پیمانی است که در روز پنجشنبه و در تاریخ ۱ اسفند ۱۲۰۶ خورشیدی «۵ شعبان ۱۲۴۳ قمری» مطابق با ۲۱ فوریه ۱۸۲۸ میلادی در پی بین این دو کشور در روستای امضا شد. برای امضای این پیمان از سوی پادشاه ایران و و از سوی امپراتور روسیه حضور داشتند. برپایهٔ این قرارداد، سه ایالت دیگر ، یعنی ایروان، نخجوان و بخش‌های دیگری از تالش زیر سلطهٔ روس‌ها قرار گرفت، حاکمیت ایران بر دریای خزر محدودترشد و مردم ایران ناچار از پذیرش «قضاوت کنسولی» گردیدند. بدین‌سان، میان مردم قفقاز و دیگر مردم ایران، دیوار جدایی برپا شد. 
 در در مجموع حدود ۳۰ هزار کیلومتر مربع دیگر شامل حدود ۲۰ هزار کیلومتر مربع از امروزی، حدود ۵ هزار کیلومتر مربع از امروزی شامل و شهر که در آن زمان بخشی از بود و حدود ۵ هزار کیلومتر مربع از امروزی «شامل تالش شمالی یعنی و » از ایران جدا شدند. به مجموع مناطق جدا شده طی این دو عهدنامه، هفده شهر قفقاز (هفده ولایت قفقازی ایران) می‌گویند. در مجموع این دو عهدنامه حدود ۲۵۰ هزار کیلومتر مربع از سرزمین جدا گشت و به ملحق شد. سرزمین‌های جدا شده از ایران در این قرارداد، امروز بخشی از ، و هستند. 
 این معاهده پس از و به دنبال شکست ایران در جنگ در قفقاز جنوبی و آذربایجان امضا شد و طی آن برخی قلمروهای دولت قاجار در شامل و از حکومت ایران سلب و به روسیه واگذار شد. ایران حق در را از دست داد و ملزم به پرداخت ۱۰ تومان به عنوان غرامت به شد. این معاهده به پایان داد و دولت روسیه متعهد شد که از پادشاهی ولیعهد وقت حمایت کند.
 پس از دوره دوم جنگ‌های و آغاز شد. در این زمان جنگ گنجه مهم‌تر از همه می‌نمود. عباس میرزا فرمانده سپاه ایران با حرکت به سوی گنجه در این منطقه سنگر گرفت. در این میان فرمانده سپاه روس نیز خود را به این منطقه رساند. ابتدا به دلیل برخی آشفتگی‌ها در سپاه خود خواست که جنگی اتفاق نیفتد اما تلاش او مؤثر نیفتاد و جنگ وسیعی در این منطقه درگرفت. در پایان سپاه روس فاتح میدان شد. عباس میرزا سرانجام در ناحیه خواست که جلوی پاسکوویچ را بگیرد اما در آنجا نیز شکست خورد و سرانجام مجبور شد که شرایط صلح را بپذیرد. در این میان پاسکوویچ که خود را مغرور از فتح جنگ می‌دید برای سپاه ایران ضرب الاجلی تعیین کرد و گفت چنانچه تا پنج روز تکلیف صلح مشخص نشود عازم خواهد شد. در این میان شاه سرانجام تن به امضای عهدنامه دادند. این عهد نامه ۱۴ سال پس از عهد نامه گلستان منعقد گردید.
 
 
 
 
 
 
 و که شهر و کوه‌های هم بخشی از آن بود که بعدها در شهریور ۱۲۹۹ خورشیدی طی جنگ از بخشی از آن را تصرف کرد و اکنون جز ترکیه است.
 با انطباق نقشه طی یک تخمین با تقریب درست، می‌توان گفت که در طی در مجموع حدود ۲۲۰ هزار کیلومتر مربع شامل حدود ۲۰ هزار کیلومتر مربع از و امروزی، حدود ۵۰ هزار کیلومتر مربع از امروزی، حدود ۸۰ هزار کیلومتر مربع از امروزی، حدود ۱۰ هزار کیلومتر مربع از امروزی و حدود ۶۸ هزار کیلومتر مربع از امروزی از جدا شد. همچنین در عهدنامهٔ ترکمانچای در مجموع حدود ۳۰ هزار کیلومتر مربع دیگر شامل حدود ۲۰ هزار کیلومتر مربع از امروزی، حدود ۵ هزار کیلومتر مربع از امروزی شامل و شهر که در آن زمان بخشی از بود و حدود ۵ هزار کیلومتر مربع از امروزی (شامل تالش شمالی یعنی و ) از ایران جدا شدند. به مجموع مناطق جدا شده طی این دو عهدنامه، می‌گویند. در مجموع این دو عهدنامه حدود ۲۵۰ هزار کیلومتر مربع از سرزمین جدا گشت و به ملحق شد. 
 به‌طور دقیق هفده ولایت قفقازی ایران بدین شرح است:
قرارداد گلستان (۲۰ مهرماه ۱۱۹۲ خورشیدی): این قرارداد به‌دنبال جنگ‌های ده‌سالهٔ روسیه علیه ایران، بر ملت ما تحمیل شد. بر پایهٔ ، چهارده ایالت و ولایت قفقاز، از دیگر سرزمین‌های مشترک جدا افتاده و زیر سلطهٔ قرار گرفت. ایالت‌ها و ولایت‌های چهارده‌گانهٔ مزبور عبارت بودند از: ایالت و ، ولایت‌های ، ، ، ، ، و و محلات شوره‌گل، آچوق‌باشی، گروزیه، منگریل و قفقاز. افزون بر این، بخشی از سرزمین نیز به تصرف روس‌ها، درآمد و حاکمیت بدون منازع ایران بر ، خدشه‌دار شد. قرارداد ترکمانچای (یکم اسفندماه ۱۲۰۶ خورشیدی): به‌دنبال جنگ‌های سه‌سالهٔ و روسیه
، قرارداد ترکمان‌چای بر مردم ایران تحمیل شد. برپایهٔ این قرارداد، سه ایالت دیگر قفقاز، یعنی ، و بخش‌های دیگری از نیز به روس‌ها واگذار گردید، حاکمیت ایران بر دریای مازندران محدودتر شد و مردم ایران ناچار از پذیرش (قضاوت کنسولی) گردیدند. بدین‌سان، میان مردم و دیگر مردم ، جدایی افتاد. 
 
 
 
 
 
 
 ۸. ولایت (حدود ۷۰ درصد داغستان امروزی)
 
 
 
 
 
 
 
 پس از اینکه در روسیه به پیروزی رسید، برای اثبات حسن نیت خود نسبت به ملت‌های ضعیف جهان الغای تمام امتیازات استعماری دولت تزاری پیشین را اعلام کرد. دولت نیز از این فرصت استفاده کرد و در ۴ مرداد ۱۲۹۷ ه‍.ش (۲۷ ژوئیهٔ م) در مصوبه‌ای الغای معاهدهٔ ترکمانچای و دیگر امتیازات واگذارشده به دولت را اعلام کرد که این اقدام شامل لغو امتیاز برای اتباع روسیه نیز می‌شد. دولت ایران چند روز بعد مصوبه‌ای برای لغو امتیاز برای کشورهای دیگر نیز صادر کرد چرا که چند کشور دیگر نیز پیش از این بر اساس معاهده‌هایی تحت عنوان دولت از امتیاز کاپیتولاسیون مطابق قرار داد ترکمانچای برخوردار شده بودند. با لغو عهدنامهٔ ترکمانچای منطقاً این بخش از این معاهده‌ها نیز باید ملغی می‌شد. مصوبهٔ دوم همان‌طور که انتظار می‌رفت توسط دولت رد شد. 
 پس از و در پایان در سال ۱۹۱۸، در هنگام برگزاری ، تلگراف‌های زیادی از سوی مردم مناطق جداشده در عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای به و فرستاده شد. مردم در تلگراف‌ها به دولت ایران و کنفرانس صلح پاریس، تقاضا کردند که دو قرارداد گلستان و ترکمانچای لغو بشود و آن سرزمین‌ها و مردمان‌شان به مالکیت ایران بازگردند. 
 معتقد است که روایت رسمی این عهدنامه در دورهٔ و پس از فروپاشی، با روایت تاریخ رسمی پیش از فروپاشی روسیهٔ تزاری متفاوت بود. او می‌گوید:
 در حالی‌که در این عهدنامه «ننگین» تلقی می‌شود باید در نظر داشت در شرایط شکست ارتش ایران از روسیه چاره‌ای جز قبول شرایط این عهدنامه نبوده‌است و در صورت عدم پذیرش شرایط، چه بسا که شهرهای دیگری از ایران نیز به تصرف سپاه روس درمی‌آمد؛ و بنابر این شکست از سپاه روس و پیش از آن تصمیم به آغاز جنگ بعد از شکست و قبول عهدنامهٔ گلستان و حتی شروع جنگ اول با روس‌ها در شرایطی که ایران توان مقابله با سپاه روس را نداشت تصمیماتی به مراتب ننگین‌تر بودند.
روس‌ها با افتخار از این عهدنامه یاد می‌کنند به‌طوری‌که در ۱۷۵مین سالگرد امضای این معاهده، با همکاری سازمان دوستی و بر فراز «تپهٔ پاسکویچ» در مجسمهٔ ژنرال فرماندهٔ سپاه قفقازی ارتش روس و یکی از تدوین‌کنندگان این معاهدهٔ سرنوشت‌ساز برای که محاصره و تصرف قلعهٔ ایروان را فرماندهی می‌کرد، نصب شد.
{"title": "عهدنامه ترکمانچای", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D8%A7%DB%8C&oldid=35052068", "language": "fa"}