برای دیگر کاربردها را ببینید. ، ملقب به و (۴۵۰ — ۵۰۵ ه‍.ق) ، و بود. او یکی از بزرگترین مردان سدهٔ پنجم هجری است و در بیش‌تر با نام‌های و شناخته می‌شود.
 محمد غزالی در سال هجری قمری در از بخش‌های متولد شد. او و برادر کوچک‌ترش یتیم بزرگ شدند. طبق وصیت پدرش، این دو پسر را به یکی از دوستان که نام داشت و مسلک بود سپردند. آن مرد نیز به وصیت عمل کرد تا آنگاه که میراث پدر به پایان رسید. غزالی در نوجوانی در شهر مشغول تحصیل در بود و پس از آن در نزد الهی‌دان و فقیه برجسته ، ، به شاگردی پرداخت. غزالی نزد که از مریدان ، و بود نیز کسب دانش کرد. 
 در سال ۴۷۸ قمری، غزالی پس از مرگ اساتیدش به حلقهٔ دانشمندان دربار وزیر نامدار ، پیوست. نظام‌الملک در سال ۴۸۴ قمری، غزالی را به عنوان یکی از اساتید اثرگذار ، به مدت چهار سال در مدرسه در منصوب کرد. 
 غزالی در سال هجری وارد بغداد شد و با موفقیت زیاد به کار پرداخت و سخت مورد توجه و اقبال دانش‌پژوهان گردید. او در بغداد در ضمن تدریس به تفکر و تألیف در و و رد بر فرقه‌های گوناگون چون ، و نیز مشغول بود. 
 مدتی بعد، غزالی به دلیل بیماری جسمی و تردیدهای عمیقی که ناشی از مطالعات شخصی او در بود، تصمیم گرفت تدریس را رها کرده و منصب خود را به برادرش احمد بسپارد. غزالی در این سال دچار بحران هویت عمیقی شده و تردیدهای تمام باورهای او را به لرزه انداخته بود. 
 بحران فکری غزالی تنها چند سال پس از آن اتفاق افتاد که رقبای سیاسی ، با همکاری (که غزالی به دستور خلیفه ردّیه‌ای علیه آن‌ها نوشته بود) نقشهٔ ترور را اجرا کردند و بدین ترتیب غزالی، پشتیبان خود را از دست داد. غزالی به بهانهٔ حج، از بغداد گریخت و تدریس را رها کرد. یکی از مهم‌ترین رخدادهایی که باعث دلسردی غزالی شد، فساد گسترده در حلقهٔ اساتید مدرسه بود که در پی بحران سیاسی به سلطنت رسیدن نوجوان در ۴۸۶ قمری، برای غزالی آشکار شد. 
 غزالی ابتدا به رفت و آنجا در زاویهٔ شیخ نصر مقدسی به تدریس پرداخت. سپس از سوریه به رفت و در سال ۴۸۹ هجری، مقبرهٔ را در زیارت کرد و چنان‌که در زندگی‌نامهٔ خودنوشتش « » آورده، آنجا عهد کرد که دیگر هرگز از حکومت صله نگیرد، به خدمت حاکمی درنیاید و با دیگر متکلمان وارد مجادله نشود. در سال ۴۸۹ هجری به و رفت و حج به جا آورد. سپس احتمالاً سفر کوتاهی به در مصر داشت و بعد از آن به سوریه بازگشت. در نهایت پس از اقامتی کوتاه در بغداد در سال ۴۹۰ هجری، به بازگشت. غزالی در این دوران تبعید فکری از تدریس، در عزلت و فقر می‌زیست و مشغول ریاضت و تصوف بود و اغلب آثار مشهور خود از جمله را در این دوره نوشت. غزالی در این کتاب معنویت صوفیانه را نقطهٔ اتکای مذاهب اسلامی می‌داند. 
 در سال ۴۹۹ قمری، فخرالملک پسر که به وزارت خراسان رسیده بود، از غزالی دعوت کرد که برای تدریس به نیشابور بازگردد. غزالی عهدی را که بر سر مقبرهٔ بسته بود شکست و دعوت را قبول کرد و تا مدت کوتاهی پیش از مرگش به تدریس در نیشابور مشغول شد. غزالی باور داشت خواست خداوند این است که او به عنوان «مجدِد» دین در آستانه قرن جدید اسلامی عمل کند. او زندگی‌نامه خود به نام « » را در همین دوره نوشت. 
 غزالی ماه‌های آخر زندگانی خود را در که در توس برای مریدانش برپا کرده بود گذراند و در جمادی‌الثانی سال قمری، در ۵۵ سالگی، در همین خانقاه درگذشت. 
 منقول است در زمان مرگ بر بالای سرش کاغذی یافتند که در آن توصیه کرده بود، یاران بر مرگ او جزع نکنند و جسم او را تنها به‌منزله جامه یا خانه‌ای بدانند که یک‌چند در آن به‌سر برده و سپس ترکش کرده‌است. آرامگاه غزالی در سال ۱۳۸۶ شمسی در نزدیکی مدفن در بیرون حصار قدیمی پیدا شد. به گزارش تلویزیون دولتی ترکیه (تی آر تی) پس از ۱۵ سال از کشف مدفن امام محمد غزالی، هیچ اقدام درخوری برای بازسازی آرامگاه این عالم برجسته جهان اسلام انجام نشده است. این مکان احتمالا به دلیل تخریب مغول‌های مهاجم که در نیمه اول قرن سیزدهم میلادی از این سرزمین‌ها عبور کرده بودند، زیر خاک قرار گرفته است.
 
 مقالهٔ اصلی: غزالی از آن دسته افرادی بود که به دوری مسلمانان از و نفی تأثیر بسیاری گذاشت. اوی هرچند ماهیت فلسفه را دچار مشکل نمی‌دانست، اما پرداختن به آن را مایهٔ ضعف ایمان مسلمانان دانست.
 کتاب پرآوازه که شاید مهم‌ترین نقد و رد آرای در تاریخ فلسفه باشد، که غزالی آن را به شیوه‌ای فلسفی و نقادانه نوشت و در آن در بیست مسئله بر فیلسوفان ایراد گرفته و به باور خودش فیلسوفان را آشکار کرده‌است. غزالی که در بیش‌تر مباحث مذاق عرفان و تصوف و کم‌تر مذاق دارد، از جمله را به سبب چند مسئله که یکی از آن‌ها مسئله بی‌آغاز بودن جهان هستی است، تکفیر می‌کند. به غزالی پاسخ گفته‌است و نام کتاب ش را «تهافت التهافت» گذاشته‌است. 
 اسلوب و شیوه منطقی‌ای که غزالی در نگارش تهافت الفلاسفه به کار برد امروز فلسفه نقادی نامیده می‌شود. ایرادهایی که غزالی بر وارد کرده‌است، ذاتاً فلسفی‌اند و بعدها در فلسفه مغرب زمین همگی از سوی فیلسوفان بزرگی چون ، و به شرح و تفصیل بسیار طرح شده‌اند. نفی ، اعتباری بودن ، حمله به ، بی‌اعتمادی به یافته‌های حسی، حجیت و… که غزالی در این کتاب آن‌ها را به شیوه‌ای منطقی و عقلی طرح کرده‌است، همگی مسائلی فلسفی به‌شمار می‌آیند که در سده‌های نو، خود مایه و انگیزه پدیدآمدن مکتب‌های جدید فلسفی شده‌اند.
 غزالی در کتاب معروف اختلافات موجود میان فیلسوفان و متکلمان را چهار نوع می‌داند:
 
 
 
 غزالی در فقه سیاسی به قاعده «الحق لمن غلب» باور دارد، که یعنی، حق با کسی است که چیره است، چه مالی و چه قوایی و چه اکثریت: «الحق لمن غلب و الحکم لمن غلب، نحن مع من غلب» یعنی «حق با غالب است، حکومت با غالب است و ما طرف‌دار غالب و اکثریت‌ایم». این تفکر به خصوص حق با غالب است، مورد انتقاد قرار گرفته‌است. چرا که به باور عده‌ای، حق به تعداد و نیرو ارتباط ندارد، بلکه باید با موازین حقوقی، سنجیده شود.
 غزالی مانند بسیاری از متکلمان معتقد به حدوث عالم است و انکار حدوث عالم را نه فقط به معنای محروم شدن از استدلال بر وجود خدا، بلکه حتی به معنای انکار وجود خداوند می‌داند؛ زیرا قدیم بودن عالم به معنای بی‌نیازی‌ش از صانع است و از این روی، جمع میان اعتقاد به قدم عالم و اذعان به وجود خداوند را که در میان فیلسوفان دیده می‌شود، نیرنگ و دورویی به‌شمار می‌آورد. 
 کسانی که با فلسفه و روش فلسفی مخالف بوده‌اند، مخالف نیز بوده‌اند؛ اما غزالی از این حکم مستثنا است و این استثنا سبب می‌شود به جد این پرسش به میان آید، که چرا غزالی به منطق روی خوش نشان داده‌است و چرا چنان منطق را ستوده‌است، که گویا آن را نشئت گرفته از وحی الهی می‌داند. از نظر برخی، آنچه باعث روی آوردن غزالی به منطق شده‌است و موجب شده‌است، که برای آن اعتبار و اهمیت والایی قائل باشد، این است، که او با اندیشمندان شیعه و به مبارزه علمی برخاسته بود و می‌کوشید مسئله را از درجه اعتبار ساقط کند و در اعتقاد راسخ اسماعیلیان به امامت خدشه افکند. او برای این کار حربه‌ای لازم داشت که در علوم نقلی به دست نمی‌آمد و از این روی، منطق را بهترین ابزاری برای مبارزه و مناظره با اندیشمندان اسماعیلی دید تا با سبک و اسلوب برهانی در عقاید آنان خدشه وارد آورد. 
 برخی از شارحان بر این رای‌اند، که غزالی پس از آن که در احوال و اندیشه ش دگرگونی درگرفت، نظر خوشی به نداشت. چنین باشد یا نه، او از بزرگ‌ترین فقیهان اهل سنت، به‌ویژه فقه ، است و کتاب او همچنان مورد توجه و استناد است.
 یکی از نظرات امام محمد غزالی، منع مسلمانان از نفرین است. او بر این باور بود نفرین مسلمانان جایز نیست و یزید مسلمان است و سوء ظن به او حرام است. این دیدگاه غزالی را سخت به باد انتقاد گرفته‌اند. بر این رای است، که فتوای غزالی به این که نفرین و لعن یزید را جایز نیست، برجسته‌ترین مایه ناهم‌دلی فقیهان شیعه با غزالی است. با این حال، از فقیهان که بگذریم، در به آرای غزالی به‌ویژه دربارهٔ توجه دارد، کسانی چون محسن فیض کاشانی هم، که کتاب هشت‌جلدی را زیر تأثیر و در شرح و ادامه غزالی نوشته‌است، در میان شیعیان کم نیستند.
 به گفته نویسنده کتاب «حیات فکری غزالی» امام محمد غزالی در بخشی از رساله‌اش سخنانی دربارهٔ امام اول شیعیان بیان می‌کند و معتقد بود که سیاست‌ها و رفتارهای باعث اختلاف میان امت شده‌است. 
 دلیل بی‌مهری شیعیان به او نیز موضع تند او علیه شیعه و به خصوص ظهور خرافات در مذهب شیعه و آنان دربارهٔ آن‌هاست. غزالی از نگره‌هایی دفاع کرده‌است، که به دستگاه مشروعیت می‌بخشید، و با نگره‌های مخالف خلافت مقابله می‌کرد. همه کسانی که در دستگاه قدرت نبودند ـ از جمله شیعیان ، و ـ مورد غضب غزالی قرار می‌گرفتند. همین مسئله باعث شد که او در میان شیعیان محبوبیتی نداشته باشد. 
 با اینکه غزالی دارای مذهب اهل سنت است و در فروع شافعی و در اصول اشعری است؛ اما در میان شیعه مشهور است که وی به سبب مناظره با شیعه شده و به این مطلب را در کتاب سر العالمین اشاره کرده‌است. 
 در میان متفکران اسلامی، هیچ‌یک به اندازه محمد غزالی تألیف و تصنیف نکرده‌است. گویند تألیف‌هایش را شمار کردند و بر روزهای عمرش تقسیم نمودند، هر روز چهار جزوه شد و تردیدی در آن نیست که بسیاری از این آثار که نام بیش‌تر شان در تاریخ نهضت‌های فکری اسلامی از تا آمده‌است، منسوب به او است. می‌گویند تعداد کتاب‌هایی که در طول زمان به او نسبت داده‌اند، شش برابر رقمی است، که خودش دو سال پیش از مرگش در نامه‌ای به سنجر یادآور شده‌است: «بدان که این داعی در علوم دینی هفتاد کتاب کرد…» و همین موضوع کار پژوهش را بر اهل تحقیق تا حدی دشوار نموده‌است. از جمله خاورشناسان و دانشمندانی که در مورد تألیفات غزالی تحقیق کرده‌اند می‌توان گشه، مک دونالد، ، ، اسین پلاسیسوس، مونتگمری وات، موریس بوژیر، میشل آلار، و را نام برد. خصوصاً دکتر عبدالرحمن بدوی دانشمند مصری، با یاری گرفتن از مجموعه تألیفات خاورشناسان قبل از خود، کتاب را به نگارش درآورده که در سال چاپ شده‌است. در این کتاب از ۴۵۷ کتاب اصلی و منسوب یاد شده به مؤلف، ۷۲ تای آن‌ها را بی‌تردید متعلق به غزالی دانسته و در صحت بقیه تردید نموده‌است. این ۷۲ کتاب یا رساله را بدوی به ترتیب تاریخی در پنج مرحله تنظیم نموده‌است که به شرح زیر می‌باشد:
 
 
 
 
 
 از کتاب‌های منحول و مجعول که اکنون در بازار موجود هستند، کتابی فارسی به نام اربعین الحقایق منتشر شده است که اگرچه روی جلد عبارت «منسوب به» نوشته شده است اما مصحح در مقدمه تا حدودی قائل به صحت انتساب شده است در حالی کتاب قطعا از غزالی نیست. چون نثر و سبک غزالی و زمانه او را ندارد، عقایدی دارد که بسیار با عقاید غزالی مخالف است، نسخه معتبری از آن در دست نیست، هیچ کدام از نویسندگان قدیمی که آثار غزالی را فهرست کرده اند اسمی از آن نبرده اند.
{"title": "غزالی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%BA%D8%B2%D8%A7%D9%84%DB%8C&oldid=34872492", "language": "fa"}