یا یا درست‌تر نیروی نظامی ویژه‌ای بود که در سال ه‍.خ ( ) به درخواست درپی قراردادی بین و تشکیل شد. استعداد این نیروی نظامی ابتدا در حد ( ) و سپس ( ) بود و زیر فرماندهی افسران روس ( ) قرار داشت. لشکر قزاق برای چندین دهه مهم‌ترین نیروی نظامی ایران به‌شمار می‌رفت و نقش مهمی در تاریخ ایران ایفا کرد.
 در آغاز تشکیل، بریگاد قزاق مرکب از دو فوج سوار و یک دسته موزیک بود. بعدها تشکیلات آن گسترش یافت و واحدهای پیاده و آتشبار و فوج‌هایی در ولایت‌های ایران به آن افزوده شد. در اواخر فعالیت به حد ( ) ارتقاء یافت که خود به چندین آتریاد (تیپ مختلط سواره و پیاده) تقسیم می‌گردید.
 از فرماندهان مشهور قوای قزاق می‌توان و را نام برد.
 تحریف واژهٔ روسی است که در فرانسه و برخی زبان‌های دیگر، کُزاک (Cosaque) تلفظ می‌شود. در زبان روسی را می‌گویند که از لحاظ ریشهٔ لغوی هیچ ربطی به (نام قومی که در اوکراین کنونی زندگی می‌کنند) ندارد؛ حال آنکه مترجمان ایرانی که عمدتاً ادبیات روسیه را از زبان فرانسه (و اخیراً انگلیسی) به فارسی ترجمه کرده‌اند، این واژه را اشتباه گرفته و به دلیل عدم آشنایی با تاریخ قوم ، آن را معادل گرفته و مرتکب چنین اشتباهی شده‌اند. بنابراین برخلاف باور غلط، منظور از واژه قزاق اشاره به قوم آسیایی و ترک‌ تبار نیست، بلکه منظور نام قوم سفیدپوست اوکراینی است که بر روی این واحد نظامی گذاشته شد. 
 قومی از نژاد سفید اروپایی و هستند و زیستگاه‌شان اوکراین کنونی و جنوب غرب روسیه، به ویژه جلگهٔ رود دن است. این قوم قرن‌ها در دوران روسیهٔ تزاری از نوعی خودمختاری برخوردار بود، جنگاورانش زبانزد بودند و به همین دلیل، بخش مهمی از ارتش روسیه را به خود اختصاص دادند و در جنگ‌های توسعه‌طلبانهٔ تزارها نقشی بسزا ایفا کردند.
 قومی از نژاد زردپوست آسیایی و عمدتاً مسلمان با تبار ترکی هستند که زیستگاه‌شان آسیای میانه (قزاقستان کنونی) هست و تا قرن نوزدهم که خان‌نشین‌هایشان به تصرف ارتش روسیه درآمد، حضوری در تاریخ روسیه نداشتند.
 که در سفر دوم خود به ترتیبات و انضباط و قابلیت‌های واحدهای روس را پسندیده بود در بازگشت تصمیم به ایجاد واحدهایی مشابه در ایران گرفت. به خواهش او گروهی از افسران قزاق به ریاست سرهنگ دومونتویچ به ایران آمدند و دولت ایران عده‌ای از سواران قفقازی‌تبار مهاجر را برای آموزش به آنان سپرد.
 بعد از دومنتویچ، سرهنگ چورکوسکی فرمانده بریگاد قزاق شد. بعد از او ژنرال و سرهنگ چرنوزوبوف فرمانده شدند. در دورهٔ فرماندهٔ بریگاد قزاق بود. در این دوره بود که واحدهای و سنگین به این بریگاد افزوده شد و در جریان در حمله به به کار رفت.
 در آستانهٔ ، دولت روسیه با استفاده از ضعف دولت ایران واحدهای قزاق را در و و بعد در و و و و و تشکیل داد. همچنین بدون اجازهٔ دولت این بریگاد را به دیویزیون ارتقاء داد.
 پس از دولت فرماندهی دیویزیون قزاق را به کلرژه محول کرد. فرماندهی او دیری نپائید چون نیروهای که در ایران مستقر شده بودند، کلنل را که از هواداران حکومت تزاری بود، به جای او منصوب کردند.
 در همین زمان ژنرال طرح را برای به قدرت رسیدن که فرماندهٔ بود به اجرا درآورد و قزاق‌ها تهران را تصرف کردند. رضاخان با نام «سردار سپه» به فرماندهی دیویزیون قزاق رسید و این دیویزیون پایهٔ تشکیل ارتش نوین ایران شد. 
 در مجموع ۱۲ افسر روس و در سال‌های پایانی دو افسر ایرانی در رأس قوای قزاق قرار گرفتند.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 همچنین ببینید: فرماندهان روسی قزاقخانه همیشه رؤسای ستاد خود را از میان افسران تحصیل‌کردهٔ ایرانی انتخاب می‌کردند. دوازده فرماندهٔ روسی فقط پنج نفر را به ریاست ستاد خود برگزیدند و هرکدام مدت مدیدی در این سمت بودند که به ترتیب عبارت بودند از: 
 
 
 
 
 در سال ه‍.ش دیویزیون قزاق مجموعاً یازده هزار نیرو داشت که عبارت بودند از صاحب‌منصبان (افسران)، درجه‌داران و نفرات که در ۹ شهر ایران استقرار داشتند. نقاطی که آتریادهای قزاقخانه در آن مستقر بودند، عبارت اند از: ، ، ، ، ، ، ، ، و .
 هرکدام از آتریادهای نه‌گانه می‌بایست از یک فوج پیاده، یک فوج سوار و یک آتشبار کوهستانی برخوردار باشند که مجموع نفرات آن از دو هزار نفر تجاوز کند ولی هیچ‌یک از واحدها تکمیل نبود. بر اساس سازمان‌نامه آتریاد، هر آتریاد بایستی دارای دوازده قبضهٔ شصت تیر باشد ولی غالباً دو تا چهار شصت تیر داشتند. نفرات قزاق دو دسته بودند: دستهٔ نخست نفراتی که به استخدام قزاقخانه درمی‌آمدند و دستهٔ دوم از طریق بنیچه انتخاب می‌شدند. 
 حقوق افسران روسی به این شرح بوده‌است:
 
 
 
 حقوق افسران ایرانی از این قرار پرداخت می‌شده‌است: 
 
 
 
 
 
 
 بودجهٔ قزاقخانه از پرداخت می‌شد و بخشی از قروض دولت ایران محسوب می‌گردید. غیر از فرمانده، عدهٔ زیادی از افسران و درجه‌داران روسی (۵۶ افسر و ۶۶ درجه‌دار) در واحدهای مختلف در مقامات کلیدی و حساس قرار داشتند، که در دی‌ماه همگی مرخص شده و تمام امور قزاقخانه به ایرانیان سپرده شد.
{"title": "قوای قزاق", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%82%D9%88%D8%A7%DB%8C_%D9%82%D8%B2%D8%A7%D9%82&oldid=34986731", "language": "fa"}