Place in 25px ازبکستان (به : )، (به : ) نام شهری است با حدود نیم میلیون نفر جمعیت در ، واقع در ۲۵ کیلومتری جنوب .
شهر خیوه در حدود هزار کیلومتری شمال غرب ، پایتخت ازبکستان، و در ۶۰۰ کیلومتری شمال واقع شده‌است و اقتصاد آن برپایه کشاورزی است. 
 خیوه در ساحل چپ در کنار نهر پَلوان در واحه قرار دارد. این است تنها مکان سبز و خرم در سرزمین وسیعی از بیابان است. در جنوب خیوه، بیابان شن‌های سیاه ( ) با شهر همسایه است. در شمال شرق شهر بیابان شن‌های سرخ ( ) بر کرانه شهر فشار می‌آورد. امروزه تولید پایه اصلی اقتصاد است، اما صنایع دستی سنتی مانند قالی‌بافی، گلدوزی و کنده‌کاری روی چوب و سنگ باقی مانده‌اند.
 زمانی خیوه مرکز سرزمین بود و امروز در کشور جای گرفته‌است و مرکز استان خوارزم در این کشور است. بازرگانان در سده دهم میلادی از این شهر نام می‌برند هر چند که باستان‌شناسان پیشینه آن را به سده شش میلادی می‌رسانند. تا پیش از چیرگی روس‌ها بر خوارزم خان‌هایی بر این سرزمین با مرکزیت خیوه فرمان می‌راندند.
 خیوه شهری است با مجموعه‌ای از بناهای تاریخی که در حصاری از و گل به نام «ایشان‌قلعه» یا «ایچان‌قلعه» قرار گرفته‌اند. این بناها که به اسلامی و ایرانی ساخته شده، شامل دروازه‌ها، مسجدها، مدرسه‌ها، آرامگاه‌ها، گرمابه‌ها، کاخ‌ها و خانه‌های سنتی است و همواره مورد توجّه باستان‌شناسان و تاریخ‌دانان بوده و جهانگردان بسیاری را به خود جذب کرده‌است. 
 مردم ایرانی‌تبار آسیای میانه طی سده‌ها در معرض تاخت ترک‌تباران واردشده از شرق بودند که مردم ایرانی محل را به عنوان برده با خود می‌بردند. تنها در نیمه اول قرن نوزدهم، حدود یک میلیون ایرانی و همچنین تعداد نامعلومی از روس‌ها، قبل از فروش به عنوان به خیوه برده شدند. بسیاری از آنها برای ساختن ساختمان‌هایی در ایچان‌قلعه (دربار سلطنتی) که برجسته‌ترین ویژگی شهر تاریخی خیوه است، به بیگاری گرفته شدند. 
 آرامگاه در میان مجموعه فرهنگی - تاریخی ایچان‌قلعه قرار دارد. آرامگاه پوریای ولی خود یک مجموعه فرهنگی ـ تاریخی است و در فاصله سده‌های هشتم تا چهاردهم هجری (۱۴ تا ۲۰ میلادی)، برای بزرگداشت نام «پهلوان محمود» پسر که علاوه بر پهلوانی، و جوانمرد نیز بود، ساخته شده‌است. 
 خیوه دو بخش دارد، بخش بیرونی نام دارد. این بخش دارای باروی و دیواری بود که ۱۱ دروازه داشت. بخش درونی نام دارد. این بخش دیواری خشتی دارد که گرداگردش را فراگرفته‌است. برخی بر این باورند که پی این دیوار در سده ۱۰ میلادی ریخته شده‌است. دیوارهای آن به بلندای ۱۰ متر به سده هفدهم میلادی بازمی‌گردد.
 این شهر ۵۰ اثر تاریخی و ۲۵۰ خانه کهن - که بیشترشان به سده‌های هجدهم و نوزدهم بازمی‌گردند- دارد. برای نمونه مسجد آدینه این شهر در سده دهم میلادی راه‌اندازی شد و در سال‌های ۱۷۸۸–۸۹ میلادی بازسازی گردید. همچنین ستوندار شناخته شده این شهر که دارای ۱۱۲ ستون از مصالح ساختمانی کهن هنوز سرپاست.
 بسیاری از پژوهندگان، سرزمین خوارزم را همان مکانی می‌دانند که در از آن به عنوان ، سرزمین اصلی آریاییان، یاد شده‌است. 
خیوه در روزگاران باستان بخشی از قلمرو ، از اقوام ایرانی منطقه بود و در دوره‌های بعد جزئی از گشت. شکل اصلی کهن‌تر نام آن خیوَگ بوده‌است.
 دودمان ایرانی‌تبار که از والیان بودند در سرزمین خوارزم فرمان می‌راندند و پس از اسلام تا سال ۴۰۸/۱۰۱۷ پایدار ماندند اما در آن سال از شکست خوردند. این رویداد پایان فرمان‌روایی ایرانی‌تباران بر خوارزم را رقم زد و منطقه به مرور زمان عنصر ایرانی را در اقلیت و عنصر ترک را در خوارزم به اکثریت رساند. 
 در افسانه‌های محلی اسلامی، یک داستان برای بنای خیوه ساخته شده‌است به این صورت که سام، یکی از پسران نوح، «پس از طوفان، خود را به تنهایی در بیابان سرگردان پیدا کرد. خواب ۳۰۰ مشعل در حال سوختن را دید. هنگامی که از خواب بیدار شد، از این فال خرسند شد، او شهر را با خطوط کلی به شکل یک کشتی که بر اساس محل قرارگیری مشعل‌هایی که در خواب دیده بود، بنا کرد. چاه خیوک که آب آن طعم شگفت‌انگیزی داشت، امروز هم می‌توان این چاه را در ایچان‌قلعه (شهر داخلی شهر خیوه) مشاهده کرد».
 خیوه در سده دهم میلادی به عنوان منزلگاهی در راه کاروانی میان ، مرکز خوارزم، به در ایران آن‌زمان، اهمیت یافت. 
 خیوه در سال ۱۲۲۶ میلادی با حمله لشکر تقریباً با خاک یکسان شد. در خلال سده‌های پانزدهم و شانزدهم و با نابودی شهر گرگانج به‌دست ، خیوه به‌تدریج گرگانج را تحت‌الشعاع قرار داد و کرسی خوارزم گردید و نام خود را به‌عنوان خانات خیوه به همه آن سرزمین داد. جغرافی‌نویسان مسلمان در قرن چهارم چند بار آن را به‌عنوان شهری کوچک اسم برده‌اند. تلفظ قدیم آن «خیوق» (از روی فارسی میانهٔ خیوَگ) بود که نیز آن را خیوق می‌نامد و اضافه می‌کند که در قرن هفتم اهالی آن داشتند در صورتی که تمام شهرهای دیگر بر بوده‌اند. خیوه در آن تاریخ از این جهت شهرت داشت که محل تولد بود که هنگام هجوم در دفاع از گُرگانْج سهم بزرگی داشت و هم در آن واقعه مقتول گردید. به‌طوری‌که یک قرن بعد ذکر می‌کند تربت او در نزدیکی گرگانج زیارتگاه عموم مردم بود. 
 دودمان اول خان‌های خیوه معروف به سلسله است که به‌وسیله از از نوادگان بنیاد شد. پس از او فرزندان او حکومت کردند تا آنکه این حکومت برافتاد و فرمانروایی خوارزم به‌دست ، بزرگ خاندان افتاد و اگر چه در ظاهر کسانی را از خاندان چنگیزخان به تخت خانی می‌نشانیدند ولی فرمانروایی آن‌ها جز در موارد استثنائی اسمی بیش نبود. 
 از اواخر سده دهم هجری (سده شانزدهم میلادی) به بعد خیوه مرکز منطقه بود. در اوایل سده سیزدهم (بیستم میلادی) در تهاجم روس‌ها به فرارود، این شهر نیز مورد حمله قرار گرفت و آسیب بسیار دید، اما بعدها ازنو بازسازی شد و به شهری در حکم موزه تبدیل گردید. 
 در سده ۱۷ م. با خانات خیوه روابطی برقرار کرد ولی با حمله در سال۱۷۴۰ و از بین بردن ایلبارس دوم مدتی این حکومت به‌دست گماشته نادر اداره می‌شد اما این تحت‌الحمایگی نادر طولی نکشید و باز خانی از خانات خیوه حاکم آنجا شد. 
 پس از چندی در نتیجه تازش‌ها و دستبردهای ترکمن‌های ، خیوه ویران شد ولی در سال ۱۷۷۰ م. محمدامین بزرگ خاندان قنقرات بر ترکمان‌ها چیره شد و رونق شهر و خانات خیوه را تجدید نمود. در سال ۱۲۱۹ قمری ایناق وقت بنام ایلتوزر که از نوادگان محمدامین بود خود را عنوان خان داد و دودمان ایناق را بنیاد کرد و آن دومین سلسله از است که تا سال ۱۸۷۳ م. که حکومت آن‌ها تحت‌الحمایه روسیه شد دوام داشت و آن‌ها بدین‌قرار است: ایلتوزر (۱۲۱۹–۱۲۲۱ هَ. ق)، محمدرحیم خان (۱۲۲۱–۱۲۴۹ هَ. ق)، اﷲ قلی خان (۱۲۴۹–۱۲۵۸ هَ. ق)، رحیم قلیخان (۱۲۵۸–۱۲۶۱ هَ. ق)، ابوالغازی محمدامین خان (۱۲۶۱–۱۲۷۱ هَ. ق)، عبداﷲخان (۱۲۷۱–۱۲۷۲ هَ. ق)، قتلغ محمدخان (۱۲۷۲ - ؟)، سیدمحمدخان (۱۲۷۲؟ - ۱۲۸۲ هَ. ق)، سید محمدرحیم خان (۱۲۸۲–۱۲۹۰ هَ. ق). 
 در قرن هفدهم، خیوه به عنوان یک بازار برده‌فروشی شروع به توسعه کرد. مردم ایرانی‌تبار آسیای میانه طی سده‌ها در معرض تاخت ترک‌تباران واردشده از شرق بودند که مردم ایرانی محل را به عنوان برده با خود می‌بردند. تنها در نیمه اول قرن نوزدهم، حدود یک میلیون ایرانی و همچنین تعداد نامعلومی از روس‌ها، قبل از فروش به عنوان به خیوه برده شدند. بسیاری از آنها برای ساختن ساختمان‌هایی در ایچان‌قلعه (دربار سلطنتی) که برجسته‌ترین ویژگی شهر تاریخی خیوه است، به بیگاری گرفته شدند. 
 در سال ۱۲۴۶ ق/۱۸۳۰ م. نزدیک به پانصد نفر در بودند که ایرانیان شیعه‌مذهب را که از سوی به اسارت درمی‌آمدند به بازارهای خیوه و بخارا برده و در آنجا این اسیران را خرید و فروش می‌کردند. در ۱۲۴۷ ق/۱۸۳۱ ، برادر ناصرالدین‌شاه، به سرخس رفته و اسیران را آزاد کرد و بساط برده‌داران را برچید. 
 در سال ۱۸۷۳ و در دوره سیدمحمدرحیم خان روسیه لشکر بزرگی به همراه ژنرال به خیوه فرستاد و بدون جنگ خان خیوه تسلیم شد و سید محمدرحیم خان تا سال ۱۹۱۰ م. حکومت کرد ولی دست‌نشانده روس‌ها بود. 
 روس‌ها از ۱۲۵۶ ق/۱۸۴۰ م تا ۱۲۹۲ ق/۱۸۷۵ م در آغاز به تدریج اما از ۱۲۸۰ ق/۱۸۶۳ م با سرعت هرچه بیشتر به پیشروی خود در فرارود ادامه دادند و در ۱۲۹۲ ق/۱۸۷۵ م به‌طور کامل بر چیره شدند و آن را جزئی از قلمرو خود به‌شمار آوردند. 
 روس‌ها در آغاز بیشترین فشار را به خان آوردند و در ۱۲۷۰ ق/۱۸۵۵ م با توسعه و گسترش قلمرو خود در فرارود به خیوه حمله کردند و پس از فتح خیوه، خان خوارزم به گریخت، اما پس از چندی بازگشت و ظاهراً روس‌ها خیوه را تخلیه کرده بودند. 
 سال بعد یعنی در ۱۲۷۱ ق/۱۸۵۴ م خان خیوه به طرف خراسان لشکرکشی کرد و ضمن جنگ و ستیز با دولت ایران، ، خان خیوه کشته شد. سر او را به‌عنوان پیروزی به تهران فرستادند. دستور داد که با احترام، سر او را غسل داده و به کفن‌ودفن آن پردازند. عامل اصلی دستور خود را بزرگزادگی خان و پاس مراوده و خدمات اجداد او نسبت به دولت ایران اعلام کرد. 
 پس از آنکه از شوکت و ابهت خان بخارا کاسته شد، روس‌ها در پی فرصتی برای تصرف کامل فرارود بودند، هنگامی در ۱۲۹۰ ق/۱۸۷۳ م جمعی از سرشناسان به رفته و از ستم‌های خان خیوه دادخواهی کردند، بلافاصله با ۱۲۰۰۰ سپاهی به تنبیه خان خیوه مأمور شد در تابستان همان سال از دو نقطه وارد خیوه شدند و پس از تصرف مقر حکومت خان خوارزم، مصالحه‌نامه‌ای با وی منعقد کردند که اولاً یک قسمت از سرزمین او به تصرف روس‌ها و قسمت دیگری هم به تصرف امیر بخارا درآید و ثانیاً خود او مانند دیگر خان‌های فرارود در تحت سلطه روس‌ها باشد. انعقاد مصالحه‌نامه سبب شورش طایفهٔ ساکن در خیوه شد و خان برای سرکوبی آنان ناگزیر از یاری گرفتن از سرداران روس شد. 
 پیشروی روس‌ها و تسلط بر خیوه، سبب اعتراض گروهی از سیاستمداران انگلیسی شد و دولت روسیه ناگزیر شد که ژنرال شوالف آجودان ویژه امپراتور را جهت اطمینان دولت انگلیس به لندن بفرستد و وزیر امور خارجه انگلیس در گشایش مجلس انگلیس به وکلای ملت اطمینان داد که دولت روس به‌هیچ‌وجه در خیال نگاه داشتن خیوه نیست. 
 شدت جنگ خیوه بازتاب جهانی داشت و خبرنگاران از اقصی نقاط دنیا به خیوه آمده بودند و برخی از آنان یادداشت‌های مفصلی دربارهٔ فتح خیوه توسط روس‌ها نگاشتند. 
 پس از در ۲۶ آوریل ۱۹۲۰ م. جمهوری خلق خوارزم تشکیل شد و خیوه جزء آن درآمد. پس از واژگونی تزارها سرانجام خیوه در تقسیم‌بندی تازه کشور در سال ۱۹۲۴ به پیوست.
{"title": "خیوه", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%AE%DB%8C%D9%88%D9%87&oldid=34654685", "language": "fa"}