نیروهای آشکار و پنهانی ست که در طول زمان اثر کرده و در قالب توده‌ها و فضاها تجلی پیدا کرده. 
 به‌طور کلی نیروها و عوامل زیادی بر در مقیاس‌های مختلف و مراحل مختلف شکل‌گیری و تکامل تأثیر می‌گذارند.عوامل طبیعی مثل:پستی بلندی‌ها و توپوگرافی زمین ،مسیر آبراهه،نوع خاک،پوشش گیاهی و ...عوامل اقلیمی مانند:تابش،باد،بارندگی و...در فرم توده‌ها ،اجزای ویژگی‌های کالبدی مانند:تناسبات ،انواع مصالح و...تاثیر داشته‌اند.
عوامل دیگر:عوامل اجتماعی،اقتصادی،انسانی،اعتقادی ،آرمانی و جهان بینی،حکومتی،سیاسی و کالبدی.
 پس از اسلام با جهان بینی نسبی که به وجود می آید. نیروهای بیش تری مجال عمل و تأثیر بر شهر و یکدیگر پیدا می‌کنند و فرم شهر به تدریج اجتماعی تر و بازتر می‌شود.نظم هندسی که در فرم اجزای درون بناها و فضاهایشان جریان دارد،جای خود را به نظمی فضایی در ابعاد مختلف می‌دهد.ممکن است این نظم از نظر هندسی نا منظم به نظر رسد مانند بافت شهرهای تاریخی ، ، و ...
با این توصیف ،این شهرها را نمی‌توان با شهرهای ارگانیک(در قرون وسطی) یا حتی شهرهای عربی-اسلامی" به رقم وجود برخی مشابهت‌های کالبدی یکسان و مشابه دانست.و باید در پس بافت‌های در هم تنیده و معابر به ظاهر نامنظم،به لایه‌های عمیقی از اندیشه و فرهنگ ایرانی-اسلامی نگاه کرد.
{"title": "شهرسازی ایرانی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C&oldid=26196499", "language": "fa"}