(زاده ۲۰ شهریور ۱۳۱۶ در تهران)، ادیب، زبان‌شناس، ایران‌شناس و شاهنامه‌پژوه نامدار ایرانی است. عمده کارهای پژوهشیِ او، در زمینه و حماسه‌سرایی در ایران بوده‌است. بسیاری از دوستداران فرهنگ ایران، خالقی مطلق را بزرگترین شاهنامه‌پژوهِ تمامِ ادوار می‌دانند. امروزه این اعتقاد به صورت عام وجود دارد که خالقی مطلق توانسته‌است بهترین را ارائه کند. وی عضو هیئت امنا و فرنشین می‌باشد و سال‌ها در تدریس کرده‌است.
 خالقی مطلق، بیشتر از پنجاه سال از عمر خود را صرف مطالعه و پژوهش در زمینه کرده‌است. از او به عنوان یکی از تاثیرگذارترین شخصیت‌های تاریخِ زبان و ادب فارسی یاد می‌شود، زیرا توانسته‌است علمِ را چند گام به جلو ببرد. افزون بر این، تحقیقات او در زمینه‌های مختلف ، به ویژه در شاهنامه‌شناسی، همواره محل مراجعه اهل فن بوده‌است.
 جلال خالقی مطلق در ۲۰ شهریور ۱۳۱۶ خورشیدی (برابر با ۱۱ سپتامبر ۱۹۳۷ میلادی) در تهران متولد شد. به گفتهٔ خودش، خانوادهٔ او از خانواده‌های اصیل تهرانی بودند و برخلاف بسیاری از خانواده‌های شهرستانی و روستایی در آن دوره، در قید و بند سنت و تعصبات سنتی نبودند. از این رو جلال در خانواده‌ای با آزادی نسبی و بیشتر از کودکان هم سن و سالش زندگی می‌کرد چون خانواده‌اش خیلی آزاداندیش بودند. خاندان جلال خالقی مطلق هم همچون دیگر خانواده‌های آن روزگار، همگی در حیاط پدربزرگ او کنار یکدیگر زندگی می‌کردند. 
 جلال تحصیلات دبستان و دبیرستان را در تهران تکمیل کرد. علاقهٔ او به شعر و ادبیات، از همین دوره تحصیل در دبستان نمایان بود. معلم او، جلال را به بقیه کلاس‌ها می‌برد تا انشاهایی که نوشته را برای سایر دانش‌آموزان هم بخواند. جلال تحصیلات خود در مقطع دبیرستان را در مدرسه مَروی ادامه داد. در دبیرستان، عضو انجمن ادبی مدرسه بود و چندین بار به رادیو دعوت شد. همچنین جلال از نویسندگان روزنامه مدرسه اش با نام «پیک مَروی» بود.
 آن گونه که خالقی مطلق می‌گوید، در ایجاد علاقه و توجه وی نسبت به ، پسردایی اش بسیار تأثیرگذار بوده‌است. پسردایی او، کشتی‌گیر بود که در حین تمرینات، می‌خواند. جلال می‌گوید که پسردایی‌اش روزها در خانه پدربزرگ آنها، کتاب را باز می‌کرد و اغلب از روی داستان و با صدای بلند می‌خواند و بعد از خواندن شنا می‌رفت و مجدداً همین رویه را تکرار می‌کرد. در این هنگام جلال نیز در کنار پسردایی‌اش می‌نشست و عاشق آن عکسی بود که رستم، تیر را از کمان به طرف سینه اشکبوس رها می‌کند. 
 پس از اتمام دوره دبیرستان، خالقی مطلق برای ادامه تحصیل به عزیمت کرد. از آن جایی که خانواده او به شدت ایران را دوست داشتند، از این که جلال کشور آلمان را برای ادامه تحصیل انتخاب کرده‌بود، بسیار خوشحال و راضی بودند.
 برای تحصیل در مقطع دکترا، جلال خالقی مطلق در سه رشته ، ژرمانیستیک (مطالعات آلمانی) و مردم‌شناسی در ثبت نام کرد. علاقه خالقی مطلق به از همین زمان تحصیل شروع شد. زمینه پژوهشی او در رشته مردم‌شناسی، قوم مایا و سرخ پوستان بود. در رشته ژرمانیستیک، خالقی مطلق برای نخستین بار با حماسه‌ها و اساطیر آلمان و دیگر ملل به‌طور علمی - پژوهشی آشنا شد و سپس برای تحقیق به روی آورد. در واقع آشنایی او با فنون بررسی اسطوره‌ها و حماسه‌ها، از حماسه‌ها و اسطوره‌های غیرایرانی شروع شد و سپس به رسید. البته او را قبلاً از روی علاقه شخصی مطالعه کرده بود اما به روش علمی - پژوهشی، بعد از اینکه حماسه‌های دیگر ملل را مطالعه کرد، به پرداخت. موضوع رساله دکترای او «زنان » بود و توانست در سال ۱۳۴۹ خورشیدی (۱۹۷۰ میلادی) از دانشگاه کلن آلمان در سه رشته شرق‌شناسی، ژرمانیستیک و مردم‌شناسی مدرک دکترا بگیرد. 
 در نوامبر ۱۹۶۶، در حالی که جلال هفت سال بود خارج از ایران زندگی می‌کرد، در شهر شعر زیر را سرود: 
 یک سال بعد از فارغ‌التحصیلی، خالقی مطلق به رفت و از آن زمان تاکنون، بیش از ۵۱ سال است که وی در آن جا سکونت دارد. البته خالقی مطلق بارها به جهت چاپ کتاب‌هایش و حضور در همایش‌ها، مراسم‌ها و برنامه‌های مختلف، به ایران بازگشته است.
 در سال ۱۳۵۰ خورشیدی (۱۹۷۱ میلادی) خالقی مطلق در بخش «مطالعات ایرانی» در مشغول به کار شد. خالقی مطلق ۳۵ سال در این دانشگاه به تدریس زبان فارسی و فرهنگ ایران پرداخت تا اینکه در سال ۱۳۸۵ خورشیدی (۲۰۰۶ میلادی) بازنشسته شد. 
 در سال‌های ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۰ میلادی که خالقی مطلق در انستیتوی خاورشناسی در دانشگاه شهر کلن آلمان سرگرم نوشتن رساله دکترای خود دربارهٔ «زنان » بود، در طی کار بدین نکته پی برد که پنج چاپ اصلی شاهنامه (یعنی چاپ‌های ، ، یوآنس فولرس، و ) دارای نقایص بزرگ اند، هیچ‌کدام قابل اطمینان نیستند و نیازِ پژوهش‌های علمی دربارهٔ شاهنامه را به خوبی برآورده نمی‌کنند. ولی از سوی دیگر، کوشش برای تهیه یک متن انتقادی و منقح از شاهنامه نیز، بدون بررسی شمار بزرگی از دستنویس‌های آن، کاری بیهوده است و نتیجه آن چیزی فراتر از چاپ مسکو نخواهد بود. یعنی نیاز به نسخه‌های بیشتر و روش بهتر برای تصحیح هست. این شد که خالقی مطلق، بی آن که حتماً قصد پیرایش این کتاب را در سر داشته باشد، دست به بررسی دستنویس‌های زد. چنین کاری به تنهایی نیز حائز اهمیت بود.
 خالقی مطلق ابتدا به مدت ده سال، از ۱۹۷۰ تا ۱۹۸۰ میلادی، وقت خود را بر سرِ بررسی نسخه‌های خطی گذاشت و بدون کمک هیچ بنیاد دولتی و غیردولتی، با هزینه خود از ۴۶ دستنویس فیلم و عکس تهیه کرد و همه آن‌ها را بررسی و ارزیابی کرد و سپس آن‌ها را در مقالاتی که عمدتاً در مجله منتشر می‌شد، معرفی نمود. بررسی دستنویس‌ها تبدیل به شالوده کار او برای تصحیح شد. در طول این ده سال، خالقی مطلق هر سال تقریباً ۴ یا ۵ دستنویس را بررسی و ارزیابی کرد. در طول کار تصحیح هم ۵ دستنویس دیگر را تهیه و بررسی کرد و ۲ مورد از آن‌ها را ضمن نگارش مقالاتی معرفی نمود. یکی از این‌ها، دستنویسی متعلق به سده نهم هجری بود که فیلم آن را پروفسورِ ایران‌شناس، دکتر در اختیار خالقی مطلق قرار داد. دیگری دستنویس بسیار مهم بیروت بود که در سال ۱۳۸۵ توسط دکتر مصطفی موسوی کشف شد. بدین ترتیب خالقی مطلق جمعاً ۵۱ دستنویس را بررسی کرده‌است. 
 خالقی مطلق در طی سال‌هایی که به بررسی دستنویس‌های می‌پرداخت، مطالعه‌ای پیگیر نیز دربارهٔ تاریخچه و روش‌های پیرایش متون در غرب و بررسی سود و زیانِ کاربردِ آن روش‌ها در پیرایش متونِ ادبِ فارسی و امکاناتِ مطابقتِ روشِ انتقادی با خط و زبان و ادب فارسی بر مثالِ شاهنامه نمود و نتیجه این تجربیات خود را در چند مقاله و سپس در جای‌جایِ کتابِ منتشر کرد. 
 از سال ۱۹۸۰ میلادی، خالقی مطلق کار پیرایش متن را بر اساس شانزده دستنویس معتبرتر به اضافه ترجمه عربی آغاز کرد. ترجمه عربی توسط بنداری اصفهانی، بر اساس دستنویسی بوده که متعلق به قرن ششم است و این در حالی ست که هیچ‌کدام از دستنویس‌های موجود در حال حاضر، متعلق به قرن ششم یا قبل از آن نیستند. این پیرایش دفتر به دفتر در آمریکا منتشر می‌شد. 
 در میانه‌های این کار زمان‌گیر و توان‌گیر که آسیب بزرگی به تندرستی مصحح وارد کرده بود، ترس از ناتمام ماندن کار، خالقی مطلق را بدین چاره انداخت که برای بخشی از کار از یک یا چند تن از دانش‌پژوهان یاری گیرد تا کار ناتمام نماند. در این‌جا باید عرض شود زمانی که خالقی مطلق در کار پیرایش، هنوز در خَمِ کوچه یکی دو دفتر بود، در داخل ایران کسانی کار تصحیح را آغاز کردند و هفت شهر آن را طی کردند و به چاپ هم رساندند. باری، در ۱۳۷۴ خورشیدی، دکتر که در آن زمان در کتابخانه اشتغال داشت، پذیرفت که در پیرایش دفترهای ششم و هفتم با خالقی مطلق همکاری کند، ولی چون مشغله امیدسالار بسیار بود ناچار پس از چند سالی قرار شد که وی فقط در دفتر ششم همراهِ خالقی مطلق باشد و از سال ۱۳۸۰ خورشیدی، کار تصحیح دفتر هفتم به استاد سپرده شد. یعنی از ۱۳۸۰ به بعد، امیدسالار به تصحیح دفتر ششم و خطیبی به تصحیح دفتر هفتم زیر نظر خالقی مطلق می‌پرداختند و دکتر خالقی مطلق همزمان کار تصحیح دفتر هشتم را به تنهایی داشت پیش می‌برد. همکاران، کار خود را پس از هر چند صد بیتی برای خالقی مطلق می‌فرستادند و او آن را بیت به بیت بررسی می‌کرد و نظر خود را برای آنان می‌نوشت. مجموعه نامه‌هایی که در این باره میان خالقی مطلق و هر یک از همکارانش در طی پیرایش دفترهای ششم و هفتم داد و ستد شد، خود به چند صد صفحه می‌رسد. همکاری امیدسالار با خالقی مطلق ۱۰ سال و همکاری خطیبی با وی ۶ سال به طول انجامید و با چاپ دفاتر ششم و هفتم پایان یافت. 
 کار پیرایش در اواخر سال ۲۰۰۵ میلادی به پایان رسید و در مجموع هشت دفتر شد. حروف چینی و اصلاح نمونه‌های چاپی هر هشت دفتر، در چاپخانه‌هایی خارج از هامبورگ انجام شد و به همین خاطر از بازرسی مستقیم مصحح دور بود. دو دفتر نخستین در لندن و دفاتر بعدی در چاپخانه‌های تهران حروف‌چینی شدند. هر هشت دفتر این پیرایش به وسیله در ، دفتر به دفتر بدین شرح انتشار یافت: دفتر یکم با مقدمه پروفسور به فارسی و انگلیسی، نیویورک ۱۳۶۶ خ/ ۱۹۸۸ م؛ دفتر دوم، کالیفرنیا – نیویورک ۱۳۶۹ خ/ ۱۹۹۰ م؛ دفتر سوم، کالیفرنیا – نیویورک ۱۳۷۱ خ/ ۱۹۹۲ م؛ دفتر چهارم کالیفرنیا - نیویورک ۱۳۷۳ خ/ ۱۹۹۴ م؛ دفتر پنجم، کالیفرنیا – نیویورک ۱۳۷۵ خ/ ۱۹۹۷ م؛ دفتر ششم، نیویورک ۱۳۸۴ خ/ ۲۰۰۵ م؛ دفتر هفتم، نیویورک ۱۳۸۶ خ/ ۲۰۰۷ م؛ دفتر هشتم، نیویورک ۱۳۸۶ خ/ ۲۰۰۷ م.
 هنگام پیرایش ، به جز تألیف بیش از صد مقاله دربارهٔ موضوعات گوناگون این کتاب، خالقی مطلق یادداشت‌های مفصلی را هم تهیه کرد که آن هم در مجموع چهار بخش (دفتر) شد. در کتاب ، خالقی مطلق به توضیح واژه‌ها، اصطلاحات، عبارات و نکات دستوری و شرح و تفسیر مصراع‌ها و بیت‌ها می‌پردازد. در کنار این کار اصلی، شرح برخی از مسائل تصحیح، پرداختن به مشکل وزن و قافیه، گفتگو در زیبایی و شیوایی یا معایب و نواقص لفظی و معنوی، سخن در هنر سخن‌پردازی و داستان‌سرایی، توضیح نکات مربوط به اسطوره و تاریخ و آیین‌ها و باورداشت‌ها و جز اینها، کمابیش مورد توجّه وی بودند. انتشار یادداشت‌های شاهنامه در نیویورک بدین شرح بود: بخش یکم، نیویورک ۱۳۸۰ خ/ ۲۰۰۷ م؛ بخش دوم، نیویورک ۱۳۸۵ خ/ ۲۰۰۶ م؛ بخش سوم، نیویورک ۱۳۸۸ خ/ ۲۰۰۹ م؛ بخش چهارم، نیویورک ۱۳۸۸ خ/ ۲۰۰۹ م.
 در تیرماه ۱۳۸۳، خبر پایان تصحیح در برخی رسانه‌ها منتشر شد. در آن زمان دفاتر اول تا ششم انتشار یافته بودند و دفاتر هفتم و هشتم در دستِ حروف‌چینی بودند. در اسفند ۱۳۸۳، زمانی که نخستین «هم‌اندیشی هویت ایرانی» در حال برگزاری بود، دبیرخانه هم‌اندیشی به نقل از خالقی مطلق، خبر پایان تصحیح را تأیید کرد و گفت که تا دو سال دیگر، حروف چینی دو دفتر باقی‌مانده به پایان می‌رسد و پس از چاپ آنها در آمریکا، هر هشت دفتر تصحیح را به همراه در ایران منتشر خواهد کرد. 
 در سال ۱۳۸۵، ، رئیس ، به دکتر خالقی مطلق پیشنهاد داد که پیرایش او در ایران توسط این مرکز چاپ شود. خالقی مطلق هم پذیرفت و حقوق انحصاری چاپ و نشر تمامی مجلدات پیرایش و در ایران را به مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی واگذار کرد. قرار شد که این پیرایش توسط انتشارات کانون فردوسی، متعلق به مرکز پژوهش حماسه‌های ایرانی وابسته به مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، انتشار یابد. موسوی بجنوردی بر سر این کار همت گذاشت و یک سال بعد، در ۱۳۸۶ خورشیدی، یک نسخه افست از روی چاپ آمریکا با رفع اغلاط املایی در مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی چاپ شد و مجوز انتشار این اثر اخذ شد. کار تولید و تکثیر و صحافی کتاب هم از همین سال آغاز شد اما پیش از روانه کردن آن به بازار کتاب و عرضه در کتابفروشی‌ها، لازم بود که یک مراسم رونمایی برای آن برگزار شود.
 روز ۱۱ تیر ۱۳۸۶، ضمن مصاحبه‌ای اطلاع داد که عصر روز سه شنبه، مورخه ۱۹ تیر ۱۳۸۶، از رونمایی خواهد شد. علی دهباشی برنامه نشست را هم اعلام کرد و یک روز بعد، در ۱۲ تیر ۱۳۸۶، اطلاعیه رسمی مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی در این باره منتشر شد. چندین خبرگزاری و روزنامه از جمله خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، این مراسم را از قبل، حین و بعد از برگزاری پوشش دادند و این اثر را حاصل ۳۷ سال کار بی‌وقفه و فرساینده خالقی مطلق می‌دانستند. 
 این مراسم روز سه شنبه، ۱۹ تیر ۱۳۸۶، در تالار امیرالمؤمنین (ع) در مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی برگزار شد. جمع کثیری از دوستداران فرهنگ ایران، محققان و استادان طراز اول ایران مثل ، ، ، ، ، ، ، ، و حضور داشتند. دبیر و مجری مراسم علی دهباشی بود. سخنران افتتاحیه، دکتر محمدکاظم موسوی بجنوردی، رئیس مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی بود و بعد از وی، به ترتیب و سخنرانی کردند. پیشتر اعلام شده‌بود که دکتر هم یکی از سخنرانان است اما وی به علت بیماری نتوانست در مراسم حاضر شود. باری، سخنران اختتامیه دکتر خالقی مطلق بود که شرحی از ۳۷ سال تلاش‌هایش داد و بعد از پایان صحبت‌هایش، پرده از روی دفاتر برداشت و به رسم یادبود، دفتر اول را امضا کرد. در پایان مراسم هم با اجرای میهمانان را به وجد آورد. این نخستین بار بود که هر هشت دفتر، به‌طور یکجا چاپ و صحافی شده بودند و در معرض دید عموم در ایران قرار داشتند.
 خالقی مطلق در این مراسم گفت که انتشار این کتاب در ایران، یکی از آرزوهای او بوده زیرا این کتاب متعلق به ملت ایران است. وی همچنین گفت که از آغاز کار تصحیح، همیشه ترسی ناخودآگاه در وی وجود داشته که با توجه به برنامه سنگین و زمان‌گیر کار، نتواند آن را به اتمام برساند اما خوشبختانه به پایان رساند. 
 بعد از برگزاری مراسم رونمایی در تیر ۱۳۸۶، در حالی که دوستداران بی صبرانه منتظر بودند که هر چه زودتر پیرایش دکتر خالقی مطلق به بازار برود تا تهیه کنند، تا اوایل بهمن ۱۳۸۶ خبری از توزیع این کتاب نشد. در همین زمان، اعلام شد که مراحل تکثیر این کتاب تمام شده اما به دلیل شمار زیاد مجلدات، صحافی آن به پایان نرسیده و تا ۱۷ بهمن ۱۳۸۶، تحویل کتابخانه دایرةالمعارف بزرگ اسلامی داده خواهد شد. در همین خبر آمده بود که مسئولان پخش این کتابخانه نیز تا اسفند ماه این کتاب را به قیمت ۹۵ هزار تومان در کتابفروشی‌ها عرضه خواهند کرد. 
 اسفند ماه هم سپری شد و همچنان طرفداران در انتظار توزیع پیرایش خالقی مطلق در بازار بودند. اواخر اسفند، خبر دیگری آمد که توزیع کتاب به نیمه دوم فروردین ۱۳۸۷ موکول شده‌است. فروردین هم گذشت تا آن که عاقبت در اردیبهشت ۱۳۸۷، همزمان با بیست و یکمین ، پیرایش ۸ جلدی دکتر خالقی مطلق در غرفه دایرةالمعارف بزرگ اسلامی عرضه شد و فرهنگ‌دوستان ایرانی به آرزوی دیرینه خود رسیدند.
 در سال ۱۳۸۴، دکتر مصطفی موسوی راد، عضو هیئت علمی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، در کتابخانه قدیمی و معروف «مکتبة الشرقیة» متعلق به دانشگاه سن‌ژوزف بیروت، مشغول فهرست کردنِ نسخِ خطیِ فارسی بود که متوجه شد در میان ۵۱ دستنویس فارسی در آن جا، یک نسخه از فردوسی هم هست. وی از ۲۲ صفحه آن عکس انداخت و آن‌ها را به دست خالقی مطلق رساند. دکتر خالقی مطلق این ماجرا را شرح داده‌است: «در روز چهارشنبه ۱۲ اردیبهشت ماه ۱۳۸۶، به اتفاق استاد دکتر محمود امیدسالار و آقای نادر مطلبی کاشانی در خانه استاد ایرج افشار حضور داشتیم. ساعتی بعد آقای دکتر مصطفی موسوی نیز به ما پیوست. ایشان عکسی از ۲۲ صفحه از یک دستنویس متعلق به کتابخانه دیر سن‌ژوزف در بیروت را با خود آوردند. متن عکس این ۲۲ صفحه، در نگاه نخستین به تشخیص آقایان نامبرده و البته خود آقای موسوی و نیز این ناچیز دستنویس معتبری می‌آمد. همچنین ناگفته نماند هفته‌ای پیش از آن تاریخ، استاد دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی نیز در یک گفتگوی تلفنی بنده را از وجود چنین دستنویسی که بر اساس همین ۲۲ صفحه به نظر ایشان معتبر آمده بود، آگاه کرده بودند.»
 خالقی مطلق با بررسی این ۲۲ صفحه از دستنویس بیروت، مقاله مفصلی در ۷۰ صفحه نوشت که در آن به معرفی و ارزیابی دقیق این نسخه و مقایسه با سایر نسخ پرداخت. علی‌رغم مخالفت اولیه مسئولین کتابخانه نسبت به عکس‌برداری از نسخه، تلاش برای دست‌یابی به عکس همه صفحات ادامه یافت و با پیگیری دکتر مصطفی موسوی و کمک دکتر محمود امیدسالار، عکس تمام صفحات فراهم شد و در اختیار دکتر خالقی مطلق قرار گرفت. خالقی مطلق ضمن نگارش مقاله دیگری در ۱۸ صفحه، به ارزیابی دقیق‌تر این نسخه در مقام مقایسه با سایر نسخ معتبر شاهنامه به ویژه و پرداخت. وی معتقد است که دستنویس بیروت مانند همه دستنویس‌های دیگر، نمی‌تواند به‌طور مطلق اساس پیرایش متن قرار گیرد چون مورد دستبرد کاتبان، افزودگی‌ها و افتادگی‌های کوچک و بزرگ قرار گرفته‌است. وی نسخه بیروت را از حیث نگاه داشتن نویسش (ضبط)های کهن، برابر یا بهتر از دستنویس لندن و پست‌تر از دستنویس فلورانس می‌داند، ولی از نظر کمتر داشتن افزودگی‌ها و افتادگی‌ها، نسخه بیروت از هر دو دستنویس فلورانس و لندن بهتر است. با در نظر گرفتن تمام جزئیات، خالقی مطلق معتقد است که اعتبار دستنویس بیروت، بالاتر از دستنویس لندن و پایین‌تر از دستنویس فلورانس است. دیگر آن که نسخه بیروت متأسفانه برخلاف نسخ فلورانس و لندن تاریخ کتابت ندارد. دستنویس‌های فلورانس و لندن، تنها دستنویس‌های تاریخ‌دار هستند که در قرن هفتم، به ترتیب در ۶۱۴ و ۶۷۵ هجری قمری، تألیف شده‌اند. به گمان خالقی مطلق، تاریخ کتابت دستنویس بیروت نباید از سال ۷۰۰ هجری قمری جلوتر باشد که در صورت درستی این فرض، دستنویس بیروت همچون دو دستنویس فلورانس و لندن، در قرن هفتم (یعنی دست کم ۲۰۰ سال بعد از فردوسی) تألیف شده‌است. خالقی مطلق این سه دستنویس را مهم‌ترین، کهن‌ترین و معتبرترین دستنویس‌های شاهنامه می‌داند. 
 از آن جایی که کشف این دستنویس پس از پایان پیرایش نخستین اتفاق افتاد، طبعاً امکان استفاده از آن در پیرایش قبلی وجود نداشت اما این دستنویس، تبدیل به یکی از دستنویس‌های اساسِ دومین پیرایشِ خالقی مطلق شد که توانست نقشی کلیدی در تصحیح ایفا کند.
 در پیشگفتاری که خالقی مطلق در سال ۱۳۶۶ خورشیدی (۱۹۸۸ میلادی) بر نخستین دفتر پیرایش پیشین نوشت، وعده داده بود که پس از پایان آن کار، اگر عمری باقی ماند با توجه به تجارب کسب شده، نظرات منتقدین و اطلاعاتی که در گذر زمان به دست خواهد آورد، پیرایش دومی از را آماده سازد. از سوی دیگر، کشف دستنویس بسیار مهم و قدیمی بیروت هم ضرورت تصحیح مجدد را کاملاً محسوس کرد. به همین خاطر بلافاصله پس از فراغت از کار پیرایش پیشین و یادداشت‌های آن، از آغاز سال ۱۳۸۶ خورشیدی، خالقی مطلق بر سر برنامه جدید رفت و تا میانه سال ۱۳۹۳ خورشیدی، دومین تصحیح را به پایان رسانید. این پیرایش نخست در سال ۱۳۹۳ در دو جلد و سپس در سال ۱۳۹۴ در چهار مجلد توسط چاپ شد. این کار می‌بایست سه سال و اندی زودتر منتشر می‌شد ولی به علتی نامعلوم، صورتِ آماده به چاپ آن از دست رفت و خالقی مطلق نیز سرخورده شد و دیگر توانِ آماده ساختن دوباره آن را در خود نمی‌دید. اما خوشبختانه مهندس عباس وفایی، از دوستداران و فرهنگ ایران، به یاری خالقی مطلق شتافت و متن دستنوشت او را دوباره آماده کرد. خالقی مطلق در مقدمه پیرایش دوم نوشته که بدون پایمردی مهندس وفایی، پیرایش دوم سرنوشتی نامعلوم داشت. همچنین دکتر محمد افشین‌وفایی، عضو هیئت علمی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، کار نظارت بر چاپ کتاب را بر عهده گرفت. 
 در پیشگفتار پیرایش پیشین، خالقی مطلق نوشته بود که پیرایش دومی که انجام خواهد داد، دگرنوشت (نسخه‌بدل) نخواهد داشت، ولی به ویژه پس از پیدایش دستنویس بیروت در ۱۳۸۵ خورشیدی که یکی از دستنویس‌های اساس پیرایش دوم است، لازم شد که در پایان هر بخش، برگزیده‌ای از مهم‌ترین دگرنوشت‌ها ثبت شوند. همچنین وی در آن جا نوشته بود که پیرایش دوم، برای آسان‌خوانی و درک درست متن، با اعراب‌گذاری و نشانه‌گذاری کامل متن انجام خواهد شد که همین گونه هم شد. در پیرایش یکم، به علت ثبت دگرنوشت‌ها در پایین صفحات و در نتیجه کاررفت اعداد در متن بیت‌ها، دیگر جای کافی برای انجام نشانه‌گذاری کامل متن نبود. 
 در پیشگفتار پیرایش پیشین، خالقی مطلق همچنین نوشته بود که از چهار بخش یادداشت‌های پیرایش یکم، برگزیده‌ای در یک دفتر برای پیرایش دوم ترتیب داده خواهد شد، ولی سپس به این نتیجه رسید که نیاز خوانندگان پیرایش دوم به توضیحات لازم، بیش از این است. به ویژه این که هنگام تهیه پیرایش دوم، یادداشت‌های دیگری هم فراهم آمد. به همین خاطر خالقی مطلق از انجام این کار صرف نظر کرد اما به همت یاران و همکارانش، یک دفتر و یک دفتر برای پیرایش دوم تهیه و چاپ گردید.
 پیرایش دوم، نتیجه نیم قرن پژوهش شبانه‌روزی و بی‌وقفه خالقی مطلق در کتاب است که در طی آن، بیش از صد مقاله و هزاران صفحه در همه زمینه‌های متن و دستنویس‌های آن و دیگر مسائل حماسه و اسطوره انتشار داده‌است. وی معتقد است کسانی باید این پیرایش را ارزیابی کنند که از شرایط صلاحیت و انصاف و بی‌طرفی برخوردار باشند. میان روش پیرایش دوم و پیرایش اول، هیچ تفاوتی نیست و هر دو به شیوه انتقادی، یعنی پیروی از نویسش (ضبط) دشوارتر انجام گرفته‌اند. با توجه به استفاده از دستنویس بیروت در پیرایش دوم و تجارب کسب شده در طول سال‌ها پژوهش، خالقی مطلق حدس می‌زند که پیرایش دوم نسبت به پیرایش اول، کمتر از ده درصد تفاوت داشته باشد. البته همین قدر پیشرفت در بازسازی متن اصلی، جای شکرگزاری بسیاری دارد. وی اعتبار پیرایش دوم را با دستنویسی از متعلق به آغاز سده ششم هجری قمری، یعنی صد سالی پیش از کتابت دستنویس فلورانس و صد سالی پس از سرایش ، برابر می‌داند. وی معتقد است که با پژوهش‌های انتقادی و جستجو در دیگر دستنویس‌هایی که اساس کار وی نبوده‌اند، می‌توان به برخی اصلاحات رسید اما چنین اصلاحاتی چندان زیاد نخواهد بود. به‌طور کلی، بدون پیدایش دستنویسی از که تاریخ کتابت آن از سده ششم هجری کهن‌تر باشد، نمی‌توان به تغییراتی بنیادین که پیرایش دیگری را ایجاب کند رسید و باید پیرایش دوم خالقی مطلق را تا آن زمان، پیرایش نهایی دانست. 
 خالقی مطلق، می‌گوید وظیفه‌اش این بوده که کاتبان را (تا جایی که ممکن است) به فردوسی برگرداند! یعنی می‌خواسته ای را تحویل دهد که به متن فردوسی، نزدیک باشد. البته او به این حقیقت هم اذعان دارد که هیچ‌گاه نمی‌توان عینِ ای را که از زیر دست فردوسی بیرون آمده، دوباره احیا کرد اما می‌توان تلاش کرد که متنی نزدیک به آنچه فردوسی سروده، بیرون بیاید. 
 خالقی مطلق می‌گوید که کاتبان در هر دوره‌ای بعد از فردوسی، او را به روز کرده‌اند و هرگاه که کتابتش کرده‌اند، واژه‌های نو را با واژه‌های کهن و واژه‌های عربی را با واژه‌های فارسی معاوضه کرده‌اند و همواره به جایش نوتر گذاشته‌اند که مردم راحت‌تر بفهمند. کاتبان همچنین برخی بیت‌ها را بازنویسی نکردند و برخی بیت‌ها را خودشان سرودند و در متن گذاشتند. وی معتقد است که هزاران بیت الحاقی در دست‌نویس‌های می‌توان یافت. دست‌نویس‌های کهن ، حدود ۴۹ هزار بیت هستند اما دست‌نویس‌های جدیدتر، تا ۵۵ هزار بیت می‌رسند. بنابراین هزاران بیت و روایت الحاقی در طول این سال‌ها به افزوده شده که فردوسی نسروده و کاتبان سروده‌اند. البته اغلب، صاحبانِ نسخ ابیاتِ جعلی را در حاشیه دست‌نویس‌ها یادداشت می‌کردند و سپس کاتبان به متن اضافه می‌کردند. مقداری از ابیات جعلی را هم خود کاتبان سروده‌اند. خالقی مطلق می‌گوید که با مقایسه قطعات الحاقی با قطعات اصیل ، می‌توان متوجه شد که گوینده متن دو نفر هست، یکی فردوسی و دیگری کسی ست که قرن‌ها بعد از فردوسی زیسته و در دست برده‌است. مقداری از روایات و ابیات الحاقی، به کلی سروده دیگران است و مقداری هم، سروده فردوسی بوده که دیگران دست‌کاری کرده‌اند و بعضی کلمات را نوتر کرده‌اند. 
 اساسِ روشِ کار خالقی مطلق، این بوده که تشخیص دهد چه عناصری کهن هست و چه عناصری نو است. وی می‌گوید که عناصر نو، دستبردهای کاتبان می‌باشند و بایستی عناصر کهن را جانشینِ عناصرِ نو کرد. به عبارت دیگر، بایستی متن را کهن‌تر کرد تا به زمان و زبان فردوسی نزدیک‌تر شود. بنابراین روش کار او، بر مبنای کهن‌تر بودن و دشوارتر بودن ضبط است؛ یعنی وقتی که عناصر زبانی در دست‌نویس‌های مختلف با هم مقایسه شوند، ضبطی که دشوارتر هست اصل قرار داده می‌شود. این در حالی است که در گذشته، اغلب مصححین متون کهن در ایران، کهن‌ترین نسخه را اصل قرار می‌دادند و آن را عیناً به متن منتقل می‌کردند و اختلافات سایر نسخ را به حاشیه می‌بردند. اما روش تصحیح خالقی مطلق این بوده که عناصر کهن‌تر و دشوارتر را، در هر نسخه‌ای که موجود بوده، در متن قرارداده و سایر عناصر را به حاشیه برده‌است. 
 خالقی مطلق، با صرف زمان زیاد توانست بیش از ۵۰ نسخه را بررسی کند که در بین آن‌ها، بیشتر از بقیه مورد استناد وی در تصحیح بوده‌است. وی دربارهٔ علت این موضوع می‌گوید که نسخه فلورانس – که به تاریخ ۶۱۴ هجری قمری نوشته شده – کهن‌ترین دست‌نویس است که البته این ملاک قطعی نیست، بلکه مقایسه این نسخه با سایر نسخ نشان می‌دهد که عناصر کهن زبانی در دست‌نویس فلورانس بسیار بیشتر از بقیه دست‌نویس‌هاست. البته خالقی مطلق به این حقیقت هم معترف است که هیچ‌یک از دست‌نویس‌های نمی‌توانند اساس مطلق برای تصحیح قرار بگیرند زیرا در همه آن‌ها، از جمله در نسخه فلورانس، فساد رخ داده‌است. اما در مجموع، وی معتقد است که بهترین دست‌نویس همان نسخه فلورانس است که متأسفانه فقط نیمه اول را دارد و نیمه دوم آن، یا گم شده‌است یا اصلاً کاتبان آن را تحریر نکرده‌اند. 
 خالقی مطلق معتقد است که دربارهٔ نقش در تثبیت نباید غلو کرد اما با این حال، و فردوسی نقش زیادی در تثبیت زبان فارسی داشته‌اند. وی می‌گوید که پیش از فردوسی، چندین رویداد برای برقراری و گسترش زبان فارسی انجام گرفت، و کسانی برای حفظ زبان فارسی کوشش می‌کردند. به ویژه کارهایی که در زمان فرمانروایی و انجام شد. برای مثال، صد و پنجاه سال پیش از فردوسی، شاعران را مجاب کرد که برخلاف گذشته که به عربی شعر می‌سرودند، به فارسی شعر بسرایند. این اقدام یعقوب لیث نقش بسیار مهمی در تاریخ زبان فارسی دارد و به آن به عنوان زبان ادبی ایران، رسمیت بخشید. بعد از وی، علمای ماوراءالنهر را به خراسان آورد و آن‌ها را به فارسی ترجمه کردند که اقدام بسیار مهمی در رسمیت‌بخشی به زبان فارسی است. علاوه بر این‌ها، در اصفهان بسیاری از متون پهلوی را به فارسی ترجمه کردند و به گفتند که دانشنامه‌ای به زبان فارسی بنویسد و وی را نوشت. مثال دیگر، است که دستور داد نامه‌ها را به زبان فارسی بنویسند. حتی خود از خوشش نمی‌آمد و به شعرا دستور داد که به فارسی برایش شعر بسرایند. خالقی مطلق می‌گوید که همه این افراد برای تثبیت زبان فارسی قدم‌های بزرگی برداشتند اما قدمی که فردوسی برداشته، در اوج هست و از همه قدم‌هایی که دیگران برداشته‌اند، بالاتر است. به عبارت دیگر، کوشش‌هایی که از پیش از فردوسی برای حفظ زبان فارسی شروع شده‌بود، با به اوج رسید. همزمان با فردوسی و پس از وی نیز کسانی بودند که به سهم خود کارهایی کردند اما تثبیت زبان فارسی به دست فردوسی همیشگی شد. وی همچنین معتقد است که نمی‌توان نقش مردم را در حفظ زبان فارسی که زبان مادری آن‌ها بود، فراموش کرد، اما فی‌المثل نتوانستند به تنهایی زبان خود را حفظ کنند. بنابراین هیچ حقیقتی پشت این سخن نیست که نقش مردم در حفظ زبان فارسی را بالاتر از همه رویدادهای مذکور دانست. 
 خالقی مطلق معتقد است از زمان فردوسی تا ظهور که ایران بین فرمانروایی‌های متعدد تقسیم شده‌بود، میهنِ اصلیِ ایرانیان، زبان فارسی بود تا اینکه در دوره صفویه، ایران دوباره وحدت باستانی خود را بازیافت و پس از صفویه نیز همچنان زبان فارسی، زبان رسمی ایرانیان باقی ماند. 
 بر طبق پژوهش‌های جلال خالقی مطلق، فردوسی در حدود سال ۳۶۷ هجری قمری یا اندکی بعدتر شروع به سرایش کرد. البته پیش از فردوسی، شاعری به نام شروع به سرایش کرده‌بود ولی پس از این که حدود هزار بیت را سرود، کشته شد و کار او ناتمام ماند. قتل دقیقی در حدود سال ۳۶۷ هجری قمری اتفاق افتاده‌است. مدتی بعد، فردوسی دنباله کار دقیقی را گرفت و ابیات سروده شده توسط دقیقی را عیناً در کتاب خود با حفظ نام دقیقی آورد. با این کار فردوسی مانع از این شد که نام و شعر دقیقی از پاک شود که نشان از خوش‌قلبی و امانت‌داری وی دارد. در تاریخ ۲۵ اسفند ۴۰۰ هجری قمری، فردوسی کار تألیف را به پایان رساند. پس فردوسی حدود ۳۳ سال قمری بر سر کار کرده‌است. البته فردوسی پس از سال ۴۰۰ هجری قمری تا زمان مرگ نیز حک و اصلاحاتی در متن خود انجام داده‌است. 
 خالقی مطلق، می‌گوید فردوسی به هیچ عنوان طرفدار جنگ و خشونت نیست ولی جنگ و خشونت در داستان‌های کهن ایران رخ داده‌است و فردوسی نمی‌تواند جنگ را از داستان حذف کند. 
 خالقی مطلق معتقد است که تغییرات ایجادشده در ، هم سهوی بوده و هم عمدی اما اغلب تغییرات عمدی بوده‌است. وی می‌گوید وقتی کاتبان فکر می‌کردند در جایی کم و کسر دارد یک چیزهایی می‌سرودند و به آن اضافه می‌کردند یا اگر بیتی را نمی‌فهمیدند یا خوششان نمی‌آمد حذف می‌کردند. اگر واژه‌ای کهنه بود حذف می‌کردند و واژه زمان خودشان را می‌گذاشتند. از جمله دستبردهای مهم کاتبان، واردکردن بیت‌های زن‌ستیزانه و دستکاری در مذهب تشیع فردوسی است. 
 خالقی مطلق معتقد است که واژه ایران در ، به دو معنا به کار گرفته شده‌است: معنای اول آن، است و معنای دوم آن، مردم ایران یا . وی می‌گوید که شاید واژه ایران در هیچ کتابی به اندازه به کار نرفته باشد. در ، بیش از هزار بار واژه ایران تکرار شده‌است. 
 خالقی مطلق می‌گوید که ایرانیان نام‌هایی مثل کاوس، سهراب و منوچهر را از گرفته‌اند؛ زیرا این نام‌ها پیش از ، تلفظ دیگری داشته‌است؛ مثلاً نام فرامرز پیش از ، به صورت «مَرزفَری» بوده‌است. صورتِ واژه فرامرز را فردوسی به وجود آورده‌است برای این که در وزن متقارب که وزن است، وارد شود. مثال دیگر، نام فرنگیس است که پیش از ، به صورت «گیس‌فَری» بوده‌است اما بعد از ظهور فردوسی، این نام از بین رفت و با فرنگیس جایگزین شد؛ بنابراین منشأ بسیاری از نام‌های ایرانی که امروزه بر روی کودکان ایران گذاشته می‌شوند، به بازمی‌گردد. 
 خالقی مطلق معتقد است که اگر نمی‌بود، امروز ایرانیان به اسطوره‌ها و داستان‌های کهن خود دسترسی نداشتند، به جز آن مقدار که در و دیگر کتب آمده‌است. وی می‌گوید که در کتاب‌های تاریخیِ نوشته شده پیرامون اساطیر ایران، به صورت تاریخی داده شده و آن‌ها ذات و سرشت اسطوره‌ای خود را از دست داده‌اند. اتفاقی که در شاهنامه نیفتاده است.
 خالقی مطلق معتقد است که ، پدرِ آثارِ ادبیِ فارسی است و در همه اشعاری که بعد از فردوسی سروده شده‌اند، می‌توان تأثیر را دید. وی می‌گوید که یک مسئله مهم در این قضیه، مسئله زمان است؛ زیرا در آغاز ادبیات فارسی قرار گرفته و آثاری که پیش از سروده شده، تا حد زیادی از بین رفته‌اند؛ بنابراین اگر تمام دیوان امروز موجود می‌بود، دیگر کسی نمی‌توانست مشخص کند که پدر شعر فارسی، فردوسی است یا رودکی. اما چون کهن‌ترین و بزرگترین (از نظر حجم) اثری که امروزه در دست است، است، این بر سرتاسر ادب فارسی اثر گذاشته‌است. به عبارت واضح‌تر، هر شاعر معروف زبان فارسی مثل ، ، ، و ، را خوانده و از آن اثر پذیرفته‌است. 
 خالقی مطلق می‌گوید که بی اغراق، پراهمیت‌ترین اثر ایرانی ست زیرا در تمام تاریخ و گذشته ایران، تمام فرهنگ ایران و تمام آداب و رسوم ایرانیان، از کهن‌ترین زمان تا زمان فردوسی موجود هست. شاید هیچ اثری در ادبیات جهان، این چنین نقشی را در سرنوشت و فرهنگ یک ملت ایفا نکرده باشد. گذشته از این، در تاریخ اسلامی ایران هیچ اثر فارسی به اندازه کتابت نشده‌است. 
 خالقی مطلق می‌گوید هیچ‌یک از چاپ‌های تا چاپ مسکو و پس از آن که در ایران یا کشورهای دیگر از تمام یا بخش‌هایی از آن تهیه شده‌اند، پیرایش انتقادی نیستند - اگرچه چنین نامیده شده باشند - و اصولاً هیچ‌یک از پیرایشگران این چاپ‌ها با روش انتقادی پیرایش متن آشنا نبوده‌اند یا دست کم بدان باور نداشته‌اند و آن را با روش التقاطی - ذوقی یکسان پنداشته‌اند. بهترین روش این پیرایشگران، همان روش پیروی از اقدم یا اصحِ نسخ است که در سده نوزدهم در غرب رایج بود و دانشمندان ایرانی در آن زمان آن را از ایران‌شناسان غربی آموختند و در ایران کم‌کم جای روش ذوقی کاتبان گذشته را گرفت و نسبت به کار آنها، گامی مثبت در پیرایش متون بود. امروزه این روش منسوخ شده‌است. 
 خالقی مطلق پیرایش خود را علمی - تحقیقی - انتقادی می‌داند. نخست علمی، بدین مناسبت که پیش از آغاز کار پیرایش، شمار بزرگی از دستنویس‌های بررسی و معرفی شده‌اند، دگرنوشت‌ها در پیرایش اول، در زیر صفحات با صرف وقت بسیار به شیوه مثبت، یعنی هم قید ناهمخوانی‌ها و هم قید همخوانی‌ها، ثبت شده‌اند و در این کار به جای توضیحات عریض و طویل، از نشانه‌گذاری و کوتاه‌نویسی کمک گرفته شده‌است. دیگر رعایت ثبت حروف کم‌نقطه و بی‌نقطه در موارد ضروری و ثبت املاء دستنویس‌ها و کاربست هر شگرد دیگری که وضعیت دستنویس‌ها را دقیق‌تر و قابل فهم‌تر نشان دهد و کار را بر خواننده و منقّد آسان نماید. دوم انتقادی، بدین مناسبت که در این پیرایش اساس کار بر گزینش «نویسش (ضبط) دشوارتر» گذاشته شده‌است و نه پیروی تعبدی از «اقدم یا اصح نسخ». سوم تحقیقی، بدین مناسبت که همراه متنِ پیرایش، یادداشت‌های توضیحی در ۱۹۴۵۰ نکته ریز و درشت دربارهٔ مسائل مربوط به متنِ پیرایش آمده‌است و در موارد بسیاری در توجیه نویسشِ برگزیده و متن‌شناسی کتاب گفتگو شده‌است. 
 خالقی مطلق معتقد است که شاعرانِ پس از فردوسی را، می‌توان به دو گروه تقسیم کرد: گروه اول، حماسه‌سرایان هستند که شدیداً از زبان فردوسی، متأثر شده‌اند. حماسه‌سرایان، یکی از موضوعات حماسی را برمی‌گزیدند و به سبک فردوسی، در وزن متقارب و با به‌کارگیری گسترده اصطلاحات فردوسی، شعر سروده‌اند. حتی سراینده منظومه حماسیِ که فردوسی را نکوهش می‌کند هم از نفوذ زبان و سبک برکنار نمانده‌است. گروه دوم، شاعرانی هستند که حماسه‌سرا نیستند اما آن‌ها هم تحت تأثیر شگرف فردوسی هستند؛ مثلاً قانعی طوسی، شاعری‌ست که را به وزن متقارب سروده‌است. وی شدیداً تحت تأثیر بوده و گاه حتی مصرع‌های را در شعر خود کرده‌است. مثال دیگر، است. با این که یک اثر اخلاقی است اما سعدی متأثر از سبک است و از فردوسی در کتابش یاد می‌کند. 
 دیگر شاعران، به اندازه این دو گروه متأثر نشدند بلکه بیشتر از روایات حماسی و اساطیری فردوسی متأثر شدند و آن‌ها را به کار بردند؛ مثلاً مولوی بارها از سخن می‌گوید یا حافظ در دیوانش اشاره به ، ، و دیگر حماسه‌های دارد. خیام هم در رباعیات خود شدیداً متأثر از فردوسی است. در نتیجه تمام شاعران بعد از فردوسی، از وی تأثیر گرفته‌اند و در طیفی از تاثیرپذیری (از کم تا خیلی زیاد) می‌توان آن‌ها را جای داد. 
 خالقی مطلق معتقد است که ایران پنج شاعر نابغه داشته‌است که عبارت اند از: ، ، ، و . وی می‌گوید که این شاعران متعلق به همه زمان‌ها و همه ملت‌ها هستند اما تفاوت ، این است که پیش از بقیه این آثار سروده شده‌است. 
 خالقی مطلق معتقد است که با یکسان است. به عبارت دیگر، اگر ایرانیان فارسی صحبت نمی‌کردند و بالفرض زبانشان عربی شده‌بود، به آن‌ها «عرب یا عرب ایرانی» اطلاق می‌شد، هم چنان‌که امروزه به مصریان «عرب مصری» اطلاق می‌گردد. وی می‌گوید که ایرانیان، ملیت خود را مدیونِ زبان فارسی هستند و زبان فارسی را تا اندازه زیادی مدیونِ هستند. 
 جلال خالقی مطلق، یکی از نویسندگان به‌شمار می‌آید و در این زمینه با همکاری گسترده‌ای داشته‌است. ، بزرگترین و جامع‌ترین پروژه در طول تاریخ است که ۶۵ مقاله (مدخل) آن را خالقی مطلق نوشته‌است. مقالات خالقی مطلق در به زبان انگلیسی تألیف شده‌اند و طیف وسیعی از شاخه‌های ایران‌شناسی را در بر می‌گیرند. فرهاد اصلانی و معصومه پورتقی، مجموعه مقالات خالقی مطلق در را به زبان فارسی ترجمه کرده‌اند و آن‌ها را در کتابی به نام منتشر ساخته‌اند.
 خالقی مطلق به صورت تفننی شعر می‌سراید و یک کتاب ترانه از او با نام منتشر شده‌است. وی در برخی محافل پاره‌ای از اشعار خود را هم خوانده‌است. همچنین از وی فیلمنامه‌ای به نام منتشر شده که اقتباسی از داستان شاهنامه است.
{"title": "جلال خالقی مطلق", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84_%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%82%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%84%D9%82&oldid=35075398", "language": "fa"}