Thu nhập 'đàng hoàng' Cách đây 17 năm, năm 2000, khi Việt Nam xây dựng Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội cho 10 năm tiếp theo, tôi được tham gia đóng góp ý kiến ở một vài nơi. Tôi đã nói Việt Nam cần nhất một chiến lược có tên như vậy.Khi đó, mọi người nghe và cười, nhưng cũng có sự đồng tình và chia sẻ nhất định. Tôi hiểu mọi người cười vì cách nói của tôi, đôi khi tôi hay hài hước hóa các vấn đề kinh tế khô khan. Nhưng sự đồng tình chỉ dừng ở đó. Mặc dù sau này tôi vẫn tiếp tục chia sẻ quan điểm này ở một số nơi tôi được mời phát biểu.Có thể đề xuất đàng hoàng hóa thu nhập, tài sản cán bộ nhà nước của tôi được xem là có lý, song đã không thực sự được nhìn nhận đầy đủ, nghiêm túc, và đến nay nó vẫn chưa thành hiện thực.Có lẽ những người có trọng trách đã quá bận hay còn nhiều việc khác quan trọng hơn. Hay do cách bày tỏ của tôi chưa đủ mạnh mẽ, chưa đủ thuyết phục. Vả lại, tôi chỉ là chuyên gia với tiếng nói riêng của mình.Nhưng rồi giờ ta lại đang thực sự nhắc đến nó.Những ngày gần đây, chúng ta đang nghe không ít câu chuyện “lùm xùm” về thu nhập, tài sản cán bộ nhà nước ở tỉnh này, tỉnh kia, những phần chìm có thể chưa biết của tảng băng… Nhiều ví dụ báo chí đã nêu. Hay cách mà Quốc hội đang thảo luận để chỉnh sửa Luật Phòng chống tham nhũng và các vấn đề liên quan cho thấy bản chất sâu xa của vấn đề còn nằm ở nhiều khía cạnh khác.Cái mà tôi thấy và cảm nhận rõ nhất là việc kê khai tài sản của cán bộ nhà nước (thuộc diện phải kê khai) còn mang nặng tính hình thức. Thứ nữa là khả năng và cơ hội giám sát việc này của người dân và cả Quốc hội lại rất thấp.Vì sao? Bởi vì việc kê khai và minh bạch hóa tài sản cán bộ nhà nước, nhất là những người “quyền cao, chức trọng”, là một nhân tố rất quan trọng trong tạo dựng niềm tin của công chúng một đất nước vào hệ thống pháp luật và cách thức quản trị quốc gia. “Mù mờ” trong xử sự vấn đề này dễ gây mất lòng tin công chúng. Và quan trọng hơn, lòng tin mà mất đi là nỗi đau lớn nhất của một nhà nước, một xã hội.Điều này gắn với một ý khác. Tôi tin rằng khi có được phương cách thu nhập đàng hoàng thì sẽ có người sẵn sàng nhận một đồng “đàng hoàng” thay cho hai, ba đồng “không đàng hoàng”.Và để giải quyết sự đàng hoàng hóa thu nhập, thì trước hết là phải tạo ra bằng được sự minh bạch và khả năng giải trình. Với bất kỳ cơ chế nào, bộ máy nào mà không đảm bảo hai yếu tố này thì câu chuyện vẫn chỉ là hình thức và không đủ để tạo lòng tin của công chúng.Làm gì để có sự minh bạch?Ngoài những yếu tố được mổ xẻ, bàn nhiều, nào là diện kê khai, nào là các kênh công bố thông tin, và nào là cách thức giám sát… mà tất cả đều cần thiết, đáng suy ngẫm. Song tôi cho rằng có một nguyên lý rất quan trọng cần tính đến, dù với quản trị nhà nước hay quản trị tư nhân, đó là nguyên lý động lực.Thực sự chúng ta đã chưa quan tâm đầy đủ đến việc xem xét và cải cách hệ thống động lực cho cán bộ nhà nước.Vấn đề hay được bàn thảo là tiền lương, rằng vì lương không đủ sống nên cán bộ, công chức phải kiếm tiền tay trái, kể cả dưới gầm bàn… thiếu đàng hoàng, minh bạch. Nhưng lương dù rất quan trọng, vẫn không là tất cả. Đó còn là việc ‘chấm điểm’, đánh giá giá trị cán bộ; nói rộng hơn là việc tạo ra ‘hệ sinh thái’ cán bộ mà ở đó cơ hội tuyển chọn, “thăng quan tiến chức”, nâng cấp bậc và cả giám sát người có trách nhiệm… “Hệ sinh thái” này phải được vận hành đi kèm với công khai, minh bạch và một chế độ thưởng, phạt đủ ý nghĩa.Lấy một ví dụ đơn giản. Những người làm khoa học ở viện nghiên cứu như chúng tôi phải được nhìn nhận, đánh giá bằng cách thức khác cán bộ trong bộ máy công quyền, hành chính. Nhưng trên thực tế, thang chuẩn đánh giá cán bộ trong bộ máy công quyền, hành chính (vốn cũng cần nhìn nhận lại) cũng được sử dụng cho cả người làm khoa học.Cách đánh giá khiên cưỡng đó không chỉ đo sai giá trị mà làm méo mó cả động lực và hành vi làm việc đàng hoàng của cán bộ khoa học. Đó là chưa nói tới việc cán bộ còn mất thời gian, công sức để đối phó với thang “chuẩn”.Đó cũng là điều khiến tôi nhớ lại đề xuất chiến lược “đàng hoàng hóa thu nhập, tài sản”.Bao năm qua dường như chúng ta vẫn chỉ loay hoay. Chỉ riêng việc cải cách tiền lương thôi đã kẹt như thế nào. Ngân sách khó khăn, mà bộ máy thì càng phình to, phức tạp nhưng thiếu kết nối, phối hợp lại không suôn sẻ.Tất cả cho thấy cần có cái nhìn đầy đủ, nghiêm túc, bài bản vấn đề thu nhập, tài sản cán bộ nhà nước trong tổng thể cải cách, từ chức năng tổ chức bộ máy nhà nước, cách thức tuyển chọn, yêu cầu chức danh, hệ thống động lực, cách thức giám sát cùng sự minh bạch, giải trình và trách nhiệm... Thế mà đã 17 năm. Mà càng ngâm vấn đề lâu thì xử lý càng khó, phí tổn xử lý càng cao.Không nghi ngờ gì, mục tiêu và tinh thần của quy định kê khai tài sản cán bộ là tốt. Nhưng cách làm thế nào lại là câu chuyện dài. Từ đó thấy rằng Nhà nước, Chính phủ cần làm nhiều hơn nữa, mạnh hơn nữa, và quan trong nhất là cần có những cải tổ sâu rộng nhiều vấn đề để tạo ra văn hóa minh bạch và giải trình.Đất nước đã có không ít người giàu và sẽ còn có thêm nhiều người giàu, thậm chí rất giàu. Đó là điều vẫn thấy trong tiến trình phát triển.Nhưng để là một đất nước công bằng, văn minh thì lại khó hơn rất nhiều. "Minh bạch" - cụm từ được tác giả nhắc đi nhắc lại trong bài viết,luôn là mấu chốt tiên quyết,gốc gác cho sự đàng hoàng mà chúng ta đang thiếu! Chừng nào chưa có MINH BẠCH,đòi hỏi về đàng hoàng chỉ là sự mong mỏi xa vời! Chỗ em lương chủ tịch xã 4,5 triệu 1 tháng nhưng xây nhà 3 tầng, ôtô xịn... chưa nói đến huyện, tỉnh. " “Mù mờ” trong xử sự vấn đề này dễ gấy mất lòng tin công chúng " Nhưng tôi sợ rằng khi nó rõ ràng thì lòng tin không còn 1 mảnh. Điều Ai cũng biết! nhưng ko ai làm! Vì sao thì ai cũng hiểu! Muốn làm giàu thì đi buôn chổi đót, chạy xe ôm thôi. Nào có ai biết các vị ấy kê khai thế nào mà giám sát ? Thu nhập đàng hoàng thì mơ mười đời cũng chưa có được biệt phủ. Còn minh bạch trong thu nhập của quan chức NN thì cũng đã thực hiện nhiều năm rồi: kê khai tài sản. Giải pháp, biện pháp và luật pháp điều thể hiện cụ thể và rõ ràng cả, nhưng đời sống thì nhiều phức tạp và rối rắm, nói và làm đôi khi là một khỏang cách xa diệu vợi. Cứ nói đã còn làm thì từ từ. Yên tâm đi mà, hãy đợi đấy!!!.. theo tôi phải kê khai cả tài sản của các con nữa vì những người và tài sản tham nhũng để con đứng tên thì kê khai cũng không đủ. Công khai là từ ẩn của minh bạch. Thiếu công khai lam gi có minh bạch Người ta chỉ nhận ra cái sự "lạnh" khi nước đến chân rồi, lúc đó nhảy lên liệu có kịp?Chống tham nhũng, cái đáng ra phải làm từ 10 năm trước, phải "Đàng hoàng trong thu nhập" thì lại không lưu tâm, đến khi nó trở thành "vấn nạn quốc gia" rồi thì liệu có kịp?Minh bạch thực hiện được khi và chỉ khi:- Luật pháp nghiêm minh- Người dân tin tưởng vào pháp luật, vào người nắm quyền- Sự an toàn về sức khoẻ và khả năng lao động (không bị chèn ép, nhũng nhiễu, không bị lạm dụng luật pháp để mắc vào những thứ nay đúng, mai sai)Khi một nền hành pháp chưa đảm bảo công bằng và minh bạch, thì thu nhập của cá nhân mỗi người cũng không thể nào đem ra minh bạch được. Đề xuất rất hay. Nhưng ai thực sự quan tâm để hiện thực hóa nó. Ai cũng hiểu đến một lúc nào đó phải như vậy, thì Việt Nam mới tiến lên được như Singapore chẳng hạn (ở nơi mà tài năng, năng lực là thước đo, chứ không phải là mánh khóe, bè cánh). Nhưng đến lúc nào và làm thế nào để có lúc ấy, thì nhiều người chẳng biết và có người chẳng muốn. Chẳng cần học hỏi đâu xa về sự minh bạch, đàng hoàng trong thu nhập của quan chức, cán bộ và mọi người dân, mà chỉ cần học ngay Singapore là một nước cùng trong ASEAN với ta. Chẳng nhẽ ta không áp dụng được kinh nghiệm gì của họ ? Không thể đàng hoàng vì số lao động hưởng lương ngân sách quá đông nên mức lương sẽ chỉ có hạn trong khi công việc lại quá nhiều(nhiều là do nhận thức và công nghệ mà tăng số đầu việc). Chỉ có doanh nghiệp tư nhân mới có thể công khai đàng hoàng mức thu nhập. làm thế nào để đàng hoàng hoá đc? câu hỏi muôn thủa. lại chờ ý thức ư? lại chờ quy định ư? thôi đừng bàn nữa Chính xác. Thang đánh giá không chuẩn dẫn đến lệnh lạc mọi giá trị khác trong cuộc sống