یا به ، عالی‌ترین حقوقی یک و راهنمایی برای تنظیم دیگر است. قانون اساسی تعریف کنندهٔ اصول سیاسی، ساختار، سلسله مراتب، جایگاه، و حدود قدرت سیاسی یک کشور، و تعیین و تضمین کنندهٔ حقوق شهروندان کشور است. هیچ قانونی نباید با قانون اساسی مغایرت داشته باشد.
به عبارت دیگر، قانون اساسی قانون تعیین کنندهٔ نظام حاکم است، قانونی که مشخص می‌کند قدرت در کجا متمرکز است، روابط این قدرت حاکم با آزادی‌ها و حقوق افراد چگونه است و این قوای حاکمه اعم از ، و چه اقتدارات و مسئولیت‌هایی در برابر ملت دارند. در حقیقت محصول است و مشروطه خواهی چیزی جز بیان صلاحیتِ محدود شده حاکمان نیست. 
علاوه بر این، قانون اساسی مضامینی مانند ملی، ، ، کشور و اصول حاکم بر سیاست‌های ، برنامه‌های و روابط خارجی کشور را مورد توجه قرار می‌دهد.
قدیمی‌ترین قانون اساسی ملی که هنوز اجرا می‌شود در سال نوشته شده و متعلق به جمهوری در جنوب است.
 مفهوم «قانون اساسی» برگرفته از واژهٔ «کُنستیتوسیون» (Constitution) است و در دوران جنبش مشروطه با همین لفظ فرنگی اما به معنای یعنی محدود شدن اختیارات پادشاه در یک چهارچوب معین (قانونی) بکار می‌رفته‌است. امروزه واژه «قانون اساسی» در برای اشاره به قانون اساسی دولت‌های حاکم (مثل یا )، زیرمجموعه دولت‌ها (مانند ایالت‌های ، یا ) یا ابَردولت‌ها (مانند ) به کار می‌رود، در مورد نهادهای دیگر مانند اتحادیه‌ها، سازمان‌های بین‌المللی و احزاب سیاسی، معمولاً از واژهٔ «اساسنامه» استفاده می‌شود.
 برابرِ پارسیِ قانونِ اساسی، مامْ دادیک (به معنای ) است.
 در سال باستان‌شناس فرانسوی در اکتشافات باستان‌شناسی خود در ، شواهدی را از وجود نوعی قانون باستانی دادگستری در تمدن (۲۳۰۰ سال پیش از میلاد) به دست آورد. هیچ مدرک و نوشتهٔ منسجمی از این قانون کشف نشده‌است، اما از شواهد اینطور برمی‌آید که در بر اساس آن، و کمتری پرداخت می‌کردند، و قانون آن‌ها را در برابر ثروتمندان پشتیبانی می‌کرده‌است.
 به‌طور کلی در دوران باستان حکومت بر اساس نوعی قانون کلّی در منطقه و غرب معمول بوده‌است. قدیمی‌ترین قانون مکتوب کشف شده در جهان است که حدود ۲۰۵۰ تا ۲۱۰۰ سال پیش از میلاد به دستور یکی از پادشاهان شهر روی لوح سفالین حک شده بوده‌است. در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ میلادی، روی متن قطعات مختلف این لوح پژوهش‌هایی انجام گرفت و در نهایت ۴۰ بند از قانون ترجمه شد. 
 از جمله قوانین دیگر در منطقه میان رودان که نسخه‌ای از آن بر روی لوحی سنگی حفظ شده، پادشاه است که در حدود ۱۷۶۰ پیش از میلاد مسیح تدوین شده‌است. 
 یکی از مجموعه قوانین مشهور باستانی، پادشاه است که در سال ۵۳۹ پیش از میلاد پس از فتح شهر بابل به دستور وی نگاشته شد. از این منشور به عنوان نخستین منشور حقوق بشر جهان نام برده می‌شود، و نسخه بدل آن در مقر در شهر نگهداری می‌شود.
 از مجموعه‌های قوانین باستانی دیگر می‌توان به قانون ، قانون ، و قانون اشاره کرد که زادگاه همه آن‌ها منطقه بوده‌است.
 در سال ۶۲۱ پیش از میلاد، نخستین قانون توسط دبیری به نام نوشته شد. این قانون بسیار خشن بود و در آن برای تمام در نظر گرفته شده بود. قانون اساسی آتن در سال‌های ۵۹۴ و ۵۰۸ پیش از میلاد، به ترتیب توسط حاکم و که یک اشراف‌زاده بود تغییر داده شد. 
 به گواه متون تاریخی، ، فیلسوف شهیر ، نخستین کسی است که بین قانون اساسی و قوانین عادی تفاوت قائل شده. وی قانون اساسی را تبیین کنندهٔ «جایگاه دستگاه‌های دولتی» می‌داند. آثار مشهور مانند «قانون اساسی آتن» یا «اصول حکومت آتن»، «اخلاق» و «سیاست» به بررسی قانون‌های اساسی آن دوره به ویژه قانون اساسی دولت-شهرهای ، و می‌پردازد. ارسطو در این آثار خوبی‌ها و بدی‌های هریک از قانون‌ها را مشخص می‌سازد و نتیجه‌گیری می‌کند که بهترین قانون اساسی در حقیقت ترکیبی است از قوانین سلطنت‌طلبانه، اشراف‌گرایانه و مردم‌گرایانه. از نظر ارسطو، گروهی از شهروندان مجاز بودند در حکومت دخالت کنند، و گروهی دیگر از شهروندان (شامل ) حق دخالت در حکومت را نداشتند.
 نخستین بار امپراتور تئودوسیوس در سال مجموعه قوانین مشخصی برای اداره تدوین کرد. یک قرن بعد در سال ۵۳۴ میلادی، ژوستینیان یکم امپراتور (روم شرقی) مجموعه‌ای از قوانین را تدوین و به اجرا گذاشت که در طول زمان تبدیل به تأثیرگذارترین قانون در شد. این مجموعه از قوانین پیشین امپراتوری روم الهام گرفته بود و به عنوان نطفهٔ قانون مدنی مدرن شناخته می‌شود.
 در سال ۶۰۴ میلادی، شوتوکو شاهزادهٔ ، مجموعه‌ای از ۱۷ قانون را تهیه و به اجرا گذاشت. این قوانین الهام گرفته از تعالیم هستند و بیشتر به اجتماعی می‌پردازند تا به ساختار دولت
 مقالهٔ اصلی: پس از مهاجرت به شهر (مدینه) و استقرار در آنجا، در سال یکم هجری (۶۲۲ میلادی) مجموعه قوانینی بر اساس دین برای اداره شهر وضع کرد. این قوانین برای نخستین بار حقوق مذهبی شهروندان را تضمین کردند و نظام دادگستری مشخصی را برای ، مالیات و اختلافات مدنی تعریف کردند. 
 بین سال‌های ۱۰۹۰ و ۱۱۵۰ میلادی، قانونی به نام «گایاناشاگوا» یا «قانون بزرگ صلح» در میان اعضای کنفدراسیون «ایروکی» شامل شش قبیله بزرگ تدوین و به اجرا گذاشته شد. گفته می‌شود که سده‌ها بعد از آن، برخی از دولتمردان مانند و هنگام تنظیم قانون اساسی ، از گایاناشاگوا ایده‌هایی گرفته بوده‌اند.
 یا منشور بزرگ آزادی منشوری است که در سال نگاشته شده‌است. علت اصلی به وجود آمدن این منشور، اختلاف بین اینوسنت سوم، و اشراف ، و پادشاه بر سر میزان و حد قدرت پادشاه بود. پادشاه را وادار می‌ساخت که بخشی از حقوق خود را واگذار کند، به تشکیلات قانونی احترام بگذارد و قبول کند که قانون بر ارادهٔ شخصی او ارجحیت دارد. یکی از مهم‌ترین بندهای ماگنا کارتا حکمی بود موسوم به که برطبق آن، شاه یا کس دیگری حق نداشت هیچ فردی را بدون طی تشریفات قانونی محکوم، ، یا کند یا اموال کسی را مصادره نماید.
 گرچه باعث تغییر سریع در رفتار و موقعیت پادشاه نشد، اما نقطه آغاز زورآزمایی شاه و اشرافیان برای کنترل حکومت، تکامل نظام پادشاهی در ، پیدایش ایدهٔ و تأسیس بود. تغییرات بعدی و تأسیس موازنه قدرت را به سود مردم تغییر داد.
 در سال ۱۲۴۰ میلادی، نویسندهٔ اهل ، با ترکیب بخش‌هایی از قوانین ، و امپراتوری ، قانون جدیدی را به به رشته تحریر درآورد. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این قانون در حدود سال ۱۴۵۰ میلادی به کشور ( ) وارد شده و نخستین بار در زمان سلطنت امپراتور اتیوپی به عنوان قانون اساسی کشور به اجرا درآمده بوده‌است. قانون اساسی بیش از ۴۰۰ سال در این کشور اجرا می‌شد تا اینکه در سال ۱۹۳۱ قانون اساسی جدیدی را جایگزین آن نمود.
 قدیمی‌ترین قانون اساسی ملی که هنوز اجرا می‌شود در سال ۱۶۰۰ میلادی نوشته شده و متعلق به جمهوری در جنوب است. قانون اساسی سان مارینو (Leges Statutae Republicae Sancti Marini) با نوشته شده و شامل ۶ دفتر است. نخستین دفتر آن شامل ۶۲ بخش است که شوراها، دادگاه‌ها و ادارات اجرایی دولت و شرح کار آن‌ها را تعریف می‌کند. سایر دفترها قوانین مدنی، جنایی و دادگستری و سلسله مراتب اداری را شرح می‌دهند.
 در سال ، مستعمرهٔ در قانونی را تهیه و در مرزهای خود به اجرا گذاشت. از این قانون به عنوان یکی از اولین قوانین اساسی منسجم در غرب و نخستین قانون اساسی در آمریکای شمالی یاد می‌شود، و به همین دلیل به ایالت در کشور لقب «ایالت قانون اساسی» داده‌اند. این قانون با اینکه سندی نسبتاً کوتاه است، در آن برای نخستین بار از آزادی‌های فردی و نحوه ضمانت آن‌ها توسط دولت سخن به میان آمده‌است. این قانون حدود قدرت دولت را هم مشخص کرده و راهکارهایی برای اعمال آن حدود ارائه داده‌است.
 این قانون توسط فرماندار مستعمرهٔ کنتیکت برای تأیید پادشاه به برده شد، و پس از تأیید به صورت درآمد و لازم‌الاجرا شد. در آن زمان، به این قانون به عنوان ضامن بقای نظم و ترتیب در مستعمره کنتیکت نگاه می‌کرد، اما بخش‌هایی از آن بعدها الهام‌بخش شد.
 در اروپا و در طول چهل سال از سال تا ، چندین قانون اساسی مدرن و تأثیرگذار ظهور پیدا کردند. قانون‌های اساسی و کشور ، نخستین نمونه‌های قانون اساسی مدرن پس از دوران روشنگری هستند.
 در سال ۱۷۵۵ جمهوری خودمختار کُرس قانون اساسی مدرنی را تدوین و به اجرا گذاشت. این قانون اساسی تحت تأثیر افکار و توسط و همکارانش به نگاشته شد. از قانون اساسی به عنوان نخستین قانون اساسی مدرن معاصر نام می‌برند. این قانون اساسی ۱۴ سال در کُرس رسمیت داشت تا اینکه این کشور را در سال ضمیمهٔ خاک خود کرد.
 در سال پس از یک کودتای بدون خونریزی بر تخت پادشاهی نشست و به حکومت پنجاه ساله پارلمانی پایان داد. وی سپس به تألیف قانون اساسی جدید دست زد که در آن نظام حکومتی «پادشاهی مطلق» بود. بر اساس این قانون، حکومت جدید در مقایسه با نظام پارلمانی پیشین سوئد مستبدانه به نظر می‌رسید، اما با این حال از بسیاری از قوانین رایج در پادشاهی‌های مستبد دیگر بازتر و انسانی‌تر بود. برای مثال قانون مصوب سال هنوز هم در قانون اساسی امروزی سوئد باقی است. 
 ایالت در سال یعنی هفت سال پیش از پذیرفته شدن در ، قانون اساسی خود را تهیه کرد. در سال تهیه شد و رسمیت یافت. این قانون برای اداره نظام چند-ایالتی خود از نظام سیاسی اتحاد پادشاهی‌ها در الهام گرفته بود. علاوه بر آن، عقاید فیلسوف ، فیلسوف تجربه‌گرای ، و متفکر ، تأثیر زیادی بر قانون اساسی ایالات متحده آمریکا داشته‌اند.
 سه سال بعد در سال ، قانون اساسی - و قانون اساسی تهیه و به اجرا گذاشته شد. پادشاهی ( )، ( )، ( ) و ( ) از نخستین کشورهایی بودند که پس از آن اقدام به تدوین قانون اساسی برای خود نمودند.
 مقالهٔ اصلی: هم‌اینک در ۴۹ کشور جهان دادگاه‌های ویژه‌ای به نام وجود دارد که کار اصلی آن بررسی سازگاری قوانین مصوبه با قانون اساسی کشور است.
 تاریخ‌نگار، پژوهشگر و استاد تاریخ دانشگاه تهران، بر این باور است که در دوران سه بار قانون اساسی نگاشته شده‌است. این قانون‌ها اگر چه عنوان «قانون اساسی» نداشته‌اند، درعمل به منزلهٔ قانون اساسی بوده‌اند. به گفتهٔ او نخستین قانون حکومت ایران را در سال‌های آغازین تمایلات ناصرالدین شاه به اصلاح‌طلبی نوشت و برای رئیس شورای دولت، فرستاد. این قانون بر اساس تقسیم وزارتخانه‌ها به ۸ وزارتخانه تنظیم و ارائه شده بود. 
 قانون اساسی دوم که با عنوان «لایحهٔ تشکیل دربار اعظم» در ۱۲ شعبان ۱۲۸۹ ه‍.ق (مهر ۱۲۵۱ ه‍.خ) توسط به شاه تقدیم شده بود، در ۲۰ شعبان با صدور دست‌خط شاه رسمیت یافت تا به اجرا درآید. 
 سومین قانون اساسی یا قانون حکومت ایران ناشناخته‌تر از دو مورد پیشین است. متأسفانه از نام و نشان نویسنده یا تنظیم‌کنندگان این قانون‌نامه یا دستورالعمل اطلاعی در دست نداریم، اما ظن غالب آن است که این قانون در اواخر دورهٔ تمایلات ناصرالدین شاه به اصلاح دستگاه دولت و پایان عصر سپهسالار (میرزا حسین خان مشیرالدوله) و سال‌ها پس از تنظیم قانون اساسی دوم، تنظیم شده باشد، چرا که از انعکاس آن در روزنامه‌ها و منابع قاجاری خبری نیست. گفتنی است که تنظیم‌کنندگان این قانون برای آن نامی نیز نگذاشته‌اند. زرگری‌نژاد بر اساس محتوای آن، نام «قانون حکومت ایران» را بر آن نهاده‌است. این قانون پس از تبدیل ۱۲ وزارتخانه به ۱۵ وزارتخانه نگاشته شده‌است. 
 مقالهٔ اصلی: در سال ۱۲۸۵ خورشیدی ( ) به امضای رسید. این قانون ۵۱ ماده داشت که عموماً مربوط به طرز کار و می‌شد، به همین دلیل در آغاز به نیز مشهور بود.
 این قانون بعد از موفقیت درگرفتن و با عجله تهیه شده بود و در آن ذکری از حقوق ملت و سایر ترتیبات مربوط به رابطه اختیارات حکومت و حقوق ملت نبود، بنابراین «متمم قانون اساسی» تهیه شد و به تصویب مجلس رسید و نیز آن را در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی ( ) امضا کرد. این قانون و متمم آن تا سال ۱۳۵۷ که حکومت پادشاهی در ایران برافتاد، قانون اساسی ایران بود.
 مقالهٔ اصلی: پس از پیروزی انقلاب در سال ۱۳۵۷ تهیه شد، و پس از همه‌پرسی نوع حکومت جمهوری اسلامی، در روزهای و سال ۱۳۵۸ به بحث گذاشته شد و پس از رأی مردم به اجرا گذاشته شد. این قانون در سال ۱۳۶۸ و پس از حکم به رئیس‌جمهور وقت مورد بازنگری قرار گرفت و در ۶ مرداد در به تأیید اکثریت مردم ایران رسید.
{"title": "قانون اساسی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C&oldid=34943709", "language": "fa"}