از خاندان‌های معروف ایران در دوره و است که به شاهان نسب می‌رساند و در روستای از منطقه واقع در ریشه دارد. علی اسفندیاری ( ) و از مشهورترین اعضای این خاندان هستند. در عصر قاجار و پهلوی و وزرا، نمایندگان مجلس و چهره‌های سیاسی و علمی و هنرمندان متعددی از میان افراد این خانواده برخاستند.
 اسدالله نوری اسفندیاری که تاریخچه خانواده اسفندیاری را به نگارش درآورده و خود از این خاندان بوده‌است، نسب خاندان اسفندیاری را به می‌رساند که از قدیمی‌ترین سلسله‌های پادشاهی مازندران هستند که نزدیک به هزارسال بر حکمرانی داشتند. در تاریخ شروین آمده‌است که از این سلسله در عهد سه نفر که پسرعموی هم بودند، در سه نقطه از منطقه رویان حکمرانی می‌کردند. ملک عبدالعزیز در نور، ملک محمد در و ملک بهمن در . به نوشته نوری اسفندیاری، ملک عزیز صاحب پسری بود به نام
کیا جمال‌الدین و از کیا جمال‌الدین نیز چهار پسر برجای ماند به نام‌های کیا اسفندیار، کیا داوود، کیا جمشید و کیا کریم. کیا داوود در درگذشت و در همان‌جا در بنایی که نامیده می‌شود دفن شد. کیا جمشید جد اعلای «خاندان معرفت» است و کیا اسفندیار جد اعلای اسفندیاری‌ها. از اعقاب کیا اسفندیار اطلاعات چندانی در دست نیست، تا رستم خان، پشت پنجم او که شاخه‌های مختلف خانواده اسفندیاری از او منشعب می‌شود. از رستم خان دو پسر شناخته است، به نام‌های محمدرضا خان نوری و حاجی علیرضا خان نوری. به گفته نوری اسفندیاری محمدرضا خان در اواخر قرن دوازدهم قمری می‌زیسته است و حکمران بوده‌است. محمدرضا خان از حکمرانان قدرتمند زمان خود بود و با جنگ‌های طولانی کرد، با این حال از نام او در کتاب‌های آن زمان نشانی وجود ندارد که به گفته اسفندیاری از آن روست که بعدها نواده اش که در دربار قاجار صاحب مقام و منصب بود، برای اینکه گذشته خانواده خود را در مخالفت با بنیان‌گذار آن سلسله مخفی کند، از ، مورخ معروف آن عصر، تقاضا کرد بخشی را که در به شرح این جنگ‌ها اختصاص داده بود، از کتاب حذف کند. حاجی علیرضا خان، پسر دیگر رستم‌خان، صاحب چهار پسر به نام‌های رستم‌خان نوری، محمدربیع‌خان، حاجی میرزا رفیع نوری (متوفی به ۱۲۵۰ قمری) و میرزا عبدالله تبریزی بوده‌است. حاجی میرزا رفیع نوری در سال ۱۲۲۱ قمری، مقارن سال اول سلطنت فتحعلی‌شاه، از اصفهان به رفت. او مؤلف سفرنامه‌ای به نام «تحفه خاقانیه» است که شرح مسافرت ده ساله او در هندوستان است و به پیشگاه فتحعلی‌شاه قاجار تقدیم شده‌است. او در مقدمه این سفرنامه خود را «حاجی میرزا رفیع نوری فرزند حاجی علیرضا خان نوری ابن رستم خان ابن حاجی محمد صالح نوری» معرفی می‌کند. پسر دیگر حاجی علیرضا خان، رستم‌خان نوری است که نام او را در آورده است. پسر سوم حاج علیرضا، میرزا عبدالله تبریزی است که در منشی مخصوص بود. از محمدربیع‌خان می‌دانیم که در خراسان بوده‌است و دخترش گوهرشاد خانم در سال ۱۲۴۳ قمری با دوستمحمدخان تیموری ازدواج کرده‌است. امیرعلیمردان‌خان نصرت‌الملک حاصل این ازدواج است که او نیز پدر است. پسر محمدرضاخان (پدر ) معروف به «کوه نور» و قوریساول‌باشی (رئیس تشریفات) عباس میرزا و بعدها وزیر در زمان حکومت او بر بود. فتحعلی‌خان و عبدالله‌خان نیای دو شاخه معروف خاندان اسفندیاری هستند.
 پسر پسر با بانو بیگه خانم که در دهکده یوش پلی ساخته است، ازدواج کرد و صاحب دو پسر به نام‌های محمدمهدی‌خان و محمداسماعیل خان بود.
 (بعدها ملقب به وکیل‌الملک) از آغاز جوانی وارد خدمت درباری شد و خدمات بسیاری به سلاطین این دودمان کرد، با این حال در سال ۱۲۶۱ قمری به دستور مأمور به توقف در کرمان شد که نوعی تبعید بود. در این زمان املاکی از خالصجات به تیول گرفت و به‌آباد کردن آن همت گماشت. او از سال ۱۲۷۵ قمری که به حکومت کرمان مأمور شد، به وزارت شاهزاده برقرار شد و هم در این سال لقب «وکیل‌الملک» گرفت که در خاندان او ماندگار شد. کیومرث میرزا به دلیل سن کم، تنها حکومت اسمی داشت و امور حکومتی زیرنظر محمداسماعیل خان اداره می‌شد. پس از عزل کیومرث میرزا در سال ۱۲۷۷ قمری، وکیل‌الملک از جانب به حکومت کرمان رسید و پس از آن تا ۱۶ جمادی‌الاخر ۱۲۸۴ که درگذشت، حکمرانی کرمان داشت. وکیل‌الملک در کرمان به عمران و آبادی پرداخت و ساختمان‌های بسیاری بنیان‌گذاشت. به دستور او چندین قنات در کرمان حفر شد تا موجبات رونق کشاورزی را فراهم آورد. او همواره به نواحی مختلفی که در محدوده حکومت او قرار داشتند سرکشی می‌نمود و در طول این سفرها به شکایات مردم رسیدگی می‌کرد و به ساختن بناهای عمومی مورد نیاز هرمنطقه فرمان می‌داد. همچنین جنگ‌های طولانی مدت او در تا حدی ثبات و آرامش را به آن سرزمین برگرداند. در از بناهای وکیل‌الملک است که شامل بازار، کاروانسرا و حمام زنانه و مردانه می‌شود. دختر وکیل‌الملک با حاجی میرزا علی وکیل دیوان‌خانه، کدخدای تبریز ازدواج کرد. وکیل‌الملک اول همچنین صاحب پنج پسر بود: 
 
 
 
 
 از مرتضی‌قلی‌خان وکیل‌الملک پنج پسر باقی ماند: ، ، ، و . وکیل‌الملک در اواخر عمر دختر را به همسری گرفت و از او نیز دو دختر داشت: عشرت‌الدوله و شوکت‌الدوله. نجم‌السلطنه پس از فوت وکیل‌الملک به همسری درآمد که حاصل این ازدواج است.
 میرزا حسین‌خان سردار نصرت در جوانی وارد خدمت نظام شد. مدتی رئیس توپخانه کرمان و بلوچستان و هجده سال رئیس قشون کرمان و بلوچستان بود و پس از عزل حاکم کرمان، نایب‌الایاله کرمان شد. در آبان ۱۳۱۳ خورشیدی در کرمان درگذشت و در به خاک سپرده شد. پسرانش و هر دو نماینده مجلس شواری ملی شدند.
 محمدمهدی‌خان عدل‌الملک از اعضای کرمان و سپس عضو دادگستری کرمان بود و در سال ۱۳۳۱ قمری درگذشت. 
 محمدرضاخان عدل‌السلطان در جوانی وارد خدمت نظام شد. مدتی کرمان بود و سپس رئیس قشون کرمان و در سال ۱۳۰۱ خورشیدی درگذشت. او در اطراف شهر کرمان را بنیان‌گذاشت. 
 رستم‌خان رفعت‌الدوله ابتدا ضابط بلوک کرمان بود و در دوره‌های سوم و چهارم مجلس شورای ملی از به نمایندگی انتخاب شد. او همچنین چندین بار معاون و کفیل حکومت کرمان بود. در سال ۱۳۲۲ خورشیدی در تهران درگذشت. پسر او ، استاد برجسته گیاه‌شناسی بود.
 از محمدمهدی‌خان، پسر دوم فتحعلی‌خان نوری، سه پسر برجای ماند به نام‌های میرزا نبی‌خان، آقامحمدرحیم و آقامحمدقلی. نوادگان محمدمهدی‌خان در نور مازندران زندگی می‌کردند و از زمین‌داران قدرتمند محلی بودند.
 میرزا نبی‌خان، صاحب هفت پسر بود: عباسقلی‌خان، محمدمهدی‌خان امیرمظفر، غلامحسین‌خان سالار حشمت، ابوالحسن‌خان، غلامعلی‌خان، میرزا محمدخان و میرزا خلیل‌خان. محمدمهدی‌خان امیرمظفر، همچنین لقب مظفرالممالک داشت. او پس از طی مراحل نظامی، لقب سرتیپی و سپس گرفت. غلامحسین‌خان نیز وارد خدمت نظام شد و درجه سرتیپی گرفت و در سال ۱۳۰۸ خورشیدی در یوش درگذشت. میرزا محمدخان لقب حشمت‌خاقان داشت و در آذرماه ۱۳۱۶ در بابل از دنیا رفت. برادر دیگر آن‌ها، غلامعلی‌خان، مردی تحصیلکرده بود که در تاریخ مازندران و انساب خانواده اسفندیاری اطلاعات وسیعی داشت. او در ۱۳۰۱ خورشیدی در درگذشت. ابوالحسن‌خان نیز وارد خدمت نظام شد و به درجه سرهنگی رسید و در سال ۱۳۰۷ خورشیدی در یوش درگذشت. 
 آقامحمدرحیم در زمان حکومت فتحعلی‌شاه حاکم شهرهای ، و بود. او و همسرش که خواهر محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک بود صاحب پسری شدند به نام میرزا هاشم‌خان (زاده ۱۲۴۰ قمری، درگذشته ؟) با دختر (پسر نوزدهم فتحعلی‌شاه) ازدواج کرد. میرزا هاشم‌خان منشی سفارت بریتانیا بود. ماجرای پناهندگی او و همسرش به سفارت بریتانیا از وقایع مهم دوره سلطنت ناصرالدین‌شاه است که به تعلیق موقت روابط دیپلماتیک ایران و امپراتوری بریتانیا انجامید. 
 پسر پسر ، منشی مخصوص عباس میرزا نایب السلطنه قاجار بوده‌است . وی به دفعات حکومت آذربایجان و مازندران را عهده‌دار بوده‌است. وی در ۲۲ رجب سال ۱۲٣٩ هجری و در تبریز فوت کرد و جنازه اش در کربلا دفن شد .
 فرزندش در هفتم رمضان ۱۲٣٣ در تبریز دربار سلطنت قاجار متولد شد. او ابتدا منشی ناصرالدین شاه بود و سپس به وزارت خارجه راه یافت. در سه ماهی که به مشهد تبعید شده بود، از طرف ناصرالدین شاه کفیل وزارت خارجه شد و در همین زمان ملقب به صدیق‌الملک شد. صدیق‌الملک دخترعموی خود که دختر میرزا رفیع بود را به همسری گرفته بود و صاحب چهار پسر و یک دختر شد. پسران او به ترتیب عبارت بودند از میرزا جعفرخان، میرزا احمدخان، میرزا عبدالله خان و . دختر او با میرزا ابوالقاسم آهی ازدواج کرد و مادر است.
{"title": "خاندان اسفندیاری (نور)", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C_(%D9%86%D9%88%D8%B1)&oldid=33942522", "language": "fa"}