، یا (به کردی: Êzidî ئێزیدی)، عده‌ای از کردها هستند که در شمال ، ، جنوب شرقی و (ارمنستان) زندگی می‌کنند.
 شمار مهاجران ایزدی در چند دهه اخیر در اروپا رو به فزونی‌ست. ایزدیان به صحبت می‌کنند. آیین ایشان، با ایمان بر تنها یزدان پاک مسلط است. یزدان پاک یا ایزد منان نیز به معنای خدای بخشنده و مهربان می‌باشد؛ که ایرانیان باستان قبل از ورود اسلام در ستایش خداوند شان بکار می‌بردند. آیین ایزدی یا یزیدی مخلوطی از اسلام غیرمعمولی، ، ، و احتمالاً است. دین ایزدی (یزیدی) ارتباطی با دین زرتشت ندارد و تنها مشخصه‌های اندکی از دین زرتشت اقتباس کرده‌است. 
 تعدادی از اجداد ایزدیان پس از ورود اسلام به وسیله مسلمان شدند. شیخ عدی و دو عنصر مهم در آیین ایزدیان‌اند. ، نماد طایفه ایزیدیه و آغاجاری است. ایزدیان معتقدند که طاووس نماد « » است. به دلیل وجود هفت فرشته، در راس آن‌ها ملک طاووس، در جهان‌بینی‌شان، برخی تصور می‌کنند که ایزیدیان شیطان‌پرست باشند زیرا ملک طاووس به عنوان نمادی از شیطان تعبیر می‌شود. 
 در مورد ایزدیان با توجه به نواحی محل زندگی آنها و پیشینهٔ تاریخی آن نواحی این احتمال وجود دارد که ایزدیان از نسل اقوام تمدن مستقر در همین نواحی بوده باشند. در مورد دین ایزدی می‌توان گفت، این دین پیش از ورود اسلام در مناطق یاد شده، وجود داشته‌است و تحت تأثیر ادیان و قرار گرفته‌است و عقاید و زرتشتی بر آن تأثیر داشته‌اند. تأثیراتی از دین یهود و فرقهٔ « » و عقاید (پس از اسلام) نیز در منابع برشمرده شده‌اند. در منابع مربوط به فرقه‌های اسلامی آن را فرقه‌ای از جمله دانسته‌اند. 
 اهل این کیش، به‌وسیلهٔ که عوام وی را «شیخ عدی» (Şêx Edî) می‌نامند مسلمان شدند. اولین دانشمندی که توجه محققان را به آن‌ها جلب کرد، بود که در کتاب «الیَزیدیه و مَنشاء نحلَتِهِم» به این مسئله اشاره می‌کند که از این قوم پیش از قرن ششم هجری قمری نامی در تاریخ نیامده بود که این زمان همان زمانی است که شیخ عدی به میان آن‌ها آمده و طریقهٔ «عدویه» را در میان آن‌ها بنیان نهاده‌است. ابوفراس در کتاب خود که به سال ۷۵۲ هجری قمری تألیف شده‌است آن‌ها را به همین نام خوانده‌است.
 محقق دیگر، « » (درگذشته به سال ۵۶۲ هجری قمری) در کتاب « » می‌نویسد:
 ایزدی‌ها پنج بار در روز ملک طاووس را عبادت می‌کنند. نام دیگر او شیطان است که در عربی به فرشته رانده شده از درگاه خدا گفته می‌شود. همین موجب شده که به ایزدی‌ها انگ اشتباه «شیطان‌پرست» زده شود. ایزدی‌ها به تناسخ اعتقاد دارند، به این معنی که روح به‌طور متناوب تا تطهیر کامل در جسم حلول می‌کند و به این شکل کاربرد دوزخ از بین می‌رود.
 بدترین سرنوشت برای یک پیرو آیین ایزدی، رانده شدن از جامعه ایزدی است چرا که این به معنی آن است که روح او دیگر هرگز پیشرفتی نمی‌کند. گفتگو با هر دین و آیین دیگر هم برای آن‌ها مطلقاً ناممکن است. در ارتباط با پنهان نگاهداشتن بخشی از کیش ایزدی‌ها درک نادرستی از ارتباط این آیین با فلسفه دوگانگی جهان زرتشتیان (نور و تاریکی) و حتی خورشیدپرستی ایجاد شده‌است.
 در صفحه ۲۶۹ از کتاب سفرنامه خود «امارت تا امارت» می‌گوید «مسلمانان و مسیحیان نظر به تمایل فرقه ایزیدی به مسامحه و مرافقه با شیطان آنها را شیطان‌پرست می‌دانند» وی نامه ای به «علی بیگ» رهبر گروه می‌نویسد و با وی در روستایی که «بادری» می‌خواند دیدار می‌کند.
 ایزدی‌ها در ، ، و قسمت کردنشین و اطراف زندگی می‌کنند. البته شماری نیز به و برخی کشورهای دیگر مهاجرت کرده‌اند. آماری رسمی دربارهٔ آنان در دست نیست، اما شمار آنان در مجموع این کشورها تا پانصدهزار نفر برآورد می‌شود که حدود دویست‌هزار نفر در زندگی می‌کنند؛ ولی بنا به گفته ، امیر ایزدیان جهان، آنان در عراق بین ۶۰۰٬۰۰۰ تا ۷۰۰٬۰۰۰ نفر و در دنیا نیز حدود ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ نفر هستند. 
 این گروه به‌طور عام خودشان را ایزدی Ēzdī می‌خوانند. خود ایشان، ترجیح می‌دهند که نام مذهبشان را از ایرانی باستان yazata، فارسی میانه yazad (یزدانی بودن) بدانند و این فرضیه، به‌طور گسترده پذیرفته شده‌است. در حقیقت طبق پژوهش‌های انجام گرفته شده نام یزید بن معاویه هیچ ارتباطی با ایزدیان ندارد و فقط یک تشابه اسمی هست.
 همچنین ببینید: دین باستانی و ایرانی ایزدی با دین هم‌ریشه بوده و در عین حال، هر دو جدا از هستند. 
 ایزدی‌ها تاریخ مذهب خود را به چهار هزار سال پیش می‌رسانند اما به گفته پژوهشگران، کیش ایزدی در قرن چهاردهم میلادی در جنوب جلگه پدید آمده‌است.
 عقاید ایزدی‌ها تلفیقی از مذاهب گوناگون است مانند مانویان که در این منطقه رواج داشته‌اند. برای نمونه، آن‌ها مانند ، مانند به و ، مانند به و مراسم را اجرا می‌کنند و عروس در لباس سرخ از کلیساهای مسیحی بازدید می‌کند و مانند به سنت پایبندند. اعتقاد به و از طریق زایش‌های پی در پی و دمیده‌شدن در کالبدهای پیاپی، ایزدیان را با پیوند می‌دهد. از سوی دیگر، ایزدیان همچون مسلمانان روزانه پنج بار به شیوه خود می‌گزارند، اما شان در چهار بار از این نمازهای پنج‌گانه، خورشید است و در نیم‌روز، مقبره ، صوفی عرب قرن ششم هجری است که به باور تاریخ نگاران، بنیان‌گذار کیش ایزدی است.
 ایزدی‌ها دارای دو کتاب مقدس اند: یکم که در آن اصول اعتقادی آن‌ها تشریح شده‌است و دوم کتاب دیگری است به نام که مجموعه ادعیه و سرودهای آن‌ها در ستایش بزرگان‌شان است.
 ، ( ) و که همگی در مناطق کردنشین ایران، عراق، ترکیه و سوریه و نواحی هم‌جوارشان زندگی می‌کنند، از این دسته مذاهب به‌شمار می‌روند و همگی این وجه مشترک را دارند که از سویی آداب نیایش جمعی‌شان همچون و نیاز و قربان به یک‌دیگر شباهت دارد و با صوفیان مسلمان مشترک است و دیگر این‌که گرچه پیروانی از میان ترکان و اعراب هم پیدا کرده‌ند، مرکز عمده نشو و نموشان بوده‌است و فرهنگ و زبان کردی رکن مهمی از آیین آنان را تشکیل می‌دهد.
 باور بر این است که نام کیش ایزدی ریشه در واژه فارسی دارد. عناصری همچون ستایش و در این آیین نشانه‌هایی از باورهای باستانی ایرانیان، و دارد.
 زیارتگاه‌های (معابد) آن‌ها اغلب با تصویر خورشید آراسته شده‌است و گورهای آن‌ها به سمت شرق، در جهت طلوع آفتاب هستند.
 «ایزدیان» هم مثل بسیاری از پیروان ادیان باستانی اعتقاد دارند که «جهان و هرچه در او هست» از چهار عنصر اصلی یعنی «آب، باد، خاک و آتش» ترکیب یافته‌است.
 خداوند به ادعای خود، مشابه باور معمول ، را از آب و خاک آفرید در حالی که به باور ایشان فرشتگان درگاه ابدیت همه از جنس آتشند؛ و آتش به باور آن‌ها بر گل ﴿ممزوج آب و خاک﴾ ارجحیت دارد. از این رو وقتی خداوند از همه فرشتگان بارگاهش ﴿از جمله ملک مقرب، طاووس﴾ می‌خواهد که در مقابل ساخته دست او، آدم، تعظیم کنند، ملک طاووس «شیطان» از این دستور نابجای ایزدی سر می‌پیچد و از همان زمان سر به شورش می‌گذارد، شورشی که تا روز محشر ادامه خواهد داشت و ایزدیان آن را شورشی بر حق و از روی حکمت خداوند می‌دانند و شیطان را لعن نمی‌کنند و معتقدند که در آخرالزمان او مشمول لطف و بخشش پروردگار خواهد شد.
 تصاویر ملک طاووس همه‌جا در معابد، زیارتگاه‌ها و گورهای ایزدی‌ها وجود دارد.
 پژوهندگان و کلام شناسان اسلامی آن‌ها را به دلیل باور به نسخ اسلام در آخرالزمان، جزو دانسته‌اند.
 ایزدی‌ها همچون صوفیان در مراسم خود به و می‌پردازند و پیروان این کیش، به طبقات و و تقسیم می‌شوند.
 در ماه دسامبر، ایزدی‌ها سه روز روزه می‌گیرند و بعد از آن با پیر خود شراب می‌نوشند. نام خدای آن‌ها (بالاترین مرتبه ربانی) یزدان است، او خالق جهان است ولی نگهدارنده آن نیست. هفت روح (فروهر) بزرگ از او منبعث شده‌اند که مهمترین آن‌ها فرشته طاووس یا آنطور که در آیین ایزدی نامیده می‌شود، ملک طاووس است.
 نزدیک‌ترین‌ها به ایزدی‌ها، چه در باور و اساطیر، همچون اعتقاد به و و سنت‌ها و آیین‌ها، طایفه اند که در عراق « » و در ایران « » نامیده می‌شوند که بسیاری از ایرانیان آنان را به اشتباه « » می‌شناسند؛ نامی که همچون « » برای ایزدی‌ها، مورد پسند نیست.
 پاره‌ای از پیروان اهل حق نیز در مورد شیطان نگرشی همچون ایزدی‌ها دارند. ایزدی‌ها نیز به اهل حق احساس نزدیکی می‌کنند و آنان را در جمع خود شرکت می‌دهند با این حال با آنان نمی‌کنند. 
اکثریت اهل حق را نیز همچون ایزدیان، کردها تشکیل می‌دهند، اما در ایران و عراق و قفقاز، این آیین در میان و ترکان نیز پیرو دارد.
 پژوهشگران در سال‌های اخیر نشان داده‌اند که زیارتگاه‌ها (معابد) آن‌ها اغلب با تصویر خورشید آراسته شده و گورهای آن‌ها به سمت شرق، در جهت طلوع آفتاب هستند و آن‌ها عناصر مشترک زیادی با اسلام و مسیحیت دارند.
 کودکان به دست یک پیر (موبد) با آب متبرک غسل تعمید داده می‌شوند، در زمان ازدواج، پیر یک نان را دو نیمه می‌کند و نیمی از آن را به عروس و نیمه دیگر را به داماد می‌دهد. عروس در لباس سرخ از کلیساهای مسیحی بازدید می‌کند.
در باور ایزدی‌ها، شیطان دشمن اصلی بشریت نیست، بلکه مقربترین خداوند و نخستین آفریده اوست و نام دارد؛ فرشته‌ای که خداوند تنها با این انگیزه به او فرمان داد به سجده کند که او را بسنجد و هنگامی که او از سجده کردن سر باز زد، بر تقربش به درگاه الهی افزوده شد و خداوند اداره جهان را به او سپرد.
ایزدی‌ها بر این باورند که قدمت آنان به زمان می‌رسد و ایزیدیان از نسل اند و نه از نسل . در حالی که در باور ، ابنای بشر حاصل ازدواج آدم و حوا هستند، ایزیدیان خود را حاصل پسری می‌دانند که از بذری که آدم کاشت پدید آمد و سپس با یک وصلت کرد. به این ترتیب، ایزیدیان خود را تافته‌ای جدابافته می‌دانند که نباید با دیگر اقوام وصلت کنند و دیگر ابنای بشر را به کیش خود بپذیرند. ایزدی‌ها همواره جمعی بسته بوده‌اند؛ خود را قومی برگزیده می‌دانند، بیگانگان را به میان خود راه نمی‌دهند و اعتقادات خود را از دیگران مخفی نگه می‌دارند.
 در ماه دسامبر، ایزدی‌ها سه روز روزه می‌گیرند و بعد از آن با خود شراب می‌نوشند. از روز پانزدهم تا بیستم سپتامبر ایزدی‌ها مراسم زیارت همگانی سالانه از آرامگاه شیخ عدی در لالش، در شمال موصل را برگزار می‌کنند که طی آن در رودخانه یک مراسم آیینی غسل دارند. ایزدی‌ها همچنین مراسم قربانی حیوانات و ختنه دارند.
 ایزدی‌ها، قرن‌ها در سکونت‌گاه‌ها در روستاهای دورافتاده در کردستان و در انزواء زیسته‌اند و بعضی از همسایگان مسلمان و مسیحی‌شان آنان را با نام « » می‌شناسند، عنوانی که ایزدی‌ها برای خود نمی‌پسندند. اما شاید همین نگاه به ایزیدیان، آنان را آماج حمله مسلمانان تندرویی کرده باشد که ریختن خون « » را می‌دانند؛ آن هم کفاری که ، دشمن اصلی بشریت را می‌پرستند. آن‌ها در چند دوره مورد تهاجم قرار گرفتند بیشترین مشکلات و قتل و عام آن‌ها در دوره خلافت عثمانی اتفاق افتاده‌است. همچنین در جریان حمله‌های گروه موسوم به داعش در سال ۲۰۱۴ حدود پنج هزار نفر از مردان ایزدی کشته شدند و زنانشان به اسارت تندروهای داعش درآمدند یا به عنوان برده به فروش رسانده شدند. همچنین تعدادی از ایزدی‌ها از عراق آواره و به کشورهای دیگر پناهنده شدند.
با تمام این جدایی پیشگی، ایزدی‌ها از تبار دیگر اند که در جوارشان زندگی می‌کنند و زبانی متفاوت با آنان که گویش (کردی شمالی) است ندارند.
 با وجود آن‌که در باور ایزدی‌ها، دین آنان پیشینه‌ای به قدمت تاریخ بشر دارد اما مورخان، کیش ایزدی را در شمار دیگر فرقه‌هایی طبقه‌بندی می‌کنند که پس از ، به نیت احیای سنت‌های پیشینیان و با انگیزه حفظ و بازیافت هویت تاریخی در نقاط مختلف زاییده شدند و رشد کردند؛ هرچند بنیان‌گذاران‌شان مسلمان بودند. 
شمار اندکی از ایزدی ها . در زمان حکومت در عراق، دولت مرکزی می‌کوشید با انگشت نهادن بر همین اقلیت عرب، عرب بودن بانی کیش ایزدی و عرب تبار قلمدادکردن دیگر ایزدی‌ها، آنان را به سوی خود جلب کند و هم اینکه از آنان به عنوان اهرمی علیه دیگر کردها که رکن عمده‌ای از ناراضیان حکومت را تشکیل می‌دادند، استفاده کند.
 
شاید یکی از دست‌آویزهای حملاتی که به ایزیدیان می‌شود، پندار افرادی باشد که به هواداری ایزدی‌ها از صدام حسین در زمان حکومت او اعتقاد دارند.
 اما پاره‌ای از جوانان ایزدی هم بودند که صرف نظر از باورهای اجدادی خود مبنی بر دوری‌گزیدن از پیروان دیگر ادیان، وارد جنبش‌های در میان کردان عراقی شدند و در صف با حکومت صدام حسین جنگیدند. خانواده‌های آنان نیز چون بسیاری دیگر از کردهای عراقی آماج حملات انتقام‌جویانه ارتش قرار گرفتند و خانمان خود را از دست دادند.
 با تشکیل در شمال عراق و برپایی در این منطقه، ایزدی‌ها برای نخستین‌بار در قانونگذاری و حکومت سهیم شده‌اند و نمایندگانی در مجلس محلی و همچنین مجلس ملی عراق دارند.
 با این حال، نخستین ایزدی که قانون‌گذار شد، نه در عراق بود و نه در هیچ‌کجای دیگر در این منطقه؛ بلکه دختر جوانی بود در که از سوی این کشور به راه جُست.
 که هشت سال پیش در ۲۲ سالگی نماینده پارلمان اروپا شد و اکنون دومین دوره قانونگذاری خود را در جمع قانونگذاران اتحادیه اروپا می‌گذراند، از خانواده‌ای کرد ایزدی از ترکیه در آلمان متولد شده‌است و روابط نزدیکی با گروه‌های کرد ترکیه دارد.
 گفته می‌شود در آلمان سی هزار ایزدی زندگی می‌کنند که عمدتاً از پناهندگان کرد عراقی و ترکیه‌ای‌اند و بزرگ‌ترین جامعه ایزدی در بیرون از قلم‌روی اجدادی‌شان را تشکیل می‌دهند.
 ایزدی‌ها از فرهنگی پرمایه و غنی برخوردارند که در آن نقش برجسته‌ای دارد. 
 پرستش آن‌ها با آداب رنگین و رسومی همراه است: سرودخوانی جمعی، رقص و سماع به سبک صوفیان، مراسم و شستشو، افروختن شمع و ، نذورات و دعاخوانی گروهی برای مردگان…
 زنان ایزدی در مناطق «سنجر»، لباس‌های سنتی سفید می‌پوشند.
 
 آن‌ها مانند دیگر اقوام عراق در زمان رژیم بعث حاکم بر عراق به‌شدت زیر فشار بودند.
 رژیم سابق عراق که به وفاداری آن‌ها اطمینان نداشت، آن‌ها را وادار می‌کرد از قلمروی کوهستانی خود به زمین‌های کنند.
 طی این کوچ‌های اجباری، بسیاری از مراتع و کشت‌زارهای آن‌ها نابود شد، بسیاری از آن‌ها مجبور به ترک عراق شدند و اینک به عنوان پناهنده در کشورهای غربی زندگی می‌کنند.
 آرامگاه در روستای در ۳۶ کیلومتری در شمال عراق، قبله گاه ایزدی‌ها است و هر ایزدی در صورت توانایی باید در طول عمرش دست‌کم یک‌بار به این آرامگاه برود.
 موسم این « »، است. در کنار قبله‌گاه ایزیدیان، چشمه‌گاه مقدسی قرار دارد که خوانده می‌شود. کوهی مقدس است که نامش را نام نهاده‌اند. پلی نیز هست به نام . در موسم زیارت را هم قربانی می‌کنند.
 برخی او را که نام کامل و کنیه‌اش «شرف‌الدین ابوالفضائل عدی بن مسافر بن اسماعیل بن موسی بن مروان بن حسن بن مروان» است را منسوب به می‌دانند و در امویت او اتفاق نظر دارند. او را مردی صالح و باتقوا دانسته‌اند که در بعلبک سوریه به دنیا آمده‌است و بعدها در کوهستان در کردستان و مسکن گزیده‌است. در این زمان او به «شیخ عدی حکاری» موسوم می‌شود. او بین سال ۵۵۵ تا ۵۵۸ هجری قمری در حالی که نزدیک به ۹۰ سال سن داشته‌است از دنیا می‌رود و وی را در زاویهٔ خود در دفن می‌کنند.
 بر روی سنگ قبر وی چنین نوشته شده‌است:
 از عیدهای معروف ایزدی‌ها می‌توان « »، مراسم‌های و را نام برد.
{"title": "ایزدیان", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86&oldid=34562895", "language": "fa"}