نام خانوادگی نوادگان ، شاعر و نویسنده عصر قاجار و مؤلف کتاب‌های و ، است. اعضای خاندان هدایت از نخستین ایرانیانی به‌شمار می‌رفتند که در دوران قاجار با ساختارهای جدید غرب در عرصه‌های صنعتی و فکری آشنا شدند و نقش قابل توجهی در تأسیس ادارات و خدمات جدید، از جمله و و نیز استقرار مشروطیت در ایران ایفا کردند. امروزه در نزد بسیاری شهرت اصلی این خاندان به سبب نویسنده معاصر است که از همین خانواده بود. علاوه بر وزرا، نمایندگان مجلس و دیپلمات‌های معروفی که از این خانواده بودند، افراد صاحب نامی چون ، و نیز با خانواده هدایت نسبت خویشاوندی داشتند. 
 در دوره قاجار مردان خانواده هدایت، مانند بسیاری، به خوانده می‌شدند. در سال ۱۹۲۵ که بر اساس مصوبات ، استفاده از ممنوع شد و داشتن اجباری گردید، بیشتر اعضای خانواده، نام هدایت را که تخلص نیای آنان بود، برگزیدند. نصرالملک هدایت و فهیم‌الدوله هدایت، فرزندان نام خانوداگی «کمال هدایت» را انتخاب کردند که «کمال» برگرفته از نام بود. 
 اسماعیل کمال جد اعلای خانواده هدایت از بزرگان بود، که امروزه تبدیل به در شده‌است. او در زد و خوردهای مابین و شرکت داشت و در بهار سال ۱۷۷۹ میلادی به دستور کشته شد. آقا هادی فرزند او به ریاست و صندوقداری رسید. او پس از آقامحمدخان به ملازمت فتحعلی شاه درآمد و به همراه او به رفت. آقاهادی علاوه بر این به سبب ازدواج خواهرش، حاجیه اُستاد، با فتحعلی شاه، با شاه نسبت خویشاوندی داشت. آقاهادی در سال ۱۲۱۵ هجری قمری به کل دیوان فارس رسید و هنگامی که حاکم فارس بود در ۱۲۱۸ هجری قمری درگذشت. فرزندش در این زمان خردسال بود و به همراه مادرش نزد بستگان مادری خود در زندگی می‌کرد. یک سال بعد (۱۲۱۹) مادر رضاقلی‌خان به قصد زیارت عازم گردید. او در شیراز با ازدواج کرد و سفر خود را در پیش گرفت، ولی در میانه راه درگذشت. 
 رضاقلی‌خان در شیراز نزد محمدمهدی خان تحصیل کرد و در همان‌جا وارد دستگاه و حسینعلی میرزا فرمانفرما (پسران فتحعلی شاه) شد و به سبب ذوق ادبی و شاعری مورد توجه دو شاهزاده قرار گرفت و به سرعت ترقی کرد. او ابتدا به «چاکری» بود و سپس «هدایت» تخلص کرد. 
 رضاقلی‌خان مریم خانم دختر محمدمهدی‌خان مازندرانی را به زنی گرفته بود و از او چهار فرزند، دو پسر و دو دختر داشت. پسر بزرگ او در زمان محمدشاه حکومت یافت و در زمان ناصرالدین شاه مأمور کشیدن خطوط تلگراف شد و به عضویت در دارالشوری دولتی درآمد و به پست‌های وزارت تلگراف، وزارت علوم، وزارت معادن و ریاست دارالفنون رسید. 
 فرزند دیگر رضاقلی‌خان، در تحصیل و زبان فرانسه کرده بود و از اولین شاگردان این مدرسه به‌شمار می‌آمد. او به سبب نسبت خویشاوندی با ناصرالدین شاه (همسر اول نیرالملک خواهر سوگولی ناصرالدین شاه بود) به اندرون شاهی راه داشت و در ناصرالدین شاه و دستیار او در کار عکاسی بود. او پدربزرگ نویسنده و روشنفکر معروف ایرانی است.
 در سال ۱۲۷۵ هجری قمری پس از ناکامی درکشیدن خط مابین تهران و ، پسر رضاقلی خان از طرف به انجام این کار مأمور شد و پس از موفقیت در این کار در سال ۱۲۷۶ با خطی دیگر را به سلطانیه مرتبط کرد. او هفت سال بعد مأمور کشیدن خط تلگراف بین ، و شد و در سال ۱۲۸۶ از ناصرالدین شاه لقب «مخبرالدوله» دریافت کرد. در سال ۱۲۹۳ هجری قمری ریاست مستقیماً از طرف ناصرالدین شاه به مخبرالدوله سپرده شد. رئیس بعدی تلگراف خانه، فرزند علی‌قلی‌خان بود. او همچنین در چندین کابینه به عنوان معرفی شد. جز تلگرافخانه، اساس که از نخستین ادارات منظم در ایران بود، از خانواده هدایت است. در دوران قاجار ریاست و دیگر مشاغل تلگرافخانه به‌طور مکرر به اعضای خانواده هدایت سپرده می‌شد و القاب ، و که به آنان داده شده، در رابطه با این مشاغل است. 
 در بدو تأسیس دارالفنون ناصرالدین شاه، رضاقلی‌خان هدایت را به ناظمی دارالفنون انتخاب کرد، اما چون مدرسه تابع پنداشته می‌شد، نیابتاً از طرف وزیر اداره می‌شد و مدیریت امور مدرسه به دست رضاقلی‌خان انجام می‌گرفت. علی‌قلی‌خان مخبرالدوله نیز کتابدار مدرسه بود. پس از مدتی به ریاست مدرسه منصوب گشت و رضاقلی‌خان به عنوان معلم ولیعهد راهی دربار در تبریز گشت. در زمانی که اعتضادالسلطنه وزیر علوم بود، جعفرقلی‌خان نیرالملک ریاست و (همسر نوه دختری رضاقلی‌خان هدایت) ناظمی دارالفنون را برعهده داشتند. محمدحسن‌خان ادیب‌الدوله فرزند محمدحسین‌خان در دهه ۱۳۳۰ قمری ریاست دارالفنون را بر عهده داشت و پس از او رضاقلی هدایت (نیرالملک) پسر جعفرقلی‌خان رئیس دارالفنون شد. 
 در پیش برد جنبش مشروطه خواهی خاندان هدایت به سبب پیوند خانوادگی با شاهان قاجار و سابقه خدمت در دربار و نیز تحصیلات عالی در اروپا، موقعیت مهمی داشتند. در طول وقایع مشروطه، پسر علی‌قلی‌خان مخبرالدوله که در آلمان تحصیل کرده و علاوه بر آلمانی به زبان‌های انگلیسی و فرانسه نیز مسلط بود، نقش میانجی دربار و آزادی‌خواهان را داشت؛ و برادرش، ، که تحصیلات خود را در رشته معدن در آلمان به پایان رسانده بود، پرچمدار طیف اعتدالی مشروطه خواهان به‌شمار می‌آمد. پس از صدور فرمان مشروطیت هر دو برادر نقش اصلی را در تدوین نظام‌نامه انتخابات برعهده داشتند. در انتخابات مجلس که هریک از طبقات مردم پایتخت نماینده خود را انتخاب می‌کردند، تجار مشارکتشان را منوط به انتخاب یا صنیع‌الدوله کردند که در نهایت با کناره‌گیری ناصرالملک صنیع‌الدوله به همراه برادرش و برادرزاده‌اش و شوهر خواهرانش و به مجلس راه یافتند. در این دوره صنیع‌الدوله به ریاست مجلس برگزیده شد و در این مقام در تدوین قانون اساسی که باتوجه به بیماری مظفرالدین شاه کار آن به سرعت آغاز شد، کوشش بسیار کرد. در این رابطه می‌نویسد:
 یکی از اسناد ارزشمند و منحصر به فردی که زمانی نزد خانواده هدایت نگهداری می‌شد، متن قانون اساسی مشروطیت بود. این سند در دوره اول مجلس شورای ملی تصویب شده و به امضای و - رئیس‌الوزرای وقت - رسیده بود. این قانون در ضبط بود که پس از قتل او در خانواده هدایت باقی ماند. این نسخه سرانجام توسط (فهیم‌الدوله) در سال ۱۳۲۱ به تقدیم شد و شاه نیز آن را در اولین سلام نوروزی سلطنت خود به رئیس مجلس اعطا کرد تا در مجلس ضبط و نگهداری شود. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 تبارنامه خاندان هدایت، از نسل اول تا پنجم:
{"title": "خاندان هدایت", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%AA&oldid=33647898", "language": "fa"}