(۱۰۴۰-۱۱۳۶م) معروف به پزشک فیلسوف و دین پژوه بود که به و می‌نوشت. 
 
او طبیب دربار در شد. مهمترین اثرش در پزشکی است.
 اهمیّت آثار سیّد اسماعیل جرجانی در این است که پس از چند سده که مجموعه‌های بزرگ پزشکی همچون و و و به زبان عربی بود جرجانی به نوشت و آنان که عربی نمی‌دانستند به آسانی توانستند بهره‌مند گردند.
 جرجانی اصطلاحات عربی را هم همراه اصطلاحات فارسی میاورد و در آغاز ذخیره تصریح می‌کند: 
 «اگرچه این خدمت به پارسی ساخته آمده است لفظ‌های تازی که معروف است و بیشتر مردمان معنی آن دانند و به تازی گفتن سبک‌تر باشد آن لفظ هم به تازی یاد کرده آمد تا از تکلّف دورتر باشد و بر زبان‌ها روان‌تر».
 برای او القاب و کنیه‌های متفاوتی ذکر کرده‌اند: زین الدین، شرف الدین، ابوابراهیم، ابوالفتح، ابوالفضائل، الامیر السید الامام، علوی حسینی، سپاهانی گرگانی، و طبیب علوی. متأسفانه دربارهٔ سیر زندگی او آگاهی چندانی در دست نیست. برخی محل تولد وی را به اشتباه دانسته‌اند در حالی که محل تولد وی باید (جرجان) باشد چرا که زبان خوارزمی که در گرگانج آن دروان رایج بود با زبان فارسی که در کتاب ذخیره به کار رفته فاصله بسیاری دارد. از طرف دیگر در همان دوران جرجان در ادبیات با همین عنوان شهره بود و نام گرگانج در آثار آن دوران چندان مرسوم نبود. بطور مثال در همین دوران (۴۰۵/ ۱۰۱۴ –۴۷۴ق/ ۱۰۸۱ق) و (در ) ایرانی می زیسته که او هم متولد جرجان (گرگان) بوده و یا (740-816ق) معروف به مير سيد شريف جرجانى، از نامداران علم کلام، حکمت و ادب و منطق و از عالمان پرآوازه سده هشتم هجرى که دو نام متفاوت او یعنی جرجانی و استر آبادی نیز رواج این اسم را مشخص می سازد و هیچ کس او را مرتبط با گرگانج در خوارزم نمی داند. همچنین او خود در مقدمه ذخیره خوارزمشاهی از ورود خویش به دربار خوارزم در ۵۰۴ ق یاد کرده است و مشخص است که از شهری دیگر به شهر خوارزم سفر کرده است. و در مقدمه ویرایش عربی ذخیره سن خود را هنگام نگارش آن کتاب ۷۰ سال گفته است، می‌توان تولد وی را در ۴۳۴ ق، یا اندکی پس از آن دانست. او احتمالاً مقدمات طب را در فراگرفت، برخی از محققان او را از شاگردان دانسته‌اند؛ حال آن که جرجانی در ذخیره تنها از ابن ابی صادق نقل کرده‌است و از عبارت او پیداست که ابن ابی صادق را شخصاً نمی‌شناخته است. 
 وی رسالهٔ طبی مفصلی به نوشت به نام ، که احتمالاً اندکی پس از ۱۱۱۰میلادی، برای (پادشاهی‌اش از ۱۰۹۷ تا ۱۱۲۷میلادی)، تألیف شده‌است. احتمالاً این نخستین دائرةالمعارف طبی بود که به جای به نوشته می‌شد و از کتب پایه و جامع در پزشکی سنتی امروز است.
 ذخیره شامل قریب ۷۵۰۰۰۰ واژه، در نه کتاب (۷۵ باب، ۱۱۰۷ فصل) است، و کتاب دهمی به نام کتاب بعداً بدان ضمیمه شده‌است. برای جانشین قطب‌الدین، (پادشاهی‌اش از ۱۱۲۷ تا ۱۱۵۶میلادی)، رساله دیگری نوشت به نام اَغراض الطب که (بیشتر براساس ذخیره بود) و در حدود ۱۱۲۷–۱۱۳۵میلادی، به اتمام رسید. خلاصه‌ای از ذخیره را مترجم ناشناسی به ترجمه کرد. این امر بسیار مهم است، چون از آثار طبی عملاً هیچ ترجمهٔ دیگری به وجود ندارد.
 اولین بار در قرن ۱۱ میلادی نظریه تصالب (عوض شدن) اعصاب چشمهای راست و چپ قبل از رسیدن به مغز را بیان کرد و در قرن ۱۲ میلادی این نظریه را تکمیل کرد 
 مشخص نیست سایر آثار ابتدا به نوشته شده، یا یا به هر دو زبان یا به چه زبانی. در زیر نام و مشخصات چند اثر دیگر وی ذکر شده‌است:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 سید علیرضا گلشنی،
سید اسماعیل جرجانی؛ حکیم و پزشک نامی ایرانی
دوره ۲، شماره ۲ - (پاییز و زمستان ۱۳۹۳ ۱۳۹۳)، ۶۹–۷۱.
{"title": "اسماعیل جرجانی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84_%D8%AC%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C&oldid=34239063", "language": "fa"}