یکی از استراتژی‌های سیاست خارجی در جمهوری اسلامی ایران یک در است که از آغاز ریاست جمهوری در سال ۱۳۸۴ مطرح شد. 
بر اساس این سیاست، ایران باید برای ارتقای جایگاه بین‌المللی خود بر اهرم ایجاد رابطه مناسب با بیشتر تکیه داشته باشد. البته پیرامون این که چه کشورهایی در زمره اهداف سیاست نگاه به شرق قرار می‌گیرند، و این که از چه دیدگاهی باید به این سیاست نگاه کرد اتفاق نظری میان صاحب‌نظران نیست و حداقل ۳ دیدگاه مختلف وجود دارد. 
 این سیاست در چارچوب نظری قرار می‌گیرد. 
 در مورد مفهوم سیاست نگاه به شرق، سه حالت را می‌توان در نظر گرفت: ، ، . به نظر می‌رسد سیاست نگاه به شرق به مورد سوم نزدیکتر است. زیرا سیاست نگاه به شرق مبتنی بر پرهیز از یک جانبه گرایی در مورد غرب در سیاست خارجی و نگاه جامع به سیاست خارجی برای استفاده از فرصتها و ایجاد آنها است. بنابراین، معنای آن با تعریف اول متفاوت است و در عین حال، تفاوت‌های ظریفی با تعریف دوم دارد؛ زیرا سیاست نگاه به شرق مبتنی بر تلاش برای برقراری ارتباط همزمان با شرق و غرب و اولویت دادن به شرق به دلایل ژئوپلیتیک، فرهنگی، اقتصادی و حتی سیاسی است. بنابراین، این رویکرد به معنای رد کردن و بی‌تفاوتی نسبت به غرب نیست. در واقع، تأکید بر شرق در اینجا نفی غرب نیست. در این رابطه، باید گفت که سیاست نگاه به شرق یک استراتژی واقع بینانه است و بیش از هر چیز، به دنبال استفاده از فرصتهای ارتباطی با کشورهای مختلف است. در همین رابطه، ، در توصیف سیاست نگاه به شرق می‌گوید: « » 
 در شرایطی که نه واقعیت روشنی به نام «بلوک شرق» وجود دارد و نه دیگر ادعاهای ایدئولوژیک شرق معتبر هستند، سیاست نگاه به شرق به معنای دنبال کردن شرق و پیروی محض از کشورهای شرقی نیست، آن هم آن طور که در زمان جنگ سرد تصور می‌شد. بنابراین، شاخصه‌های سیاست نگاه به شرق را می‌توان به شرح ذیل ذکر کرد: 
 
 
 ایران از آغاز دوران شعار « » را سرلوحه خود قرار داده و سعی نموده در سیاست خارجی خود حرکت مستقلی را در پیش بگیرد. رویکرد مطلق‌گرایانه ایران به این شعار تا پایان ، مانع از این می‌شد که ایران بتواند هم‌پیمانان استراتژیکی برای خود بیابد. سیاست نگاه به شرق در حالی مطرح شد که مذاکرات ایران با و پیرامون دچار چالش شد و نتوانست به‌خوبی تأمین‌کننده باشد؛ و در عین حال تحولاتی که در طی سال‌های قبل اتفاق افتاد شرایط نویی را پدید آورد. 
 یکی از مهمترین موضوعات مربوط به سیاست خارجی ایران پس از روی کار آمدن ، سیاست نگاه به شرق و گسترش روابط ایران با کشورهای آسیایی بود. در واقع، عدم دستیابی به اهداف مطلوب در روابط با کشورهای غربی با ادامه خصومت بین ایران و ایالات متحده، به ویژه در پرونده هسته‌ای، منجر به گسترش روابط ایران با شرق شد تا بار دیگر مورد توجه و تأکید قرار گیرد. این سیاست تاکنون عملاً با یک سری جنبش‌های بین‌المللی و موضع‌گیری‌های سیاسی همراه بوده است. 
 با توجه به وضعیت پرونده هسته‌ای ایران، که در آن سه کشور انگلیس، فرانسه و آلمان نقشی اساسی در مذاکرات داشتند و رسیدن به بن‌بست در این پرونده با کشورهای مذکور، و اینکه این سه کشور خود را به عنوان نمایندگان جامعه اروپا یا به طور کلی نمایندگان غرب معرفی می‌کردند، در نتیجه تمایل به یافتن افق‌های جدید در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران افزایش یافت. سیاست نگاه به شرق در واقع ناشی از شرایط ذکر شده بود. با این حال، چنین سیاستی در ایران بی‌سابقه نبود و در ، اقداماتی برای تقویت روابط موجود با کشورهای مهم آسیایی مانند چین، هند و روسیه در چارچوب اتحاد استراتژیک انجام شده بود. 
 سیاست نگاه به شرق در مجموعه سیاست‌های خارجی جمهوری اسلامی ایران در مقاطع مختلف با نقاط قوت و ضعفی مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، به نظر می‌رسد که در سالهای اخیر، این استراتژی بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. همانطور که ، تأکید می‌کند: « » (تبریز، ۲۹ بهمن ۱۳۹۶). در همین راستا، علی‌اکبر ولایتی، مشاور امور بین‌الملل رهبر ایران نیز سیاست نگاه به شرق را ضرورتی استراتژیک برای جمهوری اسلامی در تأمین منافع اقتصادی، سیاسی و دفاعی خود می‌داند. 
 سیاست نگاه به شرق متمرکز بر تأمین نیازهای تجهیزاتی ایران از کشورهایی مانند چین، روسیه و کره شمالی بوده است. با توجه به موفقیت همکاری با کشورهای حوزه شرق (کشورهای ذکر شده)، نگاه به شرق به عنوان یک استراتژی ویژه توسط روسای جمهور ایران (آقایان « »، « »، « » و حتی « ») مورد استفاده قرار گرفته است. البته در میان دولت‌های مذکور، در زمان ریاست جمهوری احمدی‌نژاد، به دلیل فشار بی‌سابقه غرب به بهانه‌های سیاسی بر جمهوری اسلامی ایران، این ایده در دستگاه دیپلماسی کشور شکل گرفت که کلید حل مشکلات اساسی در سیاست خارجی است، آن هم نه در رابطه با پایتخت‌های اروپایی بلکه در رابطه با کشورهای آسیای شرقی. بر این اساس، احمدی‌نژاد ضمن اصلاح رویکردها و سیاست‌های دولت قبلی (خاتمی) که مبتنی بر ایجاد و تعمیق روابط با غرب و به ویژه اروپا بود، تلاش‌های ویژه‌ای برای ایجاد روابط با جهان شرق انجام داد. 
 پس از پایان ، اگرچه تلاش‌های ویژه‌ای برای حل مشکلات قبلی و متعاقباً بهبود روابط با غرب از طریق به اصطلاح « » کرد، اما روحانی از شرق آسیا و به ویژه منطقه استراتژیک غافل نشد. زیرا او می‌دانست که با توجه به موقعیت‌های خاص ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک، این مناطق می‌توانند نظم هرم قدرت جهانی را در سالهای آینده تحت تأثیر قرار دهند. به همین دلیل دولت روحانی را به عنوان قدرتی در حال ظهور در عرصه سیاست و همچنین عرصه روابط بین‌الملل تنظیم کرد. 
 سیاست نگاه به شرق تاکنون به جای راهی برای ایجاد فرصتها، به عنوان یک راه فرار در مواقع چالش با غرب تلقی شده است. به بیان بهتر، می‌توان گفت استراتژی نگاه به شرق در زمینه سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بیشتر تحت تأثیر چالش با غرب به عنوان یک سیاست مدون مورد توجه قرار گرفته است. 
 کشورهایی مانند ، ، ، ، ، و از کشورهای هدف این سیاست عنوان شده‌اند. البته به زعم عده‌ای از آن‌جا که ژاپن و کره جنوبی با اتخاذ و انحلال فرهنگی در تمدن غرب، دیگر در چارچوب تمدن مشرق‌زمین تعریف نمی‌شوند نمی‌توانند در این رویکرد جایگاهی داشته باشند و خیمه نگاه به شرق بر پایه ۴ ستون روسیه، هند، چین و مالزی استوار است. 
 بر پایه این نوع نگاه، تعریف حوزه شرق بر پایه مکان جغرافیایی و تا حدودی تقابل با انجام می‌شود. بر اساس این نگاه، کشورهای نیز در حوزه شرق تعریف می‌شوند. مبنای تصمیم‌سازی‌ها در دولت احمدی‌نژاد این رویکرد بوده‌است. 
 با نگاه ایدئولوژیک که بر اساس دوقطبی تقابل شرق–غرب و نگاه اسلامگرایانه جمهوری اسلامی است، کشورهای نیز در حوزه شرق تعریف می‌شوند. این دیدگاه طرفداران کمی دارد. 
 این دیدگاه شرق را بر پایه حوزه تمدنی شرق و با زاویه دید منطقه‌ای و همسایگی نگاه می‌کند و سعی دارد از شرق هویتی مکانی و جغرافیایی ارائه دهد. 
 فریدون مجلسی ، یکی از دیپلمات‌های پیشین ایران، معتقد است که سیاست نگاه به شرق نه تنها به پیشرفت و خروج ایران از شرایط فعلی منجر نمی‌شود، بلکه کشور را در یک بازار غیر رقابتی به دام می‌اندازد و باعث پَسرفت اقتصادی و تعاملات تجاری مضر می‌شود. به گفته وی، استراتژی نگاه به شرق برای ایران معنی‌ای ندارد. با این سیاست، ایران اسیر ناتوانی خود در شرق می‌شود و در این بازار گرفتار می‌ماند. بنابراین، هر کالایی را به هر قیمتی بدهند، ایران مجبور به خرید آن است. در حالی که ایران باید در روابط خود آزاد باشد و مشتری بازاری شود که کالای بهتری را با قیمت رقابتی‌تر عرضه می‌کند. به گفته وی، استراتژی نگاه به شرق باعث می‌شود که ایران بابت بازی کردن نقش واسطه در بازار جهانی، باج اقتصادی زیادی را به کشورهای حوزه شرق پرداخت کند. به گفته وی، به طور کلی سیاست نگاه به شرق منجر به امور مضر اقتصادی برای ایران می‌شود. 
 قائم موسوی ، کارشناس علوم سیاسی ایرانی، در مورد سیاست نگاه به شرق می‌گوید: « ». به گفته وی، منافع روسیه از مشکلات ایران با غرب تأمین می‌شود، بنابراین روسیه به ادامه این اختلاف برای تأمین منافع خود دامن می‌زند. علاوه بر این روسیه در مواقع نیاز، حمایت‌های کافی را در دفاع از ایران ارائه نداده است. به گفته وی، ایران مجبور است رفتار ناشایست دولت چین با مسلمانان این کشور را به خاطر تقابل با فشارهای آمریکا و غرب نادیده بگیرد. به گفته وی، ایران باید از وابستگی به روسیه و چین اجتناب کند، زیرا آنها متحدان قابل اعتماد و پایداری نیستند و بدون شک پشتیبانی لازم را از ایران در مواقع حساس ارائه نخواهند کرد.
{"title": "نگاه به شرق", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D8%B4%D8%B1%D9%82&oldid=34272070", "language": "fa"}