یا ؛ به بررسی سرگذشت و چگونگی نام‌گذاری، و همچنین واکاوی درونمایهٔ نام‌های نهاده شده بر جغرافیای می‌پردازد. ، شاخه‌ای است که به شناخت نام‌های جغرافیایی (یا جای‌نام‌ها یا توپونیم‌ها Toponyms) ویژه گردیده است. جای‌نام‌ها در بر گیرندهٔ بن‌مایه‌هایی از ، ، و هر بوده و همچون بناهای تاریخی و اشیاء ، به مثابهٔ بخش مهمی از ؛ سند و شناسنامهٔ هر و باشندگان آن به‌شمار می‌آیند. به عبارتی؛ یک ، هم شاخص و هم معیار است و هم واقعیت‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی سخن می‌گوید. از همین روی؛ بررسی و واکاوی پیشینه نام‌های نیشابور، کاری بایسته و ارجمند در راستای شناخت پیشینه تاریخی و فرهنگی و ویژگی‌های اقلیمی این دیار، به‌شمار می‌آید. شماری از نام‌ها و لقب‌ها (نام‌های توصیفی) ؛ همراه با دگرگونی‌هایی چند ؛ مانداک و کارنامهٔ تاریخی کهن و آکنده از فراز و نشیب‌های فراوان و تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعیِ چندان این بوم در گذر دوران‌هاست؛ نام‌هایی همچون ، ، ، ، و … و لقب‌هایی همچون ، ، ، ، و … که درونمایهٔ این نوشتار قرار گرفته‌اند.
 در نگاهی کلی؛ حوزهٔ را در دو زمینهٔ عمدهٔ (دربرگیرنده نام‌هایِ ، ، ، و ) و (دربرگیرنده نام‌هایِ و ) می‌توان دسته‌بندی نمود. هر چند باید در نظر داشت که لقب‌هایی همچون ، ، ، ، و … به زمینه‌مایه‌هایی از قبیلِ موقعیت جغرافیایی، ویژگی‌های اقلیمی و پایهٔ تمدنی، ساخت شهری (معماری) و … اشاره می‌نمایند. این دست لقب‌ها (نام‌های توصیفیِ) منتسب به نیشابور، درونمایهٔ بخش پایانی است.
 جای‌نام‌ها، آینه و گنجینه گذشته و در بر گیرندهٔ اطلاعات ارزشمند تاریخی می‌باشند. تحولات سیاسی و اجتماعی، در جای‌نام‌ها تأثیر می‌گذارند: برخی در این فرایند، کاربرد خود را از دست می‌دهند؛ برخی دیگر، افزوده می‌شوند؛ همچنین، برخی با نام‌های نوی دیگری جایگزین می‌شوند. نیشابور، با کارنامه تاریخی دیرین و آکنده از فراز و نشیب‌های بسیار (چونانکه در برخی گزارش‌ها از این بوم، با عنوان یاد می‌شود)، یکی از آن دست کهن‌بوم-شهرهای ایرانی است که هموراه در جایگاه یکی از کانون‌های تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بوده‌است. این همارگی پاینده در دل تاریخ؛ جایگزینی‌ها و دگرگونی‌هایی را در نام این دیار، به همراه داشته‌است. در جدول زیر، نمایی از نام‌هایی که در درازی تاریخ، بر این دیار نهاده شده می‌آید و در دنباله، به گزارش و بازشناسی هر نام، پرداخته می‌شود.
 
 
 
 
 
 
 سَمَنجور (سمنگور) نیسایا (نسایا)، نیسافور (نیسه‌فور)، ایرانشهر نام‌های دیگری است که در منابع جغرافیایی و تاریخی گوناگون، بر گستره جغرافیایی نیشابور، اطلاق گردیده است.
 جای‌نام‌های (Theotoponyms) دربرگیرندهٔ اصطلاحات مذهبی و واژه‌های منتسب به دین، مقدسین و شخصیت‌های مذهبی یا کلماتی که مفهوم دینی دارند می‌باشد. نقش‌آفرینی نیشابور به عنوان شهر همزیستی دین‌ها و کیش‌های گوناگون و جایگاه تبادل و تطور فرهنگ‌ها و اندیشه‌ها؛ با ویژگی‌های برجسته‌ای همچون و اهمیت آیینی در کیش مزدیسنا بخاطر نزدیکی به آتشکده (در شمال غربی این شهر) در دوران ، همبودگاه اندیشه‌ها و آراء فرقه‌ها و مذاهب کلامی و فقهی و یکی از مراکز عمده علمی و دینی ؛ در کالبد نام‌های آیینی همچون ، و … پدیدار شده‌است.
 نام‌های توصیفی (لقب‌ها)؛ نام‌ها یا عنوان‌های توصیفی است که در منابع گوناگون به نیشابور، نسبت داده شده‌است. از این دست نام‌های توصیفی می‌توان به ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، … در جدول زیر، به زمینه معنایی شماری از این لقب‌ها اشاره شده‌است.
{"title": "پیشینه نام نیشابور", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%D9%87_%D9%86%D8%A7%D9%85_%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1&oldid=26397201", "language": "fa"}