سرزمین یا کوهستانی در پیدایش و احیای ملت ارمنی و تاریخ سیاسی و فرهنگی آن نقش بسیار مهمی داشته‌است.
 از و زمان حکومت و سپس آرتساخ نیز بخشی از سرزمین گستردهٔ بوده. طبق نوشته‌های آرتساخ اقتصادی پیشرفته داشته و در زمان جنگهای با دشمنان، سواره نظام قدرتمندی به کارزار گسیل میکرده.
 در اوایل ، ارمنیان آرتساخ به گرویدند و آن را به منزلهٔ دین رسمی پذیرفتند.
 منطقهٔ آرتساخ یکی از غنیترین مناطق سرزمین ارمنستان از نظر وجود بناها و اماکن مذهبی است.
در بخش‌های مرکزی و مناطق دیگر در طی سده‌های میانه بدون وقفه در زمینه‌های تعلیم، تحصیل، نگارش و انتشار ادبیات مذهبی و زبان و فرهنگ ارمنی بسیار فعال بوده‌اند.
 در سده پنجم میلادی یک مدرسه در کلیسای معروف آماراس واقع در آرتساخ ایجاد نمود. در سده‌های ۱۰ تا ۱۳م آموزشگاه‌هایی در گاندزاسار، گدچا و دیگر نواحی آرتساخ فعالیت کرده‌اند.
 در سده‌های ۱۹–۱۸م. در بسیاری از روستاها مدارس وابسته به کلیسا تشکیل شدند، و مدارسی که از دهه ۱۸۲۰ در شهر شوشی بنا شدند، نقش مهمی در آموزش و پرورش آرتساخ ایفا نمودند.
 کتاب در شهر شوشی زودتر از ، و سایر شهرهای پدید آمد. علت این امر ارتباط نزدیک اهالی آرتساخ با مراکز علمی و فرهنگی بود.
 در سال ۱۸۲۷م، اعضاء میسیون‌های انجیلی شهر در شوشی مدرسه و چاپخانه‌ای بنا می‌کنند. در سال ۱۸۲۸ کتاب در شوشی به چاپ رسید. سپس کتاب‌هایی در مورد تاریخ ارمنستان، زبان و ادبیات ارمنی و نیز کتابهای درسی و غیره به چاپ رسیدند. آن‌ها در مدت فعالیت مدرسه (۹–۸ سال) ۱۱۶۷۹ نسخه کتاب چاپ کردند. لیکن فعالیت آن‌ها را تعطیل نمود.
 در سال‌های ۱۵–۱۹۱۴ در پهنه قره باغ کوهستانی ۴۹ مدرسه با ۴۰۱۰ شاگرد و ۷۹ معلم فعالیت داشت.
در دوران مبارزه جدی با بی سوادی آغاز شد. در سال‌های ۷۶–۱۹۷۵ در ۲۰۵ مدرسه ۴۲ هزار دانش آموز در ۴ آموزشگاه فنی حرفه‌ای ۱۶۰۰ نفر، در ۵ مدرسه تخصصی متوسطه ۱۸۰۰ نفر، در انستیتوی تربیتی استپاناکرت ۱۶۰۰ دانشجو مشغول تحصیل بودند.
 در سال ۱۹۸۷ تعداد مدارس ۱۹۵ با ۳۲ هزار دانش آموز و ۴۳۶۴ معلم (اکثریت دارای تحصیلات عالی)، تعداد مدارس متوسطه ۸۱ بود. در همین سال انستیتوی تربیتی استپاناکرت ۲۱۰۰ دانشجو داشت. پس از اعلام جمهوری در سال‌های اخیر، دانشگاه استپاناکرت تأسیس شده‌است.
 در دهه ۱۸۷۰ فعالیت نشریات گسترش یافت. به ویژه در سال ۱۸۷۴ اولین شماره ماهنامه (به معنی دنیای ارمن) چاپ شد.
 نشریه‌های دیگر عبارتند از:
 « (به معنی کار، ۴–۱۸۸۲) سپس ماهنامه دانش آموزی (به معنی رنگین کمان ۱۹۱۶). (به معنی چنگ سخنگو ۱۸۸۱). (۱۲–۱۹۱۱) هفته‌نامه (۱۹۱۱)، (۱۴–۱۹۱۳)، (به معنی حامی)، (به معنی نشریه قوم‌شناسی ۱۸۹۶) (به معنی اتحاد ۱۹۱۳)، (به معنی سراب ۱۷–۱۹۱۳)، (به معنی خنده ۱۹۱۶)، نشریه سه روزه (به معنی رعد ۱۷–۱۹۱۶)، (به معنی نی ۱۹۱۷)، (به معنی پیکار ۱۹۱۶)، (به معنی دانش آموز ۱۹۱۷)، (به معنی شوق ۱۹۱۷) و غیره.»
 بدین ترتیب پیش از دوران شوروی ۲۱ عنوان نشریه در شوشی به چاپ رسیده بود که ۱۹ عنوان به زبان ارمنی و ۲ عنوان روسی بود.
 ایجاد قرائت خانه‌ها، کتابخانه‌ها و انجمن‌ها به موازات سایر رشته‌های فرهنگی صورت گرفت. اولین قرائت خانه در سال ۱۸۶۵ در شوشی، و در سال‌های ۱۸۷۸، ۱۸۸۸، ۱۸۸۹ کتابخانه‌های غنی تر در آنجا تأسیس شدند. در سال‌های دهه ۱۹۲۰ شبکه کتابخانه‌ها گسترش یافت. در سال ۱۹۲۴ بزرگترین کتابخانه منطقه بنام در استپاناکرت تأسیس شد.
 تعداد کتابخانه‌ها در سال ۱۹۴۰ معادل ۶۶، در سال ۱۹۸۵ برابر با ۲۳۱ و شامل ۱/۶۰۰/۰۰۰ جلد کتاب بود.
 هنر تئاتر در زمان‌های کهن در آرتساخ پدید آمد اما حیات فعلی آن از ژوئیه سال ۱۸۶۵ آغاز گردید. در این تاریخ هنرمندان اهل (گ. چمشکیان، م. آمریکیان، س. مازرینیان) نمایش‌های ، ، و غیره را به صحنه بردند. از سال ۱۸۶۸ نمایش‌هایی در سالن منزل شخصی به نام ، مدرسه و کلیسا و باشگاه شهر اجرا گردید.
 در سال ۱۸۸۲ در شوشی باشگاهی تأسیس شد که سالن مناسبی برای تئاتر داشت. در همین سال بازیگر نامی ارمنی در شوشی در نقش بازی کرد. از سال ۱۸۹۱ در شوشی فعالیت خود را آغاز نمود.
 در سال ۱۹۰۰، سی و پنجمین سالگرد تئاتر شوشی جشن گرفته شد.
 هنر موسیقی مردمی آرتساخ بخش بارزی از موسیقی مردمی ارمنی است و تأثیر و سنت‌های باستانی و سبک‌های گوناگون آن را در خود دارد. آرتساخ از نظر خوانندگان مردمی و موسیقیدانان مشهور است برای نمونه در ابتدای سده بیستم، شهر را نامیده‌اند.
 ، که جزو نخستین پیروان رسمی (از ۳۰۱م) هستند، میراث کهن انگاره‌ها و نمادهای و خود را با مفهوم آیین جدید تلفیق کردند و در طول روند تکامل نقشها موفق به بیان قوی و آشکار آن‌ها به صورت مسیحی شدند.
 امروزه، آثار هنری به جای مانده و شناخته شده مانند ، ، صفحات تذهیب شده انجیلها، ، هنر ، کندهکاری چوب، و نیز هنرهای سنتی دستبافت مانند ، ، و غیره تداوم و تکرار این نقشهای سنتی را به روشنی نشان می‌دهند.
 مقالهٔ اصلی: به (ارمنی Արցախի Տիգրանակերտ به لاتین Arts'akhi Tigranakert) یک شهر است که قدمت آن به دوره باز می‌گردد.
شهر باستانی تیگراناکرت آرتساخ یکی از آن چهار شهر همنامی است که در قرن اول پیش از میلاد توسط پادشاه ساخته شده‌است.
شهر تیگراناکرت در سال ۲۰۰۵ کشف شد. آن بر دامنه کوهی به نام در نزدیکی استان (مارداکرت) قرار دارد. 
 صومعه آماراس در قرن چهارم میلادی بنا شده‌است و در نزدیکی روستای در منطقه قره باغ قرار دارد.
 بنا به روایت ، (مورخ قرن پنجم میلادی) ، (پایه‌گذار کلیسای ارمنی) کلیسایی را در این محل بنا نمود که در قرن چهارم میلادی به صومعه تبدیل شد. مدفن ، (نوه گریگور روشنگر) که در سال ۳۳۸ میلادی در راه تبلیغ مسیحیت به شهادت رسید، در این صومعه واقع است.
 ، در اوایل قرن پنجم میلادی نخستین مدرسه برای تعلیم الفبا را در آماراس بنا نمود.
بنای کلیسای در این صومعه با کمک مالی ارامنه شهر در سال ۱۸۵۸ میلادی با سنگ سفید بازسازی شده‌است.
 این صومعه با ضخیمی احاطه شده بود و در صورت وجود خطر، به یک تبدیل می‌شد که در آن مردم جمع شده در برابر دشمن مقاومت می‌کرد. به همین دلیل صومعه آماراس به دفعات توسط و و ویران گشته است اما همیشه هم سریعاً" مورد بازسازی قرار گرفته و آباد شده‌است.
 در زمان لشکرکشی در اواخر سده چهاردهم میلادی آماراس به شدت ویران شد، اما صومعه مقر اسقفی خود را از دست نداد. در سده‌های پانزدهم تا شانزدهم حتی در شرایط وخیم، آماراس به عنوان یک مرکز دینی که دارای حیات فرهنگی فعالی بوده، باقی می‌ماند. در اینجا مدرسه بی‌وقفه فعالیت می‌کرد، نسخ خطی گرانبهایی ایجاد می‌شدند که خیلی از آن‌ها به ما رسیده‌است.
 کلیسای اصلی این صومعه از سنگ‌های خوش‌تراش خاکستری رنگ روشن ساخته شده‌است. طول سالن این کلیسا ۲۳ متر و عرض آن ۳۳/۱۳ متر است. باروهای آن و نیز بخش اعظم تأسیسات جانبی صومعه برجای مانده‌است.
 << که در آماراس یافت شده‌است با که بر روی خود دارد، سال ۹۲۵ میلادی بر روی آن درج شده‌است. بدین ترتیب این صلیب‌سنگ در زمره کهن‌ترین آثار تاریخی است که بر روی آن‌ها تاریخ درج شده‌است.>>
 این صومعه که بزرگترین صومعه ارمنی در منطقه است، در قرون نهم تا سیزدهم میلادی بنا شده‌است و در منطقه آرتساخ قرار دارد.
 نخستین کلیسا در محل این صومعه روی مزار ، شاگرد (یکی از حضرت مسیح) که در قرن اول میلادی در شرق ارمنستان به گسترش مسیحیت می‌پرداخت، پایه‌گذاری شده‌است.
 در ژوئن سال ۲۰۰۷ قبر زیر محراب کلیسای اصلی این صومعه کشف شد.
 روی دیوارهای جامع که (آستواتساتسین مقدس) نام دارد سنگ نوشته‌های ارمنی وجود دارد. همچنین مدفن خاندان حکومتی ارمنی در این کلیسا می‌باشد. حجاری‌های سر در جنوبی کلیسای جامع بیانگر آن است که این بنا در قرن سیزدهم میلای ساخته شده‌است.
 در ۸ اکتبر ۲۰۰۱ جمعی از نمایندگان با صدور بیانیه‌ای تخریب صومعه توسط را محکوم نمودند. این صومعه در سال‌های اخیر توسط ارامنه مورد بازسازی قرار گرفته‌است. 
 بنای کنونی آن مربوط به قرن سیزدهم میلادی است و در نزدیکی روستای در منطقه واقع است.
 بقایای مقدس، پدر تعمیددهنده، در صومعه گاندزاسار نگهداری می‌شود.
بنا بر آثار بسیاری از مورخان ، از جمله ، این صومعه توسط گریگور روشنگر در قرن چهارم میلادی پایه‌گذاری شده‌است. گاندزاسار در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۸۱۶ یکی از مقرهای کلیسای مرسلی ارمنی بوده و هم‌اکنون مقر اسقف اعظم ، خلیفه ارامنه آرتساخ است.
 کلیسای جامع در این صومعه بین سال‌های ۱۲۱۶ و ۱۲۳۸ میلادی به دستور ، حاکم ارمنی استان آرتساخ بنا شده‌است و به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، یکی از نمونه‌های بی‌نظیر معماری ارمنی محسوب می‌شود. ، کارشناس هنر قرون وسطی، این صومعه را نامیده است.
 سنگ نوشته مربوط به ساخت این کلیسا روی دیوار غربی آن قرار دارد و مقبره حکام ارمنی در همین کلیسا می‌باشد. در مجموع حدود دویست سنگ نوشته ارمنی در صومعه وجود دارد.
در اواخر قرن ۱۲ و اوایل قرن ۱۳ میلادی معماری ارمنی دوباره شکوفا شد و صومعه‌های ارمنستان از جمله گاندزاسار به مراکز هنر، معماری و محل کتابت و تصویرنگاری دست نوشته‌های ارمنی بدل شدند.
در محوطه این صومعه تعداد زیادی صلیب‌های سنگی قدیمی چلیپاسنگ وجود دارد.
کلیسای همانند کلیسای در دارای حجاری‌های متعدد از جمله حضرت عیسی روی ، و غیره است.
 صومعه "زیزرناوانک" در منطقه بر حاشیه روستای در ساحل راست رود واقع است.
 این صومعه نقش ارزشمندی نه فقط برای ارمنستان بلکه برای کل جهان مسیحیت ایفا نموده‌است. انگشت کوچک (زیزرن) حواری در این صومعه نگهداری شده‌است و نام از همینجا منشاء گرفته‌است.
 کلیسای زیزرناوانک با ویژگی‌های خود و تزئینات منحصربفرد خود یکی از بناهای مهم معماری ارمنی قرون وسطایی می‌باشد. آن سازه‌ای به سبک بازیلیک و تالار سه قسمتی، پلان زیربنایی مستطیل شکل با چهار جفت ستون است و در فضای این بنا، از بیرون تأکید بر روی تالار قسمت میانی می‌باشد. آن از ضلع جنوبی دارای چهار درب می‌باشد. در بین کلیساهای مشابه ارمنی، آن تنها نمونه‌ای است که به‌خوبی محفوظ مانده و برجای ایستاده است. احتمالاً کلیسا بر روی بنا شده‌است. مرحله اول ساخت و ساز آن در سده چهارم میلادی آغاز شده‌است.
 سنگ نوشته قدیمی مربوط به بازسازی این صومعه از سال ۱۶۱۳ میلادی توسط مقامات جمهوری آذربایجان در سال‌های ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۲ میلادی نابود شد پیشتر نیز حکومت در سال ۱۹۶۷ سنگ نوشته دیگری را که مربوط به سال ۱۷۷۹ بود تخریب نموده بود. 
 کلیسای (کلیسای جامع شهر شوشی) افتخار و غرور شهر شوشی می‌باشد. بنای کنونی آن در سال‌های ۸۷-۱۸۶۸ تأسیس شد و در شهر شوشی قرار دارد.
 این کلیسا به همراه کلیسای (به به معنی کلیسای سبز) تنها کلیساهای ارمنی شوشی هستند.
 بعد از سال ۱۹۲۰ جمهوری آذربایجان شوروی از آن به عنوان انبار غله و پارکینگ استفاده می‌نمود. در طول نیز مقامات جمهوری آذربایجان به دلیل اطمینان از عدم مورد حمله قرار گرفتن آن از سوی نیروهای ارمنی از آن به عنوان انبار استفاده می‌نمودند. 
 این کلیسا، پس از آزادسازی شهر شوشی یه طور اساسی بازسازی شده و اینک فعال است.
 یکی از اتاقهای زیرزمینی کلیسا بواسطه پدیده‌های مرموز معروف می‌باشد. آن صرفاً" یک اتاق نیم‌کروی است اما دارای ویژگی‌های بسیار جالبی می‌باشد. وقتی در وسط آن درست در زیر شکاف ایجاد شده بر روی سقف می‌ایستید، صدای شما به‌طور غیرقابل قیاسی بلندتر شنیده می‌شود اما برای کسی که یک متر کنار ایستاده است، اینگونه نیست و او صدای معمولی می‌شنود. بخصوص خیلی جالب است وقتی در زیر آن شکاف شروع به آواز خواندن می‌نمایید. این اتاق برای مراسم کلیسایی مورد استفاده قرار می‌گرفت. کشیش‌ها با بلندتر شنیدن صدای خود می‌توانستند موسیقی را صحیح تر ادا نمایند.
 علاوه بر صدای بلند، این اتاق یک ویژگی دیگر نیز دارد. اگر دو نفر درست در دو نقطه متقابل قُطر آن بایستند، آن‌ها صدای حرفهای بسیار ضعیف و پائین همدیگر را بسیار خوب خواهند شنید، اما سایر افرادی که در آن اتاق هستند، چیزی نخواهند شنید.
 کلیسای سبز در شهر شوشی کانون فرهنگی مهم ارامنه در قرون وسطی واقع است. نام به آن مربوط می‌شود که به رنگ سبز رنگ‌آمیزی شده‌است.
 این کلیسای زیبا که به خوبی محفوظ مانده‌است، در ناحیه مرتفعی از شهر قرار دارد و از آنجا منظره بسیار فوق‌العاده‌ای به سمت شهر دیده می‌شود. در کتیبه‌های مربوط به ساخت و ساز آن آمده‌است که این بنا در سال ۱۸۷۴ ساخته شده‌است.
 به سبب و گنبد خوش فرم آن، کلیسای سبز از کلیه محله‌های شهر قابل رویت است.
 کلیسایی قرون وسطایی در نزدیکی روستای منطقه آرتساخ واقع است.
در سال ۱۲۴۱ میلادی ساخته شده‌است.
 این صومعه در سال ۱۶۹۱ میلادی توسط خاندان ، از ، حکام ارمنی آرتساخ بنا شده‌است و در منطقه قره باغ قرار دارد.
 متعلق به سده پنجم میلادی در مارتاکرت.
 متعلق به سده سیزدهم میلادی در مارتاکرت.
 متعلق به سده هفتم میلادی در مارتاکرت.
 متعلق به سده سیزدهم میلادی در نزدیکی روستایی به نام طالیش.
 در کوهستانهای مرتفع و پوشیده از ، ناممکن است کوهی را که به‌طور ناگهانی سر برافراشته و از همه اطراف خود با صخره‌های عمودی محصور می‌باشد، متوجه نشد.
 قلعه میان روستاهای و واقع است. قله کوهی که این قلعه بر روی آن واقع است، از دهها کیلومتر دورتر قابل تشخیص است. بخصوص آن در حین عبور از جاده‌ای که از به گاندزاسار منتهی می‌شود، به چشم می‌خورد.
 معماری:
 <<قله کوه از طرفین غربی، شمالی و شرقی بواسطه صاف و عمودی به ارتفاع ۵۰-۶۰ متر احاطه شده‌است. طرف جنوبی نسبتاً" طرف ضعیف آن می‌باشد که ورودی نیز در اینجا قرار دارد. اما ورود به این دژ بسیار دشوار است چون ورودی به آن صورت وجود ندارد. بدون بالا رفتن رسیدن به ناممکن است. وقتی از دور نگاه می‌کنی، محوطه قلعه کوچک به نظر می‌رسد، اما در واقع آن به اندازه کافی بزرگ است. در قدیم‌الایام اقامتگاههای متعدد، مسیرهای مخفی حفر شده در دل صخره، محل پرتاب گلوله‌های سنگی و آتشین، در اینجا وجود داشتند. همچنین به سیستم آبرسانی نیز توجه شده بود. دو که در دل صخره حفر شده بودند و با آب باران پر می‌شدند، در قسمت مرکزی قلعه محفوظ مانده‌است.>>
 تاریخ آن:
 <<این بنا متعلق به سده هشتم میلادی می‌باشد. در هنگام اعراب این جزیره سنگی ساخته شد و به یک قلعه تبدیل شد. در برخی منابع، این مرکز دفاعی باستانی با نام قلعه نیز ذکر می‌شود.
به دفعات قلعه از ساکنان روستاهای اطراف محافظت کرده‌است. به گفته ، در قرن نهم میلادی شاهزاده خانمی بنام با از دست دادن شوهر خود، شجاعت یک مرد را بدست می‌آورد، دخترش را که با او زنده مانده بود، بر می‌دارد بر مسیر طولانی شب هنگام غلبه می‌کند و در داخل قلعه خاچن پناه می‌گیرد.
 در داخل این قلعه به سبب اینکه مطلقاً" دست نیافتنی است و از موقعیتی مسلط برخوردار است، حتی می‌توان بدون سلاح به دفاع پرداخت. تصادفی نیست که مردم قلعه را (قلعه زاغ‌ها) نامیده است. چون فقط برای در دسترس بوده‌است. ساکنان بومی این قلعه را با نام (لغزنده) می‌شناسند، چون موارد بسیاری اتفاق افتاده که افراد از قله کوه سر خورده و به باروی آن نرسیده‌اند.>>
 غاری که میان روستاهای و منطقه آرتساخ قرار دارد، یکی از قدیمی‌ترین اماکن مسکونی قفقاز به‌شمار می‌رود. مورخان ارمنی قدیم از غار آزوخ زیاد یاد کرده‌اند. در زمان لشکرکشی‌های مغولان و تاتارها اربابان ، ثروتهای جهان آرتساخ را در اینجا پنهان می‌نمودند. 
 برای مدت زیادی این دارای اسرار و رازهای زیادی بود، تنها از سال‌های دهه ۱۹۶۰ بود که تحقیق در مورد آن را آغاز کرده‌اند. این اثر طبیعی باستانی ورودیها و خروجی‌هایی از شش سالن پر پیچ و خم داشته‌است. بزرگترین سالن آن مساحتی بالغ بر ۳۰۰۰ مترمربع را دربر می‌گیرد. دیوارهای سالن بزرگ مدور دارای سطح عجیب و غریبی هستند، گویا مارهایی به آن‌ها چسبیده‌اند. در صورت روشنایی شدید، تزئینات آن آنچنان می‌درخشند که گویی در قصری شگفت‌انگیز قرار دارید. سنگ‌های و گلفهشنگ بزرگی که انسان را بیاد قندیلهای یخی می‌اندازند، زیبایی بیشتری به این قصر شگفت‌انگیز می‌بخشد.
 در اینجا، اولین بار بقایای فسیلهای گیاهان و جانوران، آثار هنری انسانهای اولیه و ابزار سنگی که قدمت آن‌ها به بیش از هفتصد هزار سال می‌رسد، از دوران آسیلی (Asselian) یافت شده‌اند.
راهروهایی به سمتهای مختلف از این سالن امتداد یافته‌اند. راهروی شرقی سالن بزرگ را به سالنهای دیگر متصل می‌کند. وضعیت این راهرو تا حدودی سر و سامان یافته‌است و تأثیر کار انسان در اینجا به چشم می‌خورد.
 سالن سوم از چند متری آن آغاز می‌شود. طاقهای مزین به قندیلهای گلفهشنگ سالن را به چند قسمت تقسیم می‌کنند. کف آن ناهموار است و در جای-جای آن گودالهای آبی کوچک تشکیل شده‌است. همچنین شکافهای عمودی در غار دیده می‌شوند و سنگ‌های استالاگامیت سربر افراشته‌اند. پله‌ها و شکافهای پیچیده‌ای در میان دیوارها باز شده‌است. اشیای سفالین گوناگون، سنگ‌های پرداخت شده، صدها استخوان جانوران در اینجا کشف شده‌است. معلوم می‌شود که انسانهای اولیه دارای غذاهای گوناگونی بوده‌اند. دانشمندان از درون بقایای غذاها بقایای آنچنان جانورانی را پیدا کرده‌اند که نسل آن‌ها از دیرباز منقرض شده‌است.
 برخلاف سالنهای دیگر، سالن بعدی یعنی سالن چهارم دارای کفی صاف و بسیار خشک می‌باشد، چون آب‌های زیرزمینی به اینجا نفوذ نمی‌کنند. سالن تنها یک ورودی دارد و آثار کارهای انسانی در اینجا برجسته‌تر می‌باشد. به احتمال زیاد این سالن به عنوان نوعی انبار یا مخفیگاه مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است. از اینجا راهرو به طرف جنوب غربی می‌رود و به ورودی جنوبی غار منتهی می‌شود.
 در نزدیکی ورودی، باستان‌شناسان تکه‌ای از فک فوقانی انسان غارنشین متعلق به دوران زمین‌شناسی را در عمق ۷ متری کشف کرده‌اند. این تکه از نظر ساختار و ترتیب قرارگیری دندانها به‌طور قابل ملاحظه‌ای با فک انسانهای امروزی تفاوت دارد. مطالعات دقیق نشان داده است که بقایای و دو دندان دیگر بر روی این فک محفوظ مانده‌است. کشف فک اولین ساکن غار دارای اهمیت بسزایی است.
 فک انسان غارنشین که در اطراف منطقه آرتساخ پیدا شده، در ادبیات علمی زیر شماره پنج طبقه‌بندی شده‌است.
 غار آزوخ نه فقط از نظر احیای ساختار انسان غارنشین اهمیت بسزایی دارد، بلکه همچنین این دیدگاه را تائید می‌کند که قلمرو ارمنستان در داخل دوران و اسکان اولیه انسان جای می‌گیرد.
 علاوه بر چهار سالن توصیف شده، بعدها دو سالن دیگر نیز کشف شدند. طول مسیرهایی که از این غار اسرارآمیز عبور می‌کنند، بنا بر داده‌های ناکامل، بیش از ۳۰۰ کیلومتر است. بیش از ۲۰ هزار استخوان متعلق به ۴۳ نوع حیوان مختلف، حدود ۶ هزار ابزار سنگی و اشیای دیگر و همچنین سازه‌هایی از قرون وسطا نیز در این غار یافت شده‌است.
 البته تاکنون کلیه اسرار این غار برملا نشده‌است. این غار که هزاره‌های متعددی به عنوان مکان مسکونی باستانی وسیع فعالیت کرده‌است، مکرراً مورد مطالعه قرار می‌گیرد و هربار پژوهشگران را غافلگیر می‌کند.
 قلعه شوشی (قرن هجدهم) به خاندان شاه‌نازاریان – حکمرانان – تعلق دارد.
 دیوارهای باروها تا فاصله ۲/۵ کیلومتری امتداد یافته، از صخره‌های بلندی واقع در جنوب غربی زمین مسطح و مرتفع فوق شروع شده، از دامنه‌های سراشیب به سمت دره پائین می‌آیند و از شرق مجدداً" با صخره‌های بلند عمودی ادغام می‌شوند. الباقی طرفین شوشی بواسطه صخره‌های شیب‌داری مصونیت یافته‌است.
این باروها که برای تجهیزات نظامی دوران کهن غیرقابل دسترسی بودند، از ساخته شده‌است.
 دیوارهایی که ارتفاع آن‌ها به ۷-۸ متر می‌رسید، بوسیله نیم‌دایره‌ای تقویت شده بودند.
این قلعه شهر بمانند دیگر بناهای مشابه آرتساخ در قرون وسطی دارای یک مسیر مخفی بوده‌است. پلکانی که در دل صخره‌ها حفر شده‌است، در نزدیکی دروازه‌های جنوبی آغاز می‌شد و با عبور از میان پیچ و خمهای غارها، در دره رود بیرون می‌آمد. غارهای متعددی که در جنوب استحکامات قرار دارند، نقش بسزایی را در سیستم دفاعی شوشی ایفا کرده‌اند.
 این قلعه در فاصله ۱۴ کیلومتری از به سمت شمال شرق واقع است. قرنها پیش، این قلعه (سده هجدهم) و مناطق مسکونی اطراف نام گرفته بودند.
 باروهای دوجداره و موقعیت مناسب آن مانعی فائق‌ناپذیر برای دشمنان ایجاد کرده بودند. برجهایی دیده‌بانی از طریق راهروهای تنگی با یکدیگر ارتباط داشتند. باروها از داخل حفره‌ها و محل پرتاب گلوله‌های سنگی و آتشین متعددی داشتند. ضخامت دیوارها به ۲ متر و ارتفاع آن به ۹ متر می‌رسد. باروهای این قلعه طلایه‌دار دره بیش از ۵/۱ کیلومتر امتداد داشته و به دفعات در هنگام دفاع از شوشی سپر نیرومند و مطمئنی بوده‌است.
 صفحات حماسی متعددی از تاریخ ملت ارمنی در زیر دیوارهای مایرابرت نوشته شده‌است.
{"title": "فرهنگ آرتساخ", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF_%D8%A2%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D8%A7%D8%AE&oldid=30823110", "language": "fa"}