یا تاریخی در مرکز شهر در است. فلک‌الافلاک با نام هم شناخته می‌شود. این بنا بر فراز مشرف به شهر خرم‌آباد و در نزدیکی رودخانه، در مرکز شهر قرار گرفته و چشم‌گیرترین و گردشگری در این شهر است. تاریخ ساخت این قلعه به دورهٔ بازمی‌گردد. این بنا در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۴۸ با شمارهٔ ثبت ۸۸۳ در به ثبت رسیده‌است. 
 فلک‌الافلاک در لغت به معنای «سپهر سپهران» است. قلعهٔ فلک‌الافلاک با نام‌های گوناگونی در طول زمان شناخته شده‌است. دژ ، سابرخواست، قلعهٔ ، دوازده برجی و کاخ از آن جمله‌اند. قلعهٔ خرم‌آباد از دورهٔ به بعد، قلعهٔ فلک‌الافلاک نامیده می‌شود. با توجه به این‌که ممکن است دوازده برجی، اشاره‌ای به دوازده باشد، ممکن است نام فلک‌الافلاک نیز از همین‌جا ریشه گرفته باشد. از سدهٔ ششم هجری پس از ساخته شدن شهر جدید خرم‌آباد، این قلعه نیز به‌نام قلعهٔ خرم‌آباد معروف شد. 
 
قدمت این قلعه به دورهٔ می‌رسد. ساسانیان شهری با نام در حدود منطقهٔ کنونی ساختند که بعدها ویران شد و در حدود سدهٔ هفتم هجری، فعلی به‌جای آن بنا گردید. گمان می‌رود که قلعهٔ فلک‌الافلاک، همان دژ باشد که در دورهٔ ساسانی کاربرد حکومتی و نظامی داشته‌است. 
این قلعه به لحاظ موقعیت خود در قرن چهارم هجری قمری به‌عنوان مقر حکومت و گنجور در زمان درآمد همچنین خزانهٔ حکومتی خاندان بدر در قرن چهارم هجری و مقر حکومتی و والیان لرستان در دورهٔ تا قاجار و سرانجام و در دوران از مهم‌ترین کاربردهای قلعه در گذشته محسوب می‌شود. در سال ۱۲۳۷ هجری قمری به حکومت و لرستان منصوب شد. قلعه که تا آن زمان به‌حالت نیمه‌مخروبه درآمده بود و فقط توسط شخصی به نام میرزا ابوطالب‌خان مرمت مختصری در آن صورت گرفته بود به‌دستور محمدعلی میرزا مورد قرار گرفت و دیوانخانه و سربازخانه را نیز در پایین قلعه احداث نمود. قلعهٔ فلک‌الافلاک در دورهٔ به‌دلایل مختلف مورد توجه قرار گرفت و به‌صورت مقر حکومت و مرکز اداری و نظامی منطقه درآمد و رفت‌وآمد قاجار به قلعه بسیار صورت می‌گرفت که برخی از آنان یادداشت‌هایی دربارهٔ قلعه از خود برجا گذاشته‌اند. برای مثال ، فرزند که حکومت را در دست داشت و مدتی هم حکومت به قلمروی او افزوده شده بود، ضمن سفری به در خاطرات خود می‌نویسد:
 در شمارهٔ ۳۴۳ روزنامهٔ لرستان در تاریخ ۱۲۷۴ هجری قمری در مورد تعمیرات انجام‌گرفته در زمان احتشام الدوله نوشته‌اند که:
 توصیف دیگری احتمالاً توسط یکی از مأموران اعزامی به در حوالی سال ۱۳۰۰ هجری قمری در کتاب به نگارش آمده‌است:
 که در سال ۱۳۳۴ قمری به نگارش جغرافیای لرستان پرداخته در خصوص قلعهٔ فلک‌الافلاک نوشته‌است: سر که در سال‌های ۱۲۴۹ تا ۱۲۵۵ قمری در به‌سر می‌برده و لرستان را به‌صورت کامل دیده‌است؛ ضمن عبور از ، قلعهٔ فلک‌الافلاک را چنین وصف کرده‌است:
 در سال ۱۲۵۷ هجری قمری زمانی که بارون دوبد جهانگرد از دیدن کرد قلعه را این‌گونه توصیف کرد که با شش قبضه از قلعه دفاع می‌شده‌است، به‌گفتهٔ وی پس از آن‌که به می‌رسد بلافاصله دستور می‌دهد تا بخش اعظم توپ‌های ولایات مختلف ایران را در پایتخت متمرکز کنند، اما به توپ‌های قلعهٔ فلک‌الافلاک که از دورهٔ محمدعلی میرزا در این‌جا نصب شده‌اند دست نمی‌زند. ادموندز در ۷ سپتامبر ۱۹۱۷ در یادداشت‌های سفر خود در مورد قلعهٔ فلک‌الافلاک نوشته‌است:
 
 در دوران ساختمان‌هایی جهت و و ستاد لشکر ۵ در محدودهٔ حصار ۱۲برجی احداث گردید که دو ساختمان از مجموعه ساختمان‌های مذکور در حال حاضر در محوطهٔ باقی مانده‌است و ساختمان دیگر که معروف به ساختمان اصطبل بود در سال ۱۳۷۸ توسط سپاه، تخریب گردید. مجموعه ی حصار ۱۲برجی و قلعه به پادگان نظامی تبدیل گردید و قلعه ی فلک‌الافلاک تا سال ۱۳۳۰ به محل نگهداری لشکر ۵ مخصوصاً و تبدیل گردید که در همان سال، مهمات ذخیره‌شده را خارج کردند و قلعه را برای استقرار آماده ساختند. قلعهٔ فلک‌الافلاک در این زمان به محل نگهداری تبدیل گردید، فضای داخلی تالارهای قلعه به همین منظور دستکاری شد. معروف است که در وسط تالارها کانالی کنده شده بود و زندانیان از دو طرف کانال در یوغ‌های خود پای در کانال داشتند. مهم‌ترین اتفاقی که در سال ۱۳۳۸ خورشیدی اتفاق افتاد تخریب برج جدیدساز (برج شمال غربی) بر اثر بود. استفاده از قلعه به‌عنوان تا سال ۱۳۴۷ ادامه یافته و در سال ۱۳۴۸ به‌مدت کوتاهی به بایگانی راکد ارتش تبدیل شد. در همین سال به‌عنوان یک بنای تاریخی به اداره ی فرهنگ و هنر لرستان واگذار گردید و با شمارهٔ ۸۸۳ در قرار گرفت. در سال ۱۳۵۴ نمایشگاه منطقه‌ای مردم‌شناسی در این محل گشایش یافت و در سال ۱۳۵۶ با گشایش موزهٔ لرستان به‌کار خود ادامه داد.
 مقالهٔ اصلی: درون ساختمان قرار دارد و در دورهٔ پهلوی با قرار دادن برخی مدارک فرهنگی، فعالیت خود را آغاز کرد اما پس از فعالیت آن متوقف شد. این موزه پس از و در سال ۱۳۶۷ فعالیت خود را از سر گرفت. موزهٔ قلعه بین سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۷ به‌علت نبود امکانات نگهداری استاندارد، تعطیل بود. این موزه ۱۲ ویترین دارد که هر ویترین ۵۰ اثر تاریخی را به نمایش می‌گذارد. 
 در سال ۱۳۶۳ پس از شروع و به‌منظور امنیت، اشیای موزه جمع‌آوری گردید و پس از جنگ با مرمت بخشی از بنا، نمایشگاه ، و افتتاح گردید، در سال ۱۳۷۶ موزهٔ افتتاح گردید ولی به‌علت ضعف در شرایط و امکانات مورد نیاز تا سال ۱۳۷۸ راه‌اندازی نشد. در همین سال، بخش شمالی حیاط اول به تبدیل گردید و در سال ۱۳۷۹ آزمایشگاه مرمت آن تجهیز و به بخش جنوبی حیاط اول به برج نوساز منتقل گردید، هم‌اکنون موزهٔ آن در بخش جنوبی حیاط دوم راه‌اندازی شده‌است. 
 دو ساختمان از مجموعه ساختمان‌های قلعه در محدودهٔ فعلی باقی مانده‌است که یکی از آن‌ها محل برگزاری کلاس‌های درس در دو طبقه است و در فهرست آثار ملی ایران با شمارهٔ ۳۷۶۵ به‌ثبت رسیده‌است. همین ساختمان در سال ۱۳۷۳ توسط دانشگاه لرستان تخریب و به‌جای آن، دپارتمان شیمی احداث شده‌است و ساختمان دوم، یک‌طبقه است که به‌عنوان محل از آن استفاده می‌شود. ساختمان‌ها در جهت شرقی–غربی ساخته شده‌اند و علاوه بر این‌ها بنای دیگری از دورهٔ پهلوی در محل کنونی باشگاه افسران باقی مانده‌است که به‌شکل نامطلوبی با آستری از سیمان سفید روی آن را پوشانده‌اند. ویژگی قابل توجه بناهای مذکور، یک‌دست بودن با بافت تاریخی اطراف قلعه و نموداری از تاریخ یک دوره از معماری ایران است که آن را می‌توان –فرنگی نامید. با این‌حال ساختمان‌های مذکور از ویژگی‌های قابل توجه زمان خود برخوردارند که به‌طور کلی می‌توان به کاربرد پلان متقارن، استفاده از درز انبساط، به‌صورت برجسته در ساختمان دانشگاه و همچنین سقف‌های شیروانی نام برد.
 پس از ، با ایجاد یک نظامی در جنوب قلعه ی فلاک‌الافلاک ضمن اشغال اطراف این بنای ملی در روند آزادسازی حریم قلعه و آن اخلال ایجاد کرده‌است. طبق برنامهٔ دفتر منطقه‌ای اسکان بشر ، به‌عنوان یک نمونهٔ انتخاب شده‌است. این انتخاب، به‌منظور اجرای طرح توسعهٔ پایدار شهری بر مبنای گردشگری است. محور اجرای این طرح، قلعهٔ فلک‌الافلاک است و ساماندهی فضای اطراف این قلعه و همچنین طرح و حفاظت از سایر آثار باستانی سطح شهر خرم‌آباد نیز جزء این طرح محسوب می‌شود. 
 احداث بنا بر فراز صخره‌ها و اشراف کامل آن بر درهٔ تاریخی و نیز جاری شدن چشمهٔ گلستان از دامنهٔ شمالی تپه از ویژگی‌های اصلی بنا به‌شمار می‌آیند. از سوی دیگر، نزدیکی بنا با پیش از تاریخ خرم‌آباد و دیگر آثار تاریخی مانند ، ، ، و بیانگر پیوستگی تاریخی قلعه با آثار یادشده است.
 کنونی بنا، بیانگر الحاقات فراوانی است که در دوران‌های گوناگون بدان افزوده شده، بیشترین این تحولات مربوط به تا قاجار است. بر اساس مدارک تصویری تا حدود یک‌صد سال پیش، ۱۲برجی در پیرامون بنای فعلی وجود داشته، که اکنون آثار این برج از آن در محوطهٔ شمال غربی قلعه، قابل مشاهده است. وسعت تقریبی بنا ۵٬۳۰۰ متر مربع، شامل ۸ برج، دو صحن و ۳۰۰ جان‌پناه است. ارتفاع بلندترین تا سطح تپه ۲۳ متر و آن از سنگ، آجر، و و است. ورودی بنا به سمت شمال و در بدنهٔ برج جنوب غربی تعبیه شده که پس از گذر از راهروی ورودی به حیاط اول وصل می‌گردد. ورودی قلعهٔ فلک‌الافلاک در بخش شمالی و در برج جنوب غربی به عرض ۱۰ متر و ۲۰ سانتی‌متر و ارتفاع سه متر ساخته شده و در ساخت این بنا از مصالحی چون ، (قرمز و بزرگ)، و استفاده شده‌است. پلان بنای این قلعهٔ تاریخی به‌صورت نامنظم است. 
 ابعاد این حیاط که در جهت شمالی–جنوبی طراحی شده ۲۲/۵×۳۱ متر است. پیرامون آن از چهار برج تشکیل شده که دو برج آن در شمال و شمال غربی و دو برج دیگر در جنوب و جنوب غربی قرار دارد.
 قلعه در ضلع شمالی حیاط اول و در نزدیکی چاه قلعه قرار داشته‌است. این حمام تا اواخر دورهٔ قاجار، قابل استفاده بوده و اکنون آثاری از آن مانند ، نقش‌های و زیرزمینی، قابل مشاهده است.
 در شمال شرقی حیاط اول و در پشت یک بلند، قلعه قرار دارد. عمق این چاه که بیشتر آن با برش صخره به سرچشمهٔ گلستان راه یافته نزدیک به ۴۰ متر است. در گذشته آب مورد نیاز ساکنین دژ از همین چاه تأمین می‌شده و اکنون نیز قابل بهره‌برداری است.
 ابعاد این حیاط در جهت شرقی–غربی، ۲۱×۲۹ متر است و همانند حیاط اول از چهار برج تشکیل می‌گردد. در چهار جهت این حیاط، تالارهای بزرگی قرار دارد که به یکدیگر راه دارند و اکنون به تغییر کاربری یافته‌اند. از نکات قابل تأمل در بنا، وجود گریزگاهی مخفی در ضلع جنوبی و فضاهای زیرزمینی در ضلع شمالی و شرقی آن است.
 به‌نظر می‌رسد که قلعهٔ فلک‌الافلاک با یک سیستم از کانال‌های رطوبت‌گیر ساخته شده‌است. پیش از این، کارشناسان معتقد بودند این کانال‌های رطوبت‌گیر با ارتفاع بیش از ۱ متر که تمام محوطهٔ زیر قلعه را پوشانده‌است، مخفیگاهی برای ساکنان است. اما در واقع مهندسان ساسانی به‌دلیل آگاهی از تغییر منطقه و وضعیت ، قلعه را به سیستمی رطوبت‌گیر مجهز کرده‌اند. قلعهٔ فلک‌الافلاک با مختلفی مانند و که در مقابل ، آسیب‌پذیر هستند، ساخته شده‌است. به‌همین دلیل، این قلعه در بلندترین نقطهٔ شهر خرم‌آباد ساخته شد تا به داخل بنا نفوذ کند و آن را خشک کند.
 در نیمهٔ ابتدایی سال ۱۳۸۹ نخستین مرحله از این از طرف به اتمام رسید. در این طرح، مرمت آب‌روهای کف با تراشیده‌شده به ضخامت ۶ سانتی‌متر، بندکشی و تعویض ، دوباره‌چینی کنگره‌های تخریب‌شده و قوس قلعه و همچنین مرمت و ورودی قلعه به اتمام رسید. 
 بر اثر ۵٫۱ ریشتری در خساراتی به چند کنگره وارد شده و برخی از آن‌ها ریزش کردند. 
 پس از که تکان‌های آن در خرم‌آباد نیز احساس شد، کمپینی با عنوان «پویش ملی حامیان فلک‌الافلاک» راه‌اندازی شد و چهره‌های سرشناس زیادی همچون ، و به آن پیوستند و با انتشار متن و پوسترهایی، خواستار توجه بیشتر به این دژ شدند و بابت آسیب‌پذیری این سازه، اعلام نگرانی کردند.
 (روزنامه‌نگار) از گردانندگان پویش به خبرنگار جام جم گفته‌است: «مسئولان هم مثل مردم لرستان می‌اندیشند که قلعه آن‌قدر باشکوه و باصلابت است که با هیچ نم و شکاف و فرو نریزد و ویران نشود، حال آن‌که مروری در تاریخ بنا نشان می‌دهد که طی صد سال اخیر، دو برج از برج‌های آن فروریخته‌است؛ در سال‌های ۱۳۲۸ برج شمال غربی و در سال ۱۳۶۲ برج و دیوارهای جنوب غربی که البته هر دو بازسازی می‌شوند، هرچند با اسکلت‌بندی !» 
 رسانه‌های داخلی و خارجی همچون ، ، ، و ، اخبار این پویش را پوشش دادند. 
 غلامرضا سلیمانی، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان هرگونه خطری برای قلعه را تکذیب کرد و در رابطه با این پویش گفت: «متأسفانه برخی با بزرگ‌نمایی مشکلات قلعهٔ فلک‌الافلاک و سوءاستفاده از این بنای ارزشمند، با ارسال گزارشی کذب از تخریب قلعه به شبکه‌های معاند و انتشار آن در فضاهای مجازی، قصد برهم‌زدن آرامش مردم و تخریب مسئولان را دارند که در این خصوص، قطعاً از طریق مراجع قضایی با آن‌ها برخورد قانونی خواهد شد.»
{"title": "فلک‌الافلاک", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%81%D9%84%DA%A9%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%DA%A9&oldid=34855383", "language": "fa"}