آیه ۵۵ سوره از قرآن به معروف است که توسط نامگذاری شده‌است در تمام کتاب‌های تفسیری در مورد این آیه صحبت شده‌است و از اهمیت خاصی نزد شیعه و سنی برخوردار است. به باور شیعیان این آیه در بیان مقام ولایت و امامت و است و معتقدند علاوه بر خدا و رسول دسته سومی هم شامل این آیه می‌شوند که هستند داستان وارد شده برای نزول آیه به این شرح است که در سال‌های اولیه اسلام بعد از هجرت محمد به مدینه فقیری وارد مسجد می‌شود و درخواست کمک می‌کند ولی هیچ‌کس به او کمکی نکرده و در این بین تنها علی در حالی که در رکوع نماز بود به فقیر اشاره کرد تا انگشتری را از انگشت کوچک دست راستش درآورد و برای خود بردارد پس نازل شد و آیه ولایت را بر محمد خواند.
 ماجرا و علت نزول مورد اتفاق همه مسلمانان است در معنی کلمه ولی و افاده حصر انما دانشمندان شیعه و سنی نظر متفاوتی دارند و نتایج مختلفی از آیه گرفته‌اند شیعیان انما را حصر دانسته‌اند و ولایت را به معنی سرپرستی و اولی به تصرف و قربت گرفته‌اند و آیه را اینگونه معنا کرده‌اند ولی و سرپرست شما فقط خدا و رسول و کسانی هستند که نماز می‌خوانند و در حال رکوع زکات می‌دهند اما اهل سنت نظریات متفاوتی ارائه کرده‌اند برخی مانند فخر رازی ولی را به معنی دوست یا مانند رشید رضا به معنی ولایت در نصرت گرفتند عده ای انما را منحصر به علی نمی‌دانند دسته‌ای دیگر ایرادات فقهی به اعطای زکات در نماز گرفته‌اند؛ در نهایت آیه معروف به ولایت یکی از آیه‌های مهم برای شیعیان است و علت آن مهر تأییدی است که خداوند به اعطای زکات در نماز به عمل علی بن ابیطالب زده‌است. چه در آیه توصیه به ولایت علی شده باشد، یا به دوستی علی این آیه برای شیعیان برگ برنده ای تلقی می‌شود.
 ۵۵ از در کتابهای حدیثی و تفاسیر شیعی به نام آیه ولایت شهرت یافته‌است که علت این نامگذاری وجود کلمه در این آیه دانسته شده‌است. دردانشنامه امام رضا چنین آمده‌است که امام هشتم شیعیان این آیه را با نام ولایت خوانده و مصداق آن را دانسته‌است. 
 ، مفسر مذهب، متن و ترجمه آیه ولایت را اینگونه شرح داده‌است: 
 این آیه از ۱۴ کلمه و ۸۲ حرف تشکیل شده‌است. در مورد سیاق آیات، برخی از مفسرین شیعه از جمله در و در معتقدند آیه ۵۵ به همراه آیه بعدی آیه ولایت نام‌گذاری شده و آیه ۵۶ تکمیل کننده آیه قبل است. ابن کثیر دانشمند شافعی مذهب در تفسیر آورده‌است محمد پس از اینکه آیه ... را خواند تکبیر گفت و آیه ... را در شأن علی قرائت کرد. 
 محمد حسین طباطبایی از مفسران معاصر شیعه در تفسیر المیزان خود با رد ارتباط آیات ۵۵و۵۶ با آیات قبل و بعد سوره، معتقد است ولایت در این دو آیه ارتباطی با دوستی و نصرت کفار و اهل کتاب نداردو معنای مستقلی دارد. 
 از فقهای مذهب گزارش می‌کند که بیشتر بر این باورند که آیه در شأن نازل شده‌است. به شهادت اکثر مفسران شیعه و سنی این آیه مدنی و در شان علی بن ابیطالب است مفسران شیعه با استناد به این آیه مقام ولایت مطلق پیامبر اسلام را به همه امامان تعمیم می‌دهند و معتقدند علاوه بر خدا و پیامبرش، دسته سومی که شامل این آیه می‌شوند امامان هستند. مفسر شیعه در شأن نزول آیه را دربارهٔ علی بن ابیطالب آورده و ماجرا را اینگونه گزارش می‌کند که — از — گوید که روزی از روزها با پیامبر اسلام در نماز می‌خواندم که سائلی وارد مسجد شد و از مردم تقاضای کمک کرد اما کسی جوابش را نداد؛ او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا تو شاهد باش که من در مسجد رسول تو تقاضای کمک کردم ولی کسی جواب مساعد به من نداد، در همین حال علی بن ابیطالب که در حال رکوع بود با انگشت کوچک دست راست خود اشاره کرد. سائل نزدیک آمد و انگشتر را از دست او بیرون آورد. محمد نیز که در حال نماز بود این جریان را مشاهده کرد، هنگامی که از نماز فارغ شد سر به سوی آسمان بلند کرد و چنین گفت: خدایا برادرم از تو تقاضا کرد روحش را وسیع گردانی و کارها را بر او آسان سازی و گره از زبانش بگشایی تا مردم گفتارش را درک کنند؛ و نیز موسی درخواست کرد برادرش هارون را وزیر و یاورش قرار دهی و به وسیله او بر توانش بیفزایی و او را در کارهایش شریک قرار دهی؛ خدایا من محمد پیامبر و برگزیده توأم سینه مرا گشاده گردان کارها را بر من آسان ساز و از خاندانم علی را وزیرم گردان تا به وسیله او پشتم قوی و محکم گردد؛ ابوذر می‌گوید هنوز دعای محمد پایان نیافته بود که آیه ولایت را نازل کرد؛ این شأن نزول با اختصار و تفصیل در منابع روایی و تفسیری و کلامی نقل شده‌است. ابن تیمیه گفته‌است این آیه دربارهٔ عامه مؤمنان نازل شده‌است برخی شأن نزول آن را ذکر کرده‌اند. در این میان ابن تیمیه سند حدیث اعطای انگشتر توسط علی بن ابیطالب را ضعیف و مخدوش می‌داند در حالیکه در منابع متعدد اهل سنت با راویان متعدد ذکر شده‌است. 
 راویان این خبرمی حامد حسین هندی در عبقات الانوار و سید علی حسینی میلانی در جواهرالکلام ررا تعدادی از صه و تابعین هستند که عبارتند از: ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، . ، فقیه شیعه، این خبر را از نود طریق ذکر کرده‌است، از میان دانشمندان غیر شیعه که شأن نزول آیه را تنها علی بن ابی‌طالب می‌دانند می‌توان به ، در ، در ، ، ، در ، در ، در ، در ، در ، در اشاره کرد. ، از نویسندگان شیعه در جلد سوم کتاب اسامی دیگری را نیز ذکر می‌کند. 
 به اتفاق شیعه و سنی سوره ، از سوره‌های است و جزو آخرین سوره‌هایی است که بر نازل شده‌است؛ نزول این سوره به سال‌های آخر عمر محمدبن عبدالله نسبت داده می‌شود که آیه ولایت از آیات این سوره از قرآن است. در سوره مائده به امر ولایت بر تمام مؤمنان به‌طور ویژه پرداخته شده‌است؛ همه مؤمنان مورد خطاب مستقیم این آیه هستند و این خطاب به زمان خاصی اختصاص ندارد. 
 به گزارش مکارم شیرازی این آیه با کلمه «اِنَّما» شروع شده که در زبان عربی برای انحصار می‌آید و در فارسی مترادف کلمه «فقط» است، آمدن اِنَّما در ابتدای این آیه مشخص کرده‌است که ولی و سرپرست و متصرف در امور شما سه کس هستند خدا، پیامبر و کسانی که ایمان آورده و نماز را به پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند. 
 «ولی» در آیه به معنی «قرب»، «سرپرستی»، «تصرف» و «رهبری مادی و معنوی» است ولی در کتب لغوی قرن اول فقط به معنای «سرپرست»به کار بسته می‌شده و معنای «دوست» بعدها افزوده شده‌است. «ولی» در اصطلاح فقها و مفسران بیشتر به معنای متولی و اولی به تصرف به کار رفته‌است. در لغت عرب «ولی» به معنای محب، دوست، یاور، همسایه، هم سوگند، پیرو، داماد و قرب است. «ولی» کسی است که امر دیگری را به عهده گیرد و ولایت در این‌جا همان اولی به تصرف معنی می‌دهد. برای اثبات این ادعا به صورت طبیعی معانی داماد، هم پیمان، همسایه و پیرو حذف می‌شود. با توجه به انما که افاده حصر (فقط برای یک نفر مصداق دارد) می‌کند، معانی دوست و محب و یاور هم حذف می‌شود؛ چون این معانی بار بر افراد خاصی از مؤمنان نمی‌شود، چرا که قرآن همه مؤمنان را محب و دوست یکدیگر می‌داند. پس فقط معنی اولی به تصرف در این آیه صدق می‌کند. شیعیان معتقدند با توجه به آیه علی حتی در زمان حیات محمد هم که زمان نزول آیه بوده اولی به تصرف بوده‌است و آنچه آیه در صدد اثبات آن است وجود مقام ولایت است نه اعمال آن مقام. همان‌طور که ولایت پیامبر با ولایت خدا قابل جمع است ولایت علی نیز با ولایت محمد منافات ندارد. پس علی در زمان حیات محمد هم ولایت و اولویت در تصرف داشته، اما این ولایت را به خصوص در مقابل محمد اعمال نمی‌کرده‌است. از منظر شیعیان مقام ولایت با مقام خلافت و زمامداری متفاوت است و مقصود از ولایت در آیه فوق امارت نیست. هرچند طبری دانشمند اهل سنت این آیه را نصی بر خلافت علی می‌داند. 
 نظر دانشمندان ادبیات عرب در مورد«انما»:وقتی کتاب‌های دانشمندان ادبیات عرب را بررسی می‌کنیم، ابن هشام تفتازانی و ابوحیان معتقدند انما از ادات حصر می‌باشد. 
 «زکات»:اغلب کاربردهای زکات در قرآن به معنی صدقه واجب نیست، بلکه معنی انفاق و صدقه نیز می‌دهد، مثل مریم/ ۳۱ «وَجَعَلَنِی مُبَارَکًا أَیْنَ مَا کُنْتُ وَأَوْصَانِی بِالصَّلَاةِ وَالزَّکَاةِ مَا دُمْتُ حَیًّا». حتی در آیات مکی هم زکات به معنی صدقه و انفاق است. بسیاری از مفسران اهل سنت مثل قرطبی نیز مانند شیعیان قائل هستند چه صدقه مستحبی و چه زکات واجب هر دو در قرآن زکات نامیده شده‌است. 
 «رکوع»:رکوع در لغت به معنی انحنا و در اصطلاح به معنی جزئی از اجزاء نماز است. مکارم شیرازی مفسر شیعه می‌گوید کلمه رکوع در این آیه به معنای رکوع نماز است و نه به معنی خضوع. ذکر جمله یقیمون الصلوة خود شاهدی بر این موضوع است، چرا که در هیچ جای قرآن نیامده زکات را با خضوع بدهید بلکه باید با اخلاص نیت و عدم منت داد. پس آوردن رکوع و نماز در کنار هم تبیین کننده کاربرد اصطلاحی رکوع است. 
 «الذین آمنوا»:در ادبیات عرب مکرر دیده می‌شود که لفظ جمع برای مفرد به کار رفته‌است؛ با توجه به کلمه «الذین» و «آمنوا» که جمع آمده‌اند و مصداق آن علی بن ابیطالب است به این نکته توجه می‌شود که حمل جمع بر مفرد در قرآن بارها ذکر شده‌است که به چند نمونه از این آیات اشاره می‌کنیم:
 
 
 
 علامه امینی در الغدیر بیست آیه از قرآن را ذکر کرده‌است که در آن لفظ جمع آورده شده ولی اراده یک نفر را دارد. 
 وصف مقوم وصفیست که دلیل و ملاک حکم راهم بیان می‌کند. وصف مشیر وصفیست که تنها مصداق مورد نظر را معین می‌سازد و دلیل حکم را بیان نمی‌کند. در آیه ولایت وصف برای موصوف وصف مشیر است. چرا که زکات دادن در حالت نماز نمی‌تواند دلیل ایمان باشد. پس وصف مقوم نیست. در این آیه با به کار بردن وصف مشیر ولی مؤمنان که با توجه به شأن نزول علی بوده‌است، مشخص می‌شود. 
 درآیه فوق باید دید مشار الیه وصف مشیر کیست، تا مصداق آن پیدا شود و با توجه به روایات وارده امامان از مصادیق آن هستند؛ ثانیاً ولایت سایر ائمه با ادله استوار در جای خود ثابت شده‌است و امامان نیز واردبر این ولایت می‌شوند مثل پذیرش ولایت پیامبران الهی از سوی اهل ادیان که در طول پذیرش ولایت خداوند است اینجا نیز ولایت اهل بیت در طول ولایت خدا، رسول و علی بن ابیطالب است. 
 فخر رازی کلمه انما را در این آیه مفید حصر نمی‌داند پس آیه را چنین ترجمه می‌کند که دوست و یاور شما خدا، رسول و مؤمنان هستند و این مؤمنان نماز می‌خوانند و زکات می‌دهند؛ یعنی همه مؤمنان، و از نظر او «و هم راکعون» هم جمله حالیه نیست. وی دربارهٔ کلمه رکوع می‌گوید: به منظور تأکید و تشریف آمده‌است و در این آیه به معنی لغوی یعنی خضوع و خشوع است. پس معنی آیه چنین می‌شود در هنگام اقامه نماز و ادای زکات خاضع و خاشع اند. همچنین به نظر او اگر معنی ولی در این آیه را اولی به تصرف بگیریم، سیاق آیات مختل می‌شود؛ چرا که در آیات قبل و بعد، ولی به معنی دوست و ناصر به کار رفته‌است. 
 یکی دیگر از ایراداتی که فخر رازی برای حمل آیه بر علی بن ابیطالب می‌گیرد، این است که می‌گوید: در این آیه در ۷ موضع صیغه جمع به کار رفته و این دلیلی است بر این که این آیه مختص علی نیست. وی همچنین معتقد است علی در حین نزول آیه یعنی زمان حیات پیامبر امام نبوده و حق تصرف نداشته‌است، بلکه فقط پس از محمد می‌شود برای علی امامت قائل شد. پس اگر شیعه ولایت را در آیه فوق ولایت در تصرف و امامت معنا کند برای خدا و رسول ثبوت فعل دارد ولی برای علی در زمان نزول آیه ثابت نیست، که این با ظاهر آیه در منافات است، ولی اگر ولایت به معنی یاری و محبت معنا شود، برای هر سه دسته ثبوت فعل دارد. 
 همچنین فخر رازی می‌گوید کلمه زکات در قرآن برای عمل واجب به کار می‌روداما عمل علی نمی‌تواند ادای زکات واجب باشد، زیرا در آن صورت باید قائل شویم که او ادای زکات را تا آن وقت به تأخیر انداخته‌است و این یعنی معصیت. 
 رشید رضا دانشمند اهل سنت معتقد است ولایت در آیه به معنی ولایت در نصرت است. این مورد را با توجه به سیاق آیات ذکر می‌کند. همچنین دربارهٔ معنای رکوع می‌گوید به معنی خضوع و ضعف است و عرب هر که را به خدا ایمان داشته و بت نمی‌پرستد را راکع می‌گویند وی منبع خود را در این ادعا اساس البلاغه ذکر می‌کند. او همچنین معتقد است مراد از مؤمنان راستین هستند اینکه حمل مفرد، برای جمع از فصاحت به دور است. 
 علی بن ابی طالب در طول حیات خود بارها با استناد به این آیه برتری خود را نسبت به سایر اصحاب بیان نمود:
 
 
 
 نخستین شعر سروده شده در این باب به صحابی شاعر برمیگردد که سروده‌است:
 و انت الذی اعطیت اذ کنت راکعا زکاه فدتک النفس یا خیر راکع
 فانزل فیک الله خیر ولایت و بینّها فی محکمات الشرایع
 تو بودی که در حال رکوع زکات بخشیدی، جان به فدای تو باد ای بهترین رکوع کنندگان
 و به دنبال آن خداوند بهترین ولایت را دربارهٔ تو نازل کرد و در ضمن قرآن مجید آن را ثبت نمود. 
 فدس الیه خاتما و هو راکع و مازال اواها الی الخیر داعیا
 فبشر النبی محمدا بذاک و جا الوحی فی ذاک
 می‌گوید:
 و من سمحت بخاتمه یمین تضن بکل عالیه الکعاب
 و علی آن کسی است که دست پر جودش انگشتری را بخشید، آن دستی که بر هر صاحب فضیلت و شرافتی برتری داشت.
 شاعر شیعه در مورد خاتم بخشی علی چنین انشا نموده‌است:
 اذ جاءه المسکین حال صلوته فامتد طوعا بالذراع و بالید
 فتناول المسکین منه خاتما هبط الکریم الاجودی الاجود
 در آن هنگامیکه مسکینی در حال نماز او به سوی او آمدو او از روی میل و رغبت ذراع و دست خود را به سوی او دراز کرد
 در این وقت آن مسکین انگشتری را از او گرفت و جبراییل که گرامی‌ترین افراد گرامیست نازل شد.
 در این مورد سروده‌است:
 صدق خاتمه راکعا فاحسن بفعل امام الوری
 اوست که در رکوع نماز انگشتری خود را صدقه داد، پس چقدر نیکوست این عمل در مقابل همه خلایق عالم.
 از شعرای بزرگ صدر اسلام در دیوان خود چنین بیان می‌دارد:
 من ذا بخاتمه تصدق راکعا فاثابه ذوالعرش منه ولاءا
 کیست آنکه انگشتری خود را در حال رکوع صدقه داد و بدین جهت خداوند صاحب عرش ولای خود را جزای او داد. 
 تبریزی شاعر معاصرنیز در معروف «علی ای همای رحمت» با اشاره ای به این آیه چنین سروده:
 برو ای گدای مسکین در خانه علی زن که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را
 اثر جواد علاالمحدثین. اثر محمدرضا کریمی؛ اثر محمدرضا جعفری و حسین حائری؛ اثر سید محمد مرتضوی؛ اثر علی اصغر ایمان دوست؛ اثر حیدر الوکیل به زبان عربی؛ اثر علیرضا عظیمی فر؛ اثر محسن میر باقری؛ اثر علیرضا عظیمی فربه زبان عربی؛ اثر محمدعلی انصاری.
{"title": "آیه ولایت", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%A2%DB%8C%D9%87_%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA&oldid=35040427", "language": "fa"}