یا ، اشاره به مسلمانان در منطقه ایرانی دارد. حملات مسلمانان که در و میلادی و در زمان حکومت بر روی داد، منجر به گسترش به ، به طور مشخص در سرزمین‌هایی که امروز میان کشورهای ، ، و تقسیم شده‌اند، گردید.
 از دیگر پیامدهای حمله به ماوراءالنهر، آشنایی با اسلام و آشنایی با ترکان بود. نویسنده‌های عرب که نخستین نوشته‌ها را دربارهٔ اقوام ترک ضبط کرده‌اند، آنان را «دارای چشم‌های کوچک و صورت‌های پهن» توصیف نموده‌اند و اشاره کرده‌اند که ترکان شبیه به هستند و تمایز آنان از یکدیگر ساده نیست. 
 اعراب یک دهه پس از پیروزی قاطع خود در در سال ۶۴۲، با دست‌یابی به و و تکمیل گشایش ، به رسیدند. ، پایتخت خراسان، در سال ۶۵۱ به دست افتاد و با این رخداد مرزهای نوپا به رسید.
 
 سرزمین‌های آن سوی آمودریا که برای عرب‌ها به نام «سرزمین آن سوی رودخانه» (mā wara al-nahr) شناخته می‌شد با آنچه عرب‌ها پیشتر با آن روبرو بودند متفاوت بود.
 نه تنها یک گونه‌گون را از کوه‌های دورافتاده گرفته تا دره‌های رودخانه‌های حاصل‌خیز و بیابان‌های با شهرهای واحه‌ای، دربرمی‌گرفت، بلکه همچنین از سوی اقوام گوناگون، چه و چه آباد شده بود و به جای دولت شاهنشاهی ایرانیان، این منطقه به بسیاری از پادشاهی‌های کوچک مستقل بخش‌بندی می‌شد.
 
 از دید ، و به چهار منطقه بخش‌بندی می‌شد: در بالای ، احاطه شده توسط در شمال و در خاور و جنوب.
 ، در خاور میانی و پیرامون . در پایین و در برخوردگاه آن با دریای ؛ و سرزمین‌های شمالی و در راستای ، از جمله و .
 مانند امروز، مردم وابسته به دو گروه گستردهٔ زبانی بودند: گویندگان ، که در سده ۷ میلادی گرایش به داشتند، و اقوام ترک، که در آن زمان هنوز بیشتر بودند.
 
 در واقع، تاریخ تحت تأثیر یورش‌های قرار داشته‌است. در سدهٔ ۲ پیش از میلاد، ، را ویران کرد و آن را با ، که تحت آن ، جایگزین کرد.
 در اوایل سدهٔ ۵ جایگزین شدند، که چیرگی آنها تا پیدایش نخستین در میانه‌های سدهٔ ۶ پابرجا بود. پس از اینکه خانات بزرگ دو بخش شد، چیرگی خود بر فرمان‌روایی‌های گوناگون نگه داشت و حتی به نیز یورش‌هایی را ترتیب داد.
 
 هنگامی‌که راهب بودایی چینی در سال ۶۳۰ به تُخارستان سفر کرد کمتر از ۲۷ پادشاهی گوناگون را زیر چیرگی کلی یک شاهزادهٔ ترک (شاد) در یافت، که پسر بزرگ (=فرمانروا) بود.
 به دنبال فروپاشی در دههٔ ۶۵۰، این شاهزاده خودش یک فرمانروای مستقل شد و ادعای کرد.
 نوعی نظارت بر حکومت‌های را حفظ می‌کردند، ولی این اقتدار عمدتاً اسمی بود و شاهزادگان محلی (بسیاری‌شان از سرداران ترک و فرمانداران محلی بودند که به همین ترتیب در پی فروپاشی اقتدار را به دست گرفته بودند) در واقع مستقل بودند.
 در شمال ، در تخارستان علیا، مهم‌ترین حکومت‌ها از خاور به باختر ، ، کوبادیان و جای داشت. در جنوب ، در تخارستان سفلی، ، پایتخت باستانی کل منطقه وجود داشت که همچنان به عنوان مهم‌ترین شهر و مرکز مذهبی اصلی آن (با پرستشگاه پرآوازه بودایی که زائران را از دورترین سرزمین‌ها به سوی خود می‌کشاند) باقی مانده بود. ایالت‌های مهمْ ، ، و بودند. پشت اینها، بالای ، جای داشت.
 
 در شمال و غرب ، در راستای ، سرزمین قرار داشت. یک سرزمین باستانی ایرانی بود، با ، و ویژهٔ خود، که از راه کشفیات و منابع ادبی به خوبی مستند شده‌است. نیز به چند پادشاهی کوچک بخش‌بندی می‌شد، ولی دو کانون مهم و بر بقیه چیرگی داشتند. سغدیان به ویژه به عنوان در « » فعالیت داشتند. منابع چینی چنین می‌نمایند که بیشتر شاهزادگان محلی از شاخهٔ همان دودمان فرمان‌روا بودند و رئیس این دودمان، فرمان‌روای ، از طریق ازدواج، با خاقان ترک متحد بوده‌است. بیشتر این فرمان‌روایان از «خداه، شاه» استفاده می‌کردند اما برخی از آنها دارای نام ترکی نیز بودند و فرمان‌روای به عنوان برجسته‌ترین آنها، از عنوان « » (مانند پادشاهان ) استفاده می‌کرد. سلطنت موروثی بود، اما بازرگانان کم‌درآمد (دهقانان) و بازرگانان (پردرآمد) نیز نقش مهمی داشتند. به گفتهٔ "نه تنها میزان زیادی از ، بلکه بعضاً قدرت برکناری شاهزاده حاکم و برگزیدن جانشین وی را نیز داشتند.
 در شمال و شرق «استپ گرسنه» به پهنای ۱۶۰ کیلومتر گسترده شده‌است که جای خود را به مناطق حاصل‌خیز پیرامون داد.
 کوچکتر از بود و به آسانی قابل‌گذر بود.
 این منطقه دربرگیرندهٔ پادشاهی شاش (امروزه: ) در شمال‌غربی و در شرق، هم‌مرز با کوه‌های بود که پشت آن ، خاوری‌ترین پایگاه قرار داشت.
 
 در خاور ، منزوی در میان که در آن مردمان یکجانشین شهریِ ایرانی زندگی می‌کردند، جای داشت.
 تاریخچهٔ این سرزمین میان سال‌های پایانی سدهٔ ۳ تا آغاز گشایش اغلب به دلیل کمبود منابع ادبی و باستان‌شناختی روشن نیست.
 دانشمندان معاصر ما به ویژه به دلیل عدم وجود هیچ اثری از در این منطقه و ادامهٔ رواج دین زرتشتی، دربارهٔ قرار گرفتن یا نگرفتن منطقه زیر چیرگی بحث می‌کنند.
 گزارش می‌دهد که این منطقه از سوی تحت پادشاهی (r. ۲۲۴–۲۴۲) گشوده شد، و اگرچه بعداً فهرست استان‌های ساسانی خوارزم را دربرنمی‌گرفت، اما این منطقه احتمالاً به نوعی به وابسته بود. از سال‌های نخستین سدهٔ چهارم، خوارزم تحت چیرگی دودمان بومی بود که از طریق سکه‌ها و روایت دانشمند خوارزمیِ سدهٔ ۱۱ شناخته می‌شود.
 به همین اندازه روشن نیست که آیا در سده‌های ۶ تا ۷ تحت چیرگی ترکان قرار گرفته‌است یا خیر.
 ، همان‌گونه که می‌گوید، «سرزمینی ثروتمند، پر از فرصت و ثروت بود، اما مردان جنگجو از آن دفاع می‌کردند و خود را بسیار ارزشمند می‌دانستند»،
 و در حقیقت مطیع‌سازی آن طولانی‌ترین و سخت‌ترین جنگ در هنگام بود، که تا زمان و چیرگی مسلمانان بر منطقه در سال ۷۵۱، به پایان نرسید.
 اگرچه منابع عربی می‌پندارند در دههٔ ۶۵۰ گشایش منطقه را آغاز کرده‌اند، اما در واقع بیشتر جنگ‌های نخستین در این منطقه چیزی بیشتر از یورش‌هایی با هدف دست‌یابی به و گرفتن نبوده‌است. در واقع، حضور اعراب به یک پادگان کوچک در مرو محدود بود و هر سال ارتش توسط فرمانداران برای یورش و غارت بومی گسیل می‌شد.
 
 نخستین ، تحت فرماندهی ، در سال ۶۵۲، توسط نیروهای متحد سفلی دفع شد و به بازگشت.
 لشکرکشی دوم تحت فرماندهی العقرا بن حبیس توانست شاهزاده را شکست دهد و ، ، و را اشغال کند.
 اعراب سرزمین‌های دور و پهناوری را غارت کردند و برخی از آنها تا رسیدند. در سال ۶۵۴، شهر مایامورگ در مورد یورش قرار گرفت.
 
 اندکی پس از آن، جمعیت محلی به رهبری قارن (احتمالاً عضوی از دودمان کارن) به پا خاستند.
 تمام را تخلیه کردند و برپایهٔ منابع چینی، شاه‌زادگان پسر را برای مدتی به عنوان پادشاه افتخاری پارس به تخت بازگرداندند.
 با وجود ثبت و ضبط لشگرکشی اعراب تا سال ۶۵۵–۶۵۸، عرب‌ها که سرگرم رویارویی با (۶۵۶–۶۶۱) بودند، قادر به نشان دادن واکنش نبودند.
 
 پس از پایان جنگ داخلی، بازگرداندن کنترل مسلمانان بر خراسان به سپرده شد.
 وقایع دقیق چند سال آینده مشخص نیست زیرا منابع تاریخی، رخدادهای واقعی این مرحله را با گشایش اصلی در منطقه اشتباه می‌گیرند، ولی اطلاعاتی که عمدتاً از روایات قبیله‌ای وجود دارد، نشان‌دهندهٔ ایستادگی و شورش‌های گاه‌به‌گاه شدید است که به اقداماتی مانند ویران کردن از سوی قیس بن حاتم، معاون انجامید.
 
 تا زمان گماشته شدن به حکومت عراق، اعراب کاری برای آرام‌سازی سیستماتیک انجام ندادند.
 از سال ۶۶۷ تا زمان مرگ وی در سال ۶۷۰، نمایندهٔ در خراسان، حکم بن عمرو غفاری، یک سری لشگرکشی‌ها را در هدایت کرد که ارتش‌های عربی در جریان آن از به سوی گذر کردند. را بیرون کردند و او یک بار دیگر به گریخت.
 پس از مرگ نمایندهٔ در خراسان یعنی حکم، یک خیزش گسترده دیگر به وجود آمد، اما جانشین وی، ربیع بن زیاد حارثی، پیش از گذر از برای یورش به ، بلخ را به دست گرفت و شورشیان را در قهستان شکست داد.
 دیگر نیروهای مسلمان محل‌های عبور به سوی غرب یعنی زم و آمل را ایمن کردند، در حالی که منابع عرب از گشایش در همان زمان یاد می‌کنند.
 
 اما چیزی که از درجهٔ اهمیت بیشتری برای آیندهٔ حضور اعراب در منطقه برخوردار بود کاری بود که زیاد بن ابی سفیان در سال ۶۷۱ انجام داد و آن اسکان ۵۰٬۰۰۰ نفر از رزمندگانِ عمدتاً بصره‌ای و بعضاً کوفه‌ای به همراه خانواده‌هایشان در بود.
 این حرکت نه تنها باعث تقویت عنصر مسلمان در خراسان شد، بلکه نیروهای لازم را برای گسترش مرزهای اسلامی به سمت فرارود فراهم کرد.
 
 هنگامی‌که زیاد درگذشت، پسر او عبیدالله که به فرمانداری خراسان گماشته شد و در پاییز ۶۷۳ به مرو رسید، سیاست‌های او را ادامه داد.
 در بهار بعدی، عبید الله از آمودریا گذر و به شاهزاده نشین بخارا حمله کرد که در آن زمان از سوی ملکه مادر ناموَر به خاتون (یک عنوان سغدی به معنای "بانو") که نایب‌السلطنهٔ پسر نوزادش بود راهبری می‌شد.
 اعراب پیش از آنکه به سمت بخارا بروند، نخستین کامیابی را در نزدیکی شهر بایکند بدست آوردند،
 منابع تاریخی محلی ثبت کرده‌اند که اعراب بخارا را محاصره کردند و اینکه ترک‌ها برای کمک فراخوانده شدند، اگرچه این موضوع در منابع عرب وجود ندارد، که به عبارت ساده بیان‌گر پیروزی بزرگ اعراب بر بخارایی‌هاست.
 به دنبال روشی که ظاهراً در آن زمان معمول بود، عبیدالله ۲۰۰۰ اسیر را که همگی «کمانداران ماهر» بودند به عنوان نگهبان شخصی خود بکار گرفت.
 سرنوشت نامشخص باقی مانده‌است، ولی برپایهٔ گفتهٔ گیب این ترتیب نشان می‌دهد که این شاهزاده‌نشین چیرگی اعراب را پذیرفت و به یک تبدیل شد.
 پیروزی توسط جانشینان وی اسلم بن زورا و عبدالرحمن بن زیاد پیگیری نشد. به غیر از حملات تابستانی به آنسوی .
 
 اعراب تنها در دورهٔ فرمانداری کوتاه سعید بن عثمان در ۶۷۶، لشکرکشی بزرگی به راه انداختند.
 برپایهٔ گفتهٔ و ، سعید با شکست ائتلافی محلی دربرگیرندهٔ شهرهای کش، ، و ترکان، خاتون را وادار کرد تا بار دیگر بیعت را با خلافت تأیید کند و سپس به سمت رفت و محاصره‌اش کرد.
 وی سپس ۵۰ جوان نجیب‌زاده را به گروگان گرفت، که بعداً در شدند و در بازگشت، در کرانهٔ را گرفت و شاهزادهٔ را تسلیم کرد.
 نخستین یورش‌های اعراب در آنسوی تا و ادامه داشت و با جنگ شهروندی‌ای که در خراسان در جریان (۶۸۳–۶۹۲) آغاز شد، این یورش‌ها قطع شد.
 فرمانداران پسین، به ویژه سعید بن عثمان و مهلب بن ابی صفره، تلاش کردند تا قلمروهای آن سوی رودخانه را بگشاید ولی نتوانستند.
 
 شاهزادگان بومی، به نوبهٔ خود، سعی در سوءاستفاده از رقابت‌های داشتند، و با کمک عرب‌تبار، که در سال ۶۸۹ دژ را بر قلمرو خود افزود، موفق به بیرون راندن از سرزمین خود شدند.
 با این وجود، شاهزادگان به خاطر دشمنی‌هایی که با هم داشتند یکپارچگی و همبستگی در برابر اعراب را پیاده نکردند، واقعیتی که پس از ۷۰۵ ازسوی دقیقاً مورد بهره‌برداری قرار گرفت.
{"title": "حمله مسلمانان به فرارود", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87_%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D9%87_%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%AF&oldid=34132581", "language": "fa"}