برای دیگر کاربردها را ببینید. Place (یا یا یا ) سرزمینی بزرگ‌تر از ، بخشی از و از دوران نامی سنتی و همگانی برای اشاره به نواحی شرقی است. ساسانیان سرزمین ایران را چهار بخش کرده بودند که یکی از آن بخش‌ها خراسان به معنای «سرزمین برآمد خورشید» بود. گسترهٔ تاریخی خراسان در کنونی و بخش‌های شمالی و باختری و جنوب خاوری امروزی را در بر می‌گرفت. در مفهوم گسترده‌تر و و بخش‌هایی از و را که ایالاتی جدا مانند ، ، و بودند هم می‌توان در خراسان تاریخی برشمرد. 
 خراسان سرزمینی است که در غرب از و آغاز می‌شود، و در شرق تا کشیده شده‌است. از جنوب، تا شمال کرمان و غزنی و از شمال، به می‌رسد.
 خراسان شامل چهار بخش بوده‌است و هر بخش به نام فرمانروای آنجا مشهور بوده‌است. هر کدام از این چهار بخش را یک یا ربع می‌نامیده‌اند و دربردارنده ربع‌های زیر بوده‌است:
 
 
 
 
 در واژه‌نامه دهخدا آمده‌است که واژه «خراسان» واژه‌ای است که در متون کهن به معنی مشرق (خاور) در روبروی مغرب (باختر) به کار رفته‌است. و در منابع دیگر نیز خراسان در زبان کهن فارسی به معنی خاورزمین مورد استفاده قرار گرفته‌است. 
 در داستان چنین می‌گوید:
 جغرافیدان بزرگ عربی-یونانی چنین نوشته‌است:
 و سپس در گزارشی دلیل نام‌گذاری خراسان به گفتهٔ دغفل النسابه چنین می‌نویسد:
 جغرافیدان سرآمد، تعبیر دیگری به کار برده و خوراسان را «آفتاب مانند» معنی نموده و گفته‌است که:
 و برخی نیز خراسان را سرزمین نورانی یا طالع نوشته‌اند و آن را واژه‌ای آمیخته‌شده از لفظ «خور» به معنی خورشید و «آسان» به معنی شرق دانسته‌اند. 
 از بررسی دیدگاه‌های ارائه شده چنین برداشت می‌شود که صورت درست واژه «خراسان»، "خورستان (خور + ستان = سرزمین مطلع خورشید)" بوده‌است که بر اثر دگرگونیِ زمان و شاید از باب برابریِ نگارش به خراسان تبدیل شده‌است. خراسان بمعنای خور+ایستان است یعنی جایی که درآن خورشید ایستاده و بلند می‌شود یعنی شرق ایران زمین.
 نسک (کتاب) «شهرستان‌های » نسک ارزشمندی از که در سده هشتم میلادی به پارسیگ (پارسیِ پهلوی) نگاشته شده. این نوشته دانستی‌های مهمی دربارهٔ ایران و تقسیم‌بندی‌های آن به ما می‌دهد.
 در بخشی از این نسخ آمده‌است که ایران در دوران خسروی یکم (انوشیروان) به چهار استان بخش شده‌است. در هر استان چند شهرپانی (ساتراپی) وجود داشته‌است. Xwarāsān (یا به نوشتار امروزی اش، خراسان) نیز نام یکی از این استان‌ها بوده‌است که در شمال شرقی بوده‌است. دیگر استان‌ها Xwarwarān (جنوب غربی)، Nēmrōz (جنوب شرقی) و Ādurbādagān (شمال غربی) نام داشتند. 
 ( ) در نتیجهٔ اصلاحات اداری و از ۴ (بخش بزرگ) تشکیل شده بود: (شرق یا شمال‌شرق: شامل خراسان، ، ، ، )، (غرب یا جنوب‌غرب: شامل ، ، ، ، ، )، (جنوب یا جنوب‌شرق: شامل ، ، ، ، ، بنادر و جزایر و ، ، ) و (شمال یا شمال‌غرب: شامل ، ، ، ، ، ، ، ). کوست‌ها گاهی نام سرزمین عمدهٔ خود را می‌گرفتند؛ از همین‌روی کوست شمالی «آدوربادگان» نام گرفت و کوست نیمروز هم گاهی «پارس» خوانده می‌شد. 
 شواهد تاریخی بیانگر آن است که سرزمین خراسان در طول تاریخ، هیچ‌گاه دارای مرز ثابت جغرافیایی نبوده و تحت تأثیر عوامل مختلف، محدوده‌اش همواره کاهش یا گسترش یافته‌است.
 به‌طور سنتی سرزمین‌های شرق را خراسان خوانده‌اند لیکن حدود شرقی آن در طول تاریخ دستخوش تغییر بوده‌است. معمولاً گفته می‌شود که خراسان از شرق به و محدود بوده‌است. خراسان را از شمال محدود به می‌دانند لیکن گاه ماوراءالنهر هم بخشی از خراسان به‌شمار آمده‌است. خراسان در زمان ساسانیان یکی از چهار ناحیهٔ اصلی کشور بود و یک داشت.
 در مورد حدود و موقعیت خراسان در دورهٔ ساسانیان، کریستن‌سن بر پایه کاوشهای چنین می‌نویسد:
 جغرافیدان بزرگ عرب زبان (یونانی‌تبار) در کتاب مراصدالاطلاع بر پایه برخی از پژوهش‌های خویش می‌نویسد:
 التون ال. دانیل در کتاب تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان می‌نویسد:
 
 در دورهٔ اسلامی شهرهای ، ، و چهار شهر اصلی خراسان بودند. از شهرهای مهم دیگر خراسان می‌توان ، ( )، ، ، ( )، و ( امروزی) را نام برد.
 از نگاه تاریخی و فرهنگی؛ منظور از ، عموماً است که حوزه‌ای بسیار گسترده‌تر از خراسان ایران معاصر را در بر می‌گیرد. قلمرو تاریخی خراسان؛ شامل استان‌های خراسان کنونی و بخش عمده‌ای از ، ، ، و بخش‌هایی از امروزی بوده‌است. 
 به مرکزیت شهر مشهد، تا سال ۱۳۸۳ با مساحتی معادل ۳۱۳٬۳۳۵ کیلومتر مربع، وسیع‌ترین استان بود که حدود یک پنجم مساحت ایران را تشکیل می‌داد. 
 این استان از شمال و شمال شرق به جمهوری ، از شرق به کشور ، از جنوب به استان ، از غرب به و ، از شمال غرب به ، از جنوب غرب به و محدود بود.
 این استان پس از سال ۱۳۸۳، به سه استان به مرکزیت ، به مرکزیت و به مرکزیت تقسیم گردید.
 مقالهٔ اصلی: در دوران ، ایران به ساتراپی‌ها (ایالات یا استان‌ها) بخش می‌شده و هر ساتراپ نشین (ساتراپی) زیر فرماندهی حاکمی به نام خشترپاون (به زبان پارسی باستان) یا شترپوان (به ) اداره می‌شده‌است و این نام به یونانی نیز یاد شده‌است که ساتراپی (شهربانی) پرثَوَه، با نام ایالت شانزدهم (شامل پارت‌ها، خوارزمی‌ها، سغدی‌ها و هرَوی‌ها (هراتی‌ها)) با شمال خراسان کهن برابر است و از طرف مغرب در دربند با ساتراپی ماد همسایه بوده‌است.
 مرکز ساتراپی پرثَوَه، شهر بوده‌است که ویشتاسب، پدر ؛ ساتراپ آنجا بوده و جایگاهش در این شهر بوده‌است.
 به گفته :
 پس از مرگ ، دیودوتوس، حاکم بلخ راه استقلال در پیش گرفت و و گرگان استقلال یافتند. 
پس از سقوط دولت و قدرت گرفتن ، پارت‌ها در سرزمین کوهستانی کهن جنوب شرقی دریای خزر ساکن شدند. این منطقه محدود می‌شد از شمال به دشت و صحرای و از جنوب به کویر نمک و از جنوب از سلسله‌های به طرف مشرق تا ادامه داشت.
 مرکز خراسان باستان یا ایالت پارت در آغاز شهر نیسایه ( ) بوده‌است که یونانیان آن را نیسا می‌خواندند.
 لتون. ل. نیل دربارهٔ تشکیلات سیاسی و وضعیت خراسان در دوره می‌نویسد:
 خراسان در دوران اسلامی به چهار بخشِ نیشابور، مرو، هرات و بلخ تقسیم شده بود. در سال ۳۱ هجری قمری، روانه خراسان شدند و را تصرف نمودند و در همین زمان ساکنین خراسان به دین اسلام گرویدند.
 در دوره خلفا استان خراسان از مهمترینِ استانهای ایران به‌شمار می‌رفت و شامل همه شمال شرقی ایران تا مرز چین بود. 
 خراسان نزدیکِ به مدت ۲۰۰ سال زیر نظر حکومت‌های عرب و اداره می‌شد تا اینکه در سال ۲۰۵ هجری قمری به دست سلسله استقلال یافت.
 در سال ۲۸۳ هجری قمری جزو متصرفات دولت شد.
 ۴ سال بعد، (سال ۲۸۷ هجری قمری) بر غلبه کرد و خراسان جزو قلمرو گردید.
 در سال ۳۸۴ هجری قمری خراسان را به تصرف خود درآورد و ۴۵ سال بر این سرزمین حکومت کرد.
 در سال ۴۲۹ هجری قمری، ، نیشابور را تصرف کرد و آنجا را مرکز حکومت خود قرار داد.
خراسان تا سال ۵۵۲ هجری قمری در گسترهٔ قرار داشت و پس از مرگ سلجوقی، این سرزمین به دست افتاد.
 با حمله در سدهٔ هفتم هجری قمری، بسیاری از شهرها و آبادی‌های خراسان ویران شدند.
 این سرزمین در سال ۸۷۳ هجری قمری خراسان به تصرف پادشاهان درآمد و ۴۰ سال پس از آن (سال ۹۱۳ هجری قمری) به رهبری شیبک خان، خراسان را مورد تهاجم قرار دادند. به دفاع از این سرزمین پرداخت و سرانجام از ازبک‌ها شکست خورد. پس از آن خراسان دوباره مورد هجوم و تاخت و تاز ازبک‌ها قرار گرفت که سرانجام توانست آنان را تا فرارود عقب براند. در زمان اواخر حکومت خراسان مورد حمله و قرار گرفت ولی یکی از افسران دلاور که خود متولد خراسان بود وارد جنگ با و او را که تا پایتخت حکومت یعنی پیش رفته بود شکست داد.
 پس از مرگ افشار به سال ۱۱۶۰ هجری قمری، بخش‌های شرقی این سرزمین ( و ) به تصرف درآمد و در دوران قاجاریه با دخالت و حمایت ان از احمد شاه درانی با بستن در سال ۱۲۷۳ هجری قمری، ایران متعهد شد که در امور افغانستان دخالت نداشته باشد و از کلیه دعاوی خود نسبت به هرات صرف نظر کند و قسمت شرقی خراسان به که تحت نفوذ انگلستان بود، واگذار گردید. 
 بخش شمالی خراسان ( ، ، و ) نیز در دوران قاجاریه مورد تهاجم و قرار گرفته و در سال ۱۲۹۹ هجری قمری، به وسیلهٔ میان ایران و روسیه، که رود را مرز ایران قرار می‌داد، از بدنه فلات ایران جدا گردید. 
 شمارش واژه‌های مهم هویت زبانی و فرهنگی در ادبیات شاعران ایران‌زمین
این فهرست قابل گسترش می‌باشد.
 فردوسی در ۳۲۹ هجری قمری دهکدهٔ پاژ، طوس، خراسان به دنیا آمده و اصلیت او از خراسان می‌باشد، و یکی از بزرگ‌ترین شاعران ایران است. که از آثار او می‌توان به شاهنامه اشاره کرد.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 از آنجا که مرکز تصوف ایران در خراسان به ویژه نواحی شمال و بوده‌است و نام بسیاری از پیشگامان این مکتب انسانیت بجز و و و از یادها رفته، در مجموعه شش جلدی « » تألیف شرح حال پیران پیشکسوتان طریقت صوفیه آورده شده‌است. 
 در بزرگداشت وی:
 عطار در گوید:
 گوید: مسند عارفان و شمشیر شطّاحان و رئیس واجدان و پیشرو مخلصان در زمان خویش ابوالحسین نوری، او را بود زبان حقایق، در همه علوم کامل، و در کرامات و آیات بحر فهم، 
 گفت: تا نوری برفت هیچ‌کس از حقیقت صدق سخن نگفت، که صدیق زمانه بود، 
 سخنانی از :
 «تصوّف رسوم و علوم نیست ولیکن اخلاق است». «تصوف آزادی است و جوانمردی و ترک تکلّف و سخاوت.» «هرکه چیزها را به خداوند تعالی داند و از آن وی شناسد اندر همه چیزها، رجوعش به وی باشد نه به چیزها.» «نعت درویش آن است که چون بیابد بیارامد و چون بیابد بدهد.» 
 سخنانی در بزرگداشت وی:
 گوید: «من از ابوعلی علم فنای در توحید آموختم.» و بازگوید «در صحبت ابوعلی سندی بودم، من به او آنچه را که از واجبات بود تلقین می‌کردم و او مرا علم توحید و حقایق می‌آموخت.» 
 برخی سخنان ابوعلی سندی:
«علم کامل نشود، جز به تهذیت حال و حال مهذب نگردد مگر به یاری پیر و پیروی وی». «دل بد مدار و زبان طعن از دیگران کوتاه کن و خود را مستای و هنر مفروش تا روزگارت به راحت و آسایش بگذرد.» 
 بزرگداشت:
 گوید: آن مبارز صف بلا، آن مرد میدان وفا، آن عارف صدق و صفا، آن فرد ایوان تقوی، آن محقّق حق و نبی، قطب وقت ابوتراب نخشبی - رحمة الله علیه - از عیّارپیشگان طریقت بود و از مجرّدان راه بلا، و از سیّاحان بادیه فقر بود، و از سیّدان این طایفه، در مجاهده و تقوی قدمی راسخ داشت، و در اشارات و کلمات نَفَسی عالی. 
 ابن جلا گوید: سیصد پیر را خدمت کردم، در میان ایشان بزرگتر از چهار تن نبود: ، ، ، ، اول آن‌ها بود. 
 ابوعبدالله محمد بن علی حکیم ترمذی. ترمذ نام شهری است مشهور به خراسان از بلاد ماوراءالنهر بر لب جیحون. وی از عرفاً و پیران سده سوم خراسان بود و پیرو مذهب حنفی. ترمذیان به او اقتدا کنند مذهب او بر علم بود که عالم ربّانی بود و مقلد کس نبود که صاحب کشف و اسرار بود. او را حکیم الاولیاء می‌خواندند. تاریخ وفات وی ۲۵۵ هجری و ۲۸۵ هجری ذکر شده که به نظر می‌رسد ۲۵۵ صحیح تر باشد. 
 آثار منسوب به ترمذی: الفروق، المحاجة و المجادله، المناظرة و المغالبة، الانتصار و الانتقام، و هلم جرا من امور متقاربة المعنی، غرس الموحدین، عودالامور، المناهی، شرح الصلوة. 
 بزرگداشت: دربارهٔ اقطاب مقام ملک المک گوید: از اقطاب این مقام که پیش از ما بوده‌اند محمد بن علی ترمذی حکیم است و از شیوخ ما ابومدین؛ و این مقام، مقام امام است. 
 گوید: آن سلیم سنت، آن عظیم ملت، آن مجتهد اولیاء، آن منفرد اصفیا، آن محترم حرم ایزدی، شیخ وقت محمد بن علی ترمذی - رحمة الله علیه - از محتشمان شیوخ بود و از محترمان اهل ولایت … او را ریاضات و کرامات بسیار بود. در فنون علم کامل و در شریعت و طریقت مجتهد بود. 
 ترمذی بر برخی از آیات قرآن تفاسیری بیان داشته که برخی از آن‌ها در تفسیر سلمی (حقایق التفسیر)، کشف الاسرار میبدی و شرح تعرف جلد یک نقل شده‌است.
 سخنانی از ترمذی: «از شرایط اهل خدمت فروتنی و فرمانبردار بودن است.» «رستگاری آن سرای به زیادی اعمال نیست. همانا رستگاری آن دنیا به اخلاص اعمال و نیکویی کردن است.» «جوانمردی آن بود که راهگذری و مقیم پیش تو یکسان بود.» «هرکس از چیزی ترسد از او گریزد و هرکه از خدای ترسد در او گریزد،» «نفس خود را مواظب باش! اگر بازداری مردم را از شرّش، بیشتر حق آن را ادا کرده‌ای.»
{"title": "خراسان", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86&oldid=34977899", "language": "fa"}