( ؛ به معنای «کتاب هزار رأی قضایی») کتابی است به و تنها سند و مدرک کامل موجود در خصوص نظام حقوقی دوره است. این متن گذشته از مباحث بسیار گوناگون در حقوق مدنی، از جهات دیگر از جمله اشاره به مناصب و عناوین دولتی، شرح وظایف قضات، ضابطین قانون، مجریان قانون، وکلا و غیره نیز دارای اهمیت ویژه است. این مجموعه مباحث مربوط به احوال شخصی، اهلیت، حجر، قیومیت، ازدواج، طلاق، نفقه، ارث، مالکیت و غیره را در بر می‌گیرد. این کتاب به خط و زبان (پارسیک) و احتمالا در دوره حکومت (۵۵۹–۶۲۸ میلادی) و بنا به نظر عریان در دوران ، در (فیروزآباد کنونی) که مرکز استان (شهرب) فارس بوده، نوشته شده‌است. 
 این مجموعه نظریه‌های حقوقی در سال ۶۱۶ میلادی به صورت کتاب گردآوری شده و یک نسخه از آن به‌دست ما رسیده‌است. این نسخه که میراث یک خانواده زرتشتی ایرانی بوده به صورت دو نیمه ناقص جداشده موجود است که برخی از واژه‌های آن‌ها نیز آسیب دیده و ناخوانا شده‌است. مادَیان هَزار دادِستان از مهم‌ترین اسناد تاریخ حقوقی ایران باستان است اما این کتاب یک مجموعه قانون مُدوّن یا یک نیست. مجموعه‌ای فراهم آمده از پرونده‌های قضائی است. نحوه ارائه مطالب در آن به شیوه نقل و بیان موردی است و تعریف یا توصیفی از مفاهیم و اصطلاحات حقوقی را در بر ندارد.
 نویسنده آن یک قاضی زمان خسرو پرویز است که در شهر گور می‌زیسته و خود و پدرش در ساسانی بوده‌اند و به اوراق و اسناد قضایی دسترسی داشته‌اند. وی در مقدمه کتاب نوشته‌است: [می‌خواستم] با ذکر قوانین چندی، بزرگی و نیکی و استواری قانونگذاران را آن ‌چنان که از کوشش بشر و نیروی اندیشه و خردِ خدادادهِ آدمی وضع گردیده نشان دهم. باشد که در منکوب کردن دروغ و ناراستی نائل آیم...
 «فرخ مرد بهرامان» رأی‌های صادر از دادگاه‌های دادگستری ایران ساسانی در سده سوم تا هفتم میلادی را از بایگانی دادگستری گور بیرون آورده و فشرده و کوتاه کرده و در این کتاب گردآورده‌است. 
 شمار این آرا و نظرها یا به اصطلاح رایج آن زمان، دادِستان‌ها به هزار نمی‌رسد، ولی آن را کتاب هزار دادستان نامیده‌اند که در ۴۴ باب (دَر) گردآوری و تدوین شده‌است. گردآورنده بر آن بوده‌است که گزاره‌های دادرسی، چه آن‌هایی که روی داده و چه آن‌هایی که می‌توانسته روی دهد، را در کتاب گردآوری کند. دیدگاه‌ها و آرا ده‌ها ساسانی از نسل‌های مختلف در این کتاب آورده شده‌است و نام بسیاری از آن‌ها نیز ذکر شده‌است.
 گردآورنده به برخی از منابع کتاب خود مانند خویشکاری‌نامه موبَدان (رساله دربارهٔ وظایف روحانیون زرتشتی) و دادِستان‌نامه (رأی‌نامه یا رساله فتوی قضایی) اشاره کرده‌است. 
 کتاب توسط سعید عریان به صورت کامل به فارسی ترجمه شده‌است همچنین دو ترجمه انگلیسی، یک ترجمه آلمانی و یک ترجمه روسی از این کتاب صورت گرفته‌است. این کتاب را با دیباچه و لغت‌نامه و فهرست به زبان انگلیسی در آورده و در سال ۱۹۳۷ میلادی (۱۳۱۶ خورشیدی) منتشر ساخته‌است. 
 ترجمهٔ انگلیسی کتاب «ماتیکان هزار داتستان» را در سال ۱۹۹۷ م. / ۱۳۷۶ خ. در کالیفرنیا منتشر کرده‌است.
 ماتیکان در زبان پهلوی به معنای کتاب است. صدها رأی قضایی دوران ساسانی در کتاب مادگان هزار دادستان کوتاه ثبت و گرد آورده شده‌است؛ که به هرکدام از این آرا یا نظریه‌های حقوقی کوتاه‌شده ماده می‌گفتند که جمع آن نیز مادگان است. در واژگان حقوقی و قانون‌نویسی امروز نیز ماده به تقریب در همین معنی به کار می‌رود: عبارت یا سخن کوتاه و پرمایه که مقررات هر قانون با شماره‌بندی ترتیبی آن بخش و بیان می‌شود. 
 دات/داد در فارسی میانه به معنی قانون است و داتستان (دادستان) در به معنی رأی بوده یعنی جایی که قانون در آن هست. همداستان که هنوز هم در فارسی به کار می‌رود در قدیم شکل اصلی‌اش همداتستان بوده یعنی هم‌رای و هم‌عقیده. ازاین‌رو مادگان هزار دادستان یعنی ماده‌ها یا کوته‌نوشت‌های پرمایه از هزار رأی و نظر قضایی ثبت‌شده در دوره ساسانی. 
 در این کتاب است آرا و نظرهای ثبت شده دادگاه‌ها، قاضیان و حقوق‌دان‌های دوره ساسانی مربوط به ۲۰۰ تا ۳۰۰ سال پیش از تألیف کتاب کوتاه شده و برای استفاده و استناد قاضیان و وکلا گردآوردی شده‌است. 
 در دورهٔ چندین مجموعهٔ حقوقی وجود داشته‌است که امروز تنها یکی از آن‌ها بنام مادگان هزار دادستان باقی است و از آن تنها یک نسخه خطی ناقص در دست است. احتمال می‌رود که کتاب در اصل در دوران آخرین پادشاه که نام او در کتاب آمده، تألیف شده باشد و شاید مانند بسیاری از کتاب‌های دیگر زبان پهلوی در سده سوم هجری مطالبی را بدان افزوده یا از آن کاسته باشند. به هر حال کتاب بیشتر نمایانگر وضع دورهٔ ساسانی است تا دوره اسلامی. قضایای مطرح شده در کتاب بیشتر مربوط به قوانین مدنی است همچون ، ، ، ، ، ، مسائل مربوط به ، و گرو و رهن، غرامت و تاوان، ، ، و شرکت. همهٔ بر اساس قوانین دینی بوده‌است. این کتاب همچنین از جهت مطالعهٔ وضع اجتماعی دورهٔ ساسانی اهمیت به سزایی دارد.
 این کتاب را می‌توان با تدوین و گردآوری سابقه قضایی، در نظام حقوقی در انگلیس سنجید و به این نتیجه رسید که نوعی حقوق الزام‌آور که قاضیان دوره ساسانی هم سازنده آن بودند پدید آمده بود که در کنار داتیک (مجموعه دادها یا قانون‌های گردآورده شده، در بخشی از اوستا) مورد استناد و استفاده داوران و وکلای دوره ساسانی قرار می‌گرفته‌است. 
 آغاز کتاب عناوینی چون «پیش‌گفت»، «بُن‌در»، و «ارج دین و سامان‌شناخت»، دارد و فصل‌های کتاب نیز عناوینی دارند چون «گُواهی» (دلیل به معنی اعم و شهادت به معنی اخص) و «دادگوان» (وکلا، اعم از وکیل معاملات و دادگستری).
نویسنده کتاب، پیش‌گفت دوصفحه‌ای کتاب را با «خدای مینویان و گیتیان» (خدای روحانی‌ها و جسمانی‌ها) و سپس گفتاری فلسفی و دینی و عرفانی آغاز کرده‌است. 
 مادگان هزاردادستان با بیان نظرات گوناگون قضایی دربارهٔ هر موضوع ویژه، نظرات حقوق‌دانان مخالف معروف را نیز آورده‌است. در چند مورد نظرات ، پدر نویسنده کتاب نیز که از حقوق‌دانان بزرگ بوده آورده شده‌است. 
 آخرین رخداد تاریخی حقوقی که در این کتاب بازتاب یافته رخدادی است که در بیست‌وششمین سال پادشاهی خسرو پرویز گردآوری و نگاشته شده‌است. بیشتر نام‌های جغرافیایی یادشده در کتاب مربوط به است. 
 این کتاب زمینه‌های کاری حقوقی و بخش‌های تخصصی در این رشته را روشن و آشکار می‌کند که در منابع دیگر عصر ساسانی شناخته نیست: خویشی (مالکیت)، پیمان (روابط قراردادی)، شکل جامعه و نهادهای آن، حقوق کیفری، نظام رسیدگی قضایی، همچنین جزئیات و رسیدگی قضایی، چگونگی تنظیم اسناد رسمی، از آن جمله است.
 آگاهی‌هایی که در این کتاب حقوقی دربارهٔ همه این موارد آمده، بازسازی طرح اصلی کل نظام دادگستری ایران ساسانی را امکان‌پذیر کرده‌است. افزون بر این، کتاب به پژوهندگان این توانمندی و یاری را می‌دهد که دیگر متن‌های پهلوی به‌ویژه ، ، اندرزها، روابط پهلوی و همچنین خط پارسی میانه و پارتی را بهتر بفهمند. 
 این کتاب برای مطالعه و پژوهش در مقررات حقوقی جوامع مسیحی ایران ساسانی و نیز مطالعه بابلی که نظام حقوقی جوامع یهودی را که در قلمرو دولت ساسانی می‌زیستند شرح داده‌است، از اهمیت بسیاری برخوردار است. فراتر از این ما را یاری می‌دهد که شماری از اصطلاحات و ریشه‌های ادبیات شرعی و تاریخی آغازین را بهتر از پیش بشناسیم. 
 گزیده کتاب‌شناسی:
 انگلیسی:
 آلمانی:
 فرانسوی:
 روسی:
{"title": "مادگان هزار دادستان", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&oldid=34752397", "language": "fa"}