«بیضایی» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای مشاهدهٔ کسانِ دیگری با این نام را ببینید. (یا ، زادهٔ ۵ دیِ ۱۳۱۷) نویسنده و کارگردانِ ایرانیِ فیلم و نمایش است. از کارهای دیگرش می‌شود ، ، مقاله‌نویسی، ترجمهٔ چند نمایشنامه، نگارشِ یکی دو داستان و چند شعر و انبوهی پژوهشِ تاریخی و ادبی و استادی در دانشگاه را برشمرد. بیضایی از فیلم‌سازانِ صاحب سبک و معتبر و از نویسندگان و اندیشمندانِ برجستهٔ نمایش و ادبیاتِ نوینِ فارسی به‌شمار می‌رود. بعضی از نمایشنامه‌هایش به زبان‌های دیگری ترجمه و در آسیا و اروپا و آمریکای شمالی چاپ و اجرا شده‌است. و و شهرهای مختلف ایران و گاه غیر از ایران از سالِ ۱۳۴۱ به بعد بخشِ عمدهٔ کارنامهٔ هنریِ بیضایی را تشکیل می‌دهد. بسیاری از نمایشنامه و فیلمِ را ِ او دانسته‌اند.
 بیضایی در تهران در خانواده‌ای اهلِ فرهنگ و ادب به دنیا آمد. در کودکی اغلب از مدرسه می‌گریخت و در فیلم تماشا می‌کرد. سالِ ۱۳۳۰، با خودکشیِ ، با کار و سرگذشتِ هدایت آشنا شد و از او تأثیر گرفت. سالیانی بعد از آن از دانشجوییِ کناره‌گرفت؛ ولی حاصلِ پژوهش‌هایش را به صورتِ کتابِ منتشر کرد، که یگانه تاریخنامهٔ مهمِّ شد. هم‌زمان به نمایشنامه‌نویسی گرایید، آن هم با بهره گرفتن از شیوه‌های که نیاکانش در برپا می‌کردند. بیشترِ نخستین نمایشنامه‌هایش – مانندِ – با نمایشِ کامیابی یافت؛ هرچند گاهی چپی‌ها و گاهی راستی‌ها کارش را سخت نکوهیدند. سالِ ۱۳۴۴ با منیراعظم رامین‌فر ازدواج کرد. بیضایی در اوایلِ در برخی جلسات شرکت می‌کرد، و از هنگامِ تشکیلِ از بنیان‌گذارانش و، از جمله به همین خاطر، آماجِ بدگمانیِ بود. او سالِ ۱۳۵۷ از کانون کناره‌گرفت. را به استادی در و نیز فیلم‌سازی گذرانید. سالِ ۱۳۵۸، پس از ده سالی که نمایشی اجرا نکرده بود، را بر صحنه بُرد؛ که در ۱۳۶۰، سالِ اخراجِ دوباره‌اش این بار از کرسی استادیِ ، فیلم هم شد. پس از نمایشِ تا هجده سال امکانِ کارِ تئاتری نیافت، هرچند با پیگیری فراوان توانست چند فیلم بسازد. سالِ ۱۳۷۱، که چند سالی از جدایی از همسرش می‌گذشت، با ازدواج کرد. از سالِ ۱۳۷۶ دوباره کارِ تئاتر دست داد و بیضایی به شوقِ نمایش از اقامتِ کوتاهش در دست شُست و تا ۱۳۸۶ به تفاریق توانست برای چند نمایش و فیلم و کتاب پروانه بگیرد، هرچند گاه نمایشی از صحنه پایین کشیده شد، فیلمی دچار سانسور شد یا کتابی در محاقِ توقیف ماند. سالِ ۱۳۸۹ به استادیِ به آمریکا رفت. این هجرت دیرانجام‌ترین اقامتِ بیضایی دور از ایران بوده. او در آمریکا نیز پُرکار بوده و، غیر از تدریس، به نوشتن و نمایش پرداخته‌است.
 بیضایی با نویسندگانی چون و فیلم‌سازانی چون و دیگرانی در دگرگونیِ نمایش و سینما در ایران نقشِ مهمّی داشته‌است. او بارها در رأی‌گیری از منقّدانِ سینماییِ ایران برترین کارگردانِ تاریخِ شناخته شده. ، که اغلب برترین فیلمِ تاریخِ سینمای ایران شناخته شده، و ، که ِ ۱۳۸۰ ایران شد، دو تا از برجسته‌ترین فیلم‌های بیضایی است. بعضی از مورّخانِ سینما سرآغازِ کارِ فیلم‌سازانی از نسلِ بیضایی و و را سرآغازِ فصلِ جدیدِ سینمای ایران دانسته‌اند که « » نامیده‌اند؛ و فیلم‌های دههٔ ۱۳۵۰ بیضایی مانند و را در این جریانِ سینمایی گنجانیده‌اند. در تئاتر نیز اغلب او را مهم‌ترین نمایشنامه‌نویسِ تاریخِ ادبیاتِ فارسی گفته‌اند که، با نمایشنامه‌هایی چون و و نمایش‌هایی چون و ، گونهٔ نمایشنامه را در استوار کرده و نمایش را به پایه‌ای جدّی‌تر رسانید و کمک کرد تا روزگارِ زرّینِ دههٔ ۱۳۴۰ در نمایشِ ایران به حصول پیوست. بیضایی فقط فیلمنامه‌های خود را به فیلم درآورده و – به استثنای و با وجودِ میل به نمایشِ کارهایی از و و – همواره نمایشنامه‌های خود را به نمایش درآورده است. او تهیه‌کننده و و طرّاح و کارگردانِ بیشترِ کارهای نمایشیِ خود بوده‌است. را بر و چشمگیر شمرده و او را همتای بزرگانِ فرهنگ و ادبیاتِ فارسی، و بیش از همه ، دانسته‌اند.
 همچنین ببینید: بهرام بیضایی در ۵ دیِ ۱۳۱۷ در زاده‌شد. مادرش نیّره موافق نام داشت و پدرش ، متخلّص به « » و کوچک‌ترین برادرِ ، بود. نامِ «بیضایی» (یا «بیضائی») از ِ ادیب آمده:
 که ذکایی نیز همچون دیگر بازماندگان با آغازِ صدورِ همچون نامِ خانوادگی برگزید. ذکاییِ تذکره‌نویس و شاعر، که به پیروی از برادر، یعنی ، به گرویده بود، در ۱۳۰۶ از یا به تهران کوچید و به خدمت دولتی در ادارهٔ ثبت اسناد درآمد. چندی بعد با شاگردِ خود، نیّره موافق، ازدواج کرد. بهرام دوّمین فرزندِ این زوج بود. ذکایی از نیمهٔ سال ۱۳۲۶، به دعوتِ ، در جلسه‌های هفتگی انجمن ادبی شرکت می‌جُست. وی از ۱۳۳۰ را بنیان نهاد، که دوشنبه‌ها در خانه‌اش جلسه داشت. « » ِ بهرام بیضایی در نخستین جزوهٔ همین انجمن در زمستانِ ۱۳۳۷ منتشر شد: احتمالاً نخستین چاپ‌کرده‌اش. در هنگامِ تولّدِ بهرام پنج سالی می‌شد که ادیب درگذشته بود، ولی عموهای دیگرش که شاعرپیشه بودند در قید حیات بودند. مادرش آورده که هنگامی که او متولّد شد عموهایش از آران به تهران رفته بودند. یکی از عموها چون نوزاد را در گهواره دیده گفته «بهرامْ پسر که زادهٔ شیر استی» و عموی دیگر ادامه داده که «پیداست ز عارضش جهانگیر استی»! 
 بهرام بیضایی پدربزرگ و مادربزرگِ پدری خود را ندید، ولی پدربزرگ و مادربزرگِ مادریش در کودکی او زنده بودند و در شخصیتش تأثیر گذاشتند. مادربزرگش برای او و خواهرِ یک سال بزرگ‌ترش قصّه می‌گفت، از جمله داستانِ و داستانی که سپس‌تر بهرام آن را به صورتِ نمایشنامهٔ نوشت. در سال‌های کودکیِ این خواهر و برادر پدرشان به زندان افتاد و، تا محاکمه و تبرئه شود، گرفت. این دوره به تنگدستی و دشواری گذشت. 
 پیشینهٔ شاعری و سخنوری در خانوادهٔ بیضایی همچنین آمیخته به پیشینهٔ نمایش، چراکه از زمانِ مردانِ این خانواده بودند. وطنِ پیشینیانِ خانوادهٔ بیضایی ِ است. میان پنج برادر و یک خواهر، ذکایی کوچک‌ترین و ادیب بیضایی بزرگ‌ترین فرزندان میرزا محمّدرضا، متخلّص به (۱۲۸۸–۱۲۳۷)، و طیّبةالنسا خانم (از خانوادهٔ علمای آران؛ درگذشته به سالِ ۱۳۱۳) هستند؛ و ابن روح فرزندِ کوچک‌ترِ ملّا محمّد فقیه آرانی متخلّص به روح‌الأمین (زادهٔ حوالی ۱۱۸۸). شجرهٔ مختصرِ تبارِ این خانوادهٔ شاعرپیشه و تعزیه‌گردان – که از بیشترشان آثارِ منظوم و گاه منثور برجاست – از این قرار است:
 بهرام بیضایی در تهران از زادگاهِ پدرانش به دور بود و نیز از درس‌های قدیمه و و سخنوری که در این خانواده ارثی به‌شمار می‌آمد. حوالیِ پایانِ نامش را در مدرسه نوشتند و با آموزشِ نوین پرورش یافت. او در مدرسه شاگردِ زرنگی نبود؛ ولی گروهی از نویسندگان و هنرمندان و ادیبانِ آینده مانند و و و و بهرام بیضایی با یکدیگر هم‌درس بودند. بیضایی نیز نویسندگی را از همین دوران آغاز کرد و نوشته‌های ماندگاری مانند را، با الهام از زبانِ شعرِ ، در واکنش به « » ِ پدیدآورد. با این که آموزش ادبی و مذهبی به شیوهٔ قدیم ندید، ولی همواره در خانه شعر می‌شنید. سپس‌تر گفته «سخن ارث پدری من است.» در دورانِ مدرسه با و و در اوانِ جوانی با و و و و دمخور بود. در دبیرستان‌های ابومسلم و دارالفنون درس خواند و در سال‌های آخر دو نمایشنامه با زبانِ تاریخی نوشت.
 بیضایی در سالِ ۱۳۳۸، پس از یک سال ماندن پشتِ ِ دانشگاه و خواندن و با معافی از در قرعه‌کشی، دانشجوی ادبیاتِ فارسی شد و سرِ درسِ استادانی از جمله و هم نشست و از طرفی هم به استخدامِ ادارهٔ کلّ ثبت اسناد و املاک درآمد. ولی نه درسش به جایی رسید و نه کارمندیش: «ادبیات، آن هم به امید اینکه در آن نمایشنامه‌نویسی درس بدهند، بعد وقتی دیدم خبری نیست، بیرون آمدم. در همان سال پشت دانشگاه یا شاید هم زودتر با آشنایی با یونان و روم، که ترجمه کرده بود، برایم این سؤال پیش آمد که چرا اساطیر ما گردآوری و طبقه‌بندی نشده، و هیچ کار تاویلی و تحلیلی و روی آن انجام نشده.» با استادانِ دانشگاه ( و ) نساخت و درس را ناتمام رها کرد و در دماوند بود که در روستای یک تعزیه دید و فکرش متوجّهِ شیوهٔ ایرانیِ نمایش شد و پژوهش‌هایش را آغاز کرد. همین اواخرِ بود که با و و و و در جلسه‌های هنری هفتگی در خانهٔ شرکت می‌کرد. 
 بیضایی نوشتنِ نقد و پژوهش و مطالبِ پراکنده دربارهٔ نمایش و سینما در نشریاتِ ، ، ، و غیر از این‌ها را از ۱۳۳۸ آغاز کرده بود. سالِ ۱۳۴۰ مقالاتی دربارهٔ موسیقیِ فیلم در مجلّهٔ و سالِ ۱۳۴۱ پژوهش‌هایش در را در منتشر کرد. همین سال به ، که بعدها (زیرِ نظرِ ) نامیدندش، دعوت و منتقل شد.
 ظهورِ پارسی‌گویانِ جدیدی از رمان‌نویس و داستان‌نویس و پاورقی‌نویس و نمایشنامه‌نویس و شاعر و مترجم و مقاله‌نویس و محاجّه‌گر و روزنامه‌نگار و قوم‌نگار و فولکلورپژوه و کارشناس و مدیرِ آموزشی و آموزگار و وزیر و وکیل و واعظ و فقیه و حقوق‌دان و متألّه و اسلام‌شناس و شرق‌شناس و افسانه‌شناس و روان‌شناس و ناقد و مجلّه‌دار و اندیشمندِ اجتماعی و تاریخ‌نگار و آوازخوان و بازیگر و فیلم‌ساز و زبان‌شناس و دانشنامه‌نویس و فیلسوف و لغت‌نویس و ادبیات‌شناس و آنتولوژیست و کتاب‌شناس و منطقی و جغرافی‌دان از میانه‌های دههٔ ۱۳۳۰ خبر از دورهٔ نویی از ادبیات و هنر و اندیشه و سانسورِ سازمان‌یافته و فراموشیِ بی‌سامان در ایران می‌داد. پس از تجربه‌های نویسندگانی چون و و ، و با گشایشِ نسبی در زندگیِ اقتصادیِ عامّه و ایجادِ تلویزیون و کوشش‌های و کمی دیرتر برگزاریِ ، از اواخرِ این دهه نمایشنامه‌نویسانی چون و و و و و و و دیگرانی راه‌هایی نو در نمایشنامهٔ فارسی آزمودند و بیضایی نیز از این نسل به‌شمار می‌آید. او از سالِ ۱۳۴۰ به‌طور جدّی به نوشتنِ نمایشنامه پرداخت. سالِ ۱۳۴۱ و را نوشت، و سالِ ۱۳۴۲ را به این دو افزود و هر سه را یکجا به صورتِ کتابِ منتشر کرد. در ۱۳۴۱ با یک دوربینِ عاریتی یک فیلمِ ِ چهاردقیقه‌ایِ ساخت و به دوستانش نشان داد. این فیلم باقی نمانده‌است. از این زمان تا ۱۳۴۹ فیلم‌سازی میسّرش نشد و به نمایشنامه‌نویسی و، هر وقت شد، کارگردانیِ نمایش در پرداخت: سال‌های شکوفایی.
 در ۵ تیرِ ۱۳۴۲ نخستین بار نمایشنامه‌ای از بیضایی را در تلویزیون نمایش داد؛ و این همانا (۱۳۴۱) بود که بیضایی از کارهای خامِ خود شمرده و از تجدیدِ چاپش خودداری کرده‌است. در تابستانِ همین سال، امّا، یکی از پرآوازه‌ترین نمایشنامه‌هایش را نوشت، که باشد. این کار تا پاییزِ ۱۳۴۴ به نمایش درنیامد؛ و این زمانی بود که از نمایشِ و در بازگشته بود، و در تدارکِ جشنوارهٔ نمایش‌های ایرانی برای گشایشِ را برای نمایش برگزیده بود. در این میان بیضایی در سالِ ۱۳۴۳ را نیز نوشته بود، ولی منتشر نکرده بود مگر به صورت شصت نسخهٔ پلی‌کپی.
 کامیابیِ در جشنوارهٔ مهرِ ۱۳۴۴ و اجرای عمومی در دی و بهمن چشمگیر بود – نیز شبی به تماشای این نمایش به رفت – و بیضایی را همچون نمایشنامه‌نویسی پیشرو تثبیت کرد. بیضایی، که هنوز امکانِ کارِ سینمایی نیافته بود، اینک در نمایشنامه‌نویسی پایگاهی بلند داشت.
 همین سالِ ۱۳۴۴، پیش از نمایشِ ، در جریانِ نمایش‌های گروه هنر ملّی در آبادان، بیضایی با منیراعظم رامین‌فر، خواهرزادهٔ و سپس‌تر از کارکُنانِ ، ازدواج کرد؛ که حاصلش سه فرزند به نام‌های (۱۳۴۵) و ارژنگ (۱۳۴۶، مُرده در صدروزگی) و نگار (۱۳۵۱) بود. نمایشنامهٔ نیز کارِ همین سال است.
 سالِ ۱۳۴۵ بیضایی نخستین بار کارگردانی را تجربه کرد: قصد داشت ی اکبر رادی را بر صحنه برد، که نشد؛ و اواخرِ اسفند نسخه‌ای از را برای تلویزیون کارگردانی کرد که نخستین بار در فروردینِ سالِ بعد پخش شد.
 در سالِ ۱۳۴۶، که پخشِ تلویزیونیِ نویدِ کارهای بیشتری در تلویزیون می‌داد، دو طرحِ فیلمِ بیضایی در گم شد و بدین ترتیب شد نخستین و واپسین کارِ تلویزیونی بیضایی. با این همه، بهار این سال دو نمایشنامهٔ تک‌پرده‌ایِ و را نوشت، که در پاییز با هم در به نمایش درآورد. این نخستین نمایشِ زنده‌ای بود که بیضایی کارگردانی می‌کرد. همین سال را نیز نوشت و در زمستان در نخستین شمارهٔ منتشر کرد.
 بیضایی یکی از چهل‌ونُه پایه‌گذارِ در سالِ ۱۳۴۷ بود. او با هشت نویسندهٔ دیگر بانیِ شد و سپس عضوِ علی‌البدلِ هیئتِ دبیرانش. همین سال چند ماه به اصفهان منتقل و همنشینِ بعضِ اعضای حلقهٔ شد. از سالِ ۱۳۴۸ نیز به دعوتِ به تدریس پرداخت. در اواخرِ دههٔ ۱۳۴۰ تشکیل شد و در چند سالی که بود سرپرستیش با بیضایی بود.
 سالِ ۱۳۴۹ سبب شد تا بیضایی دو کارِ نکرده را نخستین بار بیازماید: داستان نوشتن برای کودکان و فیلم‌سازی. را به خواهشِ نوشت؛ و این نخستین و واپسین آزمونش در این کار بود؛ ولی فیلم‌سازی همان بویه‌ای بود که از نوجوانی در پی‌اش بود و یک بار هم به‌طوری محدود با یک دوربین ساده دست داده بود، ولی این بار می‌توانست فیلمی برای نمایش روی پردهٔ بزرگ بسازد. حاصلِ کار شد، که راهی بود برای آن که بیضایی سرانجام بتواند کارِ سینمایی کند. فیلم‌سازی جدّی‌ترش از دههٔ ۱۳۵۰ مقدور شد، ولی همچنان نشد که فیلمنامهٔ بزرگی چون را فیلم کند.
 پس از ساختِ فیلمِ کوتاهِ در سالِ ۱۳۴۹، نخستین فیلمِ بلندش را در سالِ ۱۳۵۰ ساخت: . فیلمنامهٔ کاملی در دست نبود، ولی این یگانه داستانی بود که کسی حاضر می‌شد پشتیبانِ ساختش باشد. در واقع بیضایی در دههٔ ۱۳۵۰ پیش از همه در پیِ ساختنِ بود، که دست نداد. با این همه ِ تهیه‌کننده هزینه‌های را بهنگام تأمین نمی‌کرد و بیضایی برای به انجام رسیدن فیلم از پدرش پول قرض کرد. در ِ سالِ ۱۳۵۲ بهترین فیلم شناخته شد و پس از جشنواره صدهزار تومان از به تهیه‌کننده‌اش رسید، و بدونِ فروشِ گیشه (که رضایت‌بخش نبود) سود کرد؛ ولی هنگامی که طاهری به خاطر بدهی به زندان افتاد، روزنامه‌ها شهرت دادند که «تهیه‌کنندهٔ » ورشکسته شده. این مسئله موجب بدنامی بیضایی همچون فیلم‌سازی شد که فیلم‌هایش کم‌فروش و زیان‌ده است. سایهٔ این بدنامی تا سی سال بر سر بیضایی ماند، تا هنگامی که رکوردِ فروشِ سالِ ۱۳۸۰ را شکست. 
 تیرماهِ سالِ ۱۳۵۲ بیضایی با ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، و احتمالاً از سندیکایِ هنرمندانِ فیلمِ ایرانی استعفا داد؛ و این گروه کانون سینماگران پیشرو را تشکیل داد. سپس‌تر بعضِ تاریخ‌نگارانِ سینما فیلم‌های نوجو و نوآیینِ این دوره، از جمله کارهای بیضایی و همین «سینماگران پیشرو»، را، به تقلید از اصطلاحِ « »، « » نامیدند، و آن را جنبشی ضدّ سینمای عامّه‌پسندِ ایران (« ») دانستند. سالِ بعد بیضایی از کانون سینماگران پیشرو نیز کناره‌گرفت.
 
 
 
 بیضایی در سالِ ۱۳۵۲ از ادارهٔ برنامه‌های تئاتر به ، که از سالِ ۱۳۴۸ درش درس می‌داد، منتقل و استادیارِ تمام‌وقتِ نمایش در و مدیرِ شد. ترقّی چشمگیرِ نمایشِ دانشگاهی در همین اوان آغاز شده بود: گروه‌های دانشجویی مثلِ نمایش می‌دادند و گروه‌های خارجی هم به دانشگاه رفت‌وآمد داشتند. بیضایی در دانشگاه بیشتر نمایشِ مشرق‌زمین درس می‌داد. به جز استادانی چون و که هم‌زمان با خودش یا از پیش‌تر در دانشگاه بودند، بیضایی و و و و و و و و و و و و چند تن دیگر را به کار گرفت و نسلی از هنرمندانِ ایران در «دوران طلایی دانشکدهٔ هنرهای زیبا» تربیت شد. غیر از مستمعانِ آزادِ درس‌هایش (مثلاً و )، از شاگردانش در دانشگاه می‌شود و و و و و و و و و و و و و و و و و و و و و و و و و و و و و و را نام برد. غریب‌پور یاد کرده که در سالِ ۱۳۵۲ بیضایی هزینهٔ جشنی یک‌هفته‌ای در دانشگاه تهران دربارهٔ را از حسابِ شخصیِ خود پرداخت. بیرون از دانشگاه تهران نیز شاگردانِ فراوانی نزدِ بیضایی آموزش دیدند. و و و و و و از این جمله‌اند. بعضی از این شاگردان در نمایشِ آثارِ بیضایی با همکاری خودش یا جداگانه کوشش‌ها کردند؛ مثلاً نمایشِ از روی نوشتهٔ بیضایی در در ۱۳۵۷ به کارگردانیِ حمید حمزه معروف است. 
 در میانه‌های همین دهه بود که به دعوتِ درس‌هایی در فرهنگِ عامّه نیز برگزار کرد. 
 پاییزِ ۱۳۵۶ با فرارسید و بیضایی در شبِ سوّم، ۲۰ مهر، در حضورِ حدودِ هشت‌هزار نفر در باغ انجمن روابط فرهنگی ایران و آلمان در تهران به ارتجال سخن راند. متنِ ویراستهٔ سخنانش در کتاب (۱۳۵۷) چاپ شد و به نام « » نامور شد. او پس از شِکوه از سانسورِ دولتی، از فشارِ سانسورِ اجتماعی سخن گفت؛ و از این حیث سخنانش با سخنرانانِ دیگر تفاوت‌های بنیادین داشت. در پایانِ سخن چنین گفت: 
 این سالی بود که نمایشِ مجالِ اجرا نیافت و فیلمِ ساخته شد؛ که سالِ بعد به آتش‌سوزی سینماها خورد و کم دیده شد. (۱۳۵۷) فیلمِ بعدی بود که در ایران به نمایش عمومی در نیامد؛ ولی بیضایی آن را در بخشِ « » ِ به نمایش درآورد.
 بیضایی در سالِ پیروزیِ از کانون نویسندگان کناره‌گرفت. پس از سقوطِ ، و به پیروی از او اغلبِ انقلابیان نیز، دیگر با تئاتر و سینما مخالفتِ اساسی نکردند: در پاییزِ ۱۳۵۸ در تهران بر صحنه رفت و سالِ ۱۳۶۰ بیضایی از این نمایشنامه ساخت که توقیف شد. نوع روایتگری در و استفاده از قضاوت‌های گوناگون پیرامون یک رویداد، به باور شمار زیادی از منتقدان، متأثر از اثر است همچنان که به طور کل از علاقه وافر بیضایی به کوروساوا سخن رفته است. 
 در در سالِ ۱۳۶۰ بیضایی پس از بیست سال کارِ دولتی از اخراج شد. در توضیحِ چگونگیِ خرابیِ کارِ در سال‌های پس از رفتنِ بیضایی را علّتی اساسی دانسته‌است: «دو ماه به بازنشستگی بهرام بیضایی مانده بود که حکم اخراجش آمد.» در همین دوره بود که دخترش، ، گرفتاریِ سیاسی پیدا کرد و سرانجام ایران را، به مقصدِ ، ترک کرد: نخستین عضو از خانواده‌ای که در سال‌های ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۶ به اروپا کوچید و بهرام بیضایی را تنها گذاشت. در سالِ ۱۳۶۵، که درگذشت، فیلمنامهٔ را نگاشت. ذکایی بدونِ در به خاک سپرده شد.
 پس از فیلمِ بیضایی و را ساخت. امکان فیلم کردنِ فیلمنامهٔ فراهم نشد و سپس‌تر با کارگردانیِ دیگری به فیلم شد.
 سالِ ۱۳۶۷ بیضایی داراییش را به تدریج در تهران فروخت و در پیِ خانواده به رفت. آنجا ویزای گرفت تا در سوئد به همسر و دخترِ دوّمش و و دخترش بپیوندد. در زمستانِ سردِ شمالی، چون که در از قطار پیاده شده بود، ناگزیر تا مرزِ سوئد پیاده رفت؛ و در مقصد از کمردرد بستری شد. دو فیلمنامهٔ و و نیز نمایشنامهٔ کارِ این دورهٔ دوری از ایران است. را هم، که سالِ ۱۳۶۵ نوشته بود، در این زمان در منتشر کرد. سرانجام از این مهاجرت پشیمان شد و سالِ بعد به تهران بازگشت؛ و چون به رسید، حتّی پولِ کرایه نداشت که به خانهٔ پدری برود! 
 در همین اوان بود که از منیراعظم رامین‌فر جدا شد: طلاق. در مستندی با نام از عشق به هر دو همسرش سخن گفته و تأکید کرده که دلیل جدایی‌اش از همسر اول این بود که او نمی‌خواست بیضایی در سینما و تئاتر کار کند. 
 سالِ ۱۳۶۸ بیضایی به ایران برگشت و را از روی پیش‌نویسی کهنه از سالِ ۱۳۵۴ نوشت و ساخت. در اواخرِ دههٔ ۱۳۶۰ در خانهٔ با آشنا شد و بدین واسطه شد ناشرِ تقریباً همهٔ کتاب‌هایش. سالِ ۱۳۷۱ با ازدواج کرد؛ که فرزندِ آخرش، نیاسان، را در ۱۳۷۴ زاد. در طول این دوره نیز آثار او توسط گروه‌های شاخص گوناگون کار و اجرا می‌شد. از جمله در سال ۱۳۷۰ در دهمین که توسط کارگردانی شد و به روی صحنه رفت. 
 ساختِ ممکن نشد و سالِ ۱۳۷۵ بیضایی به دعوتِ در اقامت نمود.
 با گشایشِ فضای سیاسی و فرهنگی در سرآغازِ ریاست جمهوری در سالِ ۱۳۷۶، بیضایی به ایران بازگشت و پس از هجده سال دوری از صحنه نمایشِ نوشتهٔ و نیز را هم‌زمان در سالن چهارسو و سالن قشقایی واقع در تهران نمایش داد. بیضایی پس از نمایشِ در پاییزِ ۱۳۵۸ تا نزدیکِ دو دهه بعد نتوانسته بود نمایشی بر صحنه برد − چنان‌که در این میانه به لحنی که خالی از افسوس نمی‌نماید نوشت که کارِ بیضایی «با آخرین نمایشنامهٔ ارجمند خود «مرگ یزدگرد»» متوقّف شد و او «یکباره به سینما روی آورد». 
 سالِ ۱۳۷۷ نمایشنامهٔ را نوشت، که هرگز مجالِ اجرایش را نیافت. سپس فیلمنامهٔ را نوشت و همین سال همچون بخشی از ساختش.
 اواخرِ دههٔ ۱۳۷۰ الزامِ دریافتِ پروانهٔ فیلمنامه از وزارت ارشاد پیش از ساخت فیلم منتفی شد و، بدین ترتیب، در سالِ ۱۳۷۸ ساختنِ فیلمِ آغاز شد. سالِ بعد فیلم کامل شد و به رسید و فیلمِ برگزیدهٔ تماشاکُنان شد و جایزه‌های دیگری برای فیلمنامه و بازیگری و فیلمبرداری و طرّاحی صحنه و لباس گرفت. همین سال، یعنی ۱۳۷۹، بود که بیضایی نمایشنامهٔ را نیز نوشت؛ ولی هرگز نتوانست بر صحنه برد.
 بیضایی در آغازِ سال ۱۳۸۰ یک ماه به رفت و توشه‌ای را که از نوجوانی از اندوخته بود پربارتر ساخت. ولی این خوشی دیری نپاییدش؛ و در بازگشت درگیرِ مسائلی شد که برای پیش آمده بود: «در غیاب او شریک مالی کوشیده بود با قراردادهایی « » را از دست او خارج کند و بیضایی را وادارد که پنجاه دقیقه از فیلم را حذف کند.» بیضایی زیرِ بار نرفت، ولی فیلم هم به ترتیبِ دلخواه به نمایش‌های خارجی نرسید. با این همه نسخهٔ کاملش در ایران به نمایش درآمد و قبولِ فراوان یافت و ِ ۱۳۸۰ شد. در ماهِ آبان مادرش، نیّره موافق، درگذشت و نزدیکِ ذکایی به خاک سپرده شد.
 را در پاییزِ ۱۳۸۲ در تالارِ چهارسوی اجرا کرد.
 در تابستانِ سالِ ۱۳۸۴ نمایشِ را، که نمایشنامه‌اش را با نیم‌نگاهی به نوشته بود، در سالنِ اصلیِ ِ تهران بر صحنه بُرد که استقبال چشمگیری دید، امّا اجرایش پس از ۲۴ شب، به علّتی ناگفته، به اجبار متوقّف گردید.
 روزِ ۵ دیِ ۱۳۸۵ جشنِ تولّدِ شصت‌وهشت‌سالگی بیضایی در شبی از مجلّهٔ در تالارِ بتهوونِ در تهران برگزار شد. جمعیت انبوهی سالن‌ها و راهروهای ساختمان را آکند و مراسم با تأخیر آغاز شد.
 نمایشِ بعدیِ بیضایی بود که در زمستانِ ۱۳۸۶ در ِ تهران به صحنه رفت و با موفقیت و استقبالِ کم‌نظیر تماشاکُنان مواجه شد و شد واپسین نمایشش در ایران. افتتاحِ این نمایش چند شب پس از مرگِ ، که افتاد به سالگردِ تولّدِ بیضایی، بود؛ و این بیضایی را سخت منقلب کرده بود. او این نمایش را به رادی تقدیم کرد.
 سالِ ۱۳۸۶ و ۱۳۸۷ ساخته شد و در سالِ ۱۳۸۷ روی پرده رفت؛ ولی سالِ ۱۳۸۸ به نرسید. 
 پس از فیلمِ بیضایی کوشید تا و را به نمایش درآورد، ولی نشد. پس از این کوشش‌های نافرجام، و پس از آزارهای فراوان از زندگی تحتِ نظارتِ پلیسی تا تماس‌های تلفنی تهدیدآمیز و محرومیت‌های گوناگونِ اجتماعی برای خود و خانواده‌اش، بیضایی سفر را برگزید: اواخرِ مردادِ ۱۳۸۹ به اروپا و از آنجا به دعوتِ بخشِ ِ همراهِ همسر و پسرش به رفت و در بخشِ مطالعاتِ ایرانیِ این دانشگاه مشغولِ تدریس و تحقیق شد.
 پس از سال‌ها استادی در دانشگاه و غیر از دانشگاه و انبوهی پژوهشِ تاریخی منتشرشده و نشده در ایران، بیضایی دوّمین استادِ مدعوِ کرسیِ برنامهٔ ِ (پس از ) شد و یک‌ساله به آمریکا رفت؛ ولی به خواهشِ ، مدیرِ برنامهٔ ایران‌شناسی استنفورد، همان‌جا ماند و تدریس و تحقیق و نمایشِ نمایشنامه‌هایش را در سالیانِ بعد پی‌گرفت؛ و نمایش در ایران، سینما در ایران و هنر ایرانی در مهاجرت از درس‌هایی است که در این دانشگاه داده‌است. در این مدّت کوشش‌های دوستداران برای بازگرداندنش به ایران بی‌نتیجه ماند.
 سالِ ۱۳۹۱ پژوهشِ مفصّلش دربارهٔ را پس از چند سال انتظارِ پروانهٔ نشر چاپ کرد. پیش‌تر در ۱۳۸۴، چندی پس از نمایشِ و اندکی پس از انتشارِ پارهٔ نخستش در همان سالِ ۱۳۸۳ که نام داشت، نوشته شده بود و بنا بود به در اردیبهشتِ ۱۳۸۵ برسد، ولی انتشارش تا بهارِ ۱۳۹۱ پس‌افتاد.
 
 
 
 بیضایی از سالِ ۱۳۹۱ نمایش‌هایی در آمریکا اجرا کرده‌است. سایه‌بازی که در تیرماهِ ۱۳۹۱ در به نمایش درآمد نخستین از این نمایش‌هاست. زمستانِ این سال شبِ تولّدِ بیضایی با دور از ایران سپری شد. پس از نمایشنامه‌خوانیِ در سالِ بعد و در ۱۳۹۳ نمایشِ بعدیِ بیضایی بوده‌است که در سالِ ۱۳۹۵ در بر صحنه رفت.
 بیضایی در سالِ ۱۳۹۵ دکتریِ افتخاریِ را به خاطرِ مشغلهٔ تمرینِ نمایشِ نپذیرفت؛ ولی سالِ بعد در حاضر شد و در جشنی پس از نیمروزِ ۱ تیر از گرفت. پس از مراسم نیز سمپوزیومی چندروزه در بررسیِ آثارش در همین دانشگاه برپا شد.
 در زمستانِ ۱۳۹۶ تمرینِ نمایشِ سرگرفت؛ که در نوروزِ ۱۳۹۷ در دانشگاه استنفورد به نمایش درآمد. در زمستانِ ۱۳۹۷ بیضایی تدارکِ نمایشِ جدیدی را آغاز کرد: . این نمایش به اجرا در نوروزِ ۱۳۹۹ نرسید؛ دستِ کم به خاطرِ تعطیلیِ دانشگاه استنفورد در .
 در شهریورِ ۱۳۹۹ فیلمنامهٔ ، که از ۱۳۸۳ که نوشته شد در ایران پروانهٔ نشر نگرفته بود، در منتشر شد: یگانه کتاب از شصت‌وشش کتابِ منتشرشدهٔ بیضایی در آستانهٔ که از نظرِ دولتِ ایران در این زمان ممنوع بوده‌است.
 کارهای بیضایی را می‌شود به تفکیکِ شیوه چند دسته کرد. اینجا کارنامهٔ بیضایی به پنج بخشِ و و و و ِ دست‌نوشته‌ها و یادگارها به اضافهٔ فهرستی از کارهای ناتمامش بخش شده‌است.
 مقالهٔ اصلی: مقالهٔ اصلی: مقالهٔ اصلی: مقالهٔ اصلی: مقالهٔ اصلی: بخشِ اصلیِ مجموعهٔ خصوصیِ بیضایی (از و فیلم و عکس و کتاب و سند و غیره)، منهای هر چه که طی ده‌ها سال از آن گُم و پراکنده یا بخشیده شده، به هیچ کتابخانه یا موزه‌ای سپرده نشده و نزدِ خودش می‌باشد. دست‌نوشته‌هایی نمایشی از دورانِ نوجوانیش، چنان‌که به سالِ ۱۳۹۸ گفته، از همان زمان نزدِ ارفعی بوده‌است. دست‌نوشتهٔ بعضِ فیلمنامه‌ها و نمایشنامه‌هایش نیز، گاه اصل و گاه کُپی، نزدِ بازیگرانی هست؛ از جمله فیلمنامهٔ به خطِّ نویسنده که در مجموعهٔ خصوصیِ است. دستخطِ سپاسِ بیضایی از و برای کمک در انتشارِ و دستخطِ امضا و اهدای کتاب‌هایش به کسانِ گوناگون، از و و و دیگران، نزدِ ایشان یا بازماندگانشان بوده‌است. دستخطِ «آن مرد» در پاییزِ ۱۳۹۸ در خانه-موزهٔ بتهوونِ تهران به نمایش گذاشته شد. پیش از آن نیز در پاییزِ ۱۳۸۷ دو دفترچه از دست‌نوشته‌های منتشرنشدهٔ بیضایی از دههٔ ۱۳۳۰ در به نمایش گذاشته شده بود. 
 منشآتِ اداریِ بیضایی در بایگانی‌های سازمان‌هایی که درش کار می‌کرده، از دانشگاه تهران و غیره، بوده‌است. از بعضی از این نوشته‌ها خبرهایی هست؛ مثلاً تشویق‌نامه و درخواستِ بورسیه‌اش برای . 
 مقالهٔ اصلی: در جریانِ فیلمبرداریِ در ۱۳۵۷، بیضایی و همکارانش در گروهی را بنیان گذاردند که نامش تا دههٔ ۱۳۸۰ بر گروه‌های فیلم‌سازی و نمایشیِ بیضایی ماند: گروهِ لیسار. 
 
 
 
 مقاله‌های اصلی: و بیضایی نویسندهٔ مهم‌ترین تاریخِ است. ، پیش از کتاب شدن در سالِ ۱۳۴۴، سلسله‌ای از چهارده مقاله بود که به سال‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ در چاپ شد. این پژوهش را بیضایی پس از آن نوشت که امکان نیافت در مقطعِ لیسانسِ ادبیاتِ فارسیِ به نمایش در ایران بپردازد و بیش از یک سال در دانشگاه نماند. پس خود پژوهش‌هایش را پی‌گرفت و مقالات را منتشر کرد و پس کتابش کرد. غیر از ، بیضایی (۱۳۴۳) و (۱۳۴۹) را نیز منتشر کرد، و نیز جزوه‌ای در و مقالات فراوان و سرانجام (۱۳۸۳) و (۱۳۹۱). ولی برجسته‌ترین کارِ تاریخ‌نویسیِ او بوده‌است. در این کتاب بیضایی نمایش‌های کهن ایرانی را طبقه‌بندی کرده و از کهن‌ترین روزگاران تا حوالی به اجمال برمی‌رسد. بیضایی قدرت را از سیر دگرگونی نمایش ایرانی منفک نمی‌کند. پس از کتاب‌های فراوانی در تاریخ نمایش نو و کهن ایرانی نوشته شد که اغلب از این کتاب مُلهَم شده بود.
 پژوهشِ چشمگیرِ دیگرِ بیضایی به صورتِ کتاب‌های (۱۳۸۳) و (۱۳۹۱) منتشر شد. اینجا بیضایی به تبارِ داستانِ اژدهاکُشی در فرهنگِ پرداخت.
 مقالهٔ اصلی: 
 
 
 «فلسفی و اجتماعی» اوصافِ مضامینِ نمایشنامه‌های بیضایی از نظرِ نویسندگانِ بوده‌است. وی از معدود هنرمندان ایرانی است که هم در صحنهٔ نمایش کارنامه‌ای درخشان دارد و هم در سینما. در عین حال او به پژوهش در نمایش هم علاقه داشته و در سال‌های دههٔ ۱۳۴۰ کتاب‌هایی دربارهٔ نمایش در ، و منتشر کرده که منبع درسی دانشجویان رشته نمایش به‌شمار می‌رود.
 بیضایی در نمایش از صحنه‌پردازی به نفعِ بازی کاست، به‌طوری‌که در بهترین کارهایش صحنه خالی است با سکّویی گِرد و بس. این عنصر را از نقّالی و تعزیه وام گرفت، که در برخی کارهای غربی هم رایج می‌شد. این بازاَندیشی صوری تا بازاَندیشی مفهومی تاریخ نیز گسترش یافت و نمایش‌های تاریخی بیضایی با زمانه‌ستیزی و بیزاری از گذشته دست به بازسازی بخش‌های محذوف تاریخ زد.
 در سال‌هایی که بیضایی از صحنه به دور ماند و امکانِ فیلم‌سازی نداشت، به نوشتن نمایشنامه و فیلمنامه و پژوهش مشغول بود که برخی به وسیلهٔ منتشر شده‌اند. بعض نمایشنامه‌های مهم وی عبارتند از ، و . نوشته‌های وی از جهتِ زبان مورد توجه است، مثلاً در برخوانی هیچ واژهٔ عربی به کار نبرده‌است.
 اجراهای صحنه‌ای او اغلب از نمایش‌های پربیننده بوده.
 مقالهٔ اصلی: 
 
 
 بیضایی اغلب برای ساختنِ فیلم‌هایش با مشکلاتِ فراوان، اغلب مربوط به نوعی از سانسور، روبه‌رو بوده‌است. او جز کارگردانی، ، و را نیز در سینما آزموده‌است.
 در ابتدای دههٔ ۱۳۵۰ بود که بیضایی به سینما روی آورد و در این باره گفته‌است: «بیضایی زمانیکه دیگر نتوانست تئاتر روی صحنه ببرد، سراغ سینما رفت.» در این دهه بیضایی، پس از ساخت دو فیلم کوتاه، فیلم را جلوی دوربین برد که با ِ و ِ در زمرهٔ آثار سینمای موج نو ایران قرار گرفتند.
 بیضایی همچنین پیشرو نگاهِ نوینی به زن از جمله در سینما شناخته شده و نگرش او به زن در سینما موضوع پژوهش‌هایی بوده‌است. از نخستین کتاب‌ها در این باره کارِ بوده‌است. با این همه، بوده‌اند کسانی هم که این مطلب را قبول نداشته‌اند؛ مانندِ . 
 مقالهٔ اصلی: همچنین ببینید: بهرام بیضایی است که به این مذهب نگرویده‌است. 
 
 
 
 «بهرام بیضایی همیشه شمایل فرهیختگی و دانایی بوده‌است.» برخی آثار نمایشی و تجسمی بیضایی را به صورت‌های گوناگون بازنموده‌اند. یگانه شمایلِ بیضایی در معابرِ عمومی تا سالِ ۱۳۹۹ در شابلون چهرهٔ هنرمندانِ نمایش در تهران بوده‌است. نیز فیلمی تاریخی به نامِ (۱۳۹۹) در دستِ ساخت داشته‌است که یکی از نقش‌هایش نقشِ جوانیِ بیضایی است.
 در بعضی از آثارِ خودِ بیضایی نیز به خودش اشاره شده‌است، مثلاً در نمایشنامهٔ .
 جشنوارهٔ تئاترِ تجربه نیز جایزهٔ پژوهشی خود را به نامِ بیضایی نامیده‌است.
 مقالهٔ اصلی: همچنین ببینید: مقالهٔ اصلی: 
 
 
 
 
 مقالهٔ اصلی:
{"title": "بهرام بیضایی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%A8%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%85_%D8%A8%DB%8C%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C&oldid=35113814", "language": "fa"}