برای دیگر کاربردها را ببینید. (زادهٔ ۲۵۹ قمری / ۸۷۲ م. در – درگذشتهٔ ۳۳۹ قمری / ۹۵۰ م. در ) از بزرگترین و است. 
 فارابی در علم، ، ، ، ، و تخصص داشت. بیشترین آثار او در زمینه فلسفه، منطق، جامعه‌شناسی و همچنین دانشنامه‌نویسی بود. وی نخستین فیلسوفی است که در دورۀ اسلام ظهور کرده و روی همین اصل او را «استاد الفلاسفه» می‌نامند. فارابی به مکتب تعلق داشت که سعی داشتند تفکرات و را با الهیات توحیدی هماهنگ کنند و در فلسفه اسلامی نیز از جمله اندیشمندان محسوب می‌شود. فارابی شرح‌های ارزشمندی بر آثار ارسطو نگاشته و به سبب همین او را خوانده‌اند. وی آثاری نظیر ، ، و را از خود به یادگار نهاده‌ است. در قرون وسطی آثاری چند از او به برگردانده شده‌اند و او به خوبی در غرب نیز شهرت یافته‌ است.
 پدر و مادر فارابی از ایرانی زبان بودند. فارابی بیشتر عمر خود را در دارالخلافه گذراند.
 ابونصر محمد بن محمد طرخانی ملقب به فارابی، در حدود سال ۲۵۷هجری قمری/ ۸۷۰میلادی در دهکده «وسیج» از ناحیه ، متولد شد. 
 دهخدا به نقل از می‌نویسد: «اسم پدر او طرخان و نام جدش اوزلوغ است ( ). نام ازلغ و طرخان هر دو نامهای ایرانی هستند که نام طرخان از سغدی به ترکی وارد شده است. درشرح زندگی فارابی مطلبی که بر جریان واقعی زندگی دوران طفولیت و جوانی وی باشد در کتاب‌ها وجود ندارد. دو خبر متناقض دربارهٔ او نقل می‌کند: اول اینکه فارابی در آغاز کار نگهبان باغی در دمشق بود و دوم اینکه، در جوانی به قضاوت مشغول بود و چون به معارف دیگر آشنا شد، قضاوت را ترک کرد و با تمام میل به طرف معارف دیگر روی آورد.» در جوانی برای تحصیل به رفت و نزد «متی بن یونس» به فراگرفتن و پرداخت. سپس به سفر کرد و به شاگردی « » درآمد.
 از آغاز کار، هوش سرشار و علم آموزی وی سبب شد که همه موضوعاتی را که تدریس می‌شد، به خوبی فرا گیرد.
 به زودی نام او به عنوان فیلسوف و دانشمند شهرت یافت و چون به بغداد بازگشت، گروهی از شاگردان، گرد او فراهم آمدند که « » فیلسوف مسیحی یکی از آنان بود.
 در سال ۳۳۰هجری قمری/۹۴۱میلادی به رفت و به « » حاکم پیوست و در زمره علمای دربار او درآمد. فارابی در سال ۳۳۸هجری قمری/۹۵۰میلادی در سن هشتاد سالگی در دمشق وفات یافت. عده‌ای بر این باورند که ابونصر هنگامی که از دمشق به می‌رفت به دزدان برخورد. ابونصر گفت: «هر آنچه از مرکب، سلاح، لباس و مال هست بگیرید و با من کاری نداشته باشید.» آن‌ها نپذیرفتند و قصد کشتن او کردند. ابونصر به ناچار با آن‌ها جنگید و کشته شد. امرای شام از حادثه با خبر شدند. ابونصر را دفن کردند و دزدان را بر سر قبر او دار زدند.
 مورخان اسلامی معتقدند که فارابی فردی زهد پیشه و عزلت‌گزین و اهل تأمل بود. اعراض او از امور دنیوی به حدی بود که با آن که سیف الدوله برایش از حقوق بسیار تعیین کرده بود، به چهار در روز قناعت می‌ورزید.
 فارابی در انواع علوم بی‌همتا بود. چنان‌که دربارهٔ هر علمی از علوم زمان خویش کتاب نوشت و از کتاب‌های وی معلوم می‌شود که در علوم و و و و و و و و علوم مدنی و و منطق دارای مهارت بسیار بوده‌است.
 درست است که نخستین فیلسوف اسلامی است که راه را برای دیگران پس از خود گشود؛ اما او نتوانست مکتب فلسفی تأسیس کرده و میان مسائلی که مورد بحث قرار داده‌است، وحدتی ایجاد کند. در صورتی که فارابی توانست مکتبی کامل را بنیان نهد.
 او را استاد خود می‌شمرد و و دیگر حکمای اسلام و عرب، برایش احترام بالایی قائل بودند. ازجمله سخنی از ابن سینا است که اوج منزلت علمی او را بیان می‌کند: کتاب مابعدالطبیعه را مطالعه کردم و بعد از چهل مرتبه مطالعه نتوانستم از اغراض مؤلف آن آگاهی پیدا کنم تا اینکه در بازار به کتابی از ابونصر فارابی برخورد کردم که شرحی بر کتاب مابعدالطبیعه بود. بعد از مطالعه آن توانستم مطالب مابعدالطبیعه را دریابم و بسیار مسرور شدم.
 در سنت فلسفه اسلامی، فارابی را بعد از که ملقب به « » بود، لقب داده‌اند.
 تاریخ‌نگار عرب (وفات ۶۶۸ ه‍.ق) در کتاب العیون خود اشاره کرده‌است که فارابی که پدر قرآن است، از نسب پارسی بود در خود و نیز الشهروزی که در حوالی سال‌های ۱۲۸۸ میلادی می‌زیست و اولین زندگی‌نامه را نوشته‌است، نسب وی را ایرانی می‌نویسند. علاوه بر این‌ها فارابی در حاشیه بسیاری از کارهایش به زبان و منابعی را معرفی کرده (حتی به ، اما به نه) ), حتی به عنوان وی و زبان ساکنان دانسته شده‌است. محمد جواد مشکور ایرانی زبان بودن اصالت را استدلال کرده‌است. اما فاراب در درجه نخست جزو سرزمین مسلمانان بود و در درجه نخست فارابی به دنیای اسلام و تمام بشریت تعلق دارد و عرب یا پارسی یا ترک بودن وی اهمیتی ندارد. اصالت پارسی فارابی توسط دیگر منابع نیز بحث شده‌ است. همچنین پروفسور آقای بوسورث می‌نویسد که چهره‌های بزرگ مانند فارابی، و توسط دانش پژوهان علاقه‌مند ترک به نژاد ترکی چسبانده شدند. در دکتر گوآتاس اظهارات ابن خلکان را نکوهش کرده و مدارک پیش از وی در این زمینه از ابن اصیبعه در مورد پارسی بودن فارابی باعث شده تا ابن خلکان به تلاش برای مدرک‌سازی جهت ترک نشان دادن وی باشد. در این چهارچوب وی اشاره می‌کند که ابن خلکان ابتدای اسم فارابی نسبت الترک را افزود در حالی که فارابی هرگز چنین نسبتی را نداشته‌ است. 
 قدیمی‌ترین کسی که نسب فارابی را دانسته بوده‌است. وی در اثر خود وفایات فارابی را متولد فاراب و روستای کوچکی به نام وسیج که اکنون به نام در شناخته می‌شود و از والدینی ترک می‌داند. ابن خلکان گوید: ابو نصر به زبان ترکی، عربی و دری به خوبی آگاه بود و این از تألیفات او به خصوص «کتاب الموسیقی الکبیر» به وضوح پدیدار است. برخی منابع دیگر نیز به این جریان معتقدند. نیز جزو موافقان نسب ترکی فارابی است. 
 از عصر فارابی تا عصر ، یعنی از سده نهم تا نوزدهم میلادی، مبحث خلق جهان و حدوث و قدم عالم مهم‌ترین بحث تفکر اسلامی بود. فارابی به پیروی از معتقد بود که جهان «قدیم» است. اما برای آنکه از چهارچوب تعلیمات قرآنی خارج نشود، سعی کرد بین عقیده ارسطو و مسئله خلق جهان در قرآن راهی بیابد. به همین سبب سعی می‌کرد موضوع «فیضان» و «[تجلی]» را با روش عقلی توضیح دهد. او عقل و انواع آن را ابداع خداوند می‌داند. اما اظهار می‌دارد که این ابداع در زمان اتفاق نیفتاده‌ است. او معتقد است که « » ارسطو همان قرآنی است. 
 فلسفه فارابی آمیزه‌ای است از حکمت ارسطویی و که رنگ اسلامی و به خصوص به خود گرفته‌ است. او در و ، است و در و ، و در به مکتب گرایش دارد.
 فارابی از کسانی است که می‌خواهند آراء مختلف را با هم وفق دهند. او در این راه بر همه گذشتگان خود نیز سبقت گرفت. او در این راه تا آن جا پیش رفت که گفت: فلسفه، یکی بیشتر نیست و حقیقت فلسفی - هر چند مکاتب فلسفی متعدد باشند - متعدد نیست.
 فارابی به وحدت فلسفه سخت معتقد بود و برای اثبات آن براهین و ادله بسیاری ذکر کرد و رسائل متعدد نوشت که از آن جمله، کتاب «الجمع بین رایی الحکیمین افلاطون الالهی و ارسطو» به دست ما رسیده‌ است.
 وی معتقد بود که اگر حقیقت فلسفی واحد است، باید بتوان در میان افکار فلاسفه بزرگ به ویژه افلاطون و ارسطو توافقی پدیدآورد. اساساً وقتی غایت و هدف این دو حکیم بزرگ، بحث دربارهٔ حقیقتی یکتا بوده‌است، چگونه ممکن است در آراء و افکار، با هم اختلاف داشته باشند؟
 فارابی میان این دو فیلسوف یونانی پاره‌ای اختلافات یافته بود، اما معتقد بود که این اختلافات، اختلافاتی سطحی است و در مورد مسائل اساسی نیست. مخصوصاً آنکه آن‌ها مبدع و پدیدآورندهٔ فلسفه بوده و همه حکمای بعدی کم و بیش، به این دو متکی هستند.
 مسائلی که به عنوان اختلاف مبانی افلاطون و ارسطو مطرح بود و فارابی درصدد هماهنگ ساختن بین آن‌ها برآمد، عبارت بودند از:
 روش افلاطون و ارسطو، روش افلاطون و ارسطو، نظریه ، یا تذکر، ، نظریه عادت.
 البته تردیدی نیست که فارابی در این امر رنج بسیاری متحمل شده‌است؛ اما نکته مهم در این رابطه این است که یکی از منابع او برای انجام این مقصود، کتاب «اثولوجیا» یا «ربوبیت» بود که یکی از بخش‌های کتاب « » فلوطین می‌باشد. وی فکر می‌کرد که این کتاب متعلق به ارسطو است و چون در آن به یک سلسله آراء افلاطونی برخورد کرده بود، همین امر او را بر این کار، تشویق می‌کرد. (در حالی که مطالب این کتاب، ارتباطی با ارسطو نداشت)
 بنابراین، اگر چه فارابی در کار خود به توفیق کامل دست نیافت، ولی راه را برای دیگر فلاسفه اسلامی گشود. بدین ترتیب که میان ارسطو و عقاید اسلامی یک نوع هماهنگی ایجاد کرد و فلسفه ارسطو را جزو سرچشمه‌ها و اصول فلسفه اسلامی قرار داد.
 فارابی در کتاب احصاء العلوم در تعریف موسیقی می‌گوید: "علم موسیقی به‌طور کلی، از شناختن انواع الحان و آنچه الحان از آن‌ها تألیف می‌شود بحث می‌کند و روشن می‌سازد که الحان برای چه غرض‌هایی تألیف می‌شوند و چگونه باید تألیف شوند و بر چه حالی باید باشند تا تأثیر آن‌ها بیشتر و دلنشین تر گردد."
 کتاب شاهکار فارابی در علم موسیقی است که با ترجمه برگردان شده‌است.به گفته دکتر عبدالامیر سلیم این کتاب عظیم‌ترین کار دوره اسلامی در زمینه موسیقی است. بیان می‌دارد که دراویش نغمه‌ها و نواها و آهنگ‌های باستانی را که با خواندن اشعار همواره زمزمه می‌کردند و همیشه در ذهن داشته‌اند و می‌خوانند همگی منتسب به فارابی است. فارابی در این کتاب سعی کرده ‌است که آرای پیشینیان در مورد موسیقی را جمع‌آوری کند.فارابی در موسيقی كبير از مباحثی از موسيقی سخن 
می راند كه بيانگر وجود علم تئوری در موسيقی ايرانی از قرن‌های قبل بوده و اينكه بحث صداشناسی، ايقاع يا وزن، ضرب‌های پيچيده و ساده در موسيقی وجود داشته است. فارابی نخستین کسی است که نام معروف دربار را به جای ، به صورت درست یعنی ضبط کرده‌است. وی در موسیقی کبیر از دو نوع بغدادی و خراسانی نیز سخن می‌گوید. او همچنین از ساز شاه رود و شکل آن سخن می‌گوید. فارابی زمانی که شاهرود را توضیح می‌دهد از فاصله پنجم (پرده پنجم) نیز سخن گفته‌ است. 
 در مورد مذهب فارابی اختلاف نظر وجود دارد. برخی از تاریخ شناسان معتقدند او سنی بوده اما اجماع بر شیعه بودن او است. می گوید: فارابی اولین فیلسوف در اسلام است و بعضی از معاصران گفته‌اند که فارابی با هیچ کس ارتباط نداشت مگر با اهل فضل از شیعیان، به خاطر جامعیت عقیده و مذهب. و گفته‌اند که هر کس درباره فارابی تأمل کند، درمی‌یابد که او از امامیه عدلیه و قائلان به عصمت ائمه علیهم السلام است. نجار فوزی معتقد است که فلسفه سیاسی فارابی تحت تأثیر شیعیان قرار گرفته است. 
 آثار فارابی از این قرار است:
 ۱) ما ینبغی ان تعلم قبل الفلسفه (آنچه شایسته‌است قبل از فلسفه فرابگیری): در این کتاب، فارابی منطق، هندسه، اخلاق نیکو و کناره‌گیری از شهوات را پیش نیاز پرداختن به فلسفه ذکر می‌کند و دربارهٔ هر یک مطالبی بیان می‌نماید.
 ۲) السیاسه المدنیه (سیاست شهری): این کتاب دربارهٔ است.
 ۳) الجمع بین رأی الحکیمین افلاطون الالهی و ارسطو طالیس (جمع بین آراء دو حکیم بزرگ، افلاطون الهی و ارسطو):فارابی در این کتاب می‌کوشد بین نظریات افلاطون و ارسطو هماهنگی برقرار سازد.
 ۴) رساله فی ماهیه العقل (رساله‌ای دربارهٔ ماهیت و چیستی عقل):در این رساله اقسام عقول را تعریف و مراتب آن‌ها را بیان می‌کند.
 ۵) تحصیل السعاده (به دست آوردن سعادت):در و فلسفه نظری.
 ۶) اجوبه عن مسائل فلسفیه (پاسخ‌هایی به مسائل فلسفی):پاسخ‌هایی است به برخی پرسش‌ها و مسائل فلسفی.
 ۷) رساله فی اثبات المفارقات (رساله‌ای در اثبات وجود موجودات غیر مادی):
در این رساله، فارابی دربارهٔ موجودات غیر مادی بحث می‌کند.
 ۸) (اغراض مابعدالطبیعه ارسطو) یا مقاصد ارسطو در کتاب ):
این کتاب از مهم‌ترین کتاب‌های فارابی است که مورد استفاده ابن سینا هم قرار گرفت.
 ۹) رساله فی السیاسه (رساله‌ای در سیاست):
فارابی دربارهٔ صحبت می‌کند.
 ۱۰) (فصوص جمع فص به معنای نگین می‌باشد: نگین‌های حکمت):
این کتاب در مورد حکمت الهی و شامل ۷۴ بحث در این زمینه و مباحث نفس می‌باشد.
 ۱۱) :
این اثر جنبه‌های گوناگون موسیقی مانند مقامات را تعیین می‌کند.
 ۱۲) اندیشه‌های اهل مدینه فاضله:
فارابی در این اثر آرمان شهر خود را بنا می‌کند.
{"title": "فارابی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%DB%8C&oldid=34947980", "language": "fa"}