این مقاله دربارهٔ زبان ترکی آذربایجانی است. برای زبان آذری را ببینید. یا (به ترکی آذربایجانی: Azəri Türkcəsi یا Azərbaycan Türkcəsi) ، زبانی از خانواده است که با دو گویش در و مناطق ایران تکلم می‌شود. عمده تفاوت بین دو گویش در تلفظ برخی واژگان، وام‌واژگان ، ، و و تفاوت‌هایی مختصر در چند مورد دستوری است. زبان ترکی آذربایجانی در جمهوری آذربایجان و در یکی از زبان‌های رسمی مصوب است. زبان ترکی آذربایجانی بخشی از شاخه است و به و بسیار نزدیک است. به عنوان همچنین در نواحی شرقی و جنوب و و قسمت‌هایی از شمال رایج است. زبان ترکی آذربایجانی از زبان‌های و در واژگان، سامانه آوایی و دستوری اثر پذیرفته‌است. در ایران، شهرهای ، ، و به ترتیب بزرگترین شهرهایی اند که ترکی آذربایجانی در آن‌ها تکلم می‌شود. 
 در محدوده در گذشته و قبل از گسترش زبان ترکی آذربایجانی، (پهلوی) رایج بود که به مرور پس از ورود و اسکان قبایل تُرک و به خصوص در دوره سلجوقیان و صفویه، و رو به فراموشی سپرده شد. 
 یکی از و زبان اغلب مناطق آذری‌نشین ایران از جمله آذربایجان است. این زبان در کنار و در زیرشاخه غربی از گروه قرار می‌گیرد. و زیر شاخه شرقی زبان‌های اوغوز را تشکیل می‌دهند. 
 مهم‌ترین گویش‌های زبان ترکی آذربایجانی موجود در ایران عبارتند از:
 
 
 بیوک رسول اوغلو است که در سال ۱۹۹۶ طی مقاله‌ای منتشر و اعلام داشته‌است که این دسته‌بندی بر اساس ملاحظات میدانی و بر مبنای ۱- مشخصات آوایی، ۲- ویژگی‌های جغرافیایی مناطق و ۳- قواعد زبانی (قواعد کلی و هماهنگی اصوات) می‌باشد. بیوک رسول اوغلو لهجه‌های ترکی آذربایجانی در ایران را به ۸ گروه به شرح زیر دسته‌بندی کرده‌است (در مقاله اصلی لهجه نهم لهجه خلج نامیده شده در حالی که یک زبان مستقل است): 
 زبان ترکی آذربایجانی در شمال غربی ایران به ۸ لهجه یا گویش اصلی تقسیم می‌شود:
 
 
 
 
 
 
 همچنین آکوپ دیل آچار، ترکیه ای، لهجه ترکی آذربایجانی ایران را به ۹ گروه جغرافیایی به شرح زیر دسته‌بندی کرده‌است:
 
 
 
 
 
 
 
 
 اطلاعات بیشتری در مورد چگونکی این دسته‌بندی و استناد علمی آن‌ها در دست نیست. 
 لهجه‌های ترکی آذربایجانی در جمهوری آذربایجان با توجه به ویژگی‌های جغرافیایی و تاریخی به چهار گروه تقسیم شده‌اند: 
 
 
 
 تفاوت این لهجه‌ها در برخی آواها، صداها و نحوه ادای برخی صامت‌ها و مصوت‌ها است.
 در مورد شمار سخنگویان به زبان ترکی آذربایجانی، اتفاق نظر وجود ندارد و برآوردها ناهمسانند. بنیاد این تفاوت، ارائه نشدن آمار رسمی از سوی ایران و ترکیه و عراق است. تمامی ارقام ارائه‌شده بر پایه برآوردها است. اتنولوگ یکی از معتبرترین مراجع آمارهای زبانی، جمعیت گویشوران تمام لهجه‌ها و گروه‌های این زبان (شامل دو زیرگروه اصلی آذری شمالی و آذری جنوبی) در سال ۲۰۱۸ میلادی را در مجموع اندکی بیش از ۲۳ میلیون نفر برآورد کرده‌است. تمامی آذری‌های جمهوری آذربایجان، ایرانیان آذری، ترکمن‌های عراق و سوریه، آذری‌های روسیه و ترکیه و آمریکا و سایر اقلیت‌های آذری زبان در تمام دنیا در این برآورد منظور شده‌اند. سایت اتنولوگ، این زبان را در حال حاضر منقرض اعلام کرده‌است. 
 ، جمعیت زبانان را در سال ۲۰۱۶ میلادی را ۱۰٬۹۰۰٬۰۰۰ برآورد کرده، و گسترش آن را در شمال (غربی) و مرکز ایران می‌داند. 
منابع پژوهشی دیگری جمعیت گویشوران زبان ترکی آذربایجانی در ایران را ۱۵ میلیون نفر ذکر می‌کنند. کتابچهٔ ، شمار سخن‌گویان ترکی آذربایجانی در ایران را معادل ۱۶٪ کل جمعیت این کشور تخمین زده‌است. برآورد دانش‌نامهٔ زبان کمبریج برای سال ۱۹۸۶، ۱۲ میلیون در کل و ۷ میلیون در ایران (۱۵٪) بوده‌است (با احتساب قشقایی‌ها). دانش‌نامهٔ بین‌المللی زبان‌شناسی نیز در برآورد سال ۱۹۸۶، تعداد سخنگویان این زبان را در ایران ۷٬۷۶۰٬۰۰۰ نفر (۱۶٪ درصد) برآورد می‌کند که به تخمین دانش‌نامهٔ زبان کمبریج بسیار نزدیک است. در تخمین‌های دیگری مانند سایت جمعیت ۱۵٬۵۰۰٬۰۰۰ نفر اعلام کرده‌است. هم‌چنین، سازمان سیا در سال ۲۰۰۸ جمعیت ترک‌زبانان جمهوری آذربایجان را ۹٫۰۳٪ از مردم آن کشور گزارش کرده‌است. 
 به اعتقاد محمدباقر کریمی عضو ، زبان ترکی آذربایجانی چنان تضعیف شده‌است، که متکلمانش در فضاهای رسمی و حتی ادبی گاهی فقط قادر اند، که تنها فعل جمله را به ترکی بگویند و بقیه واژه‌ها، در فضاهای رسمی به فارسی و عربی ادا می‌شود. این زبان در جهت ظرفیت‌سازی برای کسب قابلیت هم‌سویی با دستاوردهای جدید به‌روز نمی‌شود و به دلیل فقدان کتابت و عدم استفاده و کاربرد رسمی، حضور همه‌جانبه ش در زندگی روزمره و رسمی افراد را از دست داده‌است. متکلمان نیز به مرور حضور ذهن واژه‌ای خودشان در حوزه زبان را از دست داده‌اند و علاقه‌مندی در بین متکلمان برای استفاده کم شده‌است. بدین ترتیب بیش از پیش تضعیف شده و با از دست دادن جایگاه کاربردی خود به عنوان یک زبان غیررسمی به گوشه انزوا می‌رود و در نهایت سرنوشتی جز مرگ نخواهد داشت. 
 خطر نابودی زبان یک سیر طبیعی برای بیش تر زبان‌ها در دنیا در حال وقوع است و پدیده‌ای فراگیر در جهان امروز است. برای نمونه حسن راشدی از چهره‌های نزدیک به جریانات قوم گرا، معتقد است با ادامه وضع کنونی آینده ای جز نابودی برای زبان ترکی در ایران نمی‌توان تصور کرد. این واکنش‌های افراطی منحصر به یا فعالان فرهنگی و سیاسی نبوده‌است، بلکه حتی ، امام جمعه و در (و همچنین عضو ) نیز به دفعات اظهارات داشته‌است. 
 به نظر کارمند پیشین وزارت خارجه ایران، اگر چه خطر انقراض زبان ترکی آذربایجانی در ایران را تهدید نمی‌کند، ولی آسیب‌ها و چالش‌های عمده‌ای دارد: 
 
 
 
 
 همچنین به عقیده علی ابوالقاسمی کارشناس و پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ، زبان ترکی آذربایجانی شمال آسیب دیده‌است که بخشی از علل آن به بطن جامعه ترک‌زبانان شهرستان‌های شمالی استان همدان برمی‌گردد. به مرور زمان، واژه‌های زبان ترکی در معرض فراموشی قرار گرفته‌است و کلماتی از دیگر زبان‌ها، از جمله و و در میان لهجه‌های ترک‌زبان این استان رسوخ یافته‌است. 
 با همه این ادعاها مؤسسه آیرام وابسته به که تلاش زیادی برای تحریک اقوام در ایران دارد، ادعا می‌کند که میزان توجه و تولید آثار ترکی در ایران بیش تر شده‌است که با گفتار گروه‌های جدایی طلب پان ترکیست ایرانی تناقض دارد. 
 تاریخچه نگارش به زبان آذربایجانی به سده چهاردهم میلادی بازمی‌گردد. امروزه در آذربایجان ایران از خط عربی یا فارسی برای نگارش استفاده می‌شود و در کشور جمهوری آذربایجان، پس از کنار گذاشتن خط نوشتاری ، مانند ترکیه از بهره می‌گیرند. 
 گفتنی است که H در زبان‌های ترکی وجود نداشته و بخش بزرگی از واژگانی که این در آن‌ها بکار رفته اند و در بقیه نیز بر اثر تغییرات زبانی این همخوان به آن‌ها افزوده شده‌است. 
 در افرادی مسئلهٔ تغییر را مطرح کردند. (۱۸۷۸) و از این دسته افراد بودند. البته این امر با مخالفت شدید گروه‌های دیگر از جمله برخی فرهنگیان و روحانیان روبرو شد. صرف نظر از دغدغهٔ روحانیان که معتقد بودند تغییر خط ارتباط مردم را با قرآن و دیگر متون دینی قطع خواهد کرد برخی اهالی فرهنگ اعتقاد داشتند که خط بخشی از هویت هر قوم را تشکیل می‌دهد و از آنجایی که چند صد سال است که تمام متون ادبی ترکی و هزاران هزار کتاب در این خط تألیف شده‌اند تغییر خط به نوعی یک گسستگی فرهنگی به وجود خواهد آورد. این مسئله در دورهٔ بسیار کوتاه (۱۹۱۸–۱۹۱۹) نیز مطرح گشت. بعد از پیروزی بلشویک‌ها چندین روزنامه به خط لاتین در چاپ می‌شد؛ ولی هنوز به کار گرفته می‌شد. در سال ۱۹۲۴ رهبر بلشویک آذربایجان توانست قانون استفاده از لاتین در امور دولتی را به تصویب مجلس جمهوری برساند. 
 در سال ۱۹۲۶ اولین کنفرانس در برگزار شد. گردآمدگان تصمیم گرفتند که خط لاتین را خط مورد استفادهٔ تمام ترک‌زبانان آذربایجانی جهان اعلام کنند. دو سال بعد به رهبری اصلاح خط در به اجرا گذاشته شد و جایگزین الفبای عثمانی (عربی) گردید. در همین سال کمیته‌ای به نام (الفبای جدید) در مسکو به تدوین الفبای یکدستی پرداخت که در تمامی جمهوری‌های ترک‌زبان ( ، ، ، و ) استفاده شود. این الفبا به مدت بیش از ده سال مورد استفاده بود. 
 در سال ۱۹۳۹ الفبای لاتین کنار گذاشته شده و جایگزین خط لاتین گردید. همچنین تدریس در تمام مدارس اجباری اعلام شد. سیاست تجزیه کردن ملت‌ها و ممانعت از احساسات ملی‌گرایانه می‌تواند از دلایل تغییر دوبارهٔ خط در این دوره و عدم هماهنگی بین گروه‌های زبانی مشترک در تدوین الفبای جدید باشد. ترس استالین که از اتحاد و قدرت گرفتن دوبارهٔ مسلمانان -که اغلب آن‌ها ترک بودند- سرکوب زبان‌های غیر در محدودهٔ جغرافیای با جایگزینی زبان روسی به شدت ادامه یافت که تا سقوط این اتحادیهٔ در ۱۹۹۱ ادامه داشت؛ ولی بعضی از این جمهوری‌ها پس از استقلال خود در سال ۱۹۹۱ الفبای خود را دوباره به لاتین برگرداندند. 
 در سال ۱۹۹۱ پس از فروپاشی شوروی و استقلال جمهوری آذربایجان الفبای لاتین دوباره رسمی و الفبای سیریلیک کنار گذاشته شد. آثار مکتوب زیادی به زبان آذربایجانی با بر جای مانده‌است که تمامی این کتب هنوز به خط لاتین در دسترس نیستند. با چند حرف اضافه (x,q، ə) یعنی (اَ، ق، خ) اندکی با استانبولی متفاوت است. در ایران زبان آذربایجانی با الفبای عربی نوشته می‌شود. البته از الفبای لاتین نیز بعضاً در اینترنت استفاده می‌شود. در حال حاضر زبان‌های ترکی که از الفبای لاتین استفاده می‌کنند، عبارتند از ترکی آذربایجانی (جمهوری آذربایجان)، ترکی ترکیه، ترکمنی، قزاقی، ازبکی، اویغوری (بخشا) و تاتاری. 
 ترکی آذربایجانی متأثر از هم آوائی صوتی حروف است. در زبان ترکی آذربایجانی صداهای خشن (O,U،A,I) و صداهای نازک (Ö,Ü،E,Ə، İ) نمی‌توانند در ریشه یک واژه با هم مخلوط شوند و با همان ترتیب فوق در کلمه می‌آیند. مانند Gözəllik و Ayrılıq. واژه‌های بیگانه نیز تا حد امکان تحت تأثیر این قانون قرار می‌گیرند. مانند کلمه عربی حسین (Hoseyn) که در ترکی Hüseyn و کلمه عربی عباس (Əbbas) که در ترکی (Abbas) گفته می‌شود. گروهی از ترکی آذربایجانی‌زبانان هنگام صحبت کردن به زبان‌های دیگری، ناخودآگاه از این زبان خود پیروی می‌کنند. 
 زبان ترکی آذربایجانی همانند سایر شاخه‌های زبان ترکی از نظر ساختاری جزو به‌شمار می‌آید. در این زبان ریشه یک فعل یا یک اسم را می‌توان با اضافه کردن پسوندهای متعدد تغییر زمانی، جمعی و صفتی داد. 
 افعال متعدی در ترکی آذربایجانی با اضافه کردن پسوند به افعال لازم ساخته می‌شود. به‌طور مثال:
اوخشاماق=شبیه بودن ← اوخشاتماق= شبیه کردن
 افعال متعدی درجه دو و درجه سه نیز قابل ساخت است: یازماق = نوشتن (متعدی)← یازدیرماق = نویساندن (متعدی درجه دو)← یازدیرتماق = وسیله نوشتن کسی را فراهم کردن (متعدی درجه سه). 
 
 
 
 
 مقالهٔ اصلی: مقالهٔ اصلی: زبان ترکی آذربایجانی پس از دومین زبان از زبان‌های ترکی باشد که از فارسی بیشترین تأثیر را گرفته‌است. این تأثیر بیشتر در ، مجموعه لغات و ساختار بوده‌است و به صورت کمتر در صرف این زبان بوده‌است. تأثیر عناصر بر آغوزی از آغاز شده‌است. 
 ازسوی دیگر زبان فارسی نیز وام‌واژه‌هایی را از زبان گرفته‌است. در طول تاریخ، سرزمین فارسی زبانان، از جمله ، شاهد فرمانروایی سلسلسه‌هایی با منشأ بوده‌است و این عامل بر تأثیر متقابل زبان‌های فارسی و ترکی برهم مؤثر بوده‌است. ، ، ، و هر یک تأثیر و ردپایی از خود بر فرهنگ و ادبیات گذاشته‌اند. 
 جمله‌های مرکب در ترکی تحت تأثیر زبان فارسی تغییر بنیادینی کرده‌است. خیلی از حروف ربط در زبان ترکی از پارسی وام گرفته شده‌است :ü (و) ve (و)، ya (یا)، ägär (اگر)، čünki (چونکه), gah . . . gah (گه گاه)، häm (هم، نیز)، hämčinin (همچنین)، häṛčänd (هرچند)، härgah (هرگاه)، nä . . . nä (نه .. نه)، näinki (نه اینکه)، yainki (یعنی که)، y axud(یا)، zira (زیرا)، bälkä (بلکه)، hämišä (همیشه)، mägär (مگر). 
 بیشتر این حروف ربط با توجه ساختار متفاوت ترکی، در ترکی وجود ندارند و برخی هم وجود دارند اما به صورت مستقل نمی‌توانند بکار روند و تنها در جمله یا عبارت مرکب به انتهای فعل یا اسم می‌چسبند. به عنوان مثال در ترکی نمی‌توانید بگویید اگر الف و ب (if a and b) چرا که حرف ربط «و» وجود ندارد و همچنین معادل حرف ربط «اگر» در ترکی (سه) فقط به انتهای فعل می‌چسبد. به همین دلایل زبان ترکی عثمانی، ازبکی، ترکی آذری تحت تأثیر زبان فارسی تغییرات بنیادینی کرده‌است؛ مانند نمونه‌های زیر: 
 
 
 
 
 
 از نگاه ریخت‌شناسی یا مورفولوژی: کاربرد بسیاری از پسوندهای فارسی، مانند -باز، ستان، دار، دان، پرست، کار، گر و پیشوندهای فارسی مانند بی-، با- و نا- مانند «قماربار»، «همکار»، «بی‌ادب» یا «نامرد.» کاربرد وجه التزامی مشابه فارسی مانند «آلام» به جای «آلسام» (؟) (بخرم) که بنظر می‌رسد مخصوص ترکی آذری ایران باشد. در صفت تفضیلی و عالی پرهیز از ادات «داها» و «ان» (تر، ترین)، مانند «بو اوندان یاواشدی» به جای «بو اوندان داها یاواشدیر» (این از آن آهسته‌تر است) و «لاپ گؤزل طبیعت» به جای «ان گؤزل طبیعت» (زیباترین طبیعت). با توجه به اینکه درترکی استانبولی زمان حال کامل (ماضی نقلی) وجود ندارد برخی حتی احتمال می‌دهند که صرف ماضی نقلی مانند «گلمیشم» یا «گلیپسن» (آمده‌ام، آمده‌ای) که در ترکی ترکیه موجود نیست، نتیجهٔ تأثیر فعل ماضی نقلی در زبان فارسی است. 
 مقالهٔ اصلی: زبان ترکی آذربایجانی مانند سایر زبان‌های ترکی از لحاظ واژه تحت تأثیر فارسی قرار گرفته‌است و از فارسی وارد این زبان شده‌اند. برای نمونه:
 
 
 
 
 مقالهٔ اصلی: اولین شکل شناخته شده در مربوط به که یک دیوان شامل و سروده‌بود. غزل‌های ترکی آذربایجانی خود را تحت نام حسن‌اوغلو ثبت کرده‌است. 
 در قرن چهاردهم میلادی ، و بخش‌های غربی ایران تحت سلطه حکومت‌های و بود. در دوران این حکومت‌ها شاعرانی مانند ، و با تخلص زندگی می‌کردند؛ که نخستین آثار را در آن دوران از خود به جا گذاشته‌اند. اواخر قرن چهاردهم، زمان ظهور یکی از بزرگترین شعرای ، بود؛ وی از بزرگترین دیوان شعرهای به‌شمار می‌رود. آموزه‌های صوفی و عرفانی از اواخر قرن ۱۴اُم تا اوایل قرن ۱۵اُم میلادی رواج داشت عمادالدین نسیمی یکی از برجسته‌ترین استادان در تاریخ ادبی بوده‌است. وی به و نیز آثاری داشته‌است. پس از معرفی سبک و ، در قرن ۱۵اُم، شاعران مشهور چون ، و ادبیات آذربایجانی را گسترش دادند.
 نیز نام یکی از قدیمی‌ترین داستان‌های اسطوره‌ای ترک‌های است که در حدود به صورت مکتوب درآمده‌است. این مجموعه از ۱۲ داستان به نثر و نظم تشکیل شده و مجموعه پر ارزشی است که زندگی، ارزش‌های اجتماعی و باورهای ایل‌های ترکی را نشان می‌دهد. قدمت داستان‌ها مربوط به قرن‌های و میلادی می‌باشد .
 شاعر قرن ۱۶اُم آذربایجانی، فلسفی، تغزلی و بزمی خود را در زبان‌های ، عربی و فارسی می‌سرود. وی با بهره‌گیری از سنت‌های زیبای ادبی از محیط خود، و پیروی از میراث پشتیبانش، موجب شد تا فضولی به یکی از چهره‌های برجسته ادبی جامعه ادبیات آذربایجانی تبدیل شود. از محمد فضولی دیوان غزل و قصیده‌ای به یادگار مانده‌است.
 سبک شاعران آذربایجانی در ادامه قرن ۱۶اُم به سمت رفت و پس از تثبیت سیطره بر ایران قویاً توسعه یافت؛ و با تخلص و بعد با پیدایش "سبک قوشما فرزند شاه اسماعیل، و بعدتر نیز در گسترش ادبیات آذربایجانی کوشید. از شاعران مشهور دو نسخه از دیوان از وی به جا مانده‌است و شاعر اهل نیز از معروف‌ترین شاعران می‌باشند که هفده به زبان ترکی آذربایجانی سروده‌است. 
 مقالهٔ اصلی: ادبیات شفاهی به قسمتی از ادبیات ، باورهای عامه، افسانه‌ها، داستان‌ها، موسیقی، ضرب‌المثل‌ها و رسوم‌های دهان به دهان یا سینه به سینه یا نسل به نسل از نسل‌های گذشته بجا مانده گفته می‌شود. 
ادبیات شفاهی و عاشیقی آذربایجانی به علت مردمی بودن، توانسته‌است بالندگی خود را بسیار خوب حفظ کند. داستان‌های کاملی چون و با سوژه‌های بسیار متفاوتی به‌طور زنده توسط هنرمندان مردمی پدید آمده‌اند. این داستان‌ها برای اولین بار در قرن بیستم به صورت کتبی درآمده و مانند بسیاری از آثار ادبی جمع‌آوری شده‌اند.
 یا دوبیتی‌های شفاهی آذربایجان از غنای بالایی برخوردارند. ادبیات و موسیقی با قدمتی دیرینه جایگاه و تقدس خاصی بین ترک‌زبان‌ها و دارد. یا امثال زبان ترکی که عموماً پندهایی عاقلانه و انسانی است. (مرثیه‌ها) و لایلالار نیز قسمتی از ترکی آذربایجانی را تشکیل می‌دهند. داستان‌های فولکلوری چون ، ، ، ، ، ،... از غنای آذربایجان سخن می‌گویند.
 شمارش از عدد یازده به بعد در زبان ترکی آذربایجانی تابع قاعده معینی است و از لحاظ دستوری و نوشتاری مطلقاً استثنایی در آن وجود ندارد. به همین دلیل یادگیریِ آن آسان است. اعداد شامل: بیر (۱)، ایکی (۲)، اوچ (۳)، دؤرد (۴)، بئش (۵)، آلتی (۶)، یئددی (۷)، سککیز (۸)، دوققوز (۹) است. برای نمونه به این نام‌گذاری‌ها توجه کنید: 
 از لحاظ محاوره و گفتگوی شفاهی به این در و در بعضی از مناطق استثنایی وجود دارد؛ و آن کاربرد کلمه به جای کلمه آن یعنی سکسن است. البته کلمه هشتاد در این حالت تابع قواعد شمارش اعداد در ترکی آذربایجانی است. این استثنا در مورد آذربایجانی‌های شرق ، ، و مناطق شمالی جمهوری آذربایجان صادق نیست. 
 
 چگونگی نامگذاری، شمارش و بیان اعداد در ترکی آذربایجانی در جدول زیر ارائه شده‌است. 
 که ویژگی و حالت ( ) را بیان می‌کند اغلب به همراه اسم می‌آیند. صفت در ترکی آذربایجانی قبل از اسم (موصوف) می‌آید: ساری آلما (سیب زرد)
{"title": "زبان ترکی آذربایجانی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C_%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C&oldid=35138127", "language": "fa"}