برای دیگر کاربردها را ببینید. رودخانه‌ای است که از به هم پیوستن رودخانه‌های و در استان تشکیل می‌شود و پس از ورود به استان به می‌ریزد. رودخانه‌های و خود از و سرچشمه می‌گیرند. رود دز بخشی از به شمار می‌رود.
 رود دز از ترکیب چند رودخانه که در ذیل به آن‌ها اشاره می‌شود به وجود می‌آید
 
 این رودخانه در گذر زمان نام‌های مختلفی به خود دیده‌است. از نام این رود تا قبل از حضور مردمان اطلاعی در دست نیست، اما ایلامی‌ها که اولین قوم ساکن در این سرزمین بوده‌اند بنا به گفته پروفسور باستان‌شناس فرانسوی به این رودخانه «ایدیده» (idide) می‌گفتند که تا بعد از حمله اسکندر و حضور یونانی‌ها مورخین یونانی از این رود با نام «کوپرات» یا دز( : ) یاد کرده‌اند. 
 در کتاب کاروند (مجموعه گفتارها و نوشتارها به کوشش یحیی ذکاء) در بخش رودهای با توجه نوشته‌های مورخین یونانی و رود دز را همان رود کوپرات در نظر گرفته و با توجه روند مسیر عبور آب که از دره به جلگه می‌آید از آن به نام «رود دز» یاد می‌کند. 
 سرهنگ نخستین باستان‌شناسی که اقدام به تحقیقات علمی در شوش نمود، به نقل از جغرافی دانان دوران باستان رودخانهٔ «کوپراتس» را همین رودخانهٔ دز فعلی می‌داند. 
 هم چنین باستان‌شناس فرانسوی مادام نام قدیم این رودخانه را «کوپراتس» ذکر کرده‌است. 
جغرافی دانان و مورخین مسلمان مانند ، و در ادوار مختلف تاریخی از این رودخانه به نام‌های «رود جندی شاپور»، «آب جندی شاپور» ویا «آب دز» یاد کرده‌اند. 
 هم چنین در کتاب «فن آب و فن آبیاری در ایران باستان» نام قدیمی رود دز «رود گنده شاپور» ذکر شده‌است. 
 ژنرال سر در سفرنامهٔ خود موسوم به «ده هزار میل در ایران»، در جریان مأموریتش به خوزستان ازین رود به نام نهر «آب دیز» نام می‌برد و آن را از شعب مهم کارون نام برده‌است. 
 هم چنین علی‌اکبر ، و مرحوم رشیدیان از این رودخانه به نام «آب دیز» به معنی « » یاد نموده‌اند.
 مرحوم رشیدیان در کتاب «جغرافیای خوزستان» می‌نویسد: «آب دیز (آب دز) از بروجرد والیگودرز سرچشمهٔ آن شروع شده و پس از طی خاک لرستان به استان خوزستان وارد و پس از گذشتن از شهرستان اندیمشک ازمرکز دزفول گذشته و به بندقیر (محل تلاقی دز و کارون) رفته و در آن جا با آب‌های شوشتر ممزوج شده و به اهواز می‌رود، خوشمزه و گواراست.» 
 بر روی رودخانه دز، سدهای بزرگی ساخته شده یا در دست ساخت است؛ که از جمله آن می‌توان به برنامه ساخت در استان لرستان و نیز به (ششمین سد بزرگ جهان در زمان ساخت) در و چندین اشاره کرد. 
 در شهر دزفول بر این رودخانه چندین پل بسته شده‌است. پلی نیز در بخش بر روی رود دز ساخته شده‌است.
 
 
 
 
 
 
 پل باستانی با ۱۷ قرن قدمت یکی از قدیمی‌ترین پل‌های (بازسازی شده در زمان و ) جهان است که در سال ۲۶۳ میلادی به دستور روی رودخانه دز ساخته شد.
پل ساسانی مهم‌ترین اثر تاریخی دزفول و به عنوان نماد شهر دزفول که ۲ منطقه شرق و غرب این شهر را به هم وصل می‌سازد، یکی از راه‌های ارتباطی شهر و سرزمین بوده که به دستور شاپور اول ساسانی و پس از پیروزی ایران بر و با به‌کارگیری اسرای رومی ساخته شده‌است از این‌رو، به نیز مشهور است.
این پل دارای ۱۴ دهانه است، پل قدیم دزفول از سنگ ساروج و آهک ساخته شده و در دوران حکومت ، و بازسازی شده‌است اما پایه‌های پل حکایت از دوران ساسانی دارد. 
 در پشت سد دز در کرانه غربی دریاچه پلاژ و تاسیات تفریحی از زمان پهلوی دوم باقی مانده که همچنان مورد استفاده مردم طبیعت دوست و گردشگران قرار می‌گیرد. همچنین از این نقطه با قایق می‌توان به جزیره‌های کوچک و بزرگ در میان دریاچه رسید
در قسمتی از مسیر رودخانه دز به دلیل دره‌ای بودن اشکفتهایی مشرف به رود دز کنده کاری شده که در گویش دزفولی به کَت (Kat) معروف می‌باشند. درگذشته اغلب برای فرار از گرمای طاقت فرسای تابستان مورد استفاده مردم بوده‌اند ولی امروزه محلی برای تفریح مردم می‌باشد. 
 هم چنین در مسیر رود در چند نقطه وجود دارد که برای آرد کردن گندم در گذشته مورد استفاده بوده‌است. پیشینه تاریخی آسیاب‌های آبی دزفول در ارتباط با پل قدیم (دزفول) بوده که به دوره ساسانیان بازمی‌گردد اما عمده آثار موجود از آسیاب‌ها که در سه بخش از رودخانه موجود است به دوره تاریخی و بازمی‌گردد. این سازه‌ها از مصالحی چون قلوه سنگ رودخانه ایی، آجر و با ملات ساروج ساخته شده‌اند. شکل معماری آسیاب‌ها برگرفته از سبک معماری بومی بوده و به صورت یک مجموعه به هم پیوسته ساخته شده و به هم مرتبط هستند. 
از دیگر کارهای مهندسی شده در مسیر رود دز می‌توان به قمش‌ها در دزفول نام برد که از راهرو و مجرا و تونل‌های زیر زمینی برای انتقال آب رودخانه به زمین‌های زراعتی و همچنین شرب مردم در گذشته‌استفاده شده‌است. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 مقالهٔ اصلی: پس از اجرای طرح انتقال آب ازسرشاخه‌های دز در شهرستان در شرق به ، سرشاخه‌های دز اکنون تأمین‌کننده اصلی آب مصرفی (شرب، صنعتی، کشاورزی) شهرهای ، ، ، ، ، و مخصوصاً می‌باشد. 
به گفته فتاح وزیر وقت نیرو این آب یکی از بهترین آب‌های دنیا است. 
 چندین طرح برای انتقال آب از حوضه دز در حال بهره‌برداری یا در حال ساخت هستند. طرحهای انتقال آب از حوضه دز و دبی سالیانه آنها بنا بر اعلام سازمان آب و برق خوزستان (زیر مجموعه وزارت نیرو) به شرح زیر است. گفتنی است این آمار در معرض تغییرات هستند. از سوی دیگر برخی، آمارهای رسمی انتقال آب از حوضه کارون بزرگ (شامل رود دز) را نادرست و کمتر از انتقال آب واقعی می‌دانند. 
 
 
 
 
 
 
 انتقال آب از شرق و شهرستان الیگودرز به شهرهای خوانسار، گلپایگان، خمین، محلات، نیم ور، سلفچگان و قم باعث پایین رفتن شدید سطح سفره‌های آب زیرزمینی و در نهایت خشک شدن چاه‌های آب این منطقه شده‌است. بیش از ۶۰ حلقه چاه خشک شده و ۱۷۱ حلقه از چاه‌های منطقه نیز در آستانه خشکیدن قرار دارند، اما تاکنون حقابه یی برای این روستاها در نظر گرفته نشده‌است. از سوی دیگر نام‌گذاری این طرح به عنوان مبهم «طرح انتقال آب از سرشاخه‌های دز به قم» و همچنین نام‌گذاری پروژه ساخت و اجرای این طرح با نام پروژه قمرود باعث واکنش‌هایی در میان مردم شد تا جایی که نماینده شهرستان الیگودرز هم نسبت به نام‌گذاری این طرح اعتراض کرد و آن را مجعول خواند. 
حسینی نماینده : معتقدیم اولویت باید شهرهای کناری رودخانه باشند. از این رو با این طرح مخالفیم. ناصری نژاد نماینده : با این پروژه مخالفیم و معتقدیم به ضرر کشور خواهد بود. رئیس مجمع نمایندگان : ما نمایندگان بدون حمایت نمی‌توانیم از این طرح ممانعت کنیم، مطبوعات ما را تنها نگذارند. ابراهیمی نماینده : نمایندگان خوزستان نگران تبعات هستند.
 خشک شدن چاه‌ها و چشمه‌های شهرستان الیگودرز علاوه بر خسارات بسیاری که به بخش کشاورزی وارد کرده‌است باعث از بین رفتن مجتمع‌های پرورش ماهی در این شهرستان شده‌است. ، وزیر نیروی پیشین مدعی شد که وی مدافع حقوق مردم الیگودرز است. 
 رودخانه دز در خرداد/تیر سال ۱۴۰۱ در محدوده در نزدیکی روستاهای به طور کامل خشک شد. در این مدت هیچ آبی برای برداشت آب آشامیدنی و کشاورزی روستاهای وجود نداشت. خشک شدن رودخانه دز برای اولین بار در سال ۱۴۰۱ رخ داده است. 
بنا به گزارش خبرگزاری دولتی ایرنا، سازمان آب و برق خوزستان درباره علت خشک شدن این رودخانه توضیحی نداده است، اما حجت‌الله دهدشتی، فرماندار شوشتر، می‌گوید در پیغامی برای مدیرعامل سازمان آب و برق خوزستان از او درخواست کرده است این موضوع را بررسی و نتیجه را اعلام کند. او همچنین وعده داد این مسئله در نشستی در سطح استانداری خوزستان بررسی ‌شود. اما در پی این اعلام هیچ اطلاع رسانی انجام نشد.
{"title": "دز", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%AF%D8%B2&oldid=34977771", "language": "fa"}