لبهٔ تزئینی ساختمان‌ها است.
 رخ‌بام سراسری بر روی بام ساختمان‌ها است که آخرین ابزار فوقانی را تشکیل می‌دهد. 
 قطاربندی تزئینات به‌صورت نواری از تزئینات اصلی ایرانی برای رخ‌بام‌ها است. 
 در معماری یونان باستان بر روی رخ‌بام‌ها معمولاً نقش برجسته‌ای بر روی کتیبه‌ای تخم‌مرغی‌ شکل برای تزئین می‌شد.
 و از رخ‌بام‌ها در معماری خود استفاده می‌کردند. 
 واژه رخ بام متشکل از دو کلمه «رخ» به معنای رخساره، چهره و عارض که مجازاً برای رو استعمال می‌گردد و «بام» به معنی تمام پوشش بیرونی سقف خانه یا پشت بام می‌باشد.
 اصطلاح رخ بام در معماری به جزیی از اجزای بنا گفته می‌شود که برای حفاظت از مرز همرسی بام و نما ساخته شده و چون در نمای ساختمان هم دیده می‌شود، حالت تزییناتی نیز بدان می‌داده‌اند.
 پس از ناودان که به سبب حجم زیاد آب موجود در آن، به عنوان یکی از مهم‌ترین نقاط ضعف و فرسایش هر بنا شناخته می‌شود، تقاطع جداره و سطح بام نیز یکی دیگر از مقاطع بسیار آسیب‌پذیر در برابر عوامل جوی به‌شمار رفته و تخریب بنا همواره از این نواحی آغاز می‌گردد. به همین دلیل در معماری سنتی تمهیدات بسیار گسترده ای جهت جلوگیری از فرسایش این بخش‌ها در نظر گرفته شده‌است که ساخت رخ بام نیز از این دست می‌باشد.
 آب باران بر هر یک از بخش‌های سه‌گانه ( ، جداره، رخ بام) تأثیرات مخرب متفاوتی دارد و هر چه از نفوذ و ارتباط رطوبت با این اجزاء کاسته شود، تخریب و فرسایش آن‌ها نیز کاهش می‌یابد.
 ازاره بنا تحت تأثیر آب‌های روان، ترشحات آب‌هایی که بر روی زمین ریخته می‌شود و رطوبت بالارونده از و زمین زیر پی قرار دارد. برای محافظت این قسمت از نما تدابیری اعمال می‌گردد که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
 الف) بکارگیری مواد و مقاوم در مانند ، ، ، و...
 ب) و زیر ،
 ج) احداث ناکش برای دفع رطوبت،
 د) برای دور نمودن آب‌های سطحی از ازاره.
 جداره بنا حد فاصل بین ازاره و رخ بام است و غالباً دارای اجزاء مختلفی همچون ، ، ، قاب بندی، تزئینات، لغاز، تاق نما و... می‌باشد. سطوح پر و خالی جداره و مصالح بکار رفته در اجزای آن، به سبب وجود بخش‌های مختلف با فرم‌ها و اشکال متفاوت، متنوع بوده و به فرسایش و تخریب مضاعف این بخش از نما می‌انجامد. تدابیر مختلفی برای کاستن از اثرات فرستایشی رطوبت بر جداره اعمال گردیده‌ است که برخی از آن‌ها عبارتند از:
 الف) دفع بخشی از آب توسط ،
 ب) مقاوم‌سازی نما با و مواد افزودنی همچون کتیرا و مانند آن،
 ج) بکارگیری مواد و مصالح مقاوم و پدیدآوردن فرم‌های برجسته در بنا،
 د) استفاده از چادر سراسری برای حفاظت از ارسی‌های چوبی،
 ه) استفاده از (مهتابی)،
 و) احداث سرتاسری جهت حفاظت .
 از آن جا که محل تقاطع جداره و بام مرز آغاز فرسایش است، بنابراین باید تدبیری جهت جلوگیری از حرکت آزادنه آب باران از سمت بام بر روی جداره انجام گیرد. تمهیدات مختلفی برای کاهش این تخریب و فرسایش اعمال شده‌است و به این منظور رخ بام را با طیف گسترده‌ای از مصالح ساده مانند کاهگلِ پُرکاه، ردیفی از آجرهای معمولی تا آجر‌های ویژه، کاشی تا تزئینات پرهزینه و هنرمندانه بر روی مصالح مانند نقاشی، خراطی، و... به حالات مختلف پوشش داده‌اند که راه‌های گوناگون حفاظت و دفع رطوبت از نمای بنا نیز به دنبال آن شکل می‌گیرد. 
 الف) میزان بارندگی و در منطقه،
 ب) مواد و مصالح به کار رفته در اصلی، و تزئینات بیرونی ،
 ج) مواد و به کار رفته در . 
 در هر یک از مناطق ایران، به اشکال مختلف و با مواد و مصالح گوناگون اجراء گردیده و به نام‌های مختلفی از جمله (اصفهان)، (کردستان)، (یزد)، ( )، (مناطق خشک)، (گیلان و مازندران)، و (مناطق کوهستانی و پر باران) نامیده می‌شود.
 آخرین و قسمتی از را به شکل گرده ماهی (به صورت منحنی) شکل می‌دهند تا علاوه بر کاهش فرسایش رخبام، به خروج آب نظم و نسق دهند. بکار رفته در گرده ماهی عموماً نسبت به باقی بکار رفته در بنا پُرکاه تر است.
 نوع دیگری از رخ بام با بکار بردن یک لایه آجر رگی رخبامی (آجری مستطیل شکل که پهنای آن در نما دیده می‌شود.) اجرا می‌گردد. این لایه آجر، در برخی موارد به تنهایی و به‌طور ساده، گاه به صورت آجرهای مُهری و در بعضی بناها نیز به همراه لایه یی از کاشی به کار رفته‌است. این کاشی‌ها معمولاً به گونه یی قالب زده می‌شوند که در نما به شکل دندانه موشی دیده شوند، و در مواردی که آجر مُهری بکار رود، حالت دندانه موشی تنها به صورت نقشی بر آجر به چشم می‌خورد. در اجرای تمام این حالات از برای نصب آجر بهره گرفته می‌شود.
 رخ بام‌های نواحی اصفهان شیرسر نامیده می‌شوند. شیرسر به معنای «شیرسار، گرزی که سری چون شیر دارد» می‌باشد. این واژه اصطلاح رایجی است که همواره توسط شادروان استاد پیرنیا استفاده می‌شده‌است.
 شیرسرها که با مصالح چوبی اجرا می‌شوند، کم‌ترین رابطه را با پوشش اصل یا دارند و مستقلاً در لبه احداث شده تا جداره بنا را از برف و باران محافظت نمایند. بهترین نمونه شیرسرها را در می‌توان مشاهده نمود که این شیرسرها تا حدود یک متر پیش آمدگی دارند.
 دستک‌های چوبی (با تزئینات چوب بری شده) با مقطعی به ابعاد حدود (۵×۵) سانتی‌متر به طول بیش از ۵۰ سانتی‌متر به فاصله ۳۰ سانتی‌متر از هم و با شیب ۳۹ درجه روی می‌شوند. این دستک‌ها بر روی دو اصلی که فقط بار مرده را تحمل می‌نمایند قرار دارند. این تکیه گاه‌ها به صورت دو سراسری، یکی در منتها الیه دستک و دیگری همباد جداره بنا قرار می‌گیرد و پس از نصب منظم دستک‌های چوبی در سراسر طول تیرهای یادشده، در پشت یا روی آن اجرا می‌شوند.
 جاسازی لازم برای نصب قاب‌های چوبی نقاشی شده یا ساده، منبت کاری یا حتی قاب‌های حلبی به روش‌های بسیار متفاوتی در طرفین دستک انجام می‌شود.
 نوک ممکن است گاهی دالبری یا مستقیم باشد.
 شیرسرها در مواردی که طول کنسول شیرسر بیش از۵۰ سانتی‌متر باشد، مشکلات ایستایی پیدا کرده و در صورت افزایش طول، نیاز به تمهیدات مختلفی جهت پایدارسازی می‌یابند. در ، تیرهای پس از عبور از روی شاه تیر (یا کلاف سراسری چوبی) حدود یک متر به طرف بیرون بنا کنسول شده و قاب‌های تخته ی روی آن (در درون محل ابزار خورده) نصب می‌شوند. ممکن است جهت جلوگیری از کمانه کردن سر کنسول قطعه‌های تزئیناتی و سازه یی به تیرهای نصب گردند تا کمانه کردن تیر را به حداقل برسانند.
 در نواحی یزد، شرفی نامیده می‌شوند که در گویش ترک زبانانِ تبریزی «شرفه» گفته می‌شود.
 شرفی بیرون آمدگی بسیار اندکی از لبه بام دارد و به صورت فرمی در درون آجر اتفاق می‌افتد. شرفی‌ها از مواد و مقاوم در برابر رطوبت ساخته می‌شوند که آب باران را به طرف هدایت کرده، از طریق به خارج انتقال داده و از جاری شدن آب برف و باران بر روی جلوگیری می‌کند.
 دارای تزئینات بسیاری می‌باشند که بخش عمده یی تزئینات آجری می‌باشد که به صورت رگی و در بعضی موارد به صورت اجرا می‌گردد.
 شرفی‌ها (بدون احتساب دست انداز) به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:
 برای ساخت این نوع شرفی، از آجرهای مختلفی استفاده می‌شود که تعدادی از آن‌ها عبارتند از:
 خشت را پس از بیرون آوردن از قالب با چوبی ماله مانند واکوب کرده و با دست آغشته به آب رویه آن را صاف نموده، سپس به کوره می‌برند (آب کشیده شده بر روی باعث به وجود آمدن یک لایه صیقلی یکدست می‌گردد که پس ازپخت حالت لعاب می‌یابد).
 این نوع با بریدن و حذف بخشی از لبه‌های خشت مربع یا مستطیل ساخته می‌شود. بدین منظور خشت یا سفال را قبل از خشک شدن کامل به وسیله سیم یا تیغه یی برنده به شکل مورد نظر برش داده و پس از خشک شدن کامل، در کوره می‌پزند.
 این گونه آجرها دارای اندازه‌های و شکل‌های مختلف هندسی و غیرهندسی، به ویژه دوردار، هستند که به صورت‌های پَخ، نیم گرد، فتیله، دندان موشی، سینه کفتری و لب شتری دیده می‌شوند.
 سنگ تراش‌ها به صورت درپوش برای محافظت لایه زیرین به کار گرفته شده و عموماً پهنای آن به اندازه جرز دست انداز می‌باشد.
 در اجرای این شرفی‌ها، پس از لعاب دادن بخشی از یا که در برابر عوامل جوی قرار خواهد گرفت، آن‌ها را در به کار می‌برند. این کار (استفاده از لعاب بر روی یا سفال)، ضمن بالا بردن در برابر رطوبت، رنگ را نیز در تزئینات مطرح می‌نماید.
برای ساخت، ابتدا سفال یا را (به هر شکلی که تولید شده باشد) با سمباده تمیز پرداخت کرده و سپس لعاب داده و در کوره می‌پزند. لعاب به کار رفته عموماً به رنگ یا بنفش بوده و نقش قالب آن‌ها صابونی می‌باشد که گاهی نقوش نیم دایره هم در آن‌ها دیده می‌شود و با کنار هم یا روی هم قرار دادن شان، فرم‌های ترکیبی بسیاری به وجود می‌آید.
 «هره» به معنای گیاهی غوزه دار و کنگره‌دار مانند غوزه خشخاش می‌باشد، اما در ، قرار دادن خشت یا آجر را بر سطح باریک آن با حداقل نما- یا به عبارت دیگر دارای کمترین سطح در برابر عوامل جوی- را « » گویند.
در آخرین بخش فوقانی ، یعنی ، که بار مرده حاصل از مواد و مصالح بر روی آن وجود ندارد، آخرین رگ وظیفه جلوگیری از فرسایش و فرو ریختن بخش فوقانی بنا به واسطه نیروهای افقی را بر عهده دارد.
رخبام آجری به صورت هره که همباد بنا ساخته می‌شود باران را از جداره آن دور می‌کند. عموماً جهت هره چینی از آجرهای بکار رفته در ساخت بنا استفاده می‌شود و حتی المقدور آجرهای پخته تر را در ساخت به کار می‌برند.
در هره چینی رخبام که بر روی انتهای جرز جداره انجام می‌شود، ستبرای جرز از یک تا چند ردیف آجر با رعایت ضرایب آجر متغیر است. در بعضی موارد که ستبرای جرز رگ چین شده زیاد باشد، به‌طور متناوب از آن کاسته سپس اقدام به احداث هره چینی می‌نمایند.
 در رخبام و ، ستبرای جرز از ابعاد آجرهای ویژه تبعیت می‌نماید.
 در آجر هره با ۴۵ درجه دوران از حالت قائم، در رخبام به کار رفته‌است. در این حالت، علاوه بر آن که حجم ملات به کار رفته بسیار زیاد است، ایستایی قرنیز هم به مقاومت و چسبندگی ملات بستگی پیدا می‌کند. 
 به‌طور کلی آجرها به سه صورت در بنا بکار برده می‌شوند که عبارتند از:
 رگی، تیغه و هره.
 در رخ بام‌ها بهترین روش آجر چینی روش هره می‌باشد و پس از آن روش رگ چین و نامتعادل‌ترین روش جهت استفاده تیغه‌است.
 روش هره چین به سبب سطح زیاد ملات خور نسبت به دو روش دیگر (رگ چین و تیغه) دارای استحکام بیشتری است.
 بخش‌های هاشور خورده در شکل زیر، سطوح رؤیت شده آجر یا خشت را در هر روش نشان می‌دهد.
 هره، رگ چین و تیغه با یک حرکت دورانی ۹۰ درجه قابل تبدیل به یکدیگرند. تیغه با ۹۰ درجه دوران حول محور Xها به رگ چین تبدیل می‌شود، هره با ۹۰ درجه دوران حول محور Zها به رگ چین تبدیل می‌گردد، و تیغه با ۹۰ درجه دوران حول محور Yها تبدیل به هره می‌شود.
 شروع و اتمام دو شرفی یا دو جرز متقاطع با زاویه قائمه- یا همان بستن کار- می‌تواند به روش‌های زیر اجرا گردد:
 •جرز با ضخامت یک آجر در طرفین، فصل مشترک رگ چین (خانه آیت اله یزدی)
 •جرز با ضخامت بیش از یک آجر، هره از طرفین تا به ابعاد یک آجر برسد.
 ب) با بلوک گچ: مانند کاروانسرای میاندشت که با استفاده از یک فرم هرمی شکل کار را به پایان رسانیده‌اند.
 ج) با قطعه سنگ: مانند کاروانسرای رباط کریم.
 د) دوران آجر حول محور قائمه:
 •	با دوران آجر حول محور Zها، آجرها به رگ چین تبدیل شده و کار به اتمام می‌رسد.
 •	در جرزهایی که همدیگر را با زوایای ۹۰٬۱۳۵، ۲۲۵و۲۷۰ درجه قطع می‌کنند، هره‌ها با زاویه یی برابر زاویه تقاطع دو جرز دوران می‌کنند که در برخی موارد تیزی زاویه برخورد نیز گرفته می‌شود. در جرزهایی که با زوایای ۹۰ و ۱۳۵ درجه همدیگر را قطع می‌کنند تفاوت هرز ملات درنمای کار است در حالی که جرزهای متقاطع با زوایای ۲۲۵ و ۲۷۰ درجه، تفاوت هرز ملات در پشت کار است. 
 •هره و جرز با هم برابر باشد،
 •ضخامت هره بیشتراز جرز باشد،
 •ضخامت جرز بیشتراز هره باشد؛ که در این حالت جرز از سمت بام با پلانی شدن ضخامتش کاسته شده تا همپای هره شود.
 در منطقه گیلان و مازندران «کله شیری» نامیده می‌شود و به روش اجرای آن اصطلاحاً « » گویند. کله شیری‌ها با بیرون آمدگی از جداره نقش مهمی در دورکردن آب باران از بدنه - خصوصاً در نواحی پر باران خطه شمال- بر عهده دارند. کله شیری‌ها عملاً ادامه سقف بنا و بخشی از آن محسوب می‌شوند. این نوع با ادامه (پوشش و ) تا حدود یک متر بعد از ساخته می‌شوند و به تبع آن، سازه، مصالح و پوشش آن‌ها نیز همانند سقف ساختمان می‌باشد. 
 کله شیری‌ها از آن جا که خود بخشی از به‌شمار می‌روند، توسط نگهداری می‌شوند ولی به دلیل بیرون زدگی آن‌ها از ، به سبب کنترل نیروهای مخرب وارده حاصل از باد، از تیرهای چوبی که به صورت کنسول به بدنه متصل شده و به موازات و در راستای شاه تیرهای سقف است، استفاده می‌شود. این کنسول‌ها توسط دو تیر سراسری که به موازات جداره قرار گرفته‌اند، نگهداری و تقویت می‌گردند. 
 درمناطق پرباران از نوع دیگری به نام «دامنه» نیز استفاده می‌گردد. دامنه‌ها نیز همانند کله شیری‌ها عملاً ادامه سقف بنا محسوب شده اما تمامی عمق ایوان را پوشش می‌دهند و شیب آن‌ها از کله شیری‌ها بیشتر است. به تبع فرم این رخ بام که ادامه می‌باشد، سازه، مصالح و پوشش آن نیز مشابه است. طول دامنه‌ها بسته به عمق ایوان و میزان شیب سقف متغیر می‌باشد و گاه (با شیب) تا کف ایوان ادامه می‌یابد. دفع آب در این مستقل از ناودان بوده و شیب است که آب باران را به خارج هدایت می‌نماید.
{"title": "رخ‌بام", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B1%D8%AE%E2%80%8C%D8%A8%D8%A7%D9%85&oldid=34806503", "language": "fa"}