(رود به معنی شتابان/ Oxus)، یا (به : که یونانی‌شدهٔ نام رود: است) پرآب‌ترین رود است که رود دوم است. به رود، دریا می گویند. آمودریا از کوه‌های سرچشمه گرفته و حدود ۱٬۱۲۶ کیلومتر از آن در قسمت مرزهای شمالی با ، و جاری است. بخش‌هایی از آن قابل کشتیرانی است. در سواحل آن و قرار گرفته، که کالاهای صادراتی یا وارداتی افغانستان به کشورهای از این طریق مبادله می‌شود. 
 این رود به‌طور تاریخی در حدود یا سرحد سرزمین باستانی قرار داشته و در آثار اساطیری نیز مرز و به‌شمار می‌رود. در گذشته در دوره‌ای به می‌ریخته بعدها مسیر آن تغییر کرده و با پیوستن به رود به می‌ریزد. امروزه هرچند مسیر اصلی رود به سوی است اما تمامی آب آن در طول مسیر و با کانال‌کشی‌هایی که برای کشاورزی صورت گرفته به مصرف می‌رسد.
 از سال ۱۹۶۰ به بعد رو به خشکی رفت و نود درصد آن خشک شده است. دلیل این خشکی بیشتر این بوده که مسیر دو رودخانه سیحون و جیحون رو به سمت بیابان‌ها تغییر می‌دهد تا آن زمین‌ها رو به زمین‌های کشاورزی تبدیل کند. از زمان آسیای میانه را یا می‌نامیدند که در پارسی نو به شکل (زمین خوار و پست و جلگه ای) درآمد. نام این دریاچه در طول تاریخ یا بوده‌است ولی از زمانی که به دست مغول‌ها و روس‌ها افتاد نام غیراصیل آرال جایگزین نام تاریخی خوارزم شد. دو رود تاریخی این سرزمین هم و بود که از سده ۱۶ به بعد به نام‌های آمودریا و سیردریا جعل شد. 
 در کرانه شرقی (که امروزه به و افغانستان تقسیم شده) دو رود بزرگ جاری بود که گاه به نام‌های و خوانده می‌شوند و سرزمین‌های آن سوی آنها را یا و به اصطلاح عربی می‌خوانند. امروزه این دو رود به نام و خوانده می‌شوند. آمودریا در واقع نام قدیمی این رود است. در گذشته این رودخانه به می‌ریخته‌است. «گذرگاه پیشین و باستانی آمودریا به سوی دریای خزر امروزه به شکل گودال و شوره‌زاری به نام «اونگوز»، و نیز گذرگاه جدیدتر آن به نام «اوزبای» (اوزبوی)، همچنان در محل دیده می‌شود و در برخی نقشه‌ها و اطلس‌های جغرافیایی و عکس‌های ماهواره‌ای نشان داده شده‌است.» 
 آمودریا در اصل به معنای است. کوتاه شدهٔ است در ( امروزی). به گفتهٔ ، و ، بوده‌اند، و به مردمان و پیوند داده شده‌اند. نام شهر امروزی برمی‌گردد به زندگی آنان در آن گستره. همچنین آن که دو آمل، یکی در و دیگری در گسترهٔ آمودریا، جای داشته که به مهاجرت قبیله‌ای ایرانی بنام یا بازمی‌گردد و برای تمیز از آن را و و نیز خوانند؛ و این شهر را ویران کردند. 
 در چنین آمده:
 آمو: رود . . . . . . . . . . . .
سرچشمهٔ این رود است به مشرق ، و در سابق این رود به می‌ریخته و گاهِ جنگ (هنگام نبرد) با مجرای آن بگردانیدند به .
 اما جیحون نام دیگری بود که اهالی آنجا بدان رود داده بودند و شبیه «جیحون» ( ) بود که در « » ( ) از آن به عنوان یکی از رودهای نام برده شده‌است. در رود آمو را آمودریا می‌نامند و فرارود را .
 نقل می‌کند که کالاهای به وسیله این رودخانه تا حمل و از آن‌جا از طریق به فرستاده می‌شد. هنگامی که به حمله کرد، این رودخانه به دریای خزر می‌ریخت و از آن پس مسیر آن تغییر کرد و چون شهر پایتخت را تصرف کردند رودخانه مزبور را با تغییراتی در مسیر آن به طرف دریای مازندران جاری ساختند و این صورت تا سه قرن بعد از آن تاریخ دوام داشت و از آن پس به حالت کنونی برگشت. آنتونی جنکینسون انگلیسی که در زمان صفوی از طریق و به دربار آمد، می‌گوید رودخانه اکسوس به دریای ختا می‌ریخت و مسلماً دریایی را که وی نام می‌برد همان است. 
 آمودریا همان رودی بوده‌است که در ادبیات اساطیری ایران مرز بین ایران و توران را نشان مشخص می‌کرده‌است. 
در غزل معروفی از معروف پارسی گو می‌خوانیم که:
{"title": "آمودریا", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7&oldid=34385442", "language": "fa"}