bị sốc nặng khi đến lúc phát tiền; hỗn loạn và mất kiểm soát. Những con người đang bình thường trở nên hung dữ khi chưa tới lượt.... Của cho không bằng cách cho Tôi luôn rất băn khoăn về việc mình phải làm từ thiện thế nào cho đúng và rất đồng quan điểm với tác giả bài viết Tôi hoàn toàn đồng ý với tác giả , ý kiến của bạn rất chính xác Đồng quan điểm với tác giả. Đúng là làm từ thiện phải cần cái tâm nhưng cũng rất cần cái tầm.