یا (به : ) (فتح المدائن) یکی از رشته که بین ارتش ایران و مسلمانان در خلال ، در سال شانزدهم هجری قمری مطابق با سال به وقوع پیوسته‌است. با سقوط این شهر و دیگر شهرهای ، پایتخت چهار صد سالهٔ ، به دست عرب‌های اسلام‌گرا افتاد. 
 مداین یا چنان‌که در آن روزگار به گفته می‌شد یعنی شهرها و مجموعهٔ هفت شهر بود نزدیک به هم و در دو جانب که آنها را و می‌خواندند. حصارهای بلند برگرد مجموعهٔ این شهرها کشیده بودند و دروازه‌های استوار در آنها تعبیه کرده بودند. این حصارها و دروازه‌ها در پایان روزگار بارها تجدید و ترمیم گشته بود. این هفت شهر عبارت بودند از:
 
 
 
 
 
 
 امپراتوری بود و یکی از زیباترین شهرهای آن دوران گویند تاریخ این شهر به بیش از پنج هزار سال بر می‌گردد، مورخین نوشته‌اند که یا (طیسفون) بمعنای: «المدینة البیضاء» یعنی (شهر سفید) می‌باشد. گویند تمام ستون‌ها و کاخ‌های این شهر زیبا را از ساخته بودند. برای رسیدن به تیسفون از عبور از لازم بود. شاه در اقامت داشت که به شط نزدیک بود. یا در واقع شده‌بود و ویرانه‌های باقی‌ماندهٔ آن هنوز در این مکان باقی و برجای مانده‌است.
 در شانزدهمین سال هجری قمری پس از پایان دو ماه در همان‌جا ماند. دستور از رسید که زنان و کودکان را به عده‌ای از لشکریان در بگذارد و خود با سایر لشکر آهنگ کند. لشکر که به جانب مداین می‌آمد، نزدیک حصار بزرگ مداین رسید و شهرهای غربی را در محاصره گرفتند و در بیرون حصار خیمه زدند. مدت این محاصره را دو سال ذکر کرده‌اند که در مورد صحت آن جای شک است. از مداین گاه‌گاه مردم بیرون می‌آمدند و با آنها جنگ می‌کردند. در مداین قحطی افتاد و عاقبت مردم مداین به ستوه آمدند. شیرزاد دهقان از در صلح درآمد و قبول کرد. در همین حدود مقدمهٔ لشکر سعد با یک فوج از سپاه ایران برخوردند که نام را بر خود نهاده بودند. آنها هر روز ظاهراً در سرود خویش سوگند می‌خوردند که تا آنها زنده‌اند، کشور و دولت باقی خواهد ماند. اما اینها نیز نتوانستند جلوی هجوم سپاه عرب را بگیرند و بعد از آن سعد با لشکریان، شبی به ناگاه به درآمد. مردم گرسنه شهر را رها کرده بودند و رخت به تیسفون کشیده بودند. از دور در آن سوی دجله پدیدار بود، اما پل‌هایی را که بین و تیسفون بود، بریده یافتند. دجله نیز طغیان داشت و عبور از آن آسان نبود. 
 درین هنگام در تیسفون آخرین شاهنشاه با وحشت و اضطراب مرزبانان و بزرگان را بخواند و عمدهٔ گنج و اموالی را که در خزاین داشت، به آنها بخشید. نامه‌ها و پیمان‌ها نیز درین باب نوشت و گفت اگر این ملک از دست ما برود، شما ازین تازیان بدین مال‌ها ارزانی‌ترید و اگر ملک به دست ما باز آید، شما نیز این مال‌ها را باز پس خواهید داد. آنگاه شاه با دربار و حرم خویش تیسفون را بگذاشت و راه پیش گرفت و را که برادر بود سپهسالاری لشکر داد و تیسفون را بدو سپرد. 
 سعد که یکچند در توقف کرده‌بود، ملول شد. آخر بزرگان نزد وی آمدند و او را به موضعی از راه نمودند که آب آن اندک بود و عرب را گذشتن از آن آسان دست می‌داد. سعد که می‌ترسید با گذشت زمان در تیسفون چیزی درخور تاراج و غنیمت باز نخواهد ماند، یاران را گفت «خود را به آب بزنند و از دجله بگذرند.» نگهبانان تیسفون چون تازیان را نزدیک دروازه‌های شهر دیدند، بانگ برآوردند که «دیوان آمدند!» با مهاجمان در جنگ شد، اما شکست خورد و به شهر پناه برد. سپس سپاه عرب بر دروازهٔ شهر فرود آمدند. فرخزاد را یارای مقاومت نبود و نیمه شب با لشکریان خویش از دروازهٔ شرقی بیرون آمد و شهر را فروگذاشت و راه پیش گرفت. سعد چون به تیسفون درآمد دستور به غارت شهر داد و پسران نوجوان که در گوشه و کنار شهر دست به مقاومت علیه تازی ها میزدند را گردن بزد و دختران و زنان را هر کجا که یافتند مورد تجاوز و هتاکی قرار دادند و کتابخانه اصلی تیسفون را که تمامی آثار تاریخی و علمی و هنری آن دوران و دوران های قبل باستان را شامل میشد، به آتش کشیدند و اینچنین مهم ترین اسناد تاریخی ایران باستان و بقایای یک ملت در آتش جهل و کینه ورزی اعراب بسوخت و نابود گشت. 
 از گنج و خواستهٔ خزاین کسری آنچه باز در تیسفون مانده بود، هنوز غنیمتی هنگفت بود.
 
 
 بسیاری از خزاین را اهل تیسفون خود به غارت برده و راه فرار پیش گرفته بودند. این فراریان را اعراب تا پل نهروان دنبال کردند و بیشتر مال‌ها را به غنیمت گرفتند و اشیاء بسیار نفیسی بدست آوردند. از جمله:
 
 
 سعد فرمان داد تا در تیسفون مسجدی بسازند و دیگر هرگز در آنجا آیین پاک تجدید نشد. اندک‌اندک شهر نیز از اهمیت افتاد و با رونق یافتن و از مداین و آن عظمت و حشمت دیرینه‌اش، جز شهری کوچک و بی‌اهمیت نماند. با اینهمه ایوان آن سال‌ها همچنان خالی اما با جلال و شکوه گذشته باقی‌ماند و حتی ویرانه‌های آن هنوز از شکوه و عظمت آن دوران، نشان دارد.
{"title": "سقوط تیسفون", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7_%D8%AA%DB%8C%D8%B3%D9%81%D9%88%D9%86&oldid=33687457", "language": "fa"}