ادیب، لغوی و بود که احتمالاً در سال ۲۸۰ هجری قمری در متولد شد و بین سال‌های ۳۵۰ تا ۳۶۰ ه‍جری قمری درگذشت.
 به گفتهٔ آلمانی شمار تألیفات او به ۱۲ جلد می‌رسد و بیش‌تر کتاب‌های او در زمینهٔ و لغت و ادب عربی بوده‌است. از این جز کتاب‌های ، مجموعهٔ امثال یا کتاب ، ، باقی‌مانده‌است. 
 نام کامل وی ابوعبداللّه حمزة بن حسن اصفهانی است که به صورت حمزة بن حسین یا علی‌بن حمزه و با کنیهٔ ابوالحسن، ابوعبدالرحمان و ابوالفرج نیز ضبط شده‌است. تاریخ ولادت حمزه اصفهانی روشن نیست، اما برخی پژوهشگران با استناد به پاره‌ای قرائن، تولد او را حدود ۲۸۰ هجری قمری در اصفهان دانسته‌اند. 
 حمزه اصفهانی ظاهراً تحصیلات اولیه را در اصفهان به انجام رساند و بعدها، برای کسب دانش به مسافرت‌های علمی پرداخت. سه مسافرت علمی او به ، بین سال‌های ۳۰۸ تا ۳۲۳ هجری قمری، شایان ذکر است. فضای مساعد اصفهان و بغداد در پرورش شخصیت علمی حمزه تأثیر بسزایی داشت. وی لغت، ادب، نحو، تاریخ و انساب را نزد بزرگانی چون (متوفی ۳۲۱)، (متوفی ۳۱۷)، (متوفی ۳۱۸) و برخی دیگر از دانشمندان آن روزگار آموخت. ضمناً از محضر محدّثانی چون (متوفی ۳۰۶)، (متوفی ۳۱۰)، (متوفی ۳۰۷)، (متوفی ۳۰۷) و (متوفی ۳۰۵) نیز بهره برد. 
 مناسبات حمزه اصفهانی با نیز ظاهراً در شکوفایی علمی او مؤثر بوده‌است، به گونه‌ای که دو کتاب خود ( و ) را به نام دو تن از امرای آل‌بویه تألیف کرد. بارزترین ویژگی علمی او شیفتگی به دانش و مطالعهٔ انواع علوم بود که نه تنها معاصرانش، بلکه متأخران نیز به آن معترف بودند. توصیفات به کار رفته دربارهٔ وی چون مؤدِّب، فقیه، فاضل کامل، مصنف مطّلع، فاضل، خداوند تاریخ و صاحب‌اللغة منزلت علمی برجستهٔ او را تأیید می‌کند. حتی او را هم‌طراز بزرگانی چون (متوفی ۳۸۵) و (متوفی نیمه دوم قرن چهارم) دانسته‌است. همچنین گفته شده‌است که ، طبیب مشهور، رسالهٔ فلسفی و چند رسالهٔ پزشکی‌اش را برای حمزه ارسال کرد. با این همه، او بدخواهانی نیز داشت که به وی لقب داده بودند تا آنجا که برخی مؤلفان متأخر را به این گمان افکند که وی سبک‌مغز و ناقص عقل بوده‌است. 
 حمزه به نیز متهم شده‌است. روشن نیست که این اتهام در روزگار خود وی نیز مطرح بوده یا نه. به نظر می‌رسد توجه فراوانش به ، آداب و رسوم، و تاریخ ایرانیان سبب طرح چنین اتهامی بوده‌است. تمایل وی نیز به ، به‌رغم لحن جانب‌دارانه‌اش نسبت به یا به کاربردن عباراتی چون «و الصلاة علی نبیه محمد و آله‌اجمعین» غیرمحتمل بوده و ذکر نامش در زمرهٔ مصنفان شیعه مذهب درست نمی‌نماید.
 تاریخ وفات حمزه اصفهانی به درستی روشن نیست. ، قبل از ۳۶۰ را تاریخ فوت وی ذکر کرده‌است. با استناد به اشارات موجود در ، وفات وی را در ۳۵۱ دانسته‌است که صحیح‌تر به نظر می‌رسد. 
 آثار متعددی را در شمار تألیفات حمزه اصفهانی برشمرده‌اند که تعداد اندکی از آن‌ها باقی‌مانده‌است. منابع کهن ۱۲ اثر از وی را نام برده‌اند که از میان آن‌ها ۳ کتاب دربارهٔ تاریخ، و ۹ کتاب در لغت و است که امروزه ۴ کتاب از وی برجای مانده‌است. 
 ، ، ، ، ، ، و برخی از آثار حمزه‌اند که فقط نام‌شان را می‌دانیم. اگرچه در زمرهٔ تألیفات حمزه به‌شمار آمده، اما بر آن است که حمزه فقط جمع‌آوری و تدوین آن را برعهده داشته‌است. دربارهٔ ر نیز چنین احتمالی وجود دارد، زیرا کتابی با همین عنوان منسوب به (متوفی ۲۹۶)، خلیفهٔ عباسی، در دست است که حاوی اشعار بزمی است.
 برخی کتاب‌های حمزه مفقود شده‌اند، اما بخش‌های پراکنده‌ای از آن‌ها باقی مانده‌است. از جمله: ، کتابی مشتمل بر تاریخ، و معرفی اعلام شهر اصفهان؛ و که آن را دو کتاب و یکی از محققان یک کتاب دانسته‌اند؛ که گفته شده مجموعه‌ای شامل رسالات ادبی و لغوی بوده و دو کتاب و ، از رسالات همین مجموعه بوده‌اند، و کتاب که ثعالبی قطعاتی از آن را نقل کرده‌است. 
 آثار به جای‌مانده حمزه اصفهانی عبارت‌اند از کتاب‌های: ، ، ، (گردآوریِ) ، (عن ثبوت‌الشعر)، و که جز سه کتاب ، ، و ، بقیه منتشر شده‌اند. محققان، از وجود یک نسخهٔ خطی از هر یک از دو کتاب و ، بدون اشاره به محتوای آن‌ها، یاد کرده‌اند. 
 که آن را نیز نامیده‌اند، اثری تحقیقی است دربارهٔ اسم‌های معرّب، اعم از اسم مکان، حیوانات و پرندگان، خوراک و پوشاک، عطریات، سلاح‌ها، قبایل، جواهرات و غیر آن. این کتاب که برای تألیف شده، به دلیل تأکید بر فارسی‌بودن بسیاری از اسم‌های عربی، از گذشته تاکنون یکی از دلایل اعتراض به حمزه اصفهانی بوده‌است. از این اثر، ، ثعالبی، یاقوت حموی و بهرهٔ بسیار برده‌اند. دو نسخهٔ به‌جای مانده از این اثر در کتابخانه‌های مصر نگهداری می‌شوند. 
 ، که با نام‌هایی چون ، ، ، و جز آن نیز ذکر شده‌است، از مشهورترین کتاب‌های امثال عربی است. این کتاب شامل مقدمه‌ای طولانی و سی‌باب دربارهٔ امثال عربی بر وزن افعل، امثال مولَّدین و حَضَریّین (شهرنشینان) و خرافات رایج مرتبط با امثال، همراه با تفاسیر و حکایاتی دربارهٔ وجه تسمیه آن‌ها، شرح کلمات نامأنوس و ناآشنا با استفاده از اقوال لغویان، اشاره به امثال هم‌معنی با آن‌ها و استناد به شواهد قرآنی، حدیثی و شعری است. ضمن آنکه، حمزه به تناسب موضوع، از بحث‌های لغوی در مورد برخی واژگان، توضیح دربارهٔ مکان و زمان رواج امثال و نیز تعیین هویت عربی، اسلامی یا مولَّد بودن آن‌ها غفلت نکرده‌است. کهن‌ترین کتاب به جامانده دربارهٔ امثال بر وزن افعل است. بحث‌های مهم لغوی و ادبی، بخش‌بندی منظم، ترتیب الفبایی امثال و استفاده از مهم‌ترین کتب امثال، لغت، ادب، تاریخ، اخبار و انساب، این کتاب را یکی از مهم‌ترین مراجع مؤلفان دوره‌های بعد، نظیر (متوفی ۳۹۵)، (متوفی ۴۲۹)، (متوفی ۴۸۷)، (متوفی ۵۱۸)، (متوفی ۵۳۸)، (متوفی ۶۸۱) و (متوفی ۷۱۱) کرد. از این کتاب، متعددی برجامانده‌است؛ با این ملاحظه که یکی از این نسخ به خطا، به زمخشری منسوب شده‌است. نخستین‌بار ، محقق مصری، با اتکا به چهار نسخه اقدام به تصحیح و چاپ این اثر با عنوان نمود. در سال ۱۳۶۷ خورشیدی (۱۹۸۸ میلادی) نیز، فهمی سعد براساس نسخهٔ دارالکتب الوطنیه تونس و مقایسهٔ آن با اثر چاپی قطامش، اقدام به چاپ جدیدی از این کتاب با عنوان نمود. 
 ، که آن را به‌صورت و یاقوت حموی به‌صورت و نیز ضبط کرده‌است، از مهم‌ترین آثار لغوی به جامانده حمزه اصفهانی است. این کتاب دارای مقدمه‌ای طولانی است در باب و تعلیل و تحلیل نحوه وقوع تصحیف در نگارش عربی. متن کتاب شامل هفت باب است، از جمله دربارهٔ تصحیف علما در شعر قدما، اشتقاق حروف و خطاهای انجام گرفته در آن، تفاسیر مختلف در خصوص ابیات دچار تصحیف، وجوداختلاف در قرائات ، و تصحیف در نثر. حمزه در این کتاب، با بیانی نقادانه و صریح، علت وقوع تصحیف در را ضعف اساسی این زبان در خصوص چند حرف هم شکل (باء، تاء، ثاء، یاء و نون) و نحوهٔ نقطه‌گذاری و اعجام (اعراب‌گذاری) دانسته و ضمن برشمردن نمونه‌های بسیاری از تصحیفات پدید آمده در لغات عربی، تصحیف را از دلایل بروز تعدد قرائات قرآن به‌شمار آورده‌است. در همین زمینه، هرچند وی طعنه‌های گروهی از شعوبیان متعصب دربارهٔ لغت و را بیان کرده، متقابلاً از لغویان بزرگی چون (متوفی ۱۷۰ یا ۱۷۵) و دیگران نیز دفاع کرده‌است. جهت‌گیری منتقدانهٔ حمزه در این کتاب، اگرچه دانشمندی چون (متوفی ۴۰۵) را به نگارش ردّیه‌ای بر این‌کتاب واداشت، اما ملاحظات دقیق حمزه که حاصل احاطهٔ او به زبان عربی است و نیز رعایت انصاف در مواجهه با آرای لغویان، سبب شد که او را در زمرهٔ اصلاح‌گران خط عربی نیز قرار دهند. از این کتاب، چند نسخه به جامانده‌است. نخستین‌بار، در ۱۳۴۶ خورشیدی (۱۹۶۷ میلادی) این کتاب را براساس نسخهٔ ، در بغداد چاپ کرد. یک سال بعد، این کتاب را براساس نسخهٔ کتابخانه ظاهریه دمشق، با تصحیحات و تعلیقاتی به چاپ رساند. 
 دیگر اثر به جای‌ماندهٔ حمزه اصفهانی است که آن را به نام تألیف کرد. در واقع مسافرت او به بغداد در ۳۲۳ هجری قمری با هدف تدوین این کتاب صورت گرفت. در این سفر، از کسانی چون ، ، ، و برخی از افراد به عنوان مراجع مورد اعتماد دربارهٔ ، اطلاعات کافی و وافی کسب کرد. در این میان، مهلهل‌بن مزرّع، ادیب و معروف، در پاسخ به اشتیاق فراوان حمزه به این کار، نه تنها آن قسمت از اشعار ابونواس را که در اختیار داشت به وی داد، بلکه رساله‌ای نیز دربارهٔ ابونواس تألیف کرد و به حمزه سپرد. محتوای کتاب حمزه شامل شرحی از زندگی ابونواس و همهٔ اشعار او اعم از قصاید، ارجوزه‌ها و مقطعات است، ضمن آنکه از اشعاری که ابونواس اقتباس کرده و اشعاری که دیگران از او اقتباس کرده‌اند نیز یاد کرده‌است. ویژگی اصلی این مجموعه، تفسیر و تحلیل‌های حمزه است در خصوص اصطلاحات و مثل‌های فارسیِ به کار رفته در اشعار ابونواس و نیز کلماتی که این شاعر از فارسی به عربی برگردانده است. از دیوان ابی‌نواس به روایت حمزه اصفهانی، نسخ خطی متعددی موجود است. در ۱۳۱۶ خورشیدی (۱۸۹۸ میلادی) ، براساس نسخهٔ قاهره، این دیوان را چاپ کرد که چندی بعد در ۱۹۰۴ میلادی تجدید چاپ شد. نقایص این چاپ، (مستشرق آلمانی) را بر آن داشت تا در ۱۹۵۸ میلادی به تصحیح انتقادی و چاپ دیوان ابی‌نواس بپردازد. 
 که نام اصلی آن بوده و با نام‌های دیگری چون و نیز ذکر شده‌است، تنها کتاب تاریخی به جامانده از حمزه اصفهانی است که در آن، در ده باب به ذکر سال حکومت پادشاهان و حکام ایران، روم، یونان، قبط، اسرائیل، لخم، غسّان، حمیر، کنده و قریش، و پیامبران معاصر با برخی از این فرمانروایان پرداخته‌است. وی هنگام ذکر تاریخ قریش، از تاریخ مَعَدّیان آغاز کرده و آن را تا دوران اسلام و سپس عصر خلفا تا ۳۵۰ هجری قمری ادامه داده‌است، ضمن آنکه از توجه به حکومت‌های ایرانی معاصر عصر خلفا نیز غفلت نکرده‌است. محور اصلی این کتاب تعیین سنوات صحیح حکومت حکام و پادشاهان با کمک محاسبات نجومی است و از این‌رو بیش از آنکه رویکردی تاریخی داشته‌باشد، تقویمی است حاوی برخی تفاصیل تاریخی و اجتماعی. با این حال، دقت به‌کاررفته در آن توأم با نگارش کتاب، اهمیت آن را تا حد یک اثر معتبر تاریخی ارتقا داده‌است. چند نسخهٔ خطی کامل و ناقص از این کتاب موجود است. نخستین‌بار در ۱۸۴۴، میلادی، متن عربی کتاب و در ۱۸۴۸ میلادی ترجمهٔ لاتینی آن را در منتشر کرد. در ۱۸۶۶ میلادی این کتاب را با عنوان در به چاپ رساند. در ۱۹۳۲ میلادی ترجمهٔ انگلیسی آن را در منتشر کرد. نخستین‌بار، در ۱۳۴۶ خورشیدی این کتاب را به فارسی ترجمه کرد که با عنوان انتشار یافت. 
 حمزه اصفهانی به‌گواهی عناوین آثار مفقود و مجموعهٔ آثار موجودش، پیش و بیش از آنکه مورخ باشد، ادیب و لغت‌شناسی مبرِّز بود. در دوران حیاتش، در قصیده‌ای، مقام علمی و ادبی او را ستوده و مهلهل‌بن مزرّع با همین دیدگاه او را ستایش کرده‌است. مؤلفان پس از وی نیز غالباً او را مؤدب، ادیب و لغوی معرفی کرده و از این دسته از آثار او بسیار بهره برده‌اند؛ اما مکانت ادبی حمزه در ادوار اخیر، غالباً تحت‌الشعاع او قرار گرفته‌است؛ شاید به آن علت که نخستین پژوهش‌های علمی جدید در آثار وی، از کتاب آغاز شد و چه بسا محققان اروپایی پیشگام در این پژوهش، از آثار دیگر وی اطلاع دقیقی نداشته‌اند. تنها از نیمهٔ سدهٔ بیستم میلادی بود که دیگر آثار حمزه مورد توجه قرار گرفت و برخی از آن‌ها منتشر شد و مطالعات انجام‌گرفته بر روی آن‌ها، روش‌شناسی آثار ادبی و لغویِ وی را میسر ساخت. براساس همین آثار، تسلط فراوان حمزه بر مباحث ادبی و لغوی و تأثیرپذیری شایان توجه ادیبان و لغویان قرون بعد، از وی آشکار شد. به نوشتهٔ قطامش، کتاب‌هایی چون حاوی مطالبی است که پیش از وی کسی بدانها نپرداخته و از این‌رو از مصادر مورد مراجعه دانشمندان بوده‌است. 
 جایگاه والای ادبی حمزه، به معنای نفی ارزش تاریخ‌نگاری او نیست. اگرچه جز کتاب موجز ، اثر تاریخی دیگری از وی باقی نمانده، اما تتبعات دقیق و روشمند موجود در این اثر، همراه با توصیفات به جامانده از کتاب مفقود ، حاکی از جایگاه او به عنوان مورخی مطرح است؛ به‌ویژه از آن‌رو که نگرش تاریخی حمزه، برخلاف غالب مورخان آن دوره، نگرشی نقادانه و علمی است. او در مقدمهٔ کتاب، از آمیخته‌بودن داستان‌های رؤیایی و باطل با تاریخ و قصدش برای رفع تحریفات تاریخی سخن گفته‌است. در واقع، به‌رغم آنکه وی دنباله‌رو تاریخ‌نگاری سنّتی ایران که برگرفته از ادبیات عرب بود، دانسته شده‌است، تاریخ‌نگاری او تفاوت‌های آشکاری با آثار برخی از مورخان آن روز دارد، از جمله کاربردی‌بودن تاریخ از نگاه او به لحاظ ارتباطات میان‌رشته‌ای و نیز نگرش علمی به تاریخ. توجه فراوان به ، استنتاج سنوات صحیح تاریخ اقوام و ملل از طریق محاسبات نجومی و بهره‌گیری از اطلاعات منجمان، توجه خاص به میراث مکتوب به جامانده در آثار باستانی و اظهار تردید جدّی در روایات مربوط به آفرینش از برجسته‌ترین ویژگی‌های علمی اثر اوست. نگاه تاریخی او جهان‌شمول است، به این ترتیب که وی به سرگذشت تاریخی سایر اقوام و ملل نیز توجه نشان می‌داد و حتی از پژوهش‌های میدانی و مراجعه به صاحب‌نظران و دانشمندان غیرمسلمان، که گه‌گاه در قالب مسافرت‌های طولانی صورت می‌گرفت، ابایی نداشت. از این‌رو، شاید بتوان او را از تخصص‌گرایان روزگارش به‌شمار آورد. 
 ویژگی دیگر تاریخ او تعدد و تنوع منابعی است که از آن‌ها سود جسته‌است. منابع مکتوب و مراجع شفاهی که وی با اسم و رسم به معرفی و نقل مطلب از آن‌ها پرداخته، دقت نظر و تلاش وی برای عرضهٔ اطلاعات صحیح‌تر از منابع موثق‌تر را نشان می‌دهد. نگاه نقادانهٔ او تاریخ را از شکلی صرفاً روایی خارج کرده‌است و ازاین‌رو به‌رغم آنکه وی به نوعی با طبری مقایسه شده، برخلاف طبری نه تنها از قضاوت دربارهٔ وقایع ابایی نداشته بلکه به این امر اصرار نیز ورزیده‌است. بر این اساس، وی هنگام رد یا قبول یک رأی، دلیل یا دلایل خود را عرضه کرده و چنانچه قادر به داوری قطعی نبوده، با عبارت «اللّه اعلم» تردید خود را نشان داده‌است. گاه حتی به نظر می‌رسد که درصدد القای این تردیدها به خواننده است تا بلکه وی را از پذیرش بی‌چون و چرای هر نقلی بازدارد. اگرچه به دلیل فقدان شرح و بسط وقایع سیاسی قابل مراجعهٔ بسیار نیست، به لحاظ ثبت سنوات حکومت حکام، تاریخ ایران و عرب قبل از اسلام، ذکر دستاوردهای تمدنی، برخی حوادث طبیعی و آشوب‌های اجتماعی، که گاه در فصولی جداگانه به آن‌ها پرداخته، حائز اهمیت است. با این حال این نقطهٔ قوت، به‌سبب عدم تمایل حمزه به طولانی‌شدن تاریخش، چنان کم‌دامنه است که جز ادای وظیفه‌ای علمی نمی‌نماید و خواننده را همچنان تشنه برجای می‌گذارد. 
 تاریخ‌نگاری حمزه از منظری دیگر نیز قابل تعمق است و آن تمایلات ایران‌دوستانهٔ اوست. ایران‌دوستی در آثار دیگر او نیز دیده می‌شود و موجب انتساب وی به شعوبی‌گری شده که از آن به تعصب قومی، تعصب زبانی و نظایر آن تعبیر کرده‌اند. توجه خاص وی به آثار فرهنگی و تمدنی ایران و تمایل به برجسته کردن آن‌ها، نظیر اختصاص دادن مفصّل‌ترین بخش تاریخ خود به پادشاهان ایرانی، ذکر دستاوردهای تمدنی صرفاً ایرانی، تأکید بر نابودی و انتقال میراث علمی ایران از سوی یونانیان و تقبیح آن، توجه به آثار باستانی ایران و مقایسهٔ آن‌ها با اهرام مصر، همگی مبیّن تمایلات ایران‌دوستانهٔ اوست. تألیف دو کتاب و را نیز باید در جهت همان تمایلات ارزیابی کرد. این تمایلات در کتاب ا (که در آن بسیاری از نام‌های عربی را دارای اصلی فارسی دانسته)، به حیطهٔ دفاع از زبان فارسی کشیده شده، هر چند که از افراط نیز در امان نمانده‌است. با این همه، تجلی حس قومیت‌گرایی او با عقاید شعوبیان متفاوت و فاقد شائبه‌های تفاخر نژادی است.
{"title": "حمزه اصفهانی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%AD%D9%85%D8%B2%D9%87_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C&oldid=34605626", "language": "fa"}