با آنکه در مورد تاکنون پژوهش گسترده‌ای صورت گرفته ولی هنوز نتیجهٔ نهایی به دست نیامده‌است و دانشنامه ایرانیکا بر این عقیده است که «نظر کلی بر آن است که او در شرق یا شمال شرق ایران زندگی کرده‌است.» ولی مورخان ایرانی و عرب مانند ، ، ، ، ، و و شهر یا امروزی (واقع در آذربایجان غربی) را زادگاه زرتشت دانسته‌اند و به این مناسبت شرحی از در و مقام تقدس آن ضبط کرده‌اند. 
 به عقیده ، ایرانشناس دانمارکی، در آغاز دورهٔ ایرانویج را ایرانیان بر ناحیهٔ هماهنگ کرده بودند. با دقت در سرزمین‌هایی که در از ذکر شده، چنین نتیجه گرفته‌است که این فصل شاید در دورهٔ پادشاهی (۱۷۴–۱۳۶ پیش از میلاد) پادشاه اشکانی نوشته‌شده‌است چون در اینجا نخستین کشور دانسته شده و پس از آن نام ، و آمده‌است. پس ایرانویج در نمی‌تواند غیر از باشد که ظاهراً کشور اصلی بوده‌است. 
 در دوره سعی شد که جغرافیای اساطیری با جغرافیای سرزمین‌های شاهنشاهی برابری داده‌شود. در این راه، به ویژه نام دریاها و رودهای اساطیری بر دریاها و رودهای تازه‌ای داده شد. اما ظاهراً این امر یعنی قبلاً هم انجام پذیرفته بوده‌است. در دوران و پس از او تمایل بر حذف تاریخ و نقش در کلیهٔ امور بود. به علت ناهماهنگی که با داشتند، در این دوران سعی شد که ایرانویج را در حدود آذربایجان جستجو کنند زیرا هم یکی از سه آتش بزرگ دوران ساسانی، بنام را در خود داشت و هم به پایتخت ساسانی نزدیکتر بود پس که پیش ازآن زادگاه زرتشت تصور شده بود، به آذربایجان منتقل گردید. اما با این وجود در دوران نیز همواره یا دریاچه‌ای که ذکر شده در کنار آن حامی زرتشت برای قربانی تقدیم داشته، در فرض می‌کردند. 
 
 
 
 
 مورخان ایرانی و عرب مانند ، ، ، ، ، و و شهر یا امروزی (واقع در آذربایجان غربی) را زادگاه زرتشت دانسته‌اند و به این مناسبت شرحی از در و مقام تقدس آن ضبط کرده‌اند. 
 بنا به برخی روایات سنتی محل ولادت زرتشت است. همان است که در داریوش از آن به عنوان رگا شهری از نام برده‌است. اوستا یسنا ۱۹ فقره ۱۸ آن را می‌خواند. 
 در اشاره می‌شود که زرتشت یا بزرگترین رهبر روحانیت زردتشتی در جایی به نام رقاً دفن است اینرقاً را همان می‌داند 
 برخی از کتاب‌های پهلوی برای آنکه میان دو سنت زادگاه زرتشت یعنی و سازش دهند، پدر او را از آذربایجان و مادرش را از ذکر کرده‌اند. از جمله در قرن ۱۰ میلادی نویسندهٔ ایرانی که اصلیتش از بود، نوشت که پدر زردتشت از و مادرش از بوده‌است. 
 همچنین زادگاه وی را به نسبت داده‌اند. اندکی از خاورشناسان غربی مانند را زادگاه زرتشت دانسته‌اند. در در به روشنی دیده می‌شود که ایران‌ویج می‌بایست در مشرق فلات ایران واقع بوده‌باشد، در مجاورت سرزمین‌های ، و ،... که بلافاصله بعد از آن آمده‌اند. 
همچنین هندشناسانی مانند بنابر گزارش وندیداد، سرزمین اصلی وی را کوهستان‌های سرد مرکزی دانسته‌است. اما در پایان مقاله چنین نتیجه گرفته است که نویسندگان متون مختلف اوستا، هر یک بر اساس احساسات ملی میهنی خود، این سرزمین را توصیف نموده اند. 
 بعضاً به سبب مراسمی مذهبی که در ستایش ایزدبانوی آب می‌شود، خاستگاه زرتشت را در ذکر کرده‌اند. یا یشت نوزدهم با ارتباط بسیاری دارد. ذکر قهرمانی‌های به تفصیل، بر شمردن رودها و دریاچه‌ها و کوه‌های این ناحیه و ظهور از آنجا دال بر صحت این نظر است. احتمالاً تدوین نهایی این یشت در بوده‌است. 
 بند ۹۲ زامیادیشت:
«در هنگامی که (آخرین موعود مزدیسنا) پیک ، پسر از آب بدر آید، پیروزمند آزنده، گرزی که دلیر داشت، در هنگامی که (اژدی دهاک) کشته شد.» 
 از مدت‌ها پیش دانشمندان ایران‌شناس را همان به شمار آورده‌اند و زادگاه زردشت را آنجا دانسته اند. امروزه بیشتر ایران‌شناسان طرفدار این نظریه‌اند. نخستین کسی این نظریه را مطرح کرد بود او دو دلیل برای اثبات نظریهٔ خود ارائه کرد: یکی اینکه مورخ ارمنی قرن پنجم از ناحیهٔ در خوارزم نام می‌برد که به نظر مارکوارت با کلمهٔ (تورانی) اوستایی یکی است و دیگر اینکه توصیفی که از ایرانویج در منابع پهلوی شده‌است با توصیف نویسندگان دوران اسلامی از خوارزم هماهنگ است. پس از مارکوارت نویسندگان دیگر مانند بیلی و و در تأئید این نظریه مطالب دیگری عرضه داشتند. این نظریه را گسترش داد و بر آن بود که خوارزم بزرگ تنها شامل ناحیهٔ معروف خوارزم نبوده، بلکه نواحی گسترده‌تری تا و را نیز در بر می‌گرفته‌است. همچنین از توصیف از چنین نتیجه گرفته‌است که این رودخانه همان و شعبهٔ آن است. 
 گروهی از محققان برآنند که اگر همان باشد، نیز همان رود مقدس است که در اوستا و کتاب‌های پهلوی از آن به عنوان رودی جاری در ایرانویج یادشده‌است. گویا نام این رود از ریشه واژه «دات» به معنای داد و قانون گرفته شده‌است. نام مذکور اغلب با صفت ونگوهی نیز همراه شده که به معنای وِه (به) و نیک است، از این‌رو نام مزبور در نوشته‌های پهلوی به صورت وِه روت (بهرود) آمده و نزد چینیان نیز چنین خوانده شده‌است.
 بر این عقیده است که نام آمو، وَخش و نام رودی که از کنار آن می‌گذرد، نیز وَخش، (Vaxshu) و وخشاب بوده‌است. نام وخشو (به معنای فزاینده و بالنده) از فعل وَخش است و این فعل در اوستا به معنای افزودن، بالیدن و ترقی کردن بسیار به کار رفته‌است. صورت آن اوخشینت است و کلمهٔ (Oxus) که جغرافی‌نویسان قدیم یونان و روم در مورد این رود به کار برده‌اند، مأخوذ از همین واژهٔ ایرانی است. 
 نظریهٔ دیگری که اخیراً مطرح شده از آن است. وی با تکیه بر نظر در مورد یکی انگاری و و قبول این نظر که زادگاه زردشت در نواحی بوده‌است، بر آن است که درهٔ رودخانهٔ که شعبهٔ غربی تجن است، احتمالاً ایرانویج به شمار می‌رفته‌است. این محل در ناحیه‌ای بوده‌است که فعلاً در آنجا در حدود ۱۰۰ کیلومتری شرق و در نیمه راه قرار داد. هومباخ نام مزدوران را مشتق از می‌داند و می‌نویسد که مزدوران بر گردنه‌ای قرار دارد که درهٔ کشف رود را از دشت جدا می‌سازد و از این رو، مرز سنتی میان ایران و را تشکیل می‌دهد. 
 زادگاه زرتشت نیز دانسته شده است.
 و پیروان او و زرتشت را اصلاً از نوشته و از آنجا به مهاجرت می‌دهند. 
 نوشته‌است، زرتشت از مشرق ایران نیست بلکه به خاطر پیش نرفتن رسالتش در وطن خود و شاید هم به واسطهٔ آزار و صدمه، از به طرف مشرق ایران پناه برده‌است. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ، فرهنگ، دیدی نو از دین کهن (فلسفه زرتشت)، تهران: جامی، ۱۳۸۰.
{"title": "زادگاه زرتشت", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA&oldid=33043832", "language": "fa"}