یکی از شهرستان‌های شمال شرقی است. مرکز این شهرستان شهر می‌باشد.
 این شهرستان از شمال با کشور آذربایجان، از شرق با شهرستان کلیبر، از جنوب با شهرستان ورزقان و از غرب با شهرستان جلفا مرز کشوری و مرز شهرستانی دارد. مرکز این شهرستان، شهر خمارلو است. این شهرستان ۳ بخش به نامهای مرکزی، گرمادوز و منجوان دارد. این شهرستان با وسعت ۱۵۲۵ حدود سه درصد و سه دهم درصد استان آذربایجان شرقی را تشکیل می‌دهد. در سال ۱۳۸۵ جمعیت حدوداً ۳۶۰۰۰ نفر است. این شهرستان دومین شهرستان کم جمعیت استان است. ازاین جمعیت ۱۱۰۰۰ نفر در بخش مرکزی ۱۳۰۰۰ نفر در بخش گرمادوز و ۱۲۰۰۰ نفر در بخش منجوان زندگی می‌کنند.
 نخستین بار در نیمه قرن هشتم هجری به نام خدا آفرین اشاره می‌کند، 
در زمان بخش مهمی از مردم شهرستان زندگی داشتند. قسمت عمده‌ای از جنگاوران قشون ایران را تأمین می‌کردند و به همان نسبت نیز صدمات جنگ را متحمل می‌شدند. شهرستان خداآفرین، بعلت قرار گرفتن در خت مقدم، بشدت آسیب دید. برای نمایش بیچارگی اهالی شهرستان در اوایل قرن نوزدهم گزارشی از یک دیپلمات انگلیسی را در اینجا می‌آوریم: رابرت میگان را چنین توصیف می‌کند، 
 طبق نوشته ، به نقل از جلد چهارم فرهنگ جغرافیایی ایران، در اواخر دهه بیست خداآفرین یکی از بخش‌های ششگانهٔ شهرستان تبریز بود. بخش خداآفرین از دو دهستان بشرح زیر تشکیل شده بود: دهستان کیوان شامل ۴۰ آبادی و دارای ۴۹۶۹ تن سکنه و دهستان منجوان حاوی ۶۳ آبادی و دارای ۸۴۶۴ تن سکنه. محل بخشداری خداآفرین در آبادی عربشاه خان و ادارهٔ مرزبانی و نمایندهٔ آمار در آبادی خمارلو قرار داشتند. بعد از آن، تا سال ۱۳۴۵ خدا آفرین یکی از بخش‌های بود. با وجود استقرار پاسگاه ژاندارمری در ، مرکزیت غیررسمی منطقه روستای بود چرا که هم روحانی سرشناس و سر و هم عاشق رسول قربانی آنجا ساکن بودند. کشیدن جاده شوسه در امتداد ارس و تأسیس درست بعد از انقلابٔ بر اهمیت افزود.
 خداآفرین تا سال ۱۳۹۰ بخشی از بود و در این سال از آن جدا شد. قسمت‌هایی از که سابقاً تابع دیزمار ارسباران به مرکزیت بودند ضمیمه بخش منجوان شده‌است. مابقی بین و تقسیم شده‌است. 
 پیش از خدا آفرین، که در آن زمان دهستانی از بود، اقتصاد پویایی داشت. تولید محصولات زراعی در مزارع حاصلخیز کناره‌های بیشتر از نیاز محلی بود. در طی فصل زمستان دامپروران وابسته به تیر ه‌های مختلف از این اراضی به عنوان استفاده می‌کردنند. در مناطق دامپروری رواج داشت و مازاد محصول برای فروش به فرستاده می‌شد. از سال‌های بعد از وقایع ، به دنبال مهاجرت دسته جمعی ساکنین ارمنی منطقه به ، مسافرت جوانان برای کارگری فصلی به و آغاز شده بود. برخی از همین کارگران به تدریج به پیمانکاران ساختمانی تبدیل شده و در شهرهای بزرگ مستقر شده بودند. در اواسط دهه پنجاه تقریباً تمام مردان جوان نصف سال را در تهران می‌گذراندند. تغییرات آب و هوایی و کشت دیم در زمین‌های شیب دار باعث فرسایش شدید خاک شده و بهره‌وری را به تدریج کاهش داد. مردم مجبورشدند بخش عمده درآمد خود را از کارگری فصلی در تأمین کنند. در دوره بی نظمی‌های اول انقلاب بخش مهمی از اهالی شهرستان در زمین‌های شمال شرق خانه ساختند. به این ترتیب جمعیت شهرستان به نحو قابل ملاحظه‌ای پایین آمد. از اواخر دهه ۶۰ دولت مرکزی سختگیری بر سخت و سازهای غیرقانونی در اطراف کنار گذاشت. این کار به مهاجرت گسترده اهالی شهرستان به حاشیه منجر شد. مهاجرین عموماً در کارهای ساختمانی، مخصوصاً نقاشی ساختمان، مشغول شدند.
 از اواسط دهه هشتاد به بعد، به دلایلی که چندان مشخص نیستند، برخی از مهاجرین سابق به روستاها بازگشته و به ساخت ویلا و خانه‌های مدرن اقدام کردند. اینکار باعث رونق اقتصاد شهرستان شده‌است. به علاوه، اخیراً خیل عظیم مهاجرین سابق برای گذران تعطیلات تابستانی به منطقهٔ بر می‌گردند. این کار به نحوی صنعت گردشگری را توسعه خواهد داد. احتمال می‌رود بزودی گردشگری اساس اقتصاد شهرستان را تشکیل دهد.
 در سال‌های اخیر، به صورت یک شغل سودآور درآمده‌است. از کانون‌های اصلی زنبور داری می‌توان روستای را نام برد. 
 با افتتاح قدم اصلی در توسعه کلان منطقه برداشته شده‌است. اخیراً جاده ترانزیتی -- ، به طول ۴۰ کیلومتر، افتتاح شده‌است و، انتظار می‌رود، در ارتقاء اقتصاد محل نقش اصلی داشته باشد. از طرف دیگر قرار گرفتن بخشی از در به رشد اقتصادی شهرستان کمک خواهد کرد. 
 اکثریت مردم پیرو مذهب هستند. آخرین فرد منطقه در سال ۱۳۵۵ از دنیا رفت. تعداد قابل توجّهی از اهالی پیروان (گوران در زبان آذری) هستند. همه گوران‌ها در اصل متعلق به هستند. این طایفه یکی از ارکان عمدهٔ در عهد بود.
 زبان گفتاری مردم است که متعلق به شاخه غربی گره جنوبی - غربی (اغوز) خانواده زبان‌های ترکی می‌باشد. اغلب مردم، بعلاوه، با زبان فارسی آشنایی دارند. تا اوایل دهه پنجاه شمسی، اهالی مسن چهار روستا (چای کندی، کلاسر، خوینرود، ارزین) قادر با مکالمه به زبان تاتی بودند. در مناطق کوهستانی، به دلیل مشکل انتقال مکالمه، تکامل زبان صوتی امری رایج است. تا پیش از گسترش تلفن همراه، در ارسباران بیشتر مردان و پسران قادر به ارتباط مؤثر دوردست با صوت زدن بودند. امروزه، زبان صوتی عمدتاً به تقلید آلات موسیقی منحصر شده‌است و شنیدن اجرای استادانه موسیقی عاشقی با صوت در سراسر منطقه اتفاقی عادی است.
 سنت در فرهنگ ترکی ، و در عقاید شمنی ترکان قدیم ریشه دارد. قدیم با لغاتی مانند بخشی، دده (روحانی) و اوزان نامیده شده‌اند. انتقال شفاهی فرهنگ، ترویج ارزش‌ها و سنن فرهنگی از جمله وظایف این صنف بود. ٔبر اساس حماسه نامه دده قورقود ریشه عاشق‌ها حد اقل به قرن هفتم میلادی می‌رسد. شامل ۱۲ داستان راجع به دوران مهاجرت اوغوزها، قبیله‌ای صحرا گرد از ترکان، از آسیای میانه به ترکیه و آذربایجان است. طبیعی است که موسیقی در طی این مهاجرت و درگیری‌های مربوط با ساکنین اولیه سرزمین‌های اشغال شده تکامل یافت. با این حال هسته اولیه موسیقی، یعنی توصیف حماسی زندگیٔ تا عصر حاضر حفظ شده‌است. برای مثال یکی از آواز هاچنین شروع می‌شود: 
 ،
 ،
 
 
 
 
 (باز هم قله‌ها
به اوج‌ها می‌بالند
و چشمه‌های خنک
از اعماق می‌جوشند
باز هم چون تگرگ
و شاخه‌های تر سبز
از وزن بار آبدار خم می‌شوند
باز
که می‌گوید؟
که می‌گوید سرودهای من ناتمام می‌مانند)
 در طی سده اخیر به دلیل نفوذ فرهنگ غربی وبی توجّهی به فرهنگ آذربایجانی در دوران به قهقرا رفت. بنا بر نوشته ایلهان باشگوز ( )، که در اواخر دهه چهل از عاشیقلر قهوه‌خانه سی دیدن کرده، تقریباً همه مشتریان قهوه‌خانه مسافرین روستایی بودند. به دنبال استقلال و تسامح فرهنگی دوران یک رنسانس فرهنگی در میان آذری‌ها شکل گرفت. در نتیجه، موقعیت عاشق‌ها، به مثابه حافظان فرهنگ، به شدت تقویت شد. از طرفی دیگر، دولت ایران با فرستادن عاشق‌ها به تورهای جهانی در ترویج این هنر نقش سازنده‌ای داشته‌است به نظر می‌آید که اکثر مطرح معاصر از شهرستان خدا آفرین آمده‌اند. از این دیدگاه می‌توان سهم مثبت شهرستان را در هویت فرهنگی مقیاس کرد.
 مقالهٔ اصلی: حاصل اوج هنر قالیبافی در آذربایجان بافت است، که در خلق شده و در طی مراودات فرهنگی وارد منطقه شده‌است. ورنی نوعی گلیم یک رو یا گلیم فرش نما بدون پرز است که به سبک پود پیچی یعنی گذراندن پود اصلی از تار و پیچش نخ خامه به دور نخ‌های تار شکل گرفته و نقش می‌پذیرد. طرح کلی ورنی از سه جز حاشیه، متن، و ترنج (göl به معنی حوض) تشکیل شده‌است. دختران و زنان ، ورنی را، اغلب در اتاق نشیمن خانواده، بدون مراجعه به نقشه می‌بافند. در طرح تزیینی ورنی، اشکال ساده شده آهو، خروس، مار، پرندگان، گوسفند، شتر، گرگ، عقاب، در فرمی مشابه طرح سفالها، مورد استفاده قرار می‌گیرد. سمبل دکوری ویژه طرح‌ها، عنصر S است، که گاهی در فرمی شبیه S یا ۵ نمایش داده می‌شود. این عنصر در فرهنگ کوچ نشینان مفهوم را القا می‌کند. ورنی بافی، علاوه بر اهمیت هنری، منبع درآمد قابل ملاحظه‌ای برای عشایر است. 
 چنان‌که در بالا گفته شد، علائم زیادی وجود دارد دال بر آنکه صنعت گردشگری به رکن اصلی اقتصاد شهرستان تبدیل می‌شود. علیرغم ضعف زیرساختها، منابع اصلی گردشگری، یعنی اماکن تاریخی و عوامل محیط زیستی متنوع، به وفور در سطح شهرستان پراکنده‌اند. از سال ۱۳۸۸، در اواخر مهر ماه هر سال، جشنواره در مردانقم برگزار می‌شود. جاذبه اصلی این جشنواره اجرای موسیقی توسط معروف منطقه است. در اخبار منتشره اغلب بر جنبه‌های جذب گردشگری این جشنواره‌ها تأکید می‌شود.
 قسمتی از منطقه در شهرستان خداآفرین قرار دارد. ارسباران علاوه بر آن که تحت تأثیر اقلیم مدیترانه‌ای است درشعاع اثر اقلیم‌های خزری و قفقازی نیز قرار دارد و به دلیل وجود اختلاف ارتفاع زیاد، از آب و هوا و اقلیم‌های متنوعی بر خوردار است. میانگین بارش سالانه در ایستگاه هواشناسی در یک دوره ۲۰ ساله، ۴۶۱ میلی‌متر بود. بارندگی نسبتاً زیاد در این منطقه، که بیشتر به صورت برف است، و تبخیر کم آن باعث شده تا جویبارهای زیادی از کوهستان‌های مرتفع آن سرچشمه گرفته و به داخل وارد شوند. 
 از نظر جغرافیایی گیاهی ارسباران محل برخورد سه اقلیم مختلف خزری، قفقازی و مدیترانه‌ای است. شکل ظاهری و توزیع پوشش گیاهی ارسباران قانونمندی خاصی دارد، بدین ترتیب که دامنه‌های جنوبی اصولاً پوشیده از مرتع است و جنگل عمدتاً در دامنه‌های شمالی و بین ارتفاعات ۸۰۰ متر تا حدود ۲۲۰ متر مشاهده می‌شود و مناطقی با ارتفاع بیشتر از ۲۲۰۰ متر و کمتر از ۸۰۰ متر مرتعی است. در پارک ملی ارسباران ۲۲۰ گونه پرنده، ۳۸ گونه خزنده، پنج گونه دوزیست، ۴۸گونه پستاندار (نظیر کل و بز، گراز، خرس قهوه‌ای، گرگ، « » (سیاه‌گوش) و «پلنگ») و ۲۲ گونه ماهی شناخته شده‌است. در این میان جنگل‌های بلوط «ممرز» به همراه گونه‌هایی چون «کیکم»، «سماق»، «زرشک»، «انار وحشی»، سیب و گلابی وحشی، و معرف مناطق جنگلی متراکم با اقلیم مرطوب، حکایت از غنای جنگلی این منطقه می‌کنند. در بیشه‌های ساحل ، مخصوصاً در نزدیکی‌های روستای به وفور یافت می‌شود.
{"title": "شهرستان خداآفرین", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%AE%D8%AF%D8%A7%D8%A2%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%86&oldid=35139396", "language": "fa"}