(به : ) (نام در زمان : Ленинобод) شهر و ناحیه‌ای در کشور و مرکز است. این شهر دومین شهر بزرگ تاجیکستان پس از و خواهرخوانندهٔ شهر در ایران است. مردم شهر عمدتاً هستند و در روستاهای اطراف شماری از نیز زندگی می‌کنند. 
 خجند تنها شهر تاجیکستان است که حتی پس از فروپاشی هنوز مجسمه‌ای از دارد. 
 خجند بر کرانهٔ چپِ رود در آغاز درهٔ نهاده‌است. این شهر در ۴۰ درجه و ۱۷ دقیقهٔ عرض شمالی و ۶۹ درجه و ۳۷ دقیقهٔ درازای خاوری قرار دارد. 
 براساس آمار سال جمعیت این شهر نزدیک به ۱۶۲٬۰۰۰ تن بوده‌است که ۱۰۱٬۰۰۰ تن (٪۶۲) آن ، ۳۲٬۰۰۰ و ۸٬۰۰۰ تن را تشکیل می‌دادند. 
 دربارهٔ ریشه واژه خجند که در قدیم خجنده هم می‌نوشتند اختلاف وجود دارد. واژه خجند از آغاز با همین نام در سرچشمه‌های ، ، و آمده‌است. برخی معنی واژه خجند را، مردم سعادتمند و بالانشین و امیر آورده‌اند. برخی نیز بر این باورند که خجند در طی سده‌های گذشته دگرگون شده، زمانی ، سپس و سرانجام خجند نام گرفته‌است. برای نخستین بار در سال‌نامه چینی دودمان ( - ) از خجند با نام یاد شده‌است و در منابع که از بدست آمده نامیده شده‌است. به تازگی گفته شده خجند از واژه مرکب در ریشه گرفته و معنایش یا است. بخش اول واژه، یعنی خورشید و بخش دوم، ( ، ) به معنای شهر و دهکده‌است. 
 پسوند در اسامی شهرهای خراسان و فرارود زیاد دیده می‌شود. ریشه آن از پارسی باستانی «کنتا»، سغدی «کنت» بمعنی دژ یا شهر است. برای نمونه در نام‌های ، ، ، و .
 بیشتر منابع تاریخی و جغرافیایی خجند را در کنار رودخانه دانسته‌اند و آورده‌اند که شهر (در یونانی به معنی: دوردست‌ترین اسکندریه، اسکندریه اقصی) را در این ناحیه در پایان لشکرکشی خود به بنا نهاده بود. گفته شده که این شهر به عنوان دژی برای دفاع در برابر حملات ساکن در شمال ساخته شده بود؛ ولی کاوش‌های باستان‌شناسان نشان داده‌است که پیشینه شهر خجند به بیش از دو هزار و هفت صد سال می‌رسد. بدین ترتیب، شهر خجند پیش از رفتن اسکندر مقدونی به آن دیار نیز وجود داشته‌است. 
 در افسانه‌ها بنای خجند را به نسبت داده‌اند و آن را عروس دنیا خوانده‌اند. می‌گوید فیروز فرزند این شهر را بنیاد نهاده و دیوار ۵۰ فرسنگی خجند مرز و بوده‌است. خجند تا دوره انقلاب بلشویکی در روزگار فرمانروایی به لانه هنرمندان مشهور بود. 
 این شهر را در چنین می‌آورد: خجنده در اقلیم چهارم واقع و طولش ۹۲ درجه و نیم و عرضش ۳۷ درجه و ده دقیقه است. این شهر بر ساحل سیحون به و به‌ مشرق سمرقند در فاصله ده روز راه قرار دارد و از شهرهای نظیف و پاک و پرمیوهٔ ماوراءالنهر است و چون آن شهر به‌ نظافت در آنجا نیست. از میانهٔ خجنده نهری می‌گذرد و متصل به آن نیز کوهی باشد. 
 می‌گوید: خجنده در همسایگی قرار دارد و با آنکه عاملی مجزاست ولی ما آن را در جزو فرغانه آورده‌ایم. این ناحیه در غرب نهر شاش « » واقع و طول آن بیش از عرضش می‌باشد. درازای آن بیش از فرسخی است و در این طول باغها و منازل قرار دارد. غیر او را عاملی نیست و باغها و منازل آن نیز بسیار بزرگ و وسیعند. قرای خجنده کم است و آنرا شهری و کهن‌دزی است و شهر آن بسیار پاک و پاکیزه می‌باشد و در آن میوه‌هایی ببار می‌آید که بر میوه‌های نواحی دیگر فضیلت دارد. مردمش بسیار زیبا و مردانه‌اند آذوقهٔ این نقطه برای ساکنان آن کافی نیست و از سایر نواحی چون فرغانه و کالا به آن جا وارد می‌کنند. کشتیها در نهر شاش به‌حرکت در می‌آیند و شاش نهر بسیار بزرگی است که از نهرهای بسیاری تشکیل می‌یابد و از حدود ترک و اسلام می‌آید، و اصل آن نهری است که از بلاد ترک در حدود اوزکند سرچشمه می‌گیرد و پس از پیوستن نهر خوشاب و نهر به آن و عظیم گردیدن آن بسوی می‌رود و بعد از آن بر جانب خجنده و و می گذرد و بسوی می‌رود و چون از صبران گذشت در دشتی که بر جانب آن اتراک زیست می‌کنند تشکیل بستری می‌دهد و سپس بزمین غزان جدید می‌رسد و سرانجام به می‌ریزد و جماعتی از محدثان بدانجا منسوبند. 
 می‌گوید: خجنده اولین شهر فرغانه در طرف باختر و سر راهی است که از سمرقند می‌آید در ساحل چپ سیحون و یک فرسخ در جنوب آن ربض کند واقع بوده. خجنده در کنارهٔ آن رود کشیده شده و بسیار کم عرض بود یک قلعه و یک زندان و مسجد جامعه در داخل شهر و قصر فرماندار در میدان قرار داشت. خجنده را شهری بسیار قشنگ شمرده و گفته‌است: اهالی این شهر قایقها و کشتی‌هایی دارند که بوسیلهٔ آنها روی رود سیحون سفر می‌کنند. ربض کند را بقول قزوینی کند نیز می‌گفتند چون بادام آن فراوان بوده و یک نوع بادام پوست نازک داشت که وقتی آنرا در دست می‌فشردند مغز آن از پوست جدا می‌گردید. 
 خجند زمانی یکی از شهرهای بسیار مهم آسیای میانه و بود. این شهر زیبا را با خاک یکسان کرد. خجند پیش از هجوم روس‌ها در سده نوزدهم یکی از امارت‌های اصلی بود. شهر امروزی خجند در هر دو کناره سیردریا امتداد یافته‌است. این شهر دارای بلوارهای پردرخت و ساختمان‌های دولتی بزرگ و پرشمار است. این شهر به نسبت بقیه تاجیکستان حالت مرفه‌تر دارد. 
 در میدان خجند ساختمان تئاتر خودنمایی می‌کند. میدان اصلی شهر «ریگستان پنجشنبه» نام دارد. روبه‌روی پنجشنبه‌بازار شهر، مسجد جدیدی در کنار آرامگاه مربوط به سده ۱۳ ساخته شده‌است. این آرامگاه با گنبد طلایی از آن شیخ مصلح‌الدین (۱۱۳۳ تا ۱۲۲۳) میلادی است. در جنوب این شهر قرار گرفته و پروازهای روزانه‌ای به شهر دوشنبه دارد.
{"title": "خجند", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%AE%D8%AC%D9%86%D8%AF&oldid=34286035", "language": "fa"}