(که در اصل به و با نام کامل نوشته شده) یک دربارهٔ موسیقی است که آن را در نوشته‌است. این رساله، برخلاف رسالهٔ معروف دیگر ارموی، رسالهٔ که پیش از نگاشته شده‌است، متأثر از علم است. همراه با جزو آثار مرجع در است. از دید برخی منتقدان بهترین اثر ارموی است و اهمیتش از نیز بیشتر است اما در عمل کمتر از به آن توجه شده است.
 شامل پنج مقاله است که در آن‌ها موضوعاتی مانند ماهیت صوت، نظریهٔ نسبت اعداد برای محاسبهٔ موسیقی، اختلاف بین فواصل مختلف موسیقی، ماهیت در موسیقی و رابطه‌اش با فواصل ، و مباحث مربوط به ایقاع ( موسیقی) و (گام‌های موسیقی) آمده‌است. این رساله همچنین به دلیل اینکه هم‌زمان از افاعیل، که برای توصیف در شعر به کار می‌روند، و برای توصیف ضرب‌آهنگ موسیقی استفاده کرده مورد توجه بوده‌ است.
 خودْ موضوعِ شرح‌ها و ترجمه‌های بعدی نیز بوده‌ است که از آن جمله می‌توان به شرح مولانا مبارکشاه بخاری، رسالهٔ از ، و ترجمه‌های و به فرانسوی اشاره کرد. نسخه‌های خطی متعددی از این رساله موجود است که در کشورهای مختلف از جمله ، ، ، ، و نگهداری می‌شوند. مهم‌ترین این‌ها نسخه‌ای است که در نگهداری می‌شود و تاریخ نگارش آن ۶۶۶ ه‍.ق است و احتمالاً دست کم بخشی از آن را خود ارموی نگارش کرده‌ است.
 
 
 نام کامل این رساله، است. ارموی این کتاب را حدود ۶۶۵ (معادل ۱۲۶۷ ) نوشت و به شاگردش شرف‌الدین هارون جوینی اهدا کرد که یکی از برادرزاده‌های بود. نام این رساله نیز به نام شرف‌الدین هارون جوینی اشاره دارد. ارموی از طریق خاندان جوینی با آشنایی داشت و احتمال می‌رود که طوسی علاقهٔ ارموی را به علوم یونانی برانگیخته باشد؛ چنان‌که در ارموی نشانی از تأثیر علم موسیقی یونانی دیده نمی‌شود و آن رساله نظریات خود ارموی را شرح می‌دهد، اما در تأثیر نظریات موسیقی یونانی مشهود است. این احتمال هم وجود دارد که ارموی رسالهٔ شرفیه را تحت تأثیر آثار به‌خصوص نوشته باشد. دست آخر این که خود نصیرالدین طوسی نیز رساله‌ای مختصر در خصوص تناسبات موسیقی نوشته‌است که ممکن است الهام‌بخش بوده باشد. 
 مقالهٔ اصلی: صفی‌الدین عبدالمؤمن بن ابی‌المفاخر یوسف بن فاخر اُرمَوی (۶۱۳ – ۱۸ صفر ۶۹۳ ه‍.ق) موسیقی‌دان، خوش‌نویس، ادیب و بود. دوران زندگی صفی‌الدین را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: پیش از و پس از آن. پیش از حملهٔ مغول، ارموی به همراه پدرش به بغداد مهاجرت کرد و در آنجا ابتدا به فراگیری پرداخت. سپس به رفت و در آنجا به آموزش علوم مختلف و فراگیری پرداخت و گفته شده که در زمینهٔ خوشنویسی و انشا از سرآمدان روزگار خود شد. به گفتهٔ خودش در همین دوران موسیقی و نواختن را هم فراگرفت. اما علی‌رغم چیره‌دستی در این هنر، بیشتر شهرتش در آن زمان از خوشنویسی حاصل شد. پس از روی کار آمدن ، صفی‌الدین به دربار راه یافت و در امور مختلف اعم از امور دیوانی، کتابت و کتاب‌داری، و نیز در مقام خطاط و سرپرست تشکیلات موسیقی به کار گرفته شد. پس از آن که مستعصم به تسلط ارموی بر موسیقی آگاه شد، وی مسئول فراهم آوردن اسباب بزم و طرب خلیفه گردید و توجه خلیفه به وی بیشتر شد چنان‌که مستعصم در اواخر دورهٔ خلافتش دستور تأسیس کتابخانه‌ای تازه در دربار را داد که کتاب‌های گرانبهایی به آن منتقل شدند و ارموی را کلیددار آن کتابخانه کرد. از مهم‌ترین دستاوردهای این دوره از زندگی صفی‌الدین، نگارش رسالهٔ است که قدیمی‌ترین نسخهٔ به دست آمده از آن در سال ۶۳۳ ه‍.ق نگاشته شده‌است. 
 در پی حملهٔ به بغداد و در سال ۶۵۶ ه‍. ق، عدهٔ کثیری از جمله خلیفهٔ عباسی به قتل رسیدند و اکثر مدارس و کتابخانه‌ها ویران شد. اما صفی‌الدین در این میان با توسل به هنرش توانست خود و خانواده‌اش را از تعرض مصون نگاه دارد و به دربار هلاکو راه یابد. صفی‌الدین در این دوره به آموزش و برادرش شرف‌الدین هارون جوینی مشغول شد. ارتباط وی با خاندان جوینی کمک کرد تا صفی‌الدین به ریاست دیوان انشا در بغداد برسد. مهم‌ترین اثر صفی‌الدین در دورهٔ دوم زندگی‌اش نوشتن است. 
 در سال ۶۸۳ قمری به حکومت بغداد رسید. او که پیش‌تر با آزار و اذیت عطاملک جوینی باعث مرگ وی شده بود، با رسیدن به حکومت، دستور قتل پسران و بستگان وی را نیز صادر کرد. در این زمان شوکت خاندان جوینی رو به زوال نهاد و صفی‌الدین نیز بزرگترین حامی خود را از دست داد. نهایتاً صفی‌الدین به فقر دچار شد و به زندان افتاد و در روز ۱۸ صفر ۶۹۳ قمری در زندان درگذشت. 
 مقالهٔ اصلی: اون رایت استاد موسیقی‌شنناسی در ، از دوره‌ای که ارموی در آن می‌زیست با عبارت «مهم‌ترین دوره در تاریخ موسیقی ایرانی و عربی» یاد کرده‌است. صفی‌الدین که در این زمان در بغداد می‌زیست سبکی از توصیف موسیقی را ارائه کرد که بعدها به «مکتب منتظمیه» معروف شد. مکتب منتظمیه نامی است که به گروهی از نظریه‌پردازان موسیقی این دوره داده می‌شود؛ و از دیگر نظریه‌پردازان این مکتب بوده‌اند. اصطلاح مکتب منتظمیه در منابع کهن شرقی اعم از ، یا دیده نمی‌شود بلکه ترجمه‌ایست بر عبارت که محققان غربی برای نامیدن این مکتب به کار می‌برده‌اند. تا پیش از شکل‌گیری مکتب منتظمیه، توصیف نظری موسیقی بر اساس روشی صورت می‌گرفت که در تعریف کرده بود و بعدتر دانشمندان دیگر از جمله آن را (در کتاب ) شرح و گسترش داده بودند. 
 مهم‌ترین مفاهیم در مکتب منتظمیه عبارت بودند از تعریف یک موسیقی مبتنی بر که تمام فواصل موسیقایی رایج در موسیقی جهان اسلام را در خود داشت و « گام در زمان خودش بود»، و توصیف فواصل موسیقایی از طریق نظریهٔ . نظریهٔ ادوار رویکردی نظری به موسیقی بود که در آن گام‌های موسیقی به صورت دوایری شرح داده می‌شدند و فواصل هر یک از درجات یا «ابعاد» آن‌ها به روش ریاضی محاسبه و شرح داده می‌شد. سایر ویژگی‌های مکتب منتظمیه عبارتند از: توجه به ویژگی‌های ، توجه به مفهوم «ایقاع» ( ) که در سنّت پیشین مورد توجه نبود، و ابداع مفاهیم و واژگانی نوین نظیر «دُور»، «شَد» و « » یا ارائهٔ تعریف جدیدی از واژگان موجود (نظیر «شعبه»)، برای توصیف نظری موسیقی. در این مکتب، هر گام موسیقی شامل ۱۷ پرده بود که فواصل آن در اصل با روشی که در ریشه داشت (که تعریف کرده بود) محاسبه می‌شدند، جز آن که در این روش فواصل دیگری (که در محاسبات فیثاغورث نبود و مختص موسیقی اسلامی-ایرانی است) نیز محاسبه و می‌شدند. 
 همراه با جزو آثار مرجع در مکتب منتظمیه است. در هر دوی این رساله‌ها، ارموی نظریهٔ را توضیح داده‌است، اما (که سه دهه پس از نگارش شده) از دو جهت متمایز است. نخست آن که برخلاف که منعکس‌کنندهٔ نظریات اصیل خود ارموی است، تحت تأثیر موسیقی یونان بوده‌است. دوم آن که برخلاف که بسیار موجز است (و از این جهت مورد نقد بوده‌است )، به‌طور مفصل‌تری به بیان نظریات موسیقایی پرداخته‌است. روش تقسیم‌بندی مقامی موسیقی به شکلی که در مکتب منتظمیه نظام یافت، تا دوران معاصر تداوم داشته‌است. در ایران پس از این روش کنارگذاشته شده‌است، اما در و کماکان تقسیم‌بندی مشابهی به کار برده می‌شود.
 به نوشته شده و شامل پنج مقاله است به این عناوین: 
 
 
 
 
 مقالهٔ اول به مباحث نظری راجع به ماهیت می‌پردازد و صفی‌الدین در آن به نظریات فارابی و ابن سینا در این باره اشاره می‌کند و انتقاداتی نیز بر نقاط ضعف نظریات آن دو مطرح می‌کند. مباحث ریاضی در مورد موسیقی در مقاله‌های دوم تا چهارم این رساله طرح شده‌اند. 
 مقالهٔ دوم به محاسبهٔ ریاضی فواصل موسیقی اختصاص دارد و آن‌ها را بر اساس نسبت‌های ریاضی تعریف می‌کند (ر.ک. ). همچنین، ارموی در این مقاله به مفهوم نیز می‌پردازد و فواصل را به دو دستهٔ ملایم و ناملایم تقسیم می‌کند. برای مثال در این روش فاصلهٔ با نسبت ۴:۳، فاصلهٔ با نسبت ۳:۲ و فاصلهٔ با نسبت ۲۵۶:۲۴۳ محاسبه می‌شود.
 در مقالهٔ سوم راجع به ترکیب فاصله‌های موسیقی بحث شده‌است و مثلاً توضیح داده شده که چه طور با افزودن دو فاصلهٔ کوچک‌تر، یک فاصلهٔ بزرگ‌تر به دست می‌آید، یا چطور می‌توان یک فاصلهٔ بزرگ‌تر را به فواصل کوچکتری شکست. در اینجا مفهوم نیز تعریف می‌شود. در اجناسی که متشکل از چهار نت هستند، اگر اندازهٔ بزرگترین فاصلهٔ بین این نت‌ها برابر یا یا ۷:۶ باشد، صفی‌الدین آن را یک جنس «لَیِّن» (ضعیف) می‌نامد و باقی جنس‌ها را «قوی» نام می‌دهد. او اجناس لین را به سه دسته تقسیم می‌کند: راسِم (بزرگترین فاصله = ۵:۴)، لَوْنی (به معنی رنگین، بزرگترین فاصله = ۶:۵) و ناظم (بزرگترین فاصله = ۷:۶). صفی‌الدین ۳۶ عدد از اجناس لین را برمی‌شمرد اما توضیح می‌دهد که این اجناس ملایم نیستند و در عمل به کار نمی‌روند. در مقابل، او توضیح می‌دهد که از بین اجناس قوی، جنسی که متشکل از فواصل ۹:۸–۹:۸–۲۵۶:۲۴۳ است (یعنی ، دوم بزرگ، ، نظیر نت‌های ر، می، فا) بیشترین کاربرد را دارد. شایان ذکر است که طبقه‌بندی اجناس به لین و قوی پیش‌تر در آثار فارابی وجود داشته و صفی‌الدین به تکرار آن پرداخته‌است. 
 مقالهٔ چهارم راجع به ترتیب اجناس است و در آن توضیح داده شده که چه طور با پیوستن دو جنس با کمک یک فاصلهٔ طنینی ( ) در بینشان، می‌توان یک دور کامل (یک ) را به دست آورد. 
 در مقالهٔ پنجم، موقعیت درجات هر دور به‌طور مبسوط شرح داده شده و نحوهٔ محاسبهٔ ریاضی آن‌ها نیز ارائه شده‌است. همچنین، ادوار مختلف برشمرده شده‌اند. 
 چند از این رساله بر جای مانده‌است که یکی از مهم‌ترین آن‌ها در نگهداری می‌شود. تاریخ کتابت این نسخه حدود سال ۶۶۶ ه‍.ق است و احتمالاً دست کم بخشی از آن را خود ارموی کتابت کرده‌است. نسخهٔ دیگری از آن به شمارهٔ ۳۴۶۰ در کتابخانهٔ در نگهداری می‌شود که اصالت آن نیز قطعی است. نسخهٔ دانشگاه ییل (که در مجموعهٔ سالیزبوری با شمارهٔ S. 37 نگهداری می‌شود) در سال ۱۳۸۳ در ایران به چاپ رسید و آن نیز به شمارهٔ ۶۰۷۹ در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد نگهداری می‌شود. نسخهٔ چاپ ایران به لحاظ کیفیتش و نیز از جهت نحوهٔ انتشار و مسائل حق نشر مورد نقد بوده‌است؛ از جمله آن که برخی واژگان عربی در آن نادرست قرائت و بازنویسی شده‌اند و ترتیب صفحه‌های کتاب نیز در آن اشکال داشته‌است. 
 نسخه‌های دیگری از این اثر در (کتابخانهٔ )، ( )، ( )، ( )، (کتابخانهٔ آصفیه، کتابخانهٔ عاطف افندی، کتابخانهٔ بایزید، کتابخانهٔ بلدی، کتابخانهٔ جارالله، کتابخانهٔ ولی‌الدین و کتابخانهٔ نور عثمانی)، (نسخه‌ای نگاشتهٔ قرن نهم ه‍.ق در کتابخانهٔ دکتر محفوظ، و نسخه‌ای نگارش قرن یازدهم ه‍.ق در کتابخانهٔ المحتف العراقی)، (کتابخانهٔ و کتابخانهٔ تیموریه) و (کتابخانهٔ رامپور) وجود دارند. در نیز نسخه‌هایی از این رساله در کتابخانه‌هایی در و نگهداری می‌شوند که قدمتشان بین قرن هفتم تا دوازدهم ه‍.ق است. 
 به عقیدهٔ ، رسالهٔ از در واقع شرحی است بر . نیز بر آثار ارموی از جمله شرحی نوشته‌است. 
 دو خاورشناس معروف به نام‌های و بارون در سال ۱۹۳۷ را به ترجمه کردند (اولی به‌طور مختصر و دومی به تفصیل). این ترجمه‌ها باعث شده که نزد اروپاییان اثری شناخته شده باشد. 
 در سال ۱۳۸۵ ه‍.خ نسخه‌ای فارسی از این رساله با ترجمهٔ و منتشر کرد. پیش از آن، در سال ۱۳۸۳ ه‍. خ، نسخهٔ عربی این رساله را هم همین انتشارات منتشر کرده بود. 
 بین نگارش و حدود ۳۰ سال فاصله است و از بعضی جهات مبسوط‌تر از است اما با این حال کمتر از آن مورد توجه بوده‌است. 
 به عقیدهٔ برخی از نظریه‌پردازان معاصر از جمله و محسن محمدی، این رساله مهم‌ترین اثر ارموی است و شایسته‌است که ارموی بابت آن شناخته بشود تا بابت . محتوای این دو رساله نیز در برخی موضوعات از جمله در نحوهٔ تشریح ادوار یا موضوعات مربوط به اسباب با هم متفاوت است که این تفاوت ناشی از آن دانسته می‌شود که از آثار فارابی و ابن سینا ریشه می‌گیرد ولی رسالهٔ اثری مستقل‌تر است و نظریه‌های نوآورانه‌ای دارد. همچنین، تعریفی که ارموی در این رساله از مفهوم نغمه (صوت) ارائه می‌کند نیز، در تناقض با تعریفی است که در آمده‌است. همچنین بیش از وارد جزئیات و مصادیق می‌شود؛ برای نمونه، ارموی در از اجناس بیشتری نام برده تا در . 
 یکی از ویژگی‌های (که بعداً در شرحی که مولانا مبارکشاه بخاری بر آثار ارموی نوشته نیز تکرار می‌شود) استفادهٔ همزمان از «افاعیل» و « » برای ساختار ضرب‌آهنگ قطعات موسیقی است. در آثار پیش از آن، نظیر آثار فارابی، فقط از اتانین برای توصیف ضرب موسیقی استفاده و از افاعیل تنها برای (وزن شعر) استفاده می‌شد.
{"title": "رساله شرفیه", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%B1%D9%81%DB%8C%D9%87&oldid=33788265", "language": "fa"}