متخلص به فیاض (م۱۰۷۲ق) از متکلمان و ، صاحب تألیفاتی چون ، و .
 اگرچه او شاگرد و داماد بوده‌است، اما تحت تأثیر اندیشه مشاء و است. کتاب‌های کلامی او، رنگ و بوی فلسفی و عرفانی دارد. فرزندش حسن از مهم‌ترین شاگردان او بود.
 لاهیجی اهل بود. اگرچه لاهیجی از جهت علمی سرشناس است، اما دربارهٔ زندگی وی اطلاعاتی اندک در دست است. زمان و مکان تولد وی، مشخص نیست. بنابر برخی نقل‌ها، وی در شیخانور لاهیجان یا لاهنج از شهرهای گیلان متولد شده‌است و پس از آن در اقامت گزیده است. به دلیل اقامت وی در قم، برخی او را «قمی» خوانده‌اند. 
 وی بیشتر عمر خود را در قم سپری کرده‌است، از برخی اشعار او برمی‌آید که مسافرت‌هایی نیز به ، ، ، و احتمالاً و داشته‌است. 
 او و شاگرد و داماد بودند. میان فیاض و فیض دوستی برقرار بود. او از فیض با احترام یاد می‌کند و گاهی با عنوان «بعض افاضل اخواننا الالهیین» نام می‌برد. ملاصدرا به وی لقب «فیاض» را داد. دختر ملاصدرا و همسر لاهیجی، ام‌کلثوم (۱۰۱۹-۱۰۹۰ق) نام داشت. زنی فرهیخته و فاضله بود که علوم حِکمی را نزد پدر و همسرش آموخت و گاه در مجالس علما شرکت می‌کرد و با آنان مباحثه می‌کرد. 
 
 
 در زمان وفات او نیز اختلاف است. بعضی وفاتش را در ۱۰۵۱ق یعنی یکسال پس از وفات ملاصدرا میدانند. بعضی دیگر مانند شیخ ، وفات او را در سال ۱۰۷۲ق ذکر کرده، تاریخ اول را اشتباه دانسته‌اند؛ زیرا از یک سو فیاض گوهر مراد را به (۱۰۵۲-۱۰۷۷ق) اهدا کرده‌است و طبق نظر نخست، یک سال بعد از مرگ حکیم به سلطنت می‌رسد و در این صورت، اهدای کتاب به عنوان سلطان، به او، ممکن نخواهد بود. از سوی دیگر وی را در سال ۱۰۵۷ نگاشته است و از این جهت نمی‌توان تاریخ ۱۰۵۱ درست باشد. وی در شهر قم درگذشت و مقبره وی در است. 
 
 لاهیجی اکثر عمر خود را در گذرانده و در اغلب اوقات به بحث و تدریس در مدرسه عملیه حضرت معصومه مشغول بود. شاگردان معروف وی عبارتند از:
 
 
 
 
 باتوجه به ارجاعات لاهیجی در متن کتاب‌هایش، می‌توان حدس زد که ترتیب تاریخی آثارش اینگونه است: ۱. الکمة الطیبه ۲. حاشیه بر حاشیه خفری بر شرح قوشجی ۳. حواشی الهیات تجرید (حاشیه بر شرح قوشجی) ۴. گوهر مراد ۵. سرمایه ایمان ۶. شوارق الالهام.
 لاهیجی با آشنایی کامل داشته و اصول و قواعد این فلسفه را پذیرفته‌است. می‌توان گفت اندیشه‌های بر افکار وی احاطه دارد. او از مهم‌ترین شارحان ابن سینا در میان متأخران است. آثار فلسفی ابن سینا از مهم‌ترین منابع فیاض در نگاشته‌هایش است و بسیار از او نقل می‌کند. حتی می‌توان آثار فیاض را شرحی بر حکمت مشاء و اندیشه سینوی به حساب آید.
 این مسئله آنگاه در خور تأمل است که فیاض، مدت زیادی نزد ملاصدرا تلمذ کرده‌است و داماد وی بوده‌است، با این حال میزان تأثیرپذیری از افکار صدرا اندک است. در کل شوارق الالهام تنها هفت بار از او یاد می‌کند. از سوی دیگر دیگر شاگرد و داماد صدرا، یعنی فیض، فیلسوفی صدرایی تمام عیار است. فیاض همواره از صدرا با احترام یاد می‌کند و در آثار خود از او به عنوان «استاذنا»، «استاذنا و مولانا افضل المتألهین..» تعیبیر می‌کند. حتی بنا به نقلی وی شواهر ربوبیه و مبدأ و معاد را تدریس می‌کرده‌است. 
 با این حال وی فیلسوفی مشائی به‌شمار می‌آید و آموزه‌های فلسفی صدرا چندان بر وی تأثیر نگذاشته است. او حتی در صدد برآمده که بر اساس اصول مشاء، به نقد حکمت متعالیه بپردازد و می‌توان فیاض را نخستین منتقد صدرالمتألهین دانست. 
 معتقد است که فیاض به سبب تقیه و ترس از تکفیر، عقاید خود را در قالب فلسفه مرسوم آن روزگار بیان کرده‌است و باطناً سالک طریقه اشراق و معتقد به مبانی است. آشتیانی، فیاض را جامع بین حکمت بحثی و ذوقی می‌داند، اگرچه به حسب ظاهر در مباحث متداول طریق مشاء را می‌پیموده است. 
 لاهیجی اگرچه از نگاشته‌ها و اندیشه‌های دیگر اندیشمندان، استفاده فراوان کرده‌است، اما استقلال رأی خود را حفظ کرده‌است. در موارد بسیاری به دیگر اندیشمندان بزرگ ایراد و اشکال می‌کند. 
با این حال، او دلبستگی فراوان به ابن سینا و وابستگی فکری به‌اندیشه مشاء دارد.
 فیاض به شدت متأثر از از عرفاً و تعالیم آنهاست و تأثیر معارف عرفانی و صوفیانه، بر تحلیل‌ها و تقریرهای وی از مسائل کلامی، در مواضع متعددی مشاهده می‌شود. برای نمونه می‌توان به تحلیل‌های وی در بحث «غرض از بعثت انبیا» یا بحث از «فلسفه احکام» اشاره کرد. 
 به دیدگاه فیاض، راه به سوی خدا به دو راه ظاهر و باطن تقسیم می‌شود:
الف: راه ظاهر که طریق استفاده از برهان و استدلال است و عقل، خود در آن استقلال داشته و غایت آن، معرفت و علم به خداوند است. دو علم حکمت و کلام به جهت تحصیل این غایت تدوین شده‌اند.
 ب: راه باطن، که همان سیر و سلوک باطنی و معنوی است و غایت آن، وصول حقیقی به خداوند متعال و فانی شدن از هر چه غیر اوست و باقی بودن بدوست. غرض از بعثت انبیا و رسل، هدایت مردم بدون طریق بوده‌است. به نظر فیاض، حقیقت ، چیزی جز سلوک همین راه باطن نیست. 
 از منظر فیاض، طریقه اشراق نیز مثل تصوف، طریقه سلوک راه باطن است. می‌توان گفت طریقه اشراق در واقع همان طریق تصوف است؛ جز اینکه تصوف در برابر تکلم است و اشراق در برابر حکمت. 
 خاتمه کتاب گوهر مراد را به بیان طرق سیر و سلوک و تهذیب اختصاص داده است. این امر خارج از روش معمول کتب کلامی است.
 به نظر لاهیجی سلوک راه باطن به دو طریق ممکن است:
۱. طریق حکمت: تهذیب اخلاق است و غایت سعی حکمای اشراق به‌شمار می‌رود.
۲. طریق شرع: محافظت بر اخلاص و تقواست و غایت مجاده صوفیه و عرفاً محسوب می‌شود.
 به نظر فیاض هر دو طریق به حسب حقیقت و غایت، یک چیز است. 
 تبیین‌ها و گرایش‌های عرفانی، در کتاب گوهر مراد بسی بیشتر از شوارق و سرمایه ایمان است؛ از همین رو می‌توان گفت گوهر مراد رویکرد کلام فلسفی-عرفانی دارد. سرمایه ایمان در قالب کلم فلسفی محض تدوین شده و شوارق الالهام با فلسفه کلامی است.
 فیاض در برخورد با روایت، مواجهه بسیار متسامحانه‌ای داشته و در واقع احادیث را بدون هیچگونه سنجش متنی یا سندی بکار می‌برد. برای نمونه لاهیجی در بحث از به احادیث «الارواح جنود مجنده، فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف» و «خلق الله الارواح قبل الابدان بالفی عام» و تنافی معنای ظاهر از آن‌ها با معارف فلسفی اشاره کرده و در توجیه آن‌ها تأویلاتی را ذکر می‌کند؛ اما به هیچ وجه متعرض بحث سندی و سنجش آن نمی‌شود. 
 این در حالی است که در کتب کلام نقلی، مؤلفان نوعاً محدث نیز بوده‌اند و به نقل و ذکر سند و بررسی آن‌ها توجه داشته‌اند. (م۱۱۱۰) از متکلمانی است که اخبار را با دقت مضاعفی هم در متن حدیث و هم در سلسله سند آن نقل می‌کند. حتی متکلمان عقل‌گرایی مانند (م۴۱۳) و (م ۴۳۶) روایات مذکور را با وسواس نقل و نقد می‌کنند و به ضعف سندی و دلالی آن‌ها تصریح کرده‌اند. 
 به همین جهت، در ، لاهیجی را به نداشتن بصیرت در علوم نقلی متصف کرده‌است. این کلام را دیگران برنتافته‌اند و آن را حمل بر معاندت میرزا عبدالله با اهل حکمت و فلسفه کرده‌اند. 
 دیوان شعر فیاض از آثار مهم ادبی-عرفانی وی است. تذکره نویسان عهد طبع شعر او را ستوده‌اند. تذکره مخزن الغرائب می‌گوید «در شاعری نیز دستگاه قوی داشته و وی را معنی خاص بسیار است.» وی در سبک هندی شعر می‌گفته است. دیوان شعر او دوازده هزار بیت دارد. 
 بسیاری از اشعار او مدیحه و در منقبت ائمه است. بیشترین این مدایح به (ع) اختصاص دارد. از مشخصات آشکار اشعار فیاض بهره گیری، وی از بسیاری از اصطلاحات فلسفی و کلامی در آنهاست. 
 همچنین میان فیض و فیاض مکتوباتی منظوم رد و بدل شده‌است. مثنوی سام و بهرام از دیگر آثار منظوم وی است. این اثر منظومه‌ای عرفای است که ضمن روایت داستانی اجتماعی، سیاسی و تاریخی دارای صبغه‌ای عرفانی-فلسفی است و عشق الهی و حب به ائمه در آن دیده می‌شود. 
 از میان شعرهای فیاض دیوان غزل‌های او چه به صورت کامل و چه به شکل برگزیده و منتخب چندین بار در ایران چاپ شده‌است. از جمله نسخه‌ای که با نام "دیوان فیاض لاهیجی" که در قطع وزیری و با جلد سخت و نرم از سوی شرکت انتشارات علمی فرهنگی به اهتمام و تصحیح "ابوالحسن پروین پریشان زاده " منتشر شده و نیز برگزیده‌ای از غزل‌های فیاض با نام با که از سوی انتشارات هنررسانه اردیبهشت و با مقدمه به بازار آمده‌است او در مقدمه این کتاب شعرهای فیاض را از منظر روایت عاشقانه در غزل‌های سبک هندی بررسی کرده و یکصد غزل فیاض را از این منظر ارائه داده است.
{"title": "عبدالرزاق لاهیجی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%82_%D9%84%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AC%DB%8C&oldid=35002144", "language": "fa"}