حکومت شمال غرب از ۱۱۶۸–۱۸۶۷ میلادی. در از سلسله امیران محلی که حاکمیت در ک‍‍‍ُردستان جنوبی و بخشی از کُردستان شمالی، و مرکزیت را از قرن هفتم هجری قمری به عهده داشته‌اند، با عنوان یاد شده‌است. دارالملک یا کرسی آن بوده، همچنین نام طایفه‌ای است که این حاکمان به آن تعلق داشتند زبان اکثر مردم منطقه اردلان گویش اردلانی که جز زبان کُردی شاخه کُردی مرکزی می باشد و اقلیت کوچکی از ساکنان نیز به تکلم می کنند. 
 حوزهٔ متصرفی و شناخته شده خاندان اردلان در ، کنونی به مرکزیت ، و ، ، ، ، ، ، (بیجار)، اسفند آباد( امروزی)، توابعی چون لهون، تخت، ژاوه رود و … بوده‌است. 
 در لغت به معنای «موبد» و «پرهیزگار» و ( ) به معنای «جایگاه موبدان» می‌باشد. اردلان نام جغرافیایی خاصی بوده که به مرکز اطلاق می‌شده‌است و نیز نام خاندان بزرگی است که بر قلمرو ، امارات و سیطره داشته‌اند. آخرین پایتخت آن‌ها سنه یا بود. حدود هفتصدسال درغرب ایران و مناطق حکومت می‌کردند.
 در تاریخ از سلسله امیران محلی که در کُردستان ایران، کُردستان عراق امروزی و بخشی از کُردستان ترکیه امروزی، و مرکزیت منطقه‌ای که گفته می‌شده و دارالملک یا کرسی آن بوده، را از قرن هفتم هجری قمری به عهده داشته‌اند، با عنوان یاد شده‌است. 
 حوزهٔ متصرفی و شناخته شده اردلان در ، کنونی به مرکزیت ، دیواندره، سقز،کامیاران، مریوان، گروس( )، اسفند آباد( امروزی)، سنقر توابع هورامان مانند اورامان لهون، تخت، ژاوه رود و .... بوده‌است.
 فرد حاکم مدعی نسب داشتن از بود. نخستین حاکم این قبیله احمد پسر مروان حاکم بود.
 ، از جمله می‌باشند که مدت‌های مدیدی ازنیمهٔ قرن هفتم تا اواخر قرن سیزدهم هجری(۱۱۶۹–۱۸۶۷ میلادی)، قبل از روی کار آمدن تا اواخر دوره بر قسمت‌هایی از مناطق کردنشین ایران (کردستان) حکومت می‌کردند . این خاندان ابتدا بر بودند، اما بعدها برای حفظ قدرت و شرایط سیاسی به روی آورده و شده‌اند اما اعتبار و اعتماد خود را در بین سایر خاندان‌های بانفوذ و مردم سنندج از دست ندادند ولی بعد از مدتی در بین خاندان خود دچار اختلاف شدند و زمینه‌ساز محلی خود گردیدند و در نهایت با انتصاب شاهزاده عموی به حکومت محلی در سال ۱۲۴۸ هجری قمری به حاکمیت خاتمه داده شد. 
 قباد اردلان بنیان‌گذار حکومت اردلان بود که تا عصر جانشینان او بدون هیچ مشکلی بر مناطق کردنشین حکومت می‌کردند از زمان صفوی حکومت اردلان با مداخله حکومت مرکزی ایران مواجه شد. از سال ۱۰۰۶ هجری قمری که آخرین به دستور در به قتل رسید و به حکومت اتابکان در و خاتمه داده شد، ایران عصر صفوی به چهار ایالت والی‌نشین چون عربستان، لرستان، کردستان و گرجستان و ۳۶ تقسیم گردید و حکومت همچنان در اختیار خاندان اردلان با عنوان والی قرار گرفت.
با حمله تیمور خان اردلان به کرمانشاه، دینور نیز به متصرفات که جزو قلمرو کلهر بود اضافه شد.
در سال ۹۳۳ ه‍.ق نیز به متصرفات و قلمرو عمر بیگ کلهر حمله کرد. عمر بیگ به شاهوردی خان والی لرستان پناهنده شد. شاهوردی خان با سپاهیان خویش به مصاف با تیمور خان رفت. 
در سال ۱۰۴۶ ه ق خان احمد اردلان والی کردستان علیه دولت مرکزی سر به طغیان گذاشت و شاه صفی (شاه صفویه) به شاهوردی خان میر والی حاکم لرستان(پشتکوه و پیشکوه) فرمان داد در راس نیروهای محلی خود برای سرکوب خان احمد حرکت کند.
در نبردی که بین نیروهای شاهوردی خان میر حاکم لُر کوچک و سیاوش بیگ قوللر آقاسی با نیروهای تحت فرمان والی کردستان در گرفت در نتیجه خان احمدخان والی کُردها دچار شکست سختی شد و به قلعه اورامان پناه برد. قلعه اورامان به وسیله نیروهای شاهوردی خان لُر محاصره شد و پس از چندی خان احمدخان موفق به فرار شد و حدود پانصد نفر از همراهان او کشته شدند.
وی پس از این فرار به یکی از امرای کُرد موصل به نام کوچک احمد پناه برد. کوچک احمد خان حاکم موصل یکهزار و پانصد نفر از جوانان کُرد و سربازان عثمانی را در اختیار او قرار داد و خان احمدخان والی کردستان با نیروهایی که همراه داشت به جنگ میر شاهوردی خان لُر وارد شد .در این جنگ نیز عده زیادی از سپاهیان خان احمد کشته و یا پا به فرار گذاشتند. پس از شکستی دیگری که شاهوردی خان بر سپاهیان خان احمدخان وارد کرد او ناگزیر شد که بار دیگر به سوی کوچک احمدخان حاکم موصل برود. و ی بار سوم نیز همراه با کوچک احمدخان حاکم موصل و ماردین، با نیروهای بیشتری به مقابله با نیروهای دولت مرکزی ایران که شاهوردی خان لُر، عباسی و سیاوش بیگ قوللر آقاسی در راس آنها قرار داشتند شتافت .بین دو سپاه نبرد دیگری درگرفت و سپاه خان احمدخان و مخالفین باز هم شکست خوردند و کردستان به تصرف نیروهای دولت صفویه به فرماندهی شاهوردی خان لُر درآمد و خان احمدخان اردلان نیز همان سال ۱۰۴۶ ه ق بر اثر بیماری درگذشت. 
 بعد از ، تنش‌هایی در پشتیبانی از و در مصاف والی کرمانشاهان با والی اردلان به سال ۱۰۹۹ هجری قمری وجود داشته‌است. اما تداوم همکاری و دوستی محفوظ مانده‌است. در عهد پیوندهای سببی بسیاری با بزرگان اردلان نسل اندر نسل صورت گرفت، و تا زمان ، احکام حاکمیتی حکام کردستان شمالی چون ، ، و… بنا به روادید ، سپس انعکاس موضوع به و سرحدداری عراقین، و با پیشنهاد (از زمان شاهزاده ) به دربار، تنفیذ و صدور احکام حکومتی از جانب شاه صورت می‌گرفته‌است.
 با انتصاب شاهزاده عموی به حکومت کردستان از سال ۱۲۸۴ هجری قمری به حکومت اردلان خاتمه داده شد، اما آثار به جای مانده از عصر والیان اردلان در شهر سنندج و… از جمله مساجد و مدارس علمیه و دیگر
آثار خیریه، نام آنان را در محفوظ داشته‌است.
{"title": "حکومت اردلان", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%86&oldid=35033238", "language": "fa"}