(به : ) یک خانوادهٔ زبانی متشکل از چند صد و هم‌ریشه است و بیشتر زبان‌های مردمان قارهٔ ، و از همین خانواده زبانی هستند. در گذشته (بیشتر در سده نوزدهم) این خانواده نیز نامیده می‌شد. 
 شمار گویشوران آن در سراسر به حدود ۳٫۴ میلیارد نفر می‌رسد. نزدیک به ۴۴۹ زبان زنده در این خانواده بزرگ زبانی وجود دارد که بیش از دوسوم آنها (۳۱۳ تا) زیرشاخهٔ (آریاییانِ هند) هستند. این‌گونه، آنان سخنوران بزرگ‌ترین خانوادهٔ زبانی شناخته‌شده در جهان امروزند.
 در سده شانزدهم میلادی، مردمان اروپایی که به شبه قاره هند پا گذاشتند، رفته‌رفته به همسانی میان زبان‌هایی که امروزه هندوآریایی، ایرانی و اروپایی نامیده می‌شوند، پی بردند.
 در ۱۵۸۳ توماس استفنز، کشیش یسوعی انگلیسی، زبانشناس و دانشمند فرهنگ کُنکانی_ نخستین انگلیسی که از راه دماغه امید نیک راهی هند شد_ در نامه ای که از به برادرش در پاریس نوشت، برای نخستین بار در میان اروپاییان، از همگونی‌های ساختاری میان زبان‌های هندی، یونانی و لاتین یاد کرد. 
 دو سال پس از این، در ۱۵۸۵، ، جهانگرد، بازرگان و زبانشناس فلورانسی در نامه ای به دوست فلورانسی خویش، برناردو داوانزاتی از همانندی واژگانی میان سانسکریت و ایتالیایی در واژه‌های و ، یاد نمود. 
 با آنکه این دو گزارش از نخستین برخوردهای اروپایی با هند در دوران نوین اروپا، نشانگر روشنی پیوند زبان‌های خانواده زبانی نامبرده اند، ولی هیچ‌یک مایه پژوهش‌های دیگری نشد.
 سرانجام، ، استاد ، زبانی مشترک را که نیای زبان‌های ، ، ، و بود را شناسایی نمود و آن را خواند. سپس زبان‌های ، و را به این خانواده افزود. او زبان‌هایی همچون را از این خانواده جدا می‌دانست.
 از دیگر کسانی که در دسته‌بندی این خانواده زبانی نقش داشتند، ، زبان‌شناس و خاورشناس بود. وی با اشاره به شباهت‌های زبان‌های ، ، و به یکدیگر نتیجه گرفت که آن‌ها بایستی از یک زبان مشترک منشأ گرفته باشند که زبان‌های ، و هم از همان زبان ریشه منشعب شده‌اند. گرچه وی ناباورانه چینی (از خانواده )، ژاپنی (شاید هم‌ریشه با ) و مصری ( ) را هم از همین خانواده می‌دانست. در برابر _که با شاخه پذیری در آینده زبان رسمی هندوستان ( ) و پاکستان ( ) شد_ را از سانسکریت و حتی از این خانواده نمی‌دانست (؟) را ، زبان را از ، و را هم‌خانواده با سانسکریت و خواند. شاید از جمله دلایل حذف نام ایران در نامگذاری این خانواده زبانی همین بوده باشد.
خانوادهٔ زبان‌های هندواروپایی یکی از خانواده‌های زبانیِ جهان و گسترده‌ترین و پرگویش‌ورترین آن‌هاست. بیشتر مردم جهانِ امروز، به‌عنوان یا ، می‌توانند به یکی از زبان‌های این خانواده سخن بگویند.
 شمار گویشوران براساس آمار سال ۲۰۱۹ و گرد شده: 
 نخستین بار زبانشناس و دانشمند هلندی بود که زبانی آغازین را مادر برخی زبانهای آسیایی و اروپایی دانست و آن را شناسایی کرد. این سرآغازی بر دانش زبانشناسی بر پایه جستجو برای بازسازی یا کشف یک زبان مشترک بود. در سال ۱۶۴۷ این اندیشه پیش کشیده شد و سرچشمه یگانه یک خانواده زبانی به‌شمار آمد. این خانواده در آغاز شش زبان را دربرمی گرفت: هلندی، آلبانیایی، یونانی، لاتین، فارسی و آلمانی. در ۱۶۵۴ او زبانهای اسلاوی، سلتی و بالتیک را هم به این خانواده افزود.
 جهانگرد ترک عثمانی، در ۶–۱۶۶۵ راهی وین شد و در آنجا همانندی‌هایی میان فارسی و آلمانی یافت. نیز به چنین همسانی‌هایی پی برد.
 در سال ۱۷۸۶ در انجمن پادشاهی بررسی‌های آسیایی در سخنرانی سرشناسی انجام داد که در با اهمیت به‌شمار می‌رود.
 بخشی از این سخنرانی چنین است: « پیشینهٔ باستانی‌اش هرچه باشد ساختاری شگفت‌انگیز دارد، پیشرفته تر از است، سترگ‌تر از است و آراسته تر از هر دوی آنهاست؛ بااین‌همه، هر دو، هم در ریشه‌های فعل و هم در ساختهای دستوری، همسانی و نزدیکی بسیار بیشتر از آن دارد که تنها وابسته به بخت بتواند بوده‌باشد؛ شباهتی چندان نزدیک و چنان قوی که هیچ واژه‌شناس تاریخی نمی‌تواند به سنجش و آزمونِ و و بپردازد و آنگاه بدین نکته باور نیاورد که این هر سه می‌باید از سرچشمه‌ای یگانه برخاسته باشند؛ سرچشمه‌ای که شاید دیگر اکنون موجود نباشد. نشانه‌های دیگری هم هست، هرچند نه بدان محکمی، که براساس آن می‌توان چنین فرض کرد که زبان‌های و و نیز خاستگاهی یگانه با دارند.»
 گفتار جونز بر خویشاوندی زبان‌های ، ، و ، و ، روش تازه‌ای را در بررسیهای پدیدآورد؛ گرچه حذف آگاهانه ، و ، رده‌بندی همچون لهجه ای از سانسکریت یا پراکریت و جای دادن زبان‌های ، و در خانواده هندواروپایی، امروزه همچنان شگفتی هر زبانشناسی را برمی‌انگیزد. 
 پیش از او نیز انگاره به‌خوبی اندیشه یگانگی زبان‌ها پیش از توفان نوح را به شنونده می‌رساند. بر پایه این افسانه که در تورات آمده‌است زبان‌ها ریشه مشترک داشته و بابل (در میانرودان) جایی از جهان بود که زبان‌های گوناگون از آنجا سرچشمه می‌گرفت و تیره‌های مختلف مردمان به جاهای دیگر زمین مهاجرت نموده‌اند. براستی شاید این نظریه چندان هم بیراه نباشد؛ چرا که بابل بر سر یکی از راه‌های مهاجرت بشر از قاره آفریقا قرار است.
 بر پایه بررسی‌های تازه تر، معیارهایی علمی توسعه یافت که برپایهٔ آن‌ها، زبان‌ها در خانواده‌هایی زبانی گنجانده می‌شدند و در این خانواده‌ها، بسته به میزان همانندی‌ها، نسبت‌هایی دور یا نزدیک با هم می‌یافتند. بر این اساس خانواده‌هایِ زبانیِ بسیاری در جهان شناسایی شدند.
 اما «سرچشمه یگانه» زبان‌هایی که بدان‌ها پرداخته، سازنده خانواده زبانی ای است که ۲۴ سال پس از این سخنرانی، نخستین بار یک جغرافیدان به نام ، نام گذارد (۱۸۱۰) و تا امروز نیز در زبان آلمانی واژه استاندارد علمی برای همین خانواده زبانی است. پزشک و فیزیکدان انگلیسی نامدار، ۳ سال پس از وی، این خانواده را هندواروپایی نام گذاشت _که امروزه نیز بیشتر از این نام استفاده می‌کنند؛ ۲ سال پس از نامگذاری یانگ، ، زبانشناس دانمارکی سرشناس، این خانواده را خواند؛ برگرفته از نام ، که بر پایه تاریخ یهود، یکی از پسران سه‌گانه نوح و برادر و است؛ نام دیگری بود که زبانشناس آلمانی در ۱۸۲۶ پیشنهاد کرد، باز هم یادآور نام لاتین کهن آلمانی‌ها به نام بود _چنان‌که بیشتر واژه شناسان در آن زمان آلمانی بودند_؛ ، زبان‌شناس و فیلسوف نام‌آور آلمانی در ۱۸۲۷ نام را برای این خانواده زبانی برگزید؛ سپس در ۱۸۴۰ از پیشگامان آلمانی در زبان‌شناسی به نام آن را هندوسلتی (هندوکلتی ) نامید؛ زبان‌شناس نامی ایتالیایی و پیشگام در پژوهش دربارهٔ گویش‌ها، در ۱۸۵۴، نام را برای این خانواده زبانی انتخاب کرد. در ۱۸۶۱ زبان‌شناس، خاورشناس و دین‌شناس برجسته آلمانی نام خانواده زبان‌های آریایی را بر آن اطلاق نمود. پس از وی نیز زبان‌شناس بلژیکی، نیز در سال ۱۸۶۷ از این خانواده زبانی با نام (Ariaque) یاد کرد.
 هیچ نوشته‌ای از نیای این خانواده زبانی در دست نیست؛ امّا بر پایهٔ برخی اصول دانش زبان‌شناسی تاریخی آن را با مطابقت دادنِ زبان‌هایِ نو و کهنِ این خانواده، بی آنکه ناهنجاری‌های روال زبانی و جهش‌های فرگشتی زبانها درنظر گرفته شوند، با چشمپوشی از جدایی تاریخی ناهمگن و ناهماهنگ هر یک از این زبان‌ها (برای نمونه اوستایی کهن و سانسکریت وابسته به بیش از ۴۰۰۰ سال پیش و یونانی وابسته به ۲۸۰۰ سال پیش و لاتین در پیوند با ۲۱۰۰ سال پیش)؛ در نبود یا کمبود منابع دربارهٔ زبان‌هایی مانند - ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، اسکیتی، و … به گونه ای فرضی و انگاشته بازسازی کرده‌اند.
 مهم‌ترین نکته آن است که هیچ تناسبی میان پیشینه منابع بازسازی این زبان در نظرگرفته نشده‌است. برای نمونه با نگاه به دیرینگی زبان یونانی که پیشینه آن به بیش از ۲۸۰۰ سال پیش (دربارهٔ و ) نمی‌رسد، زبان هیتیایی که سنگ نبشته‌های آن وابسته به ۳۶۰۰ سال پیش بوده، ی سانسکریت که زبان آن را به ۴۰۰۰ پیش پیوند می‌دهند، ژرمنی را که کهنترین زبان آن است و دیرین‌ترین نوشته آن به سده ششم میلادی بازمی‌گردد و زبان فرانسوی که از برگرفته شده‌است، نمی‌توانند در کنار هم زبانی را بسازند که در یک زمان به آن گفتگو می‌شده و سپس به شاخه‌های گوناگونی انجامیده، چرا که زمان این شاخه پذیری در ساخت دستور و واژگان هر یک از زبان‌ها کارایی دارد.
 افزون بر این، زبان فرضیِ به اصطلاح نیا-هندواروپایی یا پوروا-هندواروپایی، برپایه نبود استثنا و نبود برهمکنش زبانی و نژادی بازسازی شده‌است و استثناهای آوایی و برخوردها و وامواژه‌ها را در نظر نمی‌گیرد، با آنکه چنین رویدادهایی در زبان‌ها بسیار به روال هستند و تفاوت گویش‌ها برخاسته از همین ویژگی‌ها و ریشه‌های دیگر است. 
 زبان‌های هندو-اروپایی گروهی از زبان‌های خویشاوند هستند که از هند تا به اروپا گسترده شده‌اند.
 در مورد خاستگاه خانوادهٔ زبان هندو-اروپایی چند فرضیهٔ رقیب وجود دارد. دیدگاه نوینی بر پایه تازه‌ترین یافته‌های ژنتیک در حیطه باستانشناسی این خاستگاه را می‌داند. 
 دیدگاهی که پیشتر رایج بود با نام فرضیه استپ ( )، ریشهٔ این خانوادهٔ زبانی را به ۶٬۰۰۰ سال پیش و استپ‌های پونتیک را فرض می‌کند. از کالین رنفرو ادعا می‌کند ریشهٔ این خانوادهٔ زبانی به ۸٬۰۰۰ تا ۹٬۵۰۰ سال پیش و به منطقهٔ تعلق دارد که با گسترش کشاورزی این زبان نیز در گسترش یافت. از نوین‌ترین دیدگاه‌ها در این زمینه، خاستگاه ایرانی است که کسانی چون ، ، و ، از پیش نهندگان آن هستند و مانند دیدگاه آناتولیایی نگاهی به نظریه و نیز دارد. فرضیه دیگری که دو زبانشناس روس به میان نهاده‌اند ارمنستان را خاستگاه این زبانها می‌داند. فرضیه دیگری نیز تمدن دره رود سند را زادبوم آریاییان هند و ایران و اروپا می‌داند و آن را آریاییان بومی یا برخاسته از هند می‌نامند.
 بر اساس فرضیه کورگان از ، مادر این زبان‌ها هزاره چهارم پیش از میلاد در ناحیه‌ای واقع در میانه دریای کاسپین و میان اقوام نیمه چادرنشین رایج بوده‌است، و در اثر مهاجرت اقوام گوناگون رفته‌رفته آن زبان انشقاق و انشعاباتی یافته و از تا گسترده شده‌اند. 
 نظریهٔ دیگری که اخیراً ارائه شده‌است، نیای زبانهای هندواروپایی را در می‌داند. 
 برای نخستین بار یکی از پژوهشگرانِ دانمارکی به نام که نقشی اساسی در گسترش این دانش دارد، نامِ ( ) را در سال ۱۸۱۰ برای این مفهوم به کار برد. استدلال کنونی پژوهشگران آلمانی این است که در یک سویِ این حوزهٔ جغرافیایی زبان‌های شاخهٔ و در سویِ دیگر صحبت می‌شود که زبانی از شاخهٔ ژرمنی است؛ پس نامِ ، می‌تواند به گونه‌ای دیگر گویایِ دو سوی پهنهٔ زبان‌های این خانوادهٔ بزرگ باشد. همچنان در این یک اصطلاح استاندارد علمی است.
 توماس یانگ نیز مانند آلمانی‌ها نامِ این دو منتهی‌الیه جغرافیایی که به این شکل در کنارِ هم قرار داده می‌شد برای نشان دادن گستره جغرافیایی آن مردم بر روی نقشه و زبانِ فرضیشان در نظر گرفت. زمانی که توماس یانگ نام هندواروپایی را به عنوان یک اصطلاح جغرافیایی ساخت، هنوز توافقی بر سر نامگذاری خانواده زبانی تازه دسته‌بندی شده در میان نبود و پس از او نیز نام‌های دیگری برای این خانواده زبانی پیشنهاد کرده‌اند. از میان نامهایی که در آن دوران در میان نهاده شدند، این فهرست به ترتیب تاریخی است:
 
 
 
 
 
 
 
 
 اصطلاح آریایی که زمانی، به‌ویژه بدنبال نامگذاری ماکس مولر (خاورشناس، دین‌شناس و زبانشناس پرآوازه آلمانی اواخر سده نوزدهم) رواج داشت، تا جنگ جهانی دوم همچنان جایگاه خود را هم به عنوان نام این خانواده زبانی و هم در جایگاه نام نژاد مردمانی که تبار آریایی دارند _امروزه در فارسی سفیدپوست و در زبانهای اروپایی قفقازی گفته می‌شوند_ حفظ کرد. اصطلاح زبانهای آریایی از زمانی برای این خانواده زبانی کنار گذاشته شد که اصطلاح آریانیسم (آریایی گرایی) از سوی متفقین برابر با نازیسم گرفته شد؛ سوگیری نژادی- سیاسی آن جایگاه زبانشناسانه اش را به کناری راند؛ و زیر سایه جنگ جهانی دوم و پیامدهای آن قرار گرفت؛ ماکس مولر نگران سیاسی شدن نام خانواده زبان‌های اروپایی بود و تا پایان زندگانی نیز گهگاه این نگرانی را بازگو می‌کرد. آلمان نازی بر پایه باور به خلوص و برتری نژادی، برای اثبات برتری خود بر دیگر نژادها خود را آریَن (آریایی) نامید _چرا که در آن زمان واژه آریایی در دانشگاه‌ها و انجمن‌های آکادمیک اصطلاح علمی شناخته شده‌ای بود_ و همچنین ادعا می‌کرد که خود برترین نژاد میان آریایی‌ها است و این اصطلاح را که نخست در زبانشناسی و مردمشناسی نژادی کاربرد داشت، تبدیل به اصطلاحی ایدئولوژیک، سیاسی و نژادگرایانه نمود. پس از جنگ دوم جهانی، با پیروزی متفقین و اوجگیری تبلیغات دربارهٔ نسل‌کشی یهودیان و جنایتهای نازی‌ها در اردوگاه‌های اسیران، در رده های علمی-فرهنگی-سیاسی طبقه‌بندی شد. و در نیمه پایانی سده بیستم میلادی در آمریکا و به‌ویژه در اروپا آن را در ردیف انکار هولوکاست نهاده؛ از آنجا که هنوز برای ایشان یادآورِ بارِ سیاسی و خاطرات تلخ جنگی ویرانگر بود، همچون خط قرمزی با آن رفتار نمودند.
 پیش‌تر نامِ نیز برای این خانوادهٔ زبانی کاربرد داشت. در حالی که در تقسیم‌بندی امروزی بر اساس نام هندواروپایی، زبان‌هایِ آریایی (ایرانیان و هندیان) یا ، فقط یکی از شاخه‌هایِ خانوادهٔ را شکل می‌دهند؛ یعنی کاربرد این نام برایِ کلِ خانواده، طبق این نامگذاری نادرست است. امروزهِ نامِ آریایی فقط به همین شاخه اطلاق می‌گردد. اصطلاح ، علاوه بر دلالت زبانی اش که به معنی زبان آریاییان هند است، معنای دیگری نیز یافته‌است و بر فرهنگی که پس از افول ظهور و تکامل یافت نیز اطلاق می‌گردد. 
 امروزه بیشتر کشورها، زیرِ پایِ مردمانی است که یا زبانشان هندواروپایی‌ست یا یکی از آنها زبانِ رسمیِ سرزمینشان است؛ یعنی یا خود از نژادی هندواروپایی (هندی-ایرانی-اروپایی) نیستند یا نژادِ پیش از آمدنِ آریا-اروپایی‌ها کم‌کم تحلیل رفته‌است. این بدان دلیل است که مردمانِ هندواروپایی در تسخیر سرزمین‌هایِ دیگر موفّق‌تر از دیگران بوده‌اند.
 این مسئله به نابودی یا نَوان‌شدگیِ دیگر خانواده‌هایِ زبانیِ انجامیده. برایِ نمونه زبانِ عیلامی/ که تا امروز زبانی تک خانواده شناسایی شده‌است، یعنی زبانی دیگر تا کنون یافت نشده که با آن در یک خانواده جای داده شود، امروزه جایِ خود را به داده که خود از زبان‌هایِ آریایی و اروپایی اند. یکی از زبان‌هایِ رسمیِ سلسله ایرانیِ ، عیلامی/ ایلامی بوده‌است.
 به‌عنوانِ نمونه دیگر، می‌توان زبان‌هایِ پرشمار را مثال آورد، که تا مرز نابودی به دست ، ، و ، که همگی هستند، کم گویشور گشته یا به‌کل، از میان رفته‌اند.
{"title": "زبان‌های هندواروپایی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C&oldid=34906254", "language": "fa"}