برای دیگر کاربردها را ببینید. Place شهر ( : ، ) یا شهر یا ( : ، ؛ : Bactra) که به نام (Zariaspa) نیز آمده‌است، از شهرهای مهم که امروزه در فاصله ۲۰ کیلومتری از مرکز در شمال واقع شده‌است. این شهر پایتخت بود. بلخ از شروع تاریخ نخستین، مرکز باستانی ، و و یکی از شهرهای مهم ولایت در گذشته بوده‌است.
 این شهر باستانی بیشتر به عنوان مرکز و پایتخت یا شناخته می‌شد. بلخ را به عنوان «شهری باشکوه و بزرگ» توصیف کرده‌است. اکنون از بلخ جز انبوهی از ویرانه‌ها، در حدود ۱۲ کیلومتری کناره راست چیزی باقی نمانده‌است.
 اطلاعات بیشتر: نام بلخ به‌صورت (βαχλο) است. در متون به‌صورت باکسل (𐭡𐭠𐭧𐭫) به زبان به‌شکل باختری (𐎲𐎠𐎧𐎫𐎼𐎡𐏁) در زبان به‌صورت (𐬠𐬁𐬑𐬜𐬌‎) به زبان بلهیکه (Bahlīka) و در زبان (Bahl) آمده‌است.
 اطلاعات بیشتر: بلخ به قولی کهن‌ترین شهر است که پیشینهٔ آن به هزاران سال قبل از میلاد برمی‌گردد و یکی از شهرهای مهم پادشاهی ایران باستان بود.
 بلخ نخستین شهری است که قبایل از بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۱۵۰۰ قبل از میلاد از شمال به آن نقل مکان کردند. به دلیل این شهر، آن را یا اند. این شهر به‌طور سنتی مرکز بود. نام ، که یا یک نام جایگزین برای بلخ یا بخشی از شهر است، ممکن است از آتشکده مهم زرتشتیان آذر-آسپ گرفته شده باشد. بلخ به عنوان مکانی که برای نخستین بار دین خود را موعظه می‌کرد، و همچنین مکانی که درگذشت، قلمداد می‌شد.
 از آنجا که هندوایرانی‌ها اولین پادشاهی خود را در بلخ بنا کردند (باکتریا، داکسیا، بوخدی) برخی از محققان بر این باورند که از این منطقه بود که موج‌های مختلف هندو ایرانیان به شمال شرقی و منطقه پخش شدند. تغییرات آب و هوایی منجر شد که این منطقه که در زمان باستان بسیار حاصل‌خیز بود، به تبدیل شود. در افسانه‌ها تأسیس این شهر به ، اولین پادشاه جهان در نسبت داده شده‌است؛ و حداقل مسلم است که در اوایل رقیب ، و .
 اطلاعات بیشتر: بیشتر از ۲۰٫۰۰۰ ابزار سنگی بدست‌آمده از (در ) آن‌چنان ماهرانه ساخته شده‌اند که باستان‌شناسان اغلب از سازندگان این ابزار در آق‌کُپرُک به عنوان « دورهٔ پارینه‌سنگی فوقانی» یاد می‌کنند. آثار بدست‌آمده از آق‌کُپرُک متعلق به یک دورهٔ فرهنگی است که ۵۰۰۰ سال، از حدود ۲۰٫۰۰۰ تا ۱۵٫۰۰۰ سال پیش طول کشید. در دوره‌ای که هنرمندی ناشناس چهرهٔ یک مرد (یا یک زن؟) بر روی کوچکی تراشیده - و یکی از نخستین ترسیم‌های چهرهٔ انسان ساخت دست است که به ما رسیده‌است.
 اگرچه ترسیم‌هایی دیگر از استخوان و در و در دوره‌ای مشابه ساخته شده‌اند، اما بقایای حجاری‌های آق‌کُپرُک هنوز یکی از قدیمی‌ترین ترسیم‌های شناخته‌شده از چهرهٔ انسان است که تا به کنون کشف شده‌است. اما چرا این کنده‌کاری صورت گرفته؟ شاید پاسخ این پرسش را هرگز نیابیم.
 شهرنشینی باستانی و همچنین شناخته شده به عنوان برجسته‌ترین تمدن باستانی در است، که قدمت آن تقریباً حدود ۲۲۰۰–۱۷۰۰ پیش از میلاد است. گستره این تمدن بزرگ شامل در امروزی، در شمال ، جنوب و غربی، در منطقه‌ای بلخ باستان ( ) می‌باشد. این مکان‌ها توسط (۱۹۷۶) باستان‌شناس شوروی کشف و نامگذاری شد. باکتریا نام یونانی ناحیه باخلو (بلخ امروزی) در شمال افغانستان کنونی بود و نام یونانی به مرکزیت در ترکمنستان امروزی بود.
 مورخ قدیم یونان در ۴۰۰ پیش از میلاد (به دنبال ) ادعا کرد که پادشاه افسانه‌ای ، اوکسیارت پادشاه باختر را در سال ۲۱۴۰ پیش از میلاد (۱۰۰۰ سال قبل از ) شکست داده‌است. از زمان کشف رمزگشایی در قرن نوزدهم، کشف سوابق واقعی دولت‌های یونانی بلخ و آشور امکان‌پذیر شد. با این حال، مورخان ارزش کمی برای این دولت یونانی قائل هستند.
 به گفته برخی از نویسندگان، باختر میهن بود که حدود ۲۵۰۰–۲۰۰۰ قبل از میلاد به جنوب غربی سوی ایران امروز و شمال غربی سوی هند و پاکستان امروزی نقل مکان کردند. که بعداً به ساتراپی‌های شمالی امپراتوری هخامنشی تبدیل شد. در این مناطق، جایی که خاک حاصل‌خیز بلخ توسط صحرای توران احاطه شده بود، متولد شد و اولین پیروان خود را بدست آورد. زبان که آن‌ها صحبت می‌کردند بود، زبان قدیمی‌ترین بخشهای اوستای زرتشتی و یکی از زبان‌های قدیمی هند و اروپایی.
 زمانی نظریه اینکه باختر جزو بوده توسط ای. هرزفیلد پیشنهاد شد. در قرن ۶ پیش از میلاد باختر توسط به ضمیمه شد و همراه با دوازدهمین ساتراپی هخامنشیان را تشکیل داد. پس از اینکه توسط شکست خورد و در هرج و مرج بعدی کشته شد، قاتل وی ، ، سعی کرد نقشه استقلال باختر را در ساتراپی خود سازمان دهد اما توسط دیگر جنگ سالاران اسیر شده و به اسکندر تحویل داده شد. 
 و را فتح کرد. با این حال، در جنوب، قبل از اینکه به برسد، با مقاومت شدیدی برخورد نمود. پس از دو سال جنگ باختر توسط مقدونی‌ها اشغال شد، اما اسکندر هرگز با موفقیت مردم را تحت سلطه خود درآورده نتوانست. پس از مرگ اسکندر، سرانجام امپراتوری مقدونیه بین ژنرال‌های اسکندر تقسیم شده، باختر جزو قلمرو ، بنیانگذار شد.
 سلوکوس بدنبال ادامهٔ سیاست‌های اسکندر با دختر یکی از دشمنان اسکندر در سرزمین ازدواج کرد. تا سلسله‌ای را بنیان نهد که آمیزه‌ای از نژاد ایرانی و مقدونی باشد. او جهت ایجاد وحدت در قلمرو خود، به احداث شهرهای یونانی‌نشین پرداخت. مشکلاتی که امپراتوری سلوکی با آن مواجه بود، جنگ با بود. این جنگ به ، والی باختر فرصت لازم برای اعلام استقلال (حدود ۲۵۵ پ. م) را داد. وی را تسخیر نموده را بنیانگذاری نمود. و جانشینان وی توانستند خود را در برابر حملات حفظ کنند به ویژه از حملات ، که در نهایت وی را شکست دادند (حدود ۱۹۰ پیش از میلاد).
 یونانیان بلخ چنان قدرتمند بودند که توانستند قلمرو خود را تا هند گسترش دهند:
 یونانیانی که باعث شورش باختر شدند، تصمیم بر این داشتند تا حکومت مستقلی ایجاد کنند. آن‌ها موفق شدند و دولت‌های یونانی بلخ وهند را تأسیس کردند، همان‌طور که می‌گوید:
 شهر بلخ بخاطر دو راهب بزرگ بودایی افغانستان - و در کشورهای بودایی مشهور است. دو بر فراز مقبره آن‌ها وجود دارد. طبق یک افسانه، بوداییسم توسط بالیکا، شاگرد بودا در بلخ معرفی شد و این شهر نام خود را از او گرفته‌است. وی یک بازرگان منطقه بود و از آمده بود. در ادبیات، بلخ به عنوان . اولین در بلخ پس از بازگشت بالیکا بعد از راهب شدن برای وی ساخته شد. هنگامی که در سال ۶۳۰ از بلخ بازدید کرد، آنجا یک مرکز شکوفای بود. طبق ، در زمان بازدید وی در قرن هفتم میلادی، حدود صد صومعه بودایی در این شهر یا مجاورت آن وجود داشته‌است. ۳۰۰۰ راهب و تعداد زیادی و سایر بناهای مذهبی وجود داشتند.
 همان‌طور که مورخ عرب ثبت کرده‌است، یک جامعه یهودی باستان در بلخ وجود داشته‌است، این جامعه با انتقال به بلخ توسط پادشاه تأسیس شده‌است. جغرافیدانان عرب به وجود باب‌الیهود (دروازه یهودیان) و الیهودیه (شهر یهودی) در بلخ گواهی کرده‌اند. روایات اسلامی بیان می‌کنند که پیامبر به بلخ گریخت و در آنجا دفن شد. این اجتماع یهودی در قرن یازدهم مورد توجه قرار گرفت زیرا یهودیان این شهر مجبور شدند باغی را برای سلطان تگهداری کنند که برای آن مالیات ۵۰۰ درهم پرداخت کردند. طبق تاریخ شفاهی یهودیان، یک چهارم شهر را به یهودیان بلخ با یک دروازه برای بستن آن داد. 
 جامعه یهودیان در بلخ تا اواخر قرن نوزدهم گزارش می‌شد، در حالی که یهودیان هنوز در یک محله ویژه شهر سکونت داشتند. 
 نخستین حملهٔ به بلخ در سال ۶۵۲ م. (۳۲ ه‍.ق) به سرکردگی بود. در سال ۴۳ ه‍.ق دوباره بتصرف مسلمانان درآمد ولی در زمان (متوفی بسال ۹۶ ه‍.ق) بود که کاملاً مغلوب آنان شد. در دورهٔ اعراب، یعنی در قرون وسطی، بلخ همراه با ، و یکی از چهار قسمت (چهار ربع) بود.
 در سال ۱۱۸ ه‍.ق پایتخت خراسان را از به بلخ انتقال داد و شهر رونق یافت. در سال ۲۵۶ ه‍.ق این شهر بتصرف درآمد. در سال ۲۸۷ ه‍.ق نزدیک بلخ مغلوب شد و به قتل رسید و بلخ تحت حکومت درآمد. در سال ۴۵۱ ه‍.ق تصرفش کردند و در سال ۵۵۰ ه‍.ق بدست افتاد. در سال ۶۱۷ ه‍.ق) با وجود اینکه بلخ تسلیم شد، مغولان همه مردم شهر از زن و مرد و کودک را از شهر بیرون آورده و همه را کشتند به‌طوری که تا مدت‌ها حیوانات وحشی از گوشت آن‌ها تغذیه می‌کردند و سپس شهر را آتش زده و کاملاً تخریب نمودند. در دورهٔ (۷۷۱ – ۹۱۱ ه‍.ق) تا اندازه‌ای شکوه گذشته را بازیافت ولی پس از بنای در بیست کیلومتری آن، بلخ رو به انحطاط گذاشت. خرابه‌های بلخ قدیم اکنون ناحیهٔ وسیعی را اشغال کرده‌است.
 در منابع تاریخی به خاطر موقعیت فرهنگی و تمدنی بلخ از آن به نام‌های مختلف یاد شده‌است؛ مثلاً بلخ گزین، بلخ الحسنا، ام‌البلاد، ام‌القرا، بلخ بامی، قبه الاسلام، دارالفقاهه، دارالاجتهاد…
 جهانگردان اروپایی و ، بلخ را انبار مهمی برای کالاهای عبوری در آسیای میانه در نخستین سال‌های سدهٔ ۱۹ م به‌شمار آورده‌اند. این شهر، در مرز میان بیابان‌های بی‌درخت و زمین‌های سرسبز، در شمال و جنوب ، زمانی بسیار آبادان بود و آب شهر از طریق شبکه‌ای مرکب از ۱۸ جوی پخش می‌شد که درّه‌های شهر را به هم پیوند می‌داد. بلخ در برخوردگاه جاده‌های کاروانی واقع بود که از جنوب به هند، از غرب به ایران، و از شرق به کشیده می‌شد. کاروان‌های بی‌شماری از طریق این شهر، که به عنوان بازاری در آسیای برای خرید و فروش شهرت داشت، رفت‌وآمد می‌کردند. 
 بناهای اولیه بودایی دوام نسبتاَ بیشتری به بناهای اسلامی داشته‌اند مثل . طول آن ۴۶ متر عرض ۲۷ متر و ارتفاع ۱۵ متر است. چهار طاق مدور در داخل غرق شده و چهار خروجی از بیرون به داخل طراحی شده‌است. پایه ساختمان از آجرهای خشک شده در برابر آفتاب با ۶۰ سانتی‌متر مربع مساحت و ۱۰۰ تا ۱۳۹ میلی‌متر ضخامت ساخته شده‌است. تخت رستم در نقشه به صورت گول شکل و دارای اضلاع ناهموار است. ظاهراً از (یعنی گلی مخلوط با کاه و گودال) ساخته شده‌است. ممکن است در این ویرانه‌ها را که توسط دیپلومات چینی توصیف شده‌است، بشناسیم. بقایای بسیاری از برج‌های دیگر نیز در سایت وجود دارد. 
 تپه‌های مخروبه به سمت جاده مزار شریف احتمالاً نشان‌دهنده مکان شهری است که هنوز قدیمی‌تر از آن است که بلخ امروزی در آن قرار دارد.
 امروزه جدا از ویرانه‌ها و استحکامات باستانی در بله مکان‌های دیدنی زیادی دیگر نیز زیادی دیده می‌شود:
 
 
 
 
 این موزه قبلاً دومین موزه بزرگ کشور بود، اما مجموعه آثار آن در دوران اخیر دچار غارت شده‌است. 
 این موزه از ساختمانی مشترکی که با یک کتابخانه مذهبی دارد به موزه مسجد کبود نیز معروف است. این موزه ویرانه‌های باستانی بلخ، کلکسیون آثار هنری اسلامی از جمله قرآن قرن سیزدهم و نمونه‌هایی از هنرهای تزئینی و مردمی افغانستان را به نمایش می‌گذارد.
 بلخ همواره کانون علم و هنر و فرهنگ بوده و نقش عمده ای در توسعه زبان و ادبیات فارسی داشته‌است. علماء و فضلای بزرگی را در دامان خویش پرورانیده‌است. در فهرست زیر نام‌های تعدادی از این بزرگان که در بلخ زاده شده یا زیسته‌اند آمده‌است:
{"title": "بلخ", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D8%AE&oldid=35000040", "language": "fa"}