زبان ( : ) بزرگترین و ‌ اصلی زبان‌های کردی است بطوری که بیش از دو سوم از کرد زبانان جهان به گویش کرمانجی تکلم می‌کنند.
 کُرمانجی، سرشتی قدیمی‌تر را نسبت به دیگر گویش‌های زبان کردی حفظ کرده‌است. فهم زبان گویشوران کُرمانجی و سورانی (مکریانی، بابانی، اردلانی) برای یک‌دیگر در ابتدا کمی مشکل است اما پس از مدتی قادر به برقراری ارتباط با هم خواهند بود. همجواری گویشوران سورانی و کرمانجی در مناطق شمالی کردستان عراق منجر به شکل‌گیری کرمانجی بادینانی شده‌است که ترکیبی سلیس از سورانی و کرمانجی تلقی می‌شود. 
 هفتاد درصد کردهای جهان با گویش کُرمانجی سخن می‌گویند. 
 گویش کردی کرمانجی در و ، بخشی از و در استان در شهرستان‌های ، ، ، ، شاهیندژ، ، ، ، ، و با پاره‌ای تفاوت در میان مردم ایل کوردلی، ایل رشنو، ایل و برخی از مردم استان‌هایی چون کردستان با لهجه پاله‌ای و تکلم می‌شود. همچنین در شمال شرق ایران و در استان‌های و در شهرستان‌های ، ، ، ، ، ، ، ، ، و روستای و در ، به گویش کرمانجی تکلم می‌شود. کرمانجی در شهرستان‌های ، و با در اختیار داشتن درصدی بالا، گویش دوم است. ( گویش اول است) با توجه به مهاجرت‌های گستره از سایر شهرهای کرد زبان شمال خراسان به شمار کرمانج‌های ساکن در قابل توجه است. در روستاهایی در شهرستان استان به ویژه در بخش عمارلو که شامل دو بخش می‌باشد که عمده ساکنان بخش خورگام که شامل روستاهای لایه بره سر چهارمحل برارود و بیش از یکصد پارچه آبادی و روستا به زبان کرمانجی صحبت می‌کنند و و در منطقهٔ و برخی روستاهای و نیز در قسمت‌های کردنشین و و و در به کردی کرمانجی تکلم می‌شود. بیشتر کردهای ساکن اروپا به زبان کرمانجی تکلم می‌کنند. کرمانجی با آنکه از لهجه‌های مختلفی تشکیل شده‌است ولی لهجهٔ مرجع و کتابی (معیارِ) آن به لهجهٔ جزیری در کردستان ترکیه شبیه است که از زمان‌های دور شاعران و نویسندگانی مانند ، ، ، ماموستا و آثار ارزشمندی را خلق کرده‌انددر خراسان بزرگ نیز کرمانجی در مناطق شمالی آن، شمال خطی که را به اتصال می‌دهد و به مرز محدود می‌شود، تکلم می‌شود. ساکنین برخی روستاهای که هم‌مرز با ایران هستند مانند نیز به این زبان تکلم می‌کنند.
در پایتخت عده زیادی زندگی می‌کنند که پیرو آیین (ایزدی) هستند. «ایزدی» ریشه در دین زرتشتی دارد.
 در کشور ارمنستان حدود یک سوم کردهای این کشور ساکن ایروان (Erivan)، و بقیه در مناطق آلاگوز (Alagöz)، آرارات (Ararat)، ماسیس (Masis) و تالیین (Talinn) ساکن هستند که به لهجه کرمانجی تکلم می‌کنند. این کردها در سال ۱۹۲۰ از کردستان ترکیه به این دیار کوچ اجباری داده شدند. 
 در کشور ( ) ساکنین شهر نووسیبیسکی و حومه به زبان صحبت می‌کنند. 
 در اطراف شهرستان خلخال واقع در استان اردبیل نیز روستاهایی به زبان کردی گویش کرمانجی تکلم می‌کنند که از شمال به جنوب عبارتند از: ، بلوکانلو، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، و وروستایی که در جنوب و در حد فاصل ، زنجان قرار دارد به زبان اصیل که صحبت می‌کنند. 
 بیش از دو سوم از کرد زبانان جهان به گویش کرمانجی تکلم می‌کنند.
 مقالهٔ اصلی: برای نوشتن کرمانجی در ترکیه و سوریه از حروف ، در کردستان عراق و ایران از خط عربی و در قسمت کردنشین ارمنستان از خط استفاده می‌شود. در استان‌های خراسان رضوی، خراسان شمالی و آذربایجان غربی به عنوان مهم‌ترین استان‌های کرمانج‌نشین در ایران، کاربرد حروف لاتین در حال گسترش است.
 الفبای کردی از ۳۱ حرف تشکیل می‌شود:
 A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
 زبان کردی دارای ۸ مصوت است:
 و نیز دارای ۲۳ صامت است:
 
کتاب دیوان از برجسته‌ترین آثار ادبی کهن نوشته‌شده به زبان کردی کرمانجی است که با فردوسی و و هومر مقایسه می‌شود. بعضی از آثار کهن مردم با اصلیت کرمانجی بنابه اقتضائات هر دوره به زبان‌های دیگری نوشته شده‌اند (عربی، فارسی، ترکی). مثلاً از مقام‌های دولت عثمانی و با اصلیت ، در سال ۱۵۰۱ میلادی، هشت بهشت را به فارسی نوشت که این کتاب نخستین اثر تاریخی در مورد هشت پادشاه عثمانی است. شاهزاده فرمان‌روای امیرنشین کرد بتلیس در اواخر سده شانزدهم اثر تاریخی خود را دربارهٔ کردها به فارسی نوشته‌است.
 نخستین شاعر شناخته شده کردی کرمانجی « » است که در سال ۱۰۰۹ میلادی در متولد شده و حدود سال ۱۰۷۹ میلادی از دنیا رفته‌است. مضمون‌های مورد علاقه وی عشق به زادگاه، زیبایی‌های طبیعتش و زیبایی دختران سرزمینش بودند.
 شناخته‌شده‌ترین شاعر کرمانجی در اواخر سده شانزدهم و اوایل سده هفدهم، شیخ احمد نشانی ملقب به است. او اهل (جزیره بوتان) بود و مانند بسیاری از ادیبان آن زمان شناخت خوبی از عربی، فارسی و ترکی داشت. ذهن او همچنین از فرهنگ ادبی فارسی و عربی انباشته بود. اثر او بیش از ۲۰۰۰ بیت دارد. در این عصر است که احمد خانی شاعر متولد می‌شود. وی که اصالتاً بایزیدی است، به بیانی نخستین شاعر بزرگ کردی کرمانجی به‌شمار می‌آید. او در اثر خود ، شعری طولانی با بیش از ۲۶۵۰ بیت، گفته‌است.
 کرمانج‌های قفقاز در دوران شوروی نیز تلاش‌های برای نوشتن کرمانجی با خط انجام دادند که از آن جمله می‌توان به انتشار مجموعه اشعار (زاده ۱۹۰۸) در نخستین روز جنگ جهانی دوم و همچنین « » پرکارترین رمان‌نویس کرمانج اشاره نمود که از سال ۱۹۳۵ آغاز به انتشار آثارش کرد.
 در دوره بین دو جنگ جهانی شاهزاده « » و برادرش «کامران» در دمشق سوریه که تحت قیمومیت فرانسه بود گرد هم آمدند و مسببان اصلی نوزایی ادبیات کرمانجی شدند. آن‌ها برای نوشتار الفبای لاتینی بکار می‌بردند و این خط را در نشریه «هه‌وار» باب کردند. این نشریه اقدامات مهمی در جهت معرفی قالب‌های تازه در زبان ادبی کردی کرمانجی صورت داد.
 در دوران معاصر با سیل مهاجرت پناهندگان از ترکیه و دیگر کشورها به شمال اروپا بسیاری از کرمانجی‌زبانان نیز به اسکاندیناوی پناهنده شدند. شاعران و نویسندگان پناهنده در ابتدا آثار خود را برای چاپ به نشریاتی می‌سپردند که توسط انتشارات کردی در سوئد چاپ می‌شوند. مقامات سوئد، با توجه به سیاستی که در قبال جوامع مهاجر کشورشان دارند، به جمعیت پناهندگان کرد نیز بودجه قابل توجهی برای چاپ و نشر آثارشان اختصاص داده‌اند. از اواخر دهه ۷۰، ده‌ها مجله و نشریه و همچنین تعدادی کتاب کودکان، کتاب‌های آموزش الفبا و ترجمه آثار تاریخی در مورد کردها به کرمانجی با خط لاتین به چاپ رسید. آفرینش آثار ادبی نیز ترغیب شد و داستان‌هایی برای کودکان نوشت و روژان بادناس مجموعه شعری به چاپ رساند.
 نیز دو رمان در سبک واقع‌گرایی منتشر کرد. در طی ۱۰ سال ۲۰۰ عنوان کتاب به کرمانجی و سورانی و زازا به چاپ رسیده‌است.
{"title": "کرمانجی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AC%DB%8C&oldid=35154539", "language": "fa"}