(به : ) به معنای «دارندهٔ جلال و شکوه و فروغ» ؛ نامِ قدیم در جبههٔ شمالی یا شاخه‌ای از متفرعات آن ؛ کهن‌ترین متنی که از این کوه نام برد، دفترِ کتاب « » ست و در بخش « »، از این کوه به نام «رئونت» و در « » به نام «ریوند» یاد شده‌است. رشته‌کوه بینالود به طول ۱۲۵ کیلومتر، با جهت شمال غربی به جنوب شرقی، در حوزه شمالی دشت نیشابور قرار گرفته و حائل طبیعی بین شهرستان‌های نیشابور و مشهد است. جای‌هایی همچون آتشکده ، و که در کیش از آنها یاد شده؛ در بررسی‌ها و گزارش‌هایی که توسط ایران‌شناسان فراهم گردیده، در این کوهستان و متفرعات آن، جانمایی گردیده‌اند.
 کهن‌ترین نوشتار ایرانیان و کتاب کیش زرتشت است. نام کوه ریوند، در بند ششم « » از دفتر « » ی اوستا) در میان کوه‌هایی که پس از کوه هرئیتی (یا ) از زمین برخاستند -و پروردگار، آنان را بهره پیشوایان و رزمیان و برزیگران نمود- آمده‌است. بر اساس گفتار متن پهلوی « »؛ در بالای ریوند، قرار دارد. همچنین نام کوه ریوند، در بند نهم (روز نهم= آذر روزِ) دو « » کوچک و بزرگ، و در بند ششم « » از « » دفتر « » (یکی از بخش‌های اوستا) آمده و از آن در کنار چند آذر و ایزد دیگر یاد شده و بر آنان، ستایش و نیایش و خوشنودی و آفرین خوانده‌است: «ای آذر اهوره‌مزدا! کوه ریوند مزداآفریده، فرّکیانی مزداآفریده، آذر اهوره‌مزدا، ای آذر اَشَوَن ارتشتاران! ای ایزد نریوسنگ، آذر نافه شهریاری! شما را ستایش و نیایش و خشنودی و آفرین». گمانی نیست که یادکرد نام ریوند در نیایش‌ها و دعاهای « »، به این خاطر است که آتشکده در آنجا بوده. 
 در « »، از متون پهلوی کیش زرتشت؛ همچون نام ریوند در میان کوه‌هایی آمده‌است که در آغاز آفرینش، از البرز فراز رُستند. بنا بر گفته بندهش، تعداد این کوه‌ها ۲۲۴۴ بوده‌است. ؛ بندهشُ این کوه‌ها را با عبارت ، توصیف نموده. بندهش، جای‌گاه کوه ریوند را در خراسان نشان می‌دهد و درباره‌اش چنین می‌گوید: او را ریوندی این است که «رایومند» (شکوهنده) است. در دنباله، سخن از کوهی بنام « » به میان می‌آید که در نه فرسنگی غرب کوه ریوند (یا «پشته گشتاسبان») قرار دارد. 
 « » یکی از سه بزرگ و از آنِ تولیدکنندگان کشاورز بوده‌است. متن پهلوی « »، جایگاه آذر برزین‌مهر را بر «گریوه (=کوهِ) ریوند» نشان می‌دهد و «بندهش» تصریح می‌نماید: ریوند، خانه آذر بُرزین‌مهر است. 
 برپایه متون پهلوی، در ماجرای گرویدن به دین است که سرگذشت بُرزین‌مهر با کوه ریوند، پیوند می‌یابد. چنین که: این آذر، از آغاز آفرینش تا پیش از این رویداد، در جهان می‌وزید و جهان را پاسبانی می‌کرد تا اینکه زرتشت پیامبر، برای دعوت گشتاسب به دین، چیزها و نشانه‌های زیادی را آشکارگی نمود و یکی از آنها بُرزین‌مهر بود. سرانجام؛ گشتاسب، دین پذیرفته و این آتش را بر کوه ریوند، به دادگاه (آتشکده) نشانید (=قرار داد)؛ از این روی، این کوه را «پشته گشتاسبان» می‌نامند. 
 در متون پهلوی از کوهی به نام «سِپَندیار» یا «سپندیاد»، در کنار و مُشرِف بر به نام «ریوند» سخن رفته‌است؛ و ، جای سپندیاد را در محیط ریوند دانسته و ، آن را از متفرعات و شاخه‌های کوه ریوند برشمرده است. 
 «سوور»، بر پایه متون اساطیری پهلوی و کیش ؛ نام یکی از چند دریاچه‌ای است که پس از حمله اهریمن به آب و دفاع آب، پدیدار گشت. چنان‌که در «گزیده‌های زادسپرم» آمده: آذر برزین‌مهر در نزدیکی این دریاچه، قرار دارد. «بندهش»، آگاهی دیگری دربارهٔ این دریاچه به دست داده و جای آن را در (نیشابور) بر سر کوه توس (بینالود) نشان می‌دهد. و چنان‌که در متون دینی زرتشتی آمده: آذر برزین‌مهر بر کوه ریوند قرار دارد. 
 آگاهی‌های موجود در متون پهلوی کیش زرتشت از جمله: «بندهش» و «گزیده‌های زادسپرم»، جای کوه ریوند را در حدود و نزدیکی ( پیشین) نشان می‌دهد و همچنین نوشتارها، پژوهش‌ها و گزارش‌های ایران‌شناسان، پژوهشگران تاریخ، کیش زرتشت و زبان‌های باستانی ایران؛ بر این مهم، تصریح می‌نماید. در جدول زیر، ؛ نام شماری از دانشمندان و پژوهشگران (به همراه منبع دسترسی به دیدگاه‌های آنان) آمده‌است:
 
 
 چنان‌که در منابع گوناگون تصریح شده: آذر برزین‌مهر، بر کوه ریوند در نزدیک و در جبهه شمالی یا شمال غربی سبزوار قرار داشته‌است. « »، نام معاصر کوهستانی است گسترده در جبهه شمالی دشت سبزوار؛ این کوهستان بلندبالا و ستبرپیکر، دارای روند شمال غربی- جنوب شرقی می‌باشد، بلندترین قله‌های خراسان در آن قرار گرفته‌اند و به « » مشهور است. از این روی، کوهستان بینالود را همان کوه شکوهنده که در «اوستا» به نام « »؛ و در «بندهش»، به نام « » از آن یاد شده، می‌دانند. اما برخی ایرانشناسان، به‌طور خاص؛ رشته‌ای از ارتفاعات بینالود را که روستای (بورزنی) و معدن فیروزه در آنجا قرار دارد را ریوندکوه دانسته و محل آذربرزین‌مهر معرفی کرده‌اند. و ایران‌شناسانی همچون ، نیز جایگاه آذربرزین‌مهر در روستای نیشابور و بر فراز تپه‌ای به همین نام (= ) دانسته‌اند. نوشته‌های جغرافی‌نویسان قدیم دربارهٔ (بر پایه شواهد متون تاریخی: واقع در جبهه شمال غربی نیشابور؛ در ابتدای مسیر جاده به )، معدن فیروزه در سبزوار، از قرائن تاریخی این دیدگاه می‌باشند.
{"title": "ریوند (کوه)", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B1%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%AF_(%DA%A9%D9%88%D9%87)&oldid=34592518", "language": "fa"}