معروف به (زاده ۳ دی ۱۲۲۲، – درگذشته ۹ مرداد ۱۲۸۸، ) مخالف مشروطه و از و بنیان‌گذار در بود. او اظهار می‌کرد که تمامی قوانین جامعه باید بر اساس تنظیم شوند. 
 
 
 فضل‌الله نوری، فضل‌الله کجوری طبرسی مازندرانی از خاندان (یا اسم امروزی نوری) می‌باشد.
 او فرزند عباس کجوری نوری پیش‌نماز شیخ عباس لاشکی کجوری طبرسی مازندرانی از طایفه رستمدار و آسیه مجتهد نوری طبرسی مازندرانی (خواهر ارشد ) از طایفه رویان فرزند میرزا بود. او همچنین پدربزرگ ، دبیر اول کمیتهٔ مرکزی (۱۳۵۷–۱۳۶۲) است که در سال ۱۳۶۱، توسط دستگیر، و وادار به شد. 
 فضل‌الله نوری تحصیلات ابتدایی را در (دهکده‌ای کوهستانی در مازندران) آغاز کرد. پس از آن به مهاجرت کرد و تحصیلات خویش را تا پایان در آنجا ادامه داد.
 در (تهران) شاگرد میرزا ابوالقاسم کلانتری (۱۲۳۶–۱۲۹۲ ق) فرزند میرزا محمدعلی نوری فرزند میرزا هادی نوری مازندرانی بود. 
 او به همراه دایی خود حسین به نجف رفت و نزد و به تحصیل پرداخت و بعد از مدتی در درس شرکت کرد. با مهاجرت میرزای شیرازی به فضل‌الله نوری نیز با او راهی سامرا شد.
 وی پس از تحصیل مقیم گشت.
 در که نخستین قیام فراگیر به رهبری روحانیت بود، نقش فعالی داشت. او نخستین عالمی بود که به حمایت از برخاست. 
وی به عنوان نماینده در تهران مورد توجه مردم و روحانیان بود. به‌طوری‌که پس از لغو قرارداد تا وقتی که به وسیله فضل‌الله نوری از لغو قرارداد اطمینان حاصل نکرد، حکم حرمت استعمال توتون و تنباکو را لغو نکرد. 
 مقالهٔ اصلی: از روز شنبه ۸ و یکشنبه ۹ ۱۳۲۵ (۲۲ آذر ۱۲۸۶) گروه‌هایی از اراذل و اوباش به سرکردگی صنیع و مقتدر نظام و به اشاره دربار به‌طرف مجلس و در هجوم بردند و اقدام به عربده کشی و تظاهرات علیه مشروطه و مجلسیان نمودند. اینان که حدود دو هفته مجلس را در محاصره خود داشتند از سه گروه تشکیل شده بودند:
 
 
 روس‌ها قصد داشتند که یک یا شعبه‌ای از آن را در دایر نمایند محلی را در اراضی موقوفه سید ولی، که در آخر بازار کفاش‌ها واقع و مدرسه خرابه و قبرستان مسلمین بود، برای ساختمان بانک در نظر گرفتند. برای اجاره کردن آن به هر یک از ملاها که مراجعه کردند کسی حاضر نشد که آن را به روس‌ها اجاره دهد لکن به حاج شیخ فضل‌الله که رجوع کردند او حاضر شد و اراضی مزبور را جهت ساختمان بانک به مبلغ هفتصد و پنجاه تومان به ملاحظهٔ تبدیل به احسن به روس‌ها فروخت و پس از این عمل از نفوذ روحانی وی در افکار و انظار مردم خیلی کاسته شد. 
 شاه یا ولیعهد خواستند که به اجبار طلاق شکوه‌الدوله (دختر مظفرالدین شاه) را از موقر السلطنه شوهرش که (به دلیل نارضایی از حکومت) زندانی شده بود بگیرند. موقر راضی نبود. برای انجام این عمل ابتدا به حاج سید علی اکبر تفرشی و بعد به مراجعه شد و چون موقر السلطنه گرفتار بود، هر دو نفر گفتند که باید شوهر آزاد باشد و شخصاً رضایت بدهد و در غیر این صورت به هیچ وجه امکان ندارد و است. پس از مأیوس شدن از این دو نفر از طرف دربار به حاج شیخ فضل‌الله مراجعه شد و او بدون رضایت شوهر صیغه طلاق را جاری نمود و شکوه‌الدوله را به زوجیت (میرزا ابوالقاسم) امام جمعه درآورد. در این‌جا روایت مختلف است بعضی می‌گویند که شیخ فضل‌الله پس از طلاق دادن در همان مجلس بدون نگهداشتن عده، او را برای امام جمعه عقد کرد و برخی دیگر می‌گویند که پس از سرآمدن عده، زن مطلقهٔ به اجبار، به حباله نکاح امام جمعه درآمد… این عمل شیخ فضل‌الله نیز مزید بر عمل سابق‌اش او را خیلی منفور کرد و به اصطلاح امروز خیلی هو شد و آن توجهی که عامه در سابق نسبت به وی اظهار و ابراز می‌داشتند از علاقه و توجه شان خیلی کاسته شد و مردم اشعاری در این باب ساخته و می‌خواندند و از آن جمله که به خاطر دارم این شعر بود:
 حقا امام جمعه در دین یقین ندارد،
 این کار کار عشق است ربطی به دین ندارد 
 شیخ فضل‌الله در ابتدا با طباطبایی و بهبهانی همراهی می‌کرد و در اوائل مجلس هم در جلسات حضور می‌یافت ولی به‌تدریج، از آن‌جا که خود را بالاتر از آن‌ها می‌دید شروع به بهانه‌گیری کرد. در ابتدا طرحی ارائه داد که علما به وضع قوانین نظارت کنند که توسط مجلسیان پذیرفته شد تا غائله خاتمه یابد. ولی به این‌هم راضی نشد و در این مرحله که هم به داستان مشروعه به‌عنوان عاملی برای ضدیت با مشروطیت علاقه‌مند شده بود با وی متحد گشت.
 با همراهی ، ، ، ، ، سید محمد کاظم یزدی مشهور به صاحب عروه، حسین ، علی لنکرانی، حسن مجتهد تبریزی، محمد خمامی رشتی، رستم‌آبادی، سید احمد طباطبایی برادر ، محمد آملی، عبدالنبی نوری، سید محمد یزدی، محمد بروجردی، میرزا لطف‌الله، نورالله مجتهد عراقی، علی اکبر مجتهد، سید علی قطب نخجوانی، محمد علی پیشنماز، جمال الدین لافجه‌ای، علی اکبر طالقانی به مبارزه با مشروطه و هواداران آن برخاست.
 او نوشتن هرگونه قانون و واداشتن شهروندان به پیروی از قانونی که در شرع آورده نشده‌است را نادرست می‌دانست و با برقراری مجلس انتخابی و نیز مسئله تقسیم قوا مخالفت می‌ورزید. 
 مشروطه را فتنه خواند و (منظور متن ترجمه شده توسط و پسران صدراعظم) را «دستور ملعون» و «ضلالت‌نامه» (رساله حرمت مشروطه، ترکمان، ص ۱۰۷) می‌نامید.
 در مقابل یکی از مواد آن که «اهالی مملکت ایران در مقابل قانون دولتی متساوی‌الحقوق خواهند بود» به‌طور مشخص مخالفت کرد و گفت «محال است با اسلام حکم مساوات». تقسیم قوا به سه قوه را «بدعت و ضلالت محض» خواند. (در قانون اساسی ذکر شده بود) 
 در جلسه ۲۰ خرداد ماه ۱۲۸۶ ش پیشنهاد شیخ فضل‌الله در مورد حضور گروهی بیش از ۵ نفر از علما در مجلس برای نظارت بر مطابقت قانون با شرع مطرح گشته اکثر نمایندگان موافق بودند و تصویب گشت. 
 در ۲۱ خرداد ۱۲۸۶ آقایان طباطبایی و بهبهانی و آقا حسین قمی و شیخ فضل‌الله را در منزل آقای طباطبایی آورده با او گفتگو کردند و ایشان قول داد دیگر با مشروطه دشمنی نکرده مردم را گرد نیاورده چادری برپا نکند. نوشته‌ای نوشته و امضا کردند و شیرینی صرف شد… لیکن سودی نداشت و شیخ فضل‌الله و همدستانش که از دولت پول می‌گرفتند از دشمنی دست نکشیدند 
 شیخ فضل‌الله و همدستانش به رفته مجدداً طباطبایی و بهبهانی در ۱۲ تیرماه به آن‌جا رفته وی را نصیحت کردند ولی سودی نبخشید. 
 در اواسط تیرماه، مجلس تلگرافی را در رد اعمال شیخ فضل‌الله و همدستانش به شهرها فرستاد به این مضمون:
 
 
 
 
 شیخ فضل‌الله نوری می‌نویسد: 
 در جریان و در زمانی که ، و قم را تسخیر کرده و به‌طرف تهران رهسپار بودند، شیخ از طریق مشیرالسلطنه (صدراعظم) از نایب‌السلطنه درخواست ۱۰۰ قبضه سلاح نمود تا ضمن محافظت از خود در مقابل مردم، نیروهای محله سنگلج بتوانند با به مقابله و جنگ بپردازند. 
 از واقعه ترور شیخ فضل‌الله نوری یاد می‌کند که در روز ۱۹ دی‌ماه ۱۲۸۷ اتفاق افتاد: «جمعه‌شب بود و شیخ از دیدن کسی برمی‌گشت که هنگام پیاده شدن از درشکه توسط شخصی که بعد معلوم شد کریم دواتگر است به وسیله ششلولی هدف قرار گرفت. گلوله‌ها به همراهان شیخ اصابت کرد و شیخ مجروح شد ولی جان سالم به در برد. کریم که خود را گرفتار اطرافیان دید، زیر گلوی خود گلوله‌ای شلیک کرد که از گونه‌اش بیرون پرید. مجروحان را به خانه شیخ بردند و به مداوایشان پرداختند. کریم نیز مانند بقیه مجروحان بهبود یافت و به جرم این اقدام به زندان افتاد». 
 در جلسه روزشنبه ۲۹ ذیقعده ۱۳۲۵ که مطالب آن در چاپ شده متن تلگرافی منتشر می‌شود که از علمای تراز اول شیعه نجف به تهران رسیده‌است. مضمون آن چنین ذکر شده‌است:
 (تلگراف ثانی) جنابان و 
 
 
 
 
 مخالفان شیخ، با ، نزد مجاهدان و رفته و گفتند که هرگاه شیخ نوری زنده بماند، امکان دارد در سراسر کشور مردم را وادار به مخالفت با فاتحان تهران کند و حرکتی مذهبی توسط مردم علیه آن‌ها به وجود آورد و اگر فرصت از دست برود بیم وقوع همه گونه حوادث مخاطره‌آمیز خواهد رفت. یپرم خان تصمیم گرفت اعدام وی را به موقع اجرا بگذارد. 
 روز ۱۲ رجب جمعی از مجاهدین به خانهٔ وی رفتند و او را دستگیر نمودند و به وسیله درشکه به آوردند و در یکی از اتاق‌های طبقه فوقانی محبوسش نمودند. 
 اعضای دادگاهی که محاکمه نوری را انجام داد، عبارت بودند از ۱۳ نفر: پیشکار سپهدار، ، شیبانی، ، ، ، ، میرزا علی محمدخان ، مدیر روزنامه نجات، ، ملقب به امامزاده، ، عضو . 
 ملک‌زاده در کتاب خود ذکر می‌کند که علی‌رغم تلاش و جستجویی که انجام داده صورت‌جلسهٔ مکتوبی از آن دادگاه به دست نیاورده‌است و ظن‌قوی این است که صورت‌جلسه‌ای تنظیم نشده یا اگر شده‌است در همان روزها از میان رفته‌است و بنابراین مطالب را به صورت نقل‌قول از بعضی از اعضای محکمه یا رؤسای مجاهدین نقل می‌کند. 
 می‌نویسد:
 (امروز شیخ فضل‌الله را بردند به اتاق خورشید. او را در محل استنطاق نشانیده، ابتدا از او پرسیدند شما که در اول امر مشروطه‌خواه بودید، حکم به وجوب مشروطیت دادید، به قم مهاجرت نمودید، چرا از قول و حکم خود نکول کردید و حاج شیخ فضل‌الله جواب داد:
 من از اول تاکنون مشروطه‌خواه بوده و می‌باشم، همه وقت متابعت جناب آخونده ملاکاظم را نموده. در جواب او گفتند پس چرا بعد نوشتید است؟ شیخ منکر شد که من . نوشته شیخ را که ما سابقاً درج نمودیم به او ارائه دادند که در آن نوشته بود ما مشروطه نمی‌خواهیم و .
 شیخ گفت:
 دیگران این نوشته را مهر کردند، من هم از ترس شاه مهر کردم.
 به او مدلل نمودند که خود او باعث و مؤسس اصل اصیل در باب آن نوشته بوده‌است.
 بعد از آن آقا شیخ ابراهیم زنجانی ورقة الزامیه‌ای را که از پیش حاضر کرده بود، از بغل درآورده و بر او قرائت نمود و در مدت قرائت آن نوشته، شیخ ساکت و سرش را روی عصای خود گذارده گوش می‌داد) 
 ..... گفتی خلاف من در سر همان یک ماده ۱ قانون اساسی است. باز جمعی همان ماده را برداشته در خانه خودت آورده، بنده هم بودم با قریب بیست نفر از وکلا مدلل کردیم که همان ماده باید همان‌طور که هست نوشته شود. مجدداً قانع شده باز قرآن حاضر کرده، قسم مؤکد یاد کردی که دیگر ابدأ مخالفت نکنی و فردا به مجلس بیائی. بناگاه قسم و عهد را شکسته به حضرت عبدالعظیم رفتی. در حضرت عبدالعظیم کتبأ و نطقا و چه افساد ماند که نکردی. ؛ آیا تصور نکردی که در قانون انتخابات به عموم اهل ایران دستورالعمل داده شده که هر کس را متدین و امین دانند انتخاب کنند؟ با سایرین غیر بابی بودند در میان خود امین تر از بابی نیافتند یا اینکه خاصیت دیوارهای بهارستان بوده 
 پس از فتح تهران، فضل‌الله نوری بازداشت شد و به حکم ابراهیم زنجانی در ۹ مرداد ۱۲۸۸ برابر با۱۳ رجب قمری در حدود یک ساعت و نیم مانده به غروب به شد. خانواده‌اش جسد او را در دفن کردند و بعد از ۶ ماه نبش قبر و جسدش به منتقل و دفن شد.
 وسائل اعدام از چند روز پیش فراهم شده بود و داری را که صنیع و با آن به دار آویخته‌شده بودند در میدان توپخانه سرپا بود. 
 به گفتهٔ ، به دستور هیئت مدیره‌ای که پس از انحلال تشکیل شد، فضل‌الله نوری به دار آویخته شد. 
 
 
 پس از پیروزی در ایران، از وی به عنوان «شهید شیخ فضل‌الله نوری» یاد می‌کند و در شهر را نیز به نام وی نام‌گذاری کرده‌است.
 مراسم افتتاحیه ساختمان شهید شیخ فضل‌الله نوری ساختمان اداری و کمیسیون‌های مجلس شورای اسلامی با حضور و سخنرانی و و جمعی کثیری از نمایندگان برگزار شد. 
 در محله قدیم تهران و در ، خیابان شیخ فضل‌الله نوری، بن‌بست جوان قرار دارد. 
 این خانه به مدت ۱۸ ماه پس از اعدام فضل‌الله نوری، وی بود و در حال حاضر به علت عدم رسیدگی در حال تخریب می‌باشد. 
 مسجد شیخ فضل‌الله نوری؛ به دلیل نزدیکی خانه فضل‌الله نوری به این مسجد و همچنین برگزاری نماز جماعت توسط وی در این مسجد به این نام شهره شده‌است. میرزا یونس خان جارچی دربار قاجار بود و زمین این مسجد از موقوفات میرزا یونس خان جارچی دربار قاجار بوده.
 مسجد میرزا یونس خان در دوران قاجار برپا شد و فضل‌الله نوری در آن نماز می‌خواند، مسجد میرزا یونس خان چندسالی متروکه بود.
 مسجد شیخ فضل‌الله نوری در دوران پهلوی دوم توسط و احیاء شد.
 مسجد شیخ فضل‌الله نوری در دوران نظام جمهوری اسلامی ایران توسط و دوباره احیاء و به نام مسجد شیخ فضل‌الله نوری نام گذاری شد.
 به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی معاونت فنی و عمرانی شهرداری تهران سومین مرحله مرمت و مقاوم‌سازی مسجد شیخ فضل‌الله نوری از دی ماه سال ۱۳۹۸ متعاقب تجهیز کارگاه پروژه آغاز شده‌است. مقاوم‌سازی بنا، ترمیم گنبد مسجد و کاشی کاری از مهمترین اقدامات سازمان عمرانی مناطق در این پروژه به‌شمار می‌آید. 
 آدرس؛ استان تهران، شهر تهران، خیابان بهشت، خیابان شیخ فضل‌الله نوری، تقاطع بن‌بست جوان، شماره ۳۰
 نوری از رهبران در تهران و از مخالفان و مدافعان «مشروطه مشروعه» و معتقد به مشروطه بود.
فضل‌الله نوری در آغاز جنبش مشروطه از مخالفان و و از متحدان ، ، حسین ، و نخست‌وزیر مقتدر بود اما پس از مدتی به مشروطه‌خواهان پیوسته و در به آن‌ها همراهی کرد، اما پس از مدتی به مخالفت با و مشروطه برخاست. او در مخالفت با مشروطه، هم عهد و پیمان و بود و شاه هم پول به او می‌داد و هم دستور. 
 عبدالعلی حائری از محققین تاریخ مشروطه در علت جدایی فضل‌الله نوری از مجلس و مشروطیت می‌نویسد که پس از تصویب قانون اساسی (در سال ۱۲۸۵ شمسی/۱۹۰۷ میلادی)، شیخ فضل‌الله که متوجه شد مشروطه با اسلام سازگاری ندارد، از دیگر رهبران روحانی انقلاب جدا شده و به مخالفت با تصویب قوانین برگرفته از قوانین غربی پرداخت. این مخالف ریشه در مسائل ایدئولوژیکی و نظری داشت، شیخ فضل‌الله اعلام داشت که برای مطابقت این قوانین با قوانین اسلامی باید از پنج نفر از مجتهدین طراز اول تهران به انتخاب علماء، امور مجلس را تحت نظارت خود قرار دهند تا از تصویب قوانین مخالف شرع مقدس اسلام جلوگیری نمایند. 
 شریف کاشانی ریاست در مورد شیخ فضل‌الله نوری: او در مخالفت با مشروطه، هم عهد و پیمان بود و تمام حرکاتش از تحریکات او بود، شاه هم پول می‌داد و هم دستور می‌داد. 
 در می‌نویسد: شیخ فضل‌الله که همواره با تدوین مخالفت می‌کرد در اواخر دوران تحصن خود ناگزیر شد تا بر لزوم تکمیل قانون اساسی اصرار بورزد. در یکی از لوایح او اینچنین ذکر می‌کند: 
 فضل‌الله نوری مجلس قانونگذاری را نمی‌پذیرد، چرا که قانونگذاری را خلاف شرع می‌داند. او قانونگذاری را مخالف با خاتمیت و کمال دین تلقی می‌کند: 
 فضل‌الله نوری در لوایح عبدالعظیم چنین می‌نویسد: «خدای تعالی راضی مباد از کسی که دربارهٔ مجلس شورای ملی غیر از تصحیح، تکمیل و تنقیح، خیالی داشته باشد؛ و بر سخط و غضب الهی گرفتار باشند کسانی که مطلب مرا بر خلاف واقع انتشار می‌دهند و با تدلیس مسلمانان، آنان را به اشتباه می‌اندازند و راه رفع شبهه را از هر جهت مسدود می‌سازند تا سخن ما به گوش مسلمانان نرسد و به خرج مردم بدهند که فلانی و سایر مهاجرین منکر اصل مجلس شورای ملی شده‌اند» 
 نوری اصلاح امور را با تأسیس مجلسی با عنوان عدالتخانه میسر می‌دانست. در واقع نوری به دنبال تأسیس نهادی بود که از این طریق جلوی بی‌عدالتی‌ها را بگیرد. 
 نوری دخالت در امور عامه را از باب می‌دانست نه . از این روی نمایندگان را به عنوان وکیل مشروع نمی‌دانست. 
 نوری با برابری حقوق و غیرمسلمانان مخالف بود. او در این باره گفت: «ای بی‌شرف و ای بی غیرت! ببین صاحب شرع برای این که تو منتحل به اسلامی، برای تو شرف مقرر فرموده و امتیاز داده تو را و تو خودت از خودت سلب امتیاز می‌کنی و می‌گویی: من باید با مجوس و ارمنی و یهودی برادر و برابر باشم؟» 
 فضل‌الله نوری از مخالفین احداث دخترانه بود. نوری در جلسه‌ای خصوصی به روزنامه‌نگار عصر مشروطه و مخالف سرسخت اندیشه‌های فضل‌الله نوری دربارهٔ مدارس جدید می‌گوید: «ناظم الاسلام، تو را به حقیقت اسلام قسم می‌دهم. آیا این مدارس جدیده خلاف شرع نیست؟ و آیا ورود به این مدارس مصادف با اضمحلال دین اسلام نیست؟ آیا درس زبان خارجه و تحصیل و عقائد شاگردان را سخیف و ضعیف نمی‌کند؟ مدارس را افتتاح کردید. آنچه توانستید در جراید از ترویج مدارس نوشتید، حالا شروع به مشروطه و جمهوری کردید؟ نمی‌دانید در دولت مشروطه اگر من بخواهم روزنه و سوراخ این اتاق را متعدد نمایم باید مالیات بدهم و اگر یک سوراخ را دو سوراخ کنم باید مالیات بدهم و کذا و کذا.» 
 «اباحه مسکرات و اشاعه فاحشه‌خانه‌ها و افتتاح مدارس تربیت نسوان و دبستان دوشیزگان و صرف وجوه و وجوه زیارات مشاهد مقدسه در ایجاد کارخانجات و تسویه طرق و شوارع…» 
 فضل‌الله نوری به صراحت از امتناع آزادی در متون دینی سخن می‌گوید و معتقد است: «بنای قرآن بر آزاد نبودن قلم و لسان است.» وی از سوئی منکر وجود آزادی در مهم‌ترین متن دینی می‌گردد و از سوی دیگر بر این باور است که اعتقاد به آزادی حرف اشتباهی است و حتی «این سخن در اسلام کلیتاً کفر است.» نوری در قطعه فوق از آزادی سخن می‌گوید و آن را نفی می‌کند و برابر با کفر می‌نشاند. گو اینکه می‌توان نتیجه گرفت که وی با آزادی‌های مضاف (بیان، قلم و…) سازگاری دارد و آنان را می‌پذیرد. اما با دقت در سخنان او نمی‌توان چنین نتیجه‌ای گرفت اساساً وی نه تنها با آزادی‌های مضاف مخالف است، بلکه حتی پیشنهاد می‌کند واژه آزادی از بحث‌های موجود حذف شود: «اگر از من می‌شنوید، لفظ آزادی را بردارید که عاقبت این حرف ما را مفتضح خواهد کرد.» 
 
 
 بخشی از تألیفات وی:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ایرنا.
{"title": "شیخ فضل‌الله نوری", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B4%DB%8C%D8%AE_%D9%81%D8%B6%D9%84%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C&oldid=34963781", "language": "fa"}