( : ) یکی از و مردم بومی و اصلی هستند که در تمام مناطق افغانستان، عمدتاً در مناطق مرکزی افغانستان موسوم به یا زندگی می‌کنند. هزاره‌ها یکی از بزرگترین گروه‌های قومی عمده در افغانستان می‌باشند. اقلیت‌های بزرگی از هزاره‌ها بیشتر در ، و نیز برخی از آنان در جمعیت هزاره‌ها را تشکیل داده‌اند. هزاره‌ها به زبان بیشتر با صحبت می‌کنند. با توجه به منابع مختلف هزاره ۲۰ الی ۳۰ درصد نفوس را شامل می‌شوند. 
 مقالهٔ اصلی: از اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی پس از روی کار آمدن ، هزاره‌های خودمختار شدیداً تحت فشار حکومت مرکزی قرار گرفته و با مدد بعضی قبایل سنی مذهب به شدت سرکوب گردیدند و به مدت یک سده در انزوای سیاسی، اجتماعی و محرومیت اقتصادی فرورفتند.
 درین زمان عده‌ای زیادی از هزاره‌ها مورد کشتار و قتل‌عام صورت گرفت این عملکردها باعث شد تا آنان به کشورهای همجوار مانند آسیای مرکزی، ایران، نیم‌قارهٔ هند بریتانیا، عراق و سوریه مهاجر و متواری شوند. آن عده هزاره‌ها که در شمال هندوکش می‌زیستند به‌سوی رفتند که بیشتر در شهرهای جنوبی باقی ماندند و نیز بعضی از اینان به ایران رفتند. مردم هزاره ساکن در ساحات روسیهٔ تزاری به دلیل شباهت‌های ساختمان نژادی و چهرهٔ ظاهری کامل با مردم آن مناطق، به مرور زمان زبان، لهجه و هویت قومی خود را از دست دادند و در میان آنان ساکن و جذب شدند. این عده مردم فراری هزاره در مناطق روسیه تزاری پیشین از جمله ، ، ، و سکونت اختیار کردند. اما هزاره‌های شمال غرب مناطق هزاره‌نشین افغانستان به‌سوی ایران مهاجرت کردند و در محلات اطراف ساکن شدند. این هزاره‌ها بعدها به بربری و خاوری مشهور شدند.
بخشی دیگر هزاره از جنوب شرق مناطق هزاره‌نشین افغانستان به سوی کوچیدند که در واقع در پاکستان امروزی ساکن شده‌اند. یکی از معروف‌ترین شخصیت‌های سیاسی و نظامی این هزاره‌ها می‌باشد که درجهٔ نظامی را در نظام پاکستان داشت.
گروهی دیگری به کشورهای ، و ساکن شده‌اند. این عده مردم هزاره که به سوی هند بریتانیا ایران، سوریه و عراق مهاجر شدند به لحاظ تفاوت‌های ساختمان فیزیکی و نژادی نتوانستند با مردم این ساحات حل و مخلوط شوند بنابراین لهجه، فرهنگ و هویت قومی خودشان را از دست نداده‌اند. 
 اطلاعات بیشتر: پس از کودتای سال ۱۹۷۸ که در پی آن گروه کمونیستی خلق به قدرت رسید، کم‌کم هزاره‌ها برای برابری حق شهروندی خود نسبت به دیگر شهروندان افغانستان شروع به انجام کارهای سیاسی کردند و رهبران هزاره مانند؛ حزب‌های سیاسی خود را بنیانگذاری کردند. پس از خروج از افغانستان و پایان حکومت کمونیستی با مرگ دکتر نجیب‌الله افغانستان وارد جنگ داخلی شد. هزاره‌ها با ساختن سعی در حفظ قدرت سیاسی خود کردند؛ در سیاست نو حزب، دیگر جایی اصلی خود را نداشت و بیشتر کوشیده می‌شد تا از تمام قوای هزاره یک انسجام کلی بسازد. 
 با ورود نیروهای ائتلاف به رهبری ایالات متحدهٔ آمریکا به افغانستان در سال ۲۰۰۱ حکومت طالبان سقوط کرد. قانون اساسی نو با پشتوانهٔ جامعهٔ بین‌الملل ورود همهٔ شهروندان افغانستان به نظام حکومت را ممکن ساخت؛ از همین رو هزاره‌ها توانستند ۲۰ درصد از کرسی‌های پارلمان افغانستان را در انتخابات ۲۰۱۱ از آن خود کنند. به گفتهٔ السنادرو مونسوتی استاد دانشگاه حقوق بین‌الملل در ژنو؛ این حرکت سیاسی مورد انتقاد سیاست‌مداران پشتون شده‌است. 
با وجود قوانین نو که براساس آن حقوق همهٔ شهروندان را یکسان می‌داند؛ اما هنوز هم حرکات نژادپرستانه‌ای علیه مردم هزاره در افغانستان، پاکستان و ایران صورت می‌گیرد. در سال ۲۰۰۷ قبایل ، با حمله به روستاهای هزاره‌ها باعث آواره‌شدن هزاران تن از هزاره‌ها شده و ده‌ها نفر هر ساله در پی حملات آنان کشته می‌شوند. افغان‌های مهاجر در ایران که اکثریت‌شان را مردم هزاره تشکیل می‌دهند و معمولاً به صورت غیرقانونی به ایران رفته‌اند، از سوی نیروهای انتظامی دولت ایران مورد آزار و اذیت قرار می‌گیرند. سازمان‌های غیردولتی (NGO) با گزارشی بر بدتر شدن وضعیت حقوق شهروندی هزاره‌ها و حملات نژادپرستانه علیه آن‌ها هشدار داده‌اند. 
 کلمه و وجه تسمیه آنان به هزاره تا اکنون مورد اختلاف باقی مانده‌است. اما برخی از تاریخ‌نگاران و محققان نظریات مختلفی را دربارهٔ این کلمه بیان کرده‌اند.
 
 
 
 
 
 
 اطلاعات بیشتر: اکثر مردم هزاره آمیخته‌ای از و هستند. تحقیقات ژنتیکی نشان می‌دهد که هزاره‌های افغانستان نزدیک به این کشور هستند، در حالی‌که هردو گروه تفاوت‌های چشمگیری با و افغانستان دارند. شواهدی در خصوص روابط پدری و مادری با مردمان و در بین هزاره‌ها موجود است. 
 مطالعات نشان می‌دهد که هزاره‌ها از نظر کروموزوم ایگرگ (Y) یا مارکر پدری دارای دو هاپلو گروپ J2 (غربی - ) ۲۶٪ و C3 (شرقی - ترکی مغولی) ۳۳٪ هستند، همچنین ۱۰٪ درصد از هاپلوگروپ‌های هزاره‌ها نیز به R1a (اکثراً آریایی‌ها) تعلق دارد و نیز مقدار ۳٪ نیز از مارکر R1b نیز بهره‌مند هستند. لازم است ذکر شود که از نظر هاپلو گروپ نوع C3 هزاره‌ها با اقوام ازبک، ترکمن و افشار و از سوی مارکر پدری J2 با اعراب بین‌النهرین رابطه دارند. 
 محمد حیات افغان نویسنده کتاب حیات افغانی هزاره‌ها را ساکنان بومی افغانستان ذکر می‌کند که بیشتر در نواحی غزنی می‌زیستند:
 برخی منابع ادعا می‌کنند که هزاره‌ها حدود ۲۰ الی ۳۰ درصد از کل امروزی را تشکیل می‌دهند. آن‌ها در گذشته بزرگترین گروه قومی در افغانستان بودند که بیش از ۶۰ درصد از آن‌ها در قتل‌عام و تعدادی از این میان آواره شدند. 
 مقالهٔ اصلی: مردم هزاره از قبایل مختلف تشکیل یافته‌اند. برخی از این قبایل پیشوند «دای» را دارند. نظر به جلد اول ، آنان شامل ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، هستند. در افغانستان این قبایل در سراسر هزاره‌جات، مناطقی مانند ، ، ، ، ، و زندگی می‌کنند. 
 هزاره‌ها پیرو دین و عمدتاً و عده‌ای قابل
توجه و بزرگ آنان هستند. همچنان عده‌ای هزاره‌ها پیرو هستند. 
 در خصوص پذیرش مذهب شیعه از سوی هزاره‌ها نظریهٔ واحدی وجود ندارد: امکان دارد هزاره‌ها در اوایل سدهٔ شانزدهٔ میلادی در دورهٔ و از به گرویده باشند. عده‌ای دیگر معتقدند هزاره‌ها در زمان حکومت را پذیرفته‌اند. در مقابل برخی از محققان ریشهٔ تشیع هزاره‌ها را برمی‌گردانند به عامل و کارگزاران ترویج اسلام در دورهٔ ، مثلًا دربارهٔ قدمت تشیع در کوهستان می‌نویسد: «مرکز شیعیان غور یا مسلمین غور اولین تمرکز شیعه در بلاد غور بوده‌است؛ زیرا بین سال‌های ۳۵ تا ۴۰ هجری مسلمان شده‌اند و در زمان خلافت علی بن ابی‌طالب، که خواهرزاده علی بن ابیطالب بود، از طرف وی به حکومت خراسان منصوب شد. به خاطر رفتار شایسته جعده، مردم غور داوطلبانه به علی بن ابی‌طالب محبت می‌ورزیدند. امرای غور که وضع را کاملاً انسانی می‌یابند، بدون جنگ سر بر خط فرمان علی بن ابیطالب گذارده به دین اسلام گرویدند. به پیشنهاد جعده، علی بن ابی‌طالب فرمان حکومت سرزمین غور را به خاندان « » صادر کرد و این فرمان نامه قرن‌ها در آن خانواده محفوظ بود و مایهٔ افتخار و مباهات آن دودمان می‌آمد.» 
 جمعیت قابل توجه و بزرگی از هزاره‌ها سنی‌مذهب هستند. هزاره‌های سنی‌مذهب عمدتاً در ولایت‌های مختلف افغانستان، مانند ، ، ، ، ، ، ، و در برخی دیگر مناطق افغانستان سکونت دارند. 
 هزاره‌های سنی از قدیم و قبل از اشغال توسط سنی‌مذهب بودند اما عده‌ای از آنان بعد از اشغال هزاره‌جات توسط امیر عبدالرحمن از مذهب شیعه به مذهب سنی گرویده شدند که در کتاب اثر آمده‌است: 
 هزاره‌های اسماعیلیه در ولایت بامیان، مخصوصاَ سکونت دارند. 
 مقاله‌های اصلی: و هزاره‌ها به گویش هزارگی که گویشی از است صحبت می‌کنند. در این گویش تعداد زیادی از و اندکی از موجود است. گویش هزارگی برخی از ویژگی‌های دستوری دری سدهٔ چهارم و پنجم هجری را در خود حفظ کرده‌است. در گویش هزارگی دو حرف د غلیظ و ت غلیظ نیز وجود دارد که تلفظ آنان نزدیک به تلفظ آن حروف در و است. میزان تفاوت در این گویش با فارسی معیار در گویش هزارگی ( ، ، ، ، و..) بسیار زیاد و در گویش هزارگی ، و کم است. همچنین بسیاری از واژه‌های نیز در این لهجه موجود است که به گفته برخی محققان و زبان شناسان، بیش از ۲۵٪ از واژگان این لهجه ریشهٔ اوستایی دارند؛ مثلاً: هزارگی آبست-اوستایی آبستا که هردو به معنی خویشاوند است یا واژه‌های دیگری مثل: ابسو، اِنگهَ، اوته، اوثه، جُنگه، کوور، خسور، تفت، خیرتو، پیتَو، اسپی، گیرو و… برخی از زبان‌شناسان بدون تحقیق و ریشه‌یابی واژه‌ها به روش علمی، به نظریه‌پردازی اقدام نموده و این واژگان را غیر (فارسی، ترکی، مغولی، و عربی) دانسته‌اند. 
 اطلاعات بیشتر: و هزاره‌ها در خارج از ، فرهنگ شهرهای محل سکونت خودشان را اتخاذ کرده‌اند که شبیه آداب و رسوم و افغانستان است. اما به‌طور سنتی هزاره‌ها کشاورزانی از مناطق مرتفع مرکزی هستند که در هزاره‌جات بسیاری از آداب و رسوم خود را حفظ کرده‌اند. بعضی از رسم و رواج‌های آنها بیشتر نزدیک به سنت‌های آسیای میانه است تا تاجیک‌های افغانستان. دسته‌های کمی از هزاره‌ها ( ) در تابستان به قشلاق رفته و در چادرها زندگی می‌کنند. 
 مقالهٔ اصلی: بسیاری از موسیقی دانان هزاره به‌طور گسترده‌ای در نواختن ، نوعی ساز محلی که در سایر مناطق آسیای میانه مانند ، و یافت می‌شود، مهارت دارند. از آوازخوانان معروف هزاره ، ، ، ، و دیگران در هستند.
 مقالهٔ اصلی: غذاها و آشپزی هزاره به شدت تحت تأثیر غذاهای آسیای میانه، آسیای جنوبی و ایرانی قرار دارند. با این حال، برای غذاهای خاص، روش‌ها و سبک‌های مختلف پخت و پز وجود دارد که مختص هزاره‌ها است. هزاره‌ها خیلی مهمان نوازی دارند و در فرهنگ آنها رسم بر این است که برای مهمان غذای مخصوص تهیه کنند.
 محرم بزرگترین مراسم خیرات و نذورات در جامعه هزاره می‌باشد و هزاره‌ها به مراسم این ماه احترام خاصی نشان می‌دهند. محرم نام اولین ماه گاهشمار هجری قمری می‌باشد که در آن امام حسین، امام سوم شیعیان با ۷۲ تن از یاران خود در راه پیروزی حق بر باطل به‌شهادت می‌رسند. یکی از محققان اروپایی که در سالی ۱۹۵۹، از دایکندی دیدار کرده‌است دربارهٔ ماه محرم می‌نویسد:
 برگردان
 اسپ خاکستری رنگ عزیزم، که با یراق و زینی از گل انار مجهز شده‌ای. مرا صبح زود به معشوقم برسان. در حالیکه تو جَو می‌خوری من لب یار را ببوسم.
 مقاله‌های اصلی: ، ، و از زمان تا کنون هزاره‌ها توسط حاکمان و گروه‌های مختلف مورد کشتار و نسل‌کشی هدفمند قرار گرفته‌اند. در سال ۱۸۹۳، عبدالرحمن خان دستور قتل و عام تمام افغانستان را صادر کرد. پیش از قتل و عام، ۶۰۰٬۰۰۰ خانوار مردم هزاره در افغانستان زندگی می‌کردند. او بیش از ۴۰۲٬۰۰۰ (۶۷٪) خانواده مردمان هزاره را بین سال‌های ۱۸۹۳ تا ۱۹۰۰ کشت و از سرهای شان کله‌منار درست کرد که بزرگترین نسل‌کشی قرن نوزدهم به‌شمار می‌رود. 
 مقالهٔ اصلی: الساندرو مونسوتی در کتاب اخیر انسان‌شناسی خود استدلال می‌کند که مهاجرت شیوه سنتی زندگی مردم هزاره است و اشاره به مهاجرت‌های فصلی و تاریخی دارد که هرگز متوقف نشده‌اند و به نظر نمی‌رسد تنها تحت شرایط اضطراری مانند جنگ مهاجرت صورت گرفته‌باشد. به دلیل دهه‌ها جنگ در افغانستان و خشونت‌های فرقه‌ای در پاکستان، بسیاری از هزاره‌ها جوامع خود را ترک کرده و در استرالیا، نیوزیلند، کانادا، ایالات متحده، انگلستان و به ویژه کشورهای اروپای شمالی مانند سوئد و دانمارک ساکن شدند. عده‌ای از طریق قاچاق دانش آموزان و برخی دیگر از طریق قاچاق انسان به این کشورها می‌روند که این امر گاه به هزینه زندگی آنها تمام می‌شود. از سال ۲۰۰۱، حدود ۱۰۰۰ نفر در حالی که می‌خواستند با قایق از اندونزی خود را به استرالیا برسانند، در اقیانوس جان خود را از دست داده‌اند. بسیاری از آنها هزاره بودند، از جمله زنان و کودکان کوچک که نمی‌توانستند شنا کنند. مورد قابل توجه دیگر در تمپا بود که یک محموله پناهجویان، عمدتاً هزاره، توسط کشتی نروژی ام وی تامپا نجات یافت و پس از آن به نائورو فرستاده شد. زلاند نو موافقت کرد که تعدادی از پناهندگان را بگیرد و به آنها اقامت دهد.
 مقالهٔ اصلی:
{"title": "مردمان هزاره", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87&oldid=35154292", "language": "fa"}