در طول تاریخ آن را و و و و و بر وزن عندلیبان (معجم البلدان) نیز نامند. درگذشته این نام به سرزمینی گفته می‌شده است که از شمال به ، و از جنوب غربی به و از مغرب به و ، محدود می‌شده است؛ و پایتخت آن شهر گنجه و بوده است در تخت‌سلیمان در جنوب‌شرقی مراغه و عرب آن را کزناو یونانیان گازا می‌نامیده‌اند. 
گویند این کلمه از آترپاتوس ، نام یکی از سرداران اسکندر مأخوذ است و صاحب و بعض دیگر گفته اند که از لفظ آذر به معنی آتش و بادگان یا بایگان به معنی حافظ و خازن آمده است و معنی مجموع آن حافظ النار (به : نگهبان آتش) یا حافظ بیت النار(به : نگهبان آتشکده) باشد. یا و نام موبدی وزیر و شارح اوستاست که تمام نام او «پسر قانون مقدس آتش پناه » معنی میدهد. در صورتی که کلمه آتروبات و آذربد واسامی مانند این دو در زبان هست انتساب نام به نام سردار اسکندر محتاج به ادله ٔ قاطعتری از تاریخ است (که از غیر مآخذ یونانی و رومی باشد) نام ایالتی از ایران که آن را و و و و و و بر وزن عندلیبان (معجم البلدان ) نیز نامند. آذربایجان در قدیم از شمال و از جنوب غربی به و از مغرب به و از مشرق بدو ایالت و محدود میشده و پای تخت آن شهر گنجک بوده است در تخت سلیمان در جنوب شرقی و عرب آن را کزناو یونانیان گازا می نامیده اند.
 
 بر اساس پژوهش های واژه شناسی، واژهٔ آذربایجان نشأت گرفته از نام ، ساتراپ پارسی اواخر دورهٔ و یکی از فرماندهان و ساتراپ او در منطقهٔ بوده‌است. از نظر زبان‌شناسان، نام وی ریشه در و داشته و به معنی «آذربُد» یا «نگهبان آتش» یا «نگهبانی شده توسط آتش» است. 
 این نام همچنین در ذکر شده است: (ترجمهٔ تحت‌اللفظی: أته‌ره‌پات مقدس را ستایش می‌کنیم) 
 بر اساس دانش‌نامهٔ اسلام، نام این استان به صورت‌های زیر تلفظ می‌شده است: 
 نام «آتروپات» که پس از فتح ایران توسط اعراب از پارسی میانه به «آذرباد» تبدیل شد، رابطهٔ تنگاتنگی با زرتشتی‌گری دارد؛ به‌طوری که یک موبد مشهور زرتشتی به نام به عنوان مشاور در دربار حضور داشت. همین‌طور آذربایجان به دلیل تعداد آتشکده‌هایش در بسیاری از منابع تاریخی به عنوان زادگاه مورد توجه قرار گرفته است. آذربایگان محل مهمترین آتشکده باستانی ایران به نام است. همچنین نیز از جایگاه ویژه‌ای در زمان ساسانیان برخوردار بود. با این وجود محققین امروزه هنوز به اجماعی در باب زادگاه وی نرسیده‌اند. 
بنا بر نظر دکتر منظور احمد" نام آذربایجان تغییر یافته یا معرب «آتروپاتکان» (مکان آتروپات) است. ریشهٔ این نام به سردار پارسی «آتروپات» Atropat و آترو پاتگان برمی‌گردد. به این منطقه در قرن‌های ۱۷ و ۱۸ نام آلبان و آران نیز گفته می‌شد که احتمالا هر دو تلفظ یک نام هستند. آذر تغییر یافته "آتر " و بایجان تغییر یافته "پاتگان" است. (کتاب آذربایجان چاپ اسکای لین دهلی نو 2014) 
 نام آتورپاتگان را بدین گونه تفسیر می‌کند:
{"title": "نام آذربایجان", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%86%D8%A7%D9%85_%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86&oldid=34949580", "language": "fa"}