رهبر جنبش استقلال در مبارزه با بود. مردم او را ملی خود می‌نامند. در ۲۸ ژانویه ۱۸۵۳ به آمد و ۱۹ مه سال ۱۸۹۵ در ۴۲ سالگی در میدان با کشته شد. او ، ، ، ، ، ، ، و سیاسی بود و همواره تأکید می‌کرد که باید خصوصیات منحصربه‌فرد و خودشان را بشناسند. 
 خوزه مارتی گفته‌است: «وقتی یک انسان سیلی می‌خورد، باید همه انسان‌ها درد و سوزش آن را حس کنند.»
 با این که پدر و مادرش، دُن ماریانو مارتی، (از ) و لئونور پرِز کابررا (از تنه ریسه) مهاجر یی بودند، خوزه مارتی اعلام کرد که در برابر تجاوز اسپانیایی‌ها باید ایستاد و با آن‌ها مبارزه کرد. برای او اهمیت بسیار داشت. در ۱۶ سالگی نخستین مقاله را برای روزنامه «ال دیابلو کوخئلو» نوشت. در این روزنامه از مردم خواست که زنجیر استعمار را پاره کنند. بعد از ان وی را دستگیر کردند. او از برای مادرش نوشت: «مادر گریه نکن … گل از میان خارها سر می‌کشد.» 
 طولی نکشید که وی حماسی «ابدالا» را به صورت شعر درآورد. با این فعالیت‌های قلمی، او به عنوان یک مبارز ضد ، ضد ، ضد اختناق و ضد مقامات محلی شناخته شد.
 در پی یک سخنرانی برای دانش آموزان دبیرستان، به اتهام خیانت به اسپانیا بازداشت شد. در زندان بر پای او غل و زنجیر بستند که دچار عفونت پا شد و قاضی اسپانیایی مأمور بازرسی زندان که چنین دید، شش سال حبس او را به تبعید در اسپانیا تبدیل کرد. به خوزه کمک بسیار کرد و موفق شد که در اسپانیا به دانشگاه برود و حقوق سیاسی تحصیل کند و با اروپایی باب مکاتبه را بگشاید.
وی به دعوت روشنفکران به رفت و در سال ۱۸۷۴ با ، هنرپیشه مشهور فرانسه و ژورنالیست فرانسوی ملاقات نمود و سپس به و و… رفت. بعدها به‌طور به کوبا بازگشت و چون حکومت اسپانیایی کوبا متوجه ورود او به آنجا شد، به گریخت و مقیم شد. در ایالات متحده انجمن کوبایی تبارهای آن کشور را تشکیل داد و آنان را تشویق به مبارزه با استعمارگران و آزاد ساختن کرد. وی از دوران نوجوانی زندگی خود را وقف پیشبرد آزادی و استقلال کشورش نمود و با ایالات متحده به کوبا نیز مبارزه کرد.
 می‌گفت: «آرزو دارم سرنوشتم را با سرنوشت فقرای این کرهٔ خاکی گره بزنم.» در یادداشتی (در مورد دخالتهای ایالات متحده در آمریکای لاتین)، به حساسیت او اشاره نموده و نوشته‌است:
 نظام سلطه را تقبیح کرد و آن را یک هیولا خواند. در نامه‌ای هدف مبارزهٔ بی امانش را برای همگان آشکار کرد و نوشت «من هر روز زندگی ام را به خاطر کشور و وظیفه ام به خطر می‌اندازم. تا آنجا که می‌فهمم و شهامتش را دارم به آن عمل می‌کنم، این وظیفهٔ من است تا به موقع، و تا زمان استقلال کوبا، در برابر دست اندازی ایالات متحد آمریکا… بایستم» 
 خوزه مارتی در یکی از نامه‌هایش نوشته‌است: «انگیزه هر کاری که تاکنون انجام داده‌ام یا بعد از این انجام دهم کسب استقلال کوبا است. هدف من این است که با رهایی کوبا نگذارم آمریکا بر ما تسلط پیدا کند.» 
 خوزه که همچنان به کار نوشتن ادامه می‌داد و مقالات، اشعار، ها و کتاب‌هایش انتشار می‌یافت، استقلال کوبا را منتشر ساخت. در این مانیفست به کوباییان یادآور شد که باید خودشان قیام کنند و به استعمار پایان دهند و روی کمک خارجی نباید حساب کنند و نباید از یک دولت خارجی و ازجمله ایالات متحده که آمادگی دادن چنین کمکی را دارد بخواهند که کمک کند. با این عمل، از دست یک خارجی رها نشده به دام دیگری می‌افتند.
 خوزه مارتی هرجا که می‌رفت چه در و و ، چه در و و و آمریکا، چه در و و و… همه جا، تکیه کلامش مقاومت و مبارزه بود. معتقد بود: «کسب آزادی بدون تأمین فرهنگ، امکان‌ناپذیر است.» 
 خوزه در همین سال با انقلابیون مسلح خود که آنان را در آمریکا آموزش داده بود به کوبا رفت که در ۱۹ مه ۱۸۹۵ در «دوس ریوس» در جریان نبرد با نیروهای اسپانیایی کشته شد، اما مرگ او مبارزه را پایان نداد. چند سال بعد روی داد و اسپانیا که شکست خورده بود از ، و و کوبا خارج گردید و کوبا چندی بعد از قید بیگانگان آزاد شد. تأثیرگذاری خوزه مارتی در غیرقابل انکار است. اولین چیزی را که رهبران انقلاب کوبا از خوزه مارتی فرا گرفتند عبارت بود از اعتقاد داشتن و عمل کردن تحت تشکیلاتی که برای به وجود آوردن انقلاب ساخته شده بود. پیش از این، عملکرد ما تحت تأثیر اشکال قبلی قدرت حکومتی قرار می‌گرفت. 
 که سال ۱۹۰۱ در تأسیس شده بود، کتابخانه ملی خوزه مارتی خوانده می‌شد اما سال ۱۹۵۹ که انقلاب کوبا به پیروزی رسید، خوزه مارتی فقط چهار در سراسر کوبا داشت. تازه این بناهای یادبود بسیار کوچک و حقیر هم بودند.
 یکی از بناهای یادبود ۶۰ وسعت داشت. آن جا محل زندگی مارتی در کودکی بود؛ یعنی همان جایی که مارتی به عنوان یک پسر بچه در آن جا مشغول خرد کردن سنگ بود. بنای بعدی، محل تولد او در حومه هاوانا بود.
 دو بنای یادبود دیگر، یکی ستونی سنگی بود که در «دوس ریوس» محل مرگ او یعنی در همان‌جا که به ضرب گلوله اسپانیائی‌ها به زمین افتاد، گذاشته شده و دیگری روی قبرش در «سانتا ایفیگنیا» نصب شده بود. این آخرین بنا از همه بهتر و مهم‌تر بود. مجسمه موجود در این بنا را مجسمه‌سازی به نام «ماریو سانتی» ساخته بود که با دولت نزدیک بود و به همین علت در اوائل انقلاب، کوبا را ترک کرد و راه تبعید را در پیش گرفت.
 در پی انقلاب فیدل کاسترو در کوبا، نام خوزه مارتی بر مراکز و تأسیسات متعدد این کشور و از جمله فرودگاه بین‌المللی هاوانا گذارده شده‌است. در موزه انقلاب در شهر هاوانا تندیس زیبایی از خوزه مارتی دیده می‌شود.
 به دلیل محبوبیت خوزه مارتی قهرمان ملی کوبا، رادیویی که ایالات متحده برای مردم کوبا برنامه پخش می‌کند رادیو مارتی نامگذاری شد. 
 هم‌اکنون در سرتاسر کوبا تصویر و مجسمه خوزه مارتی دیده می‌شود و نام و یادش را گرامی می‌دارند. نه تنها انقلابیونی چون و او را می‌ستودند، مردم عادی کوبا نیز او را دوست داشته و دارند. او پیامبر استقلال و مبشر انقلاب کوبا نام گرفته‌است. نوامبر سال ۱۹۹۴ ، جایزه خوزه مارتی را در راستای به رسمیت شناختن موسسات یا افرادی که برای همگرایی و یکپارچگی کشورهای آمریکای لاتین و حوزه تلاش می‌کنند، تعیین کرد.
 خوزه مارتی از پیشروان بود و بسیاری از محافل ادبی معتقدند که روی شاعرانی چون « » ( )، «گابریلا ماسترا» (شاعر زن )، مانوئل گونزالس پرادا ( )، مانوئل گوتیرز ناخرا (مکزیک)، مانوئل ده خزوس گالوان ( )، انریک گومز کاریلو (گواتمالا) و خوزه سیلوا ( ) تأثیر گذاشته‌است. 
 مجسمه خوزه مارتی، جدا از کوبا، در نیویورک و مکزیک و… نیز موجود است. در کشورهای دیگر (از جمله در ) نام او را بر مراکز فرهنگی گذاشته‌اند.
 خوزه مارتی می‌گفت: وطن، جامعه بشری است. او قدی کوتاه و سری بزرگ داشت و به علت دندان‌های زشت و نا مرتبش ظاهر زیبایی نداشت. گفته‌است: «قد او آنقدر کوتاه بود که سرش به نزدیکی شکم من می‌رسید. اگر قرار بود من مدالی روی سینه اش آویزان کنم یا ببوسمش باید روی زانوهایم می‌ایستادم تا خودم را همقد او کنم…» اما نه تنها استهزا نمی‌شد بلکه می‌توانست به عنوان یک قدیس در نظر بسیاری از مردم ظاهر شود.
 خوزه مارتی، شاعر ترانهٔ بسیار مشهور « » است. ترانه بر اساس شعری از خوزه مارتی در کتاب ساخته و تنظیم شد.
 خوزه مارتی در سال ۱۸۶۹ نخستین نوشته‌های خودش را در یک روزنامه منتشر کرد و سپس در همان سال مجموعه ملودرامی با عنوان «آزادی وطن» انتشار داد و غزل مشهور او به‌نام «۱۰ اکتبر» نیز در روزنامه مدرسه‌اش منتشر شد. او برای روزنامه «همه ملت» در ، پایتخت آرژانتین مقاله‌های زیادی نوشت و در سال‌های ۱۸۹۰–۱۸۸۹ (که کنفرانس داخلی کشورهای آمریکایی در واشینگتن جریان داشت) با نوشتن مقاله‌هایی دست به افشاگری زد و تبلیغات رسمی را بی‌اثر کرد. بعضی از آثار ادبی او عبارتند از «آیا ممکن است که آنها مرا در تاریکی خاک نکنند»، «مردن مانند یک خائن»، «من انسان خوبی هستم» و «به‌عنوان یک انسان خوب در ملاقات با خورشید خواهم مرد.»
 خوزه مارتی می‌گفت: کار من خواندن ترانه‌های زیبا، جلب توجه به مردمان شریف و نجیب، و تحسین همه چیزهای بزرگ و ماندگار است. در معروفترین اثر خود «دوران طلایی حیات»، جوانان را تشویق به آزادگی و مبارزه کرده‌است. معتقد بود: آزادی بدون فرهنگ بدست نمی‌آید.
 عنوان فیلم «هنگام کوره‌ها» La hora de los hornos ساختهٔ دو تن از نظریه‌پردازان سینمای سیاسی آمریکای لاتین یعنی فرناندو سولاناس و اوکتاویو گتینوی آرژانتینی، که هدف اصلی آن «استعمارزدایی فرهنگ» است، از نوشته‌های خوزه مارتی اقتباس شده‌است. خوزه مارتی از آتش سرخ‌پوستان که به‌وسیلهٔ «ماژلان» و دیگر جویندگان نخستین در سواحل «تیرادول فوکو» دیده‌شده سخن می‌گوید و عنوان فیلم مزبور به آن اشاره دارد.
 بعضی از اشعار خوزه مارتی روی موسیقی تنظیم شده و به‌عنوان مشهورترین ملودی‌های کوبایی که بر پایه کوبا قرار داشتند، درآمدند.
 «اگر تپه ای کف آلود می‌بینی شعر من است. اشعار کوتاه و صمیمی من قدرت فولاد را دارند که شمشیرها را آخته می‌کند.»
 یکی از زیباترین اشعار خوزه مارتی است که پیش از مرگ، به دوست نزدیکش Gonzalo de Quesada y Aróstegui واگذار نموده‌است.
 برگردان بخشی از شعر و یوغ:
 بنگر این دو مظهر زندگانی را
 که چه دردناک به تو ارمغان می‌دهم فرزند
 بنگر و بگزین
 یکی یوغ است هر که آن را بپذیرد کامیاب می‌گردد
 چونان نر گاوی رام، در خدمت خان بر بستری از کاه گرم خواهد آرمید و قصیل فراوان خواهد یافت
 و دومی رمزی است که خویشتنِ من پدیدآورده است.
 چونان قله ای که با کوه به دنیا می‌آید و آن ستاره است که نور می‌افشاند و نابود می‌کند و چون در دست حاملان خود بدرخشد تبهکاران می‌گریزند.
 آن که نور به همراه دارد همیشه تنهاست.
{"title": "خوزه مارتی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%AE%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DB%8C&oldid=33767372", "language": "fa"}