برای دیگر کاربردها را ببینید. متخلص به و مشهور به (زادهٔ ۴ دی ۲۳۷، – درگذشتهٔ ۳۱۹، پَنجَکِنت) نخستین شاعر مشهور در دورهٔ در سدهٔ چهارم هجری قمری و استاد شاعران این سده در ایران است. در اشعار رودکی با باور به و بی‌وفایی جهان، اندیشهٔ غنیمت‌شمردن فرصت، شادی و شادنوشی روبه‌رو می‌شویم. 
 او در به‌نام بَنُج رودک ( در امروزی) در ناحیهٔ در نزدیکی و به دنیا آمد.
 رودکی را نخستین شاعر بزرگ پارسی‌گوی و پدر شعر می‌دانند به این دلیل که تا پیش از وی کسی نداشته‌است و این از نوشته‌های ایرانی هم‌عصرِ رودکی — — مسجل می‌شود. عقیده دارد که رودکی در تغییر خط از به نقش داشته‌است. از تمام آثار رودکی که گفته می‌شود بیش از یک میلیون و سیصد هزار و نیز شش مثنوی بوده‌، فقط ابیاتی پراکنده به همراه چند ، و باقی مانده‌است. تعداد ابیات باقی‌مانده از رودکی را ۱۰۴۷ بیت گزارش می‌کنند. 
 سبک شعری رودکی، سبک غالب آن روزگار یعنی است. ویژگی‌های سبک خراسانی در شعر رودکی نمود کامل و جامعی دارد و به همین دلیل می‌توان او را نمایندهٔ تام و تمام این سبک از شعر فارسی دانست. 
 اگرچه سروده‌های وی در دایرۀ ادبیات غنایی و بعضاً تعلیمی جای می‌گیرد، اما اندکی تأمل در شعر او نشان می‌دهد که وی از داستان‌ها و موضوعات حماسی، به خوبی آگاهی داشته و با استادی و مهارت تمام توانسته‌ این مسئله را در شعر خود بازتاب دهد. جدا از این، شعر رودکی نشان‌دهندۀ فضا و حال و هوای حماسی است که بر جامعۀ آن روزگار سایه افکنده بود. رودکی اغلب در توصیفات غنایی از عنصر بهره برده و بدین وسیله به شعر خود صلابت و فخامت ویژه‌ای بخشیده‌است. 
 یکی از مهارت‌های او کاربرد ، از جمله تشبیه و استعاره در اشعار است، تصاویری که رودکی در اشعارش به کار برده، بر عکس شعرای دیگر سبک خراسانی، متحرک و جاندار است. در میان تصویرهای گوناگون، مهم‌ترین آرایه در شعرهای رودکی به شمار می‌آید. با بررسی‌هایی که از سرودهایش به عمل آمده، اکثر تشبیهات او از نوع حسی به حسی و عقلی به حسی‌اند که در انواع مختلف آن، از جمله: ، تفضیل و… به کار رفته‌است. 
 یا خودستایی از مضامین رایج در شعر فارسی است. رودکی سمرقندی نیز از این موضوع بهره برده‌است. او گاه به شعر خود می‌بالد و گاه به امور دیگری که در این مقاله تحت عنوان مفاخرات غیر شعری بررسی شده‌است. در ستایش شعر خود، او بر خصایصی چون اعتدال کلام، محتوای اشعار، تأثیر و قبول آن و شهرت و فراگیر شدنش تأکید می‌کند. در این دسته مفاخرات او بیشتر درصدد جلب توجه ممدوح و رقابت و منافست با دیگر شاعران است.
در مفاخرات غیرشعری او به صفات و ویژگی‌ها و شرایطی که به‌ویژه در ایام جوانی از آن بهره‌مند بوده اشاره می‌کند و به آن‌ها می‌بالد. 
 او زادهٔ نیمهٔ دوم بود. رودکی در دربار بسیار محبوب شد و ثروت بسیاری به دست آورد. می‌گویند رودکی حدود یک صدهزار بیت سروده‌است و در ، و نیز دستی داشته‌است. 
رودکی در سه سال پایانی عمر مورد بی‌مهری امرا قرار گرفته بود. او در اواخر عمر به زادگاهش بُنَج رودک بازگشت و در همان‌جا به سال ۳۲۹ هجری (۹۴۱ میلادی) در گذشت. 
 او مدح‌کنندهٔ (۳۰۱–۳۳۱ هجری) امیر ، یا بانویه امیر (۳۱۱–۳۵۲ هجری)، سردار و وزیر سامانیان — که رودکی را به نظم انگیزاند — بوده است. دربارهٔ گرانی که او از ماکان گرفت خود چنین سرود:
 رودکی فرزندی به نام عبدالله داشته‌است که در بیشتر تذکره‌ها پیش از نام خودش می‌آمده و از این رو به ابوعبدالله معروف شده بود.
 رودکی در بسیاری از موارد از اولین‌ها در است. او آثار بسیاری را خلق نمود که متأسفانه جز پاره‌ای از آن‌ها به دستمان نرسیده‌است. در کتاب خود رودکی را آفرینندهٔ دانسته و آغاز شاعری رودکی را از آنجا می‌داند که وی صدای شادی کودکی که در حال گردوبازی کردن بود را می‌شنود که از فرط شادی بابت هنر بازی خود زبان شاعری وی گشوده شده و با کلامی آهنگین می‌گوید: « ». دولتشاه سمرقندی (قرن نهم) در تذکرهٔ معروف خود آن کودک را پسر سر سلسلهٔ می‌داند؛ و شاعر با شنیدن آهنگ این کلام تحت تأثیر قرار گرفته و به خانه می‌رود و بر همان وزن به شاعری می‌پردازد؛ و از آنجا که اشعارش در دوبیت بودند به معروف می‌شوند. به هر حال او را مبتکر قالب دانسته‌اند. 
 در تذکره‌ها آمده رودکی نواز بوده‌است. می‌گویند توان و چیرگی رودکی در و به اندازه‌ای بوده‌است که نیروی افسونگری شعر و وی در ابونصر سامانی چنان تأثیر گذاشت که وی پس از شنیدن شعر «بوی جوی مولیان» بدون کفش، را به مقصد ترک کرد. این داستان که در کتاب از آمده‌است بر این قرار است که امیرنصر سامانی (یا امیری دیگر) از بخارا به هرات می‌رود و دلبستهٔ هوای هرات می‌شود. بازگشت به بخارا را چنان فصل به فصل عقب می‌اندازد که مدت چهار سال او و ملازمانش در هرات می‌مانند. لشکریانش که دل‌تنگِ شده بودند به رودکی که در آن زمان نزد امیرمحتشم و مقبول القول بود روی آورده و به او گفتند اگر هنری بورزد و شاه را به بازگشت به بخارا ترغیب کند پنجاه هزار درم به او پاداش می‌دهند. رودکی نیز می‌دانست در این هوای لطیف نثر کارگر نیست و باید چیزی بسراید و بنوازد که از هوای هرات لطیف‌تر باشد. از این رو می‌سراید و هنگامی که امیر سامانی صبوحی کرده بود، نواخته و آن را با آواز می‌خواند؛ و امیر چنان تحت تأثیر قرار می‌گیرد که بدون آنکه کفش را در پایش کند سوار بر اسب می‌شود و مستقیم به سوی بخارا می‌تازد؛ و نقل است که کفش‌هایش را تا دو دنبال او می‌بردند؛ و رودکی پنجاه هزار درم از لشکریان می‌گیرد. البته در صحیح بودن روایات تاریخی چهارمقاله و نظامی تشکیک است. آن قصیده اینگونه است:
 او برای سروده‌های آهنگین خود یک راوی داشته که نامش احتمالاً یا که اشعار رودکی را با صدای خوش می‌خوانده‌است. خود رودکی در شعر خود از او به نام یاد می‌کند. اما فرهنگ انجمن آرای ناصری نام او را ثبت کرده‌است. 
 رودکی با وجود تقدم نسبت به شاعران بزرگ از پرکارترین‌ها نیز به‌شمار می‌رود. ابیات او در گزارش‌های رشیدی سمرقندی، در بهارستان، نجاتی و شیخ منینی و مؤلفان «حبیب السیر» و «زینت المجالس» و «مفتاح التواریخ» در همه و همه تعداد ابیات رودکی بیش از یک میلیون محاسبه کرده‌اند که آمار ارائه‌شده اندکی در شمار با هم متفاوت است. 
 مهم‌ترین اثر او منظوم است. جز آن سه از او به ما رسیده و از بقیه اشعارش جز اندکی باقی نمانده ‌است. کلیله و دمنه در اصل کتابی است که در دورهٔ به دستور و به بدست برزویه به ترجمه شد؛ و داستانی است رازآلود از زبان حیوانات. روزبه دادویه مشهور به پس از اسلام آن را به برگرداند و همان اثر ابن مقفع یا متن به‌دست رودکی به شعر فارسی درآمد. از معاصران نیز در سدهٔ ششم ترجمه را به نثر پارسی کشید. داستان منظوم شدن توسط رودکی در نیز منقول است. در کتاب خود آورده که منظومهٔ کلیله و دمنه رودکی دربردارندهٔ ۱۲ هزار بیت بوده‌است. اینک نمونه‌ای از ابیات به‌جا‌مانده از منظومهٔ کلیله و دمنه رودکی:
 از دیگر آثار رودکی می‌توان به سندبادنامه اشاره کرد. اثر سندبادنامه هم از اصلی هندی بوده که از عصر به شده و از ایران به ادبیات عرب و اروپا راه یافته‌است. سندبادنامه در دورهٔ به فرمان به ترجمه شد. هم‌اکنون تنها یک سندبادنامه در دست داریم که تهذیب ، و اصل آن نوشتهٔ ابوالفوارس قنازری است. مطابق پژوهش‌های پاول هرن، شرق‌شناس مشهور ، مربوط به سندبادنامهٔ رودکی است: 
 یا این بیت:
 عمدهٔ اشعار غنایی رودکی را و وی تشکیل می‌دهند. این اشعار که برپایهٔ و خوشی و گذران زندگی و استوار است شباهت زیادی با اشعار و آناکرئون و دارد و در حقیقت تجدیدگر راهی‌ست که از آغاز شده در ایران به رودکی رسیده و از همین راه به دست و سپرده شده‌است. خمریات او بسیار شبیه به خمریات است. در این‌گونه خمریات و نیز در اوصاف طبیعت و زیبایی‌های جهان او بسیار موفق عمل نموده که این موفقیت را در تأثیر بر متأخرین می‌توان جست. علت اصلی موفقیتش را می‌توان در ذوق بالا در تصویرسازی و تشبیهات دقیق و لطیف دانست. همین تشبیهات و جلوه‌های رنگارنگ و گوناگون طبیعت در شعر رودکی راه را برای شاعرانی مانند در وصف طبیعت گشود. یک مورد از خمریات معروف رودکی بدین قرار است: 
 اولین مدیحه در پارسی ظاهراً در به وسیلهٔ و سروده شد؛ که در مدح بود. رودکی نیز مانند غالب شعرا شاعری درباری بود و درمدح و تکریم شاهان و فضلا بیت می‌سرود. مدایح او غالباً به صورت اند. گاهی تنها در پایان قصیده چند بیت در مدح کسی نیز گفته و اضافه می‌شود و گاهی نیز قصاید بلندبالایی در مدح بزرگان در اشعار او دیده می‌شود. مهم‌ترین و معروف‌ترین مدیحهٔ او در مدح امیر است و با این مطلع آغاز می‌شود ( ). او بجز مدایح، مراثی و هجویاتی نیز دارد که البته تعدادشان چندان زیاد نیست. او در مدح بسیار میانه‌رو بوده و اثری از تملق و چاپلوسی در مدحیاتش نمی‌توان یافت. از مراثی معروف او نیز دو مورد که برای و خواجه مرادی سروده شده‌است شهرت دارد. 
 در شعر رودکی پند و اندرز و سخنان حکیمانه نیز به وفور یافت می‌شود که همین گونه در شعر و و نیز آمده‌است. بیشتر پند و اندرزهای رودکی اخلاقی و در باب هوشیاری و هشدار است که خواننده را به پندگیری و عبرت آموزی از جهان وامی‌دارد:
 برخی از نویسندگان همانند در رودکی را کور بدو تولد دانسته‌اند، همچنین قدیمی‌ترین منبع، رودکی را اکمه (کور مادرزاد) خوانده‌است. ولی برخی تنها از نابینایی او سخن گفته‌اند، چنان‌که می‌گوید:
 و نیز می‌گوید:
 و نیز آنجا که از سخن می‌گوید نابینایی رودکی را می‌نمایاند:
 و می‌گوید:
 با این همه برخی هیچ سخنی از کوری او نمی‌گویند مانند در یا در و نیز در کتاب . از دیگر سو شعرهایی نیز از رودکی به‌جامانده که او را بینا می‌نمایاند:
 یا
 یا در جایی طبیعت بهار را این‌گونه توصیف می‌نماید و سخت است که این ابیات را از شاعری نابینا بدانیم
 یا در جایی نقش و نگار و رنگارنگی طبیعت را به کتاب ارژنگ اثر پیامبر مانند می‌کند. مانی پسر پاتگ همدانی کتابی نوشته بود که متأسفانه در دست نیست و آن سراسر مانند دیگر آثار مانویان پر دارای حاشیهٔ منقش بوده‌است. ربط دادن تصاویر ملون و رنگارنگ روی صفحهٔ کتاب به طبیعت بهاری برای کسی که تاکنون آن را ندیده‌است حتی بر اثر آموزش نیز دور از تصور است:
 با توجه به این اشعار و اشعار دیگری که رودکی به تصریح از فعل «دیدن» استفاده کرده‌است، اندیشمندان فارسی بر این نظر هستند که نوشته نویسنده کتاب را که در نوشته شده درست می‌انگارد که چنین می‌گوید: «رودکی در پایان عمر کور شده‌است.»، ولی با این حال با مقایسه بین رودکی و ، شاعر نابینای و ‌گوی، اعتقاد دارد که اشعار ذکر شده از او هیچ تضادی با نابینا بودنش ندارد. 
با این حال بنابر کشفیات اخیر انجام شده، با صراحت نابینا بودن رودکی را رد می‌کند. از آنجایی که خود وی در هیچ‌کجای اشعار باقی‌مانده‌اش اشاره‌ای به کوری خود نمی‌کند و تذکره‌نویسانی که مدعی کور بودن مادرزادی وی هستند بیتی از خود رودکی دربارهٔ کور بودنش ذکر نکردند این احتمال وجود دارد که در سال‌های پایانی عمرش مثلاً در زمان سرودن کلیله و دمنه (که امروزه اثری از آن نیست) کور بوده باشد که این جدای از تطابق با گزارش از نظم کلیله دمنه، با یافته‌های محققین و تصویرسازی‌های موجود در تشبیهات شاعر نیز همخوانی دارد.
 در سال ۱۹۴۰ یعنی هزار سال پس از مرگ رودکی، ، بنیان‌گذار ادبیات برآن شد که از شواهد موجود در «تاریخ سمرقند» گور وی را بیابد. سرانجام پس از تلاش‌های بسیار وی موفق شد گور وی را چنان‌که در تمامی تذکره‌ها آمده در یک گورستان قدیمی در شناسایی نماید. در سال ۱۹۶۵، گروهی باستان‌شناس روسی به رهبری - پیکرتراش نامی - گور وی را شکافتند. پس از تحقیقاتی که بر پیکر وی انجام شد و با مبنا قرار دادن اشعار خود شاعر چهرهٔ وی را ترسیم نمودند. نتیجهٔ پژوهش‌ها این شد که کسی چشمان شاعر را درنیاورده‌است بلکه سر وی را روی آتش یا زغال گداخته گرفته‌اند که موجب سوختن و کوری چشم وی گشته‌است. همچنین شکستگی‌های متعدد در ستون مهره‌ها و دنده‌های وی از شکنجه شدنش پیش از مرگ حکایت می‌کند. 
 رودکی را پدر دانسته‌اند. پیش از وی سروده می‌شد اما کیفیت اشعار رودکی آغازگر راه پیشرفت ادبیات فارسی بود. عقیده دارد که رودکی در تغییر خط از به نقش داشته‌است. در تذکره‌ها و کتب پارسی اشعار وی بارها ذکر شده‌است که همین‌ها اساس جمع‌آوری دیوان وی بودند. اشعار او بارها توسط شاعران ایرانی مورد استقبال قرار گرفت و بارها در تضمین‌ها از آن‌ها استفاده شد. وی در میان شاعران بسیار مورد ارج و احترام بوده و کمتر کسی زبان به نکوهش وی گشوده‌است. او شعر فارسی را از پیروی از جدا کرد و اوزان و قالب‌های جدید فارسی به‌وجود آورد و با ترجمهٔ منظومه‌های مختلف و سرایش اشعار حکیمانه و تعلیمی و نیز تغزلات و مدیحه راه را برای پیشرفت شعر فارسی به خوبی گشود. 
 از رودکی در به خوبی یاد می‌کند. به شعر درآوردن را به‌وسیله رودکی یادآور می شود . اثر رودکی را دُرِ آگنده می‌خواند. سرگذشت را فردوسی چنین شرح می‌دهد.
 از کسانی که از سروده‌های رودکی در اشعار خود تضمین آورده‌اند می‌توان به ، ، ، ، ، ، ، و اشاره نمود .
در مورد غزلیات وی که نخستین نمونه دردست غزل فارسی است می‌گوید:
 نیز در بسیاری موارد از اشعار رودکی استقبال کرده‌است؛ که مهم‌ترین آن‌ها شعری ست که در مرثیهٔ سنایی سروده‌است که تقلیدی مستقیم از سروده‌ای از رودکی به این مطلع است: { مرد همانا که مرادی بمرد/مرگ چنان خواجه نه کاریست خرد}
مولوی در مرثیه‌ای درباب مرگ این‌گونه آورده‌است:
 در جایی دیگر یکی دیگر از تنها چند واژهٔ متن اصلی رودکی را تغییر داده‌است که نشان از علاقهٔ وی به اشعار رودکی دارد. رودکی در غزلی این‌گونه می‌سراید:
 در استقبال از غزل بالایی رودکی این‌گونه سروده‌است:
 بی شک معروفترین شعر و سرودهٔ رودکی که در ادب فارسی سخت نیکو افتاده باشد همان غزلی ست که در بازگرداندن به سروده شده‌است. با مطلع
 در تقلید از آن این‌گونه سروده‌است:
 رودکی در شعر و اندیشهٔ کاملاً تأثیرگذار نشان می‌دهد و جدای از تضمین از شعر رودکی سبک شاعری و اندیشه‌های شاعرانهٔ رودکی نیز در شعر حافظ به وفور دیده می‌شود. از همین غزل فوق خواجه حافظ شیرازی غزلسرای بزرگ سدهٔ هشتم در استقبال از مهاجمی که احتمالاً امیرتیمور است این‌گونه شعر رودکی را یادآوری کرده و دیگران را به غازی مهاجم فرا می‌خواند: 
 مقالهٔ اصلی: رودکی و به یکدیگر علاقهٔ بسیار داشته‌اند، چنان‌که ابوالفضل بلعمی گفته‌است «در عرب و عجم، رودکی را نظیری نیست». در مقابل رودکی نیز بلعمی بزرگ را مدح بسیار گفته‌است و دریافت می‌کرده‌است. 
 گویا این بیت را رودکی در مدح خواجه بلعمی گفته‌است:
 به عنوان پدر رودکی از جایگاه ممتازی در جهان برخوردار است. اشعار غنایی و تعلیمی وی راه را بر بزرگان زیادی بازکرده‌است و از این رو همواره آیین‌های پاسداشت مختلفی برای این شاعر پارسی‌زبان برگزار می‌شود. در یکی از این آیین‌ها که در سال ۲۰۰۸ به میزبانی برگزار شد دبیرکل سازمان ملل متحد دربارهٔ شاعری رودکی در حضور جمع کثیری از سرشناسان علمی فرهنگی جهان، نمایندگان و سفیران کشورهای مختلف گفت: «اشعار رودکی می‌تواند مبنای اتحاد جهانی قرار بگیرد چرا که رودکی شاعر خوبی‌ها و عدالت بود». یونسکو هرساله از کشورهای عضو خود درخواست می‌کند تا در هر مناسبتی نام بزرگان و ادب خود را ارائه دهند تا جهت بزرگداشت و برگزاری کنگره‌های مربوطه اقدام به عمل آید. 
همچنین در آذر ماه سال ۱۳۸۷ هجری شمسی، سازمان میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی با همکاری بنیاد فرهنگی رودکی و یونسکو، آیین بزرگداشتی برای رودکی در با حضور شرکت‌کنندگان داخلی و خارجی ترتیب داده شد. بیشتر شرکت‌کنندگان خارجی از کشورهای ، ، ، ، ، و بودند. در سال ۱۹۵۵ میلادی دولت جمهوری تاجیکستان به مناسبت هزار و صدمین سالگرد تولد رودکی مراسمی در این زمینه برپا نمود. 
از میان بزرگترین رودکی پژوهان می‌توان به براگینسکی، سیمنوف، ، ، ، محمد شکوروف و اشاره نمود.
 در ستاره‌شناسی، یکی از سیاره تیر به نام این شاعر فارسی‌زبان نامیده شده‌است. 
 مقالهٔ اصلی: بدنبال کشفیات آرامگاه او در نیمهٔ از روی شواهد مندرج در تذکره‌ها و تواریخ نوشته شده از پس از مدتی گمگشتگی شناسایی شد؛ و استخوان‌های وی که نشانهٔ کوری هم در آن بود یافته‌های عینی را تثبیت کرد. در پی آن بقعه‌ای شبیه به آرامگاه بر بالای گور وی ساخته شد که هم‌اکنون در روستای بنجرودک یا در ۱۷۰ کیلومتری شمال شهر و در خاک قرار دارد. بقعهٔ آرامگاه رودکی دارای پلانی هشت ضلعی و گنبدی دایره‌ای شکل در بالای آن است. اخیراً به دعوت وزارت فرهنگ تاجیکستان چند تن از استادان کاشی کار به نمایندگی از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی برای مرمت آرامگاه رودکی سمرقندی به تاجیکستان اعزام گشتند. کار گروه ایرانی در این مرمت تنها بازسازی گنبد بقعهٔ رودکی به مساحت یکصد متر مربع به سبک افلاک نما، با بهره‌گیری از کاشی فیروزه‌ای بوده‌است.
{"title": "رودکی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%AF%DA%A9%DB%8C&oldid=35057415", "language": "fa"}