نوعی مختص است که بر اساس شناخته می‌شود. و که برای نمایش این فواصل به کار می‌روند ( ) و ( ) نام دارند. فاصله در موسیقی از قرن‌ها به صورت طبیعی و فیزیکی وجود داشته و سپس توسط بشر به تکامل رسیده‌است.
 تاریخِ بعد از دوران به نگارش درآمده است. از این دوره به بعد با پرده‌بندی روی ، به فاصله‌ها و جدیدی دست پیدا کردند. طبق تحقیقات دانشمندان، ایرانی‌ها در قدیم، از فاصله‌هایی کوچکتر از استفاده می‌کرده‌اند و اساس موسیقی ایرانی بر و فاصلهٔ استوار بوده‌است که با امروزی به فاصلهٔ یک متفاوت است. در موسیقی شرق، از ریز پرده‌هایی چون «ثلث پرده» و نام می‌برند، اما در تحقیقات موسیقیدانان معاصری چون و ، موسیقی ایرانی دارای فواصل ثابتی مبتنی بر نبوده و متغیر است و در قالب‌هایی چون «ثلث پرده» و «ربع پرده» نمی‌گنجد. در تکامل فاصله و گام‌های ایران قدیم، از موسیقیدانانی چون فارابی، ، ، ، ، و در دوران معاصر از با کتاب و با کتاب نام برده می‌شود.
 
 
 پیدایشِ در موسیقی به قرن‌ها بر می‌گردد. برخی از فاصله‌ها ابتدا به صورت طبیعی و فیزیکی وجود داشته و بعضی دیگر، توسط بشر ابداع و تکمیل شده‌است. مدارک مختلف برای اثبات این موضوع را باید در سیرِ تغییر و تحول گام جستجو کرد. دانشمندان و قدیم مانند: ، و ، فواصل موسیقی را به صورت عددی محاسبه می‌کردند و ریاضی را اصلِ وجود، در پیدایش جهانِ هستی می‌پنداشتند. بر همین اساس قدیمی‌ترین شواهد، مربوط به گامِ یونانِ قدیم است که مبتنی بر بوده و به سه بُعدِ متوالی محدود می‌شده‌است. علتِ مبنا قرار گرفتنِ فاصلهٔ آن است که به صورت غریزی فاصله‌ای به‌شمار می‌آمده و برای و آسان بوده‌است. این و فواصل، تا قرن‌های متمادی در موسیقی تمام ملل وجود داشته و با گسترش به گام تبدیل شده‌است. فیثاغورث اولین کسی بود که فواصل چهارم و در موسیقی را محاسبه کرد و سپس بطلمیوس فواصلِ دیگری به آن افزود و آن را تکمیل کرد. 
 در محاسبهٔ فاصله‌های عددی، مسلم شده‌است که در طی تمام قرون، فواصل چهارم، پنجم و در همهٔ ، و گام‌ها ثابت و بدون تغییر مانده‌است و را متقاعد کرده‌است که فواصل موسیقی مبتنی بر قوانین طبیعی و فیزیکی بوده‌است. در ، تحقیقات بعدی توسط که یک تئوریسین بود، منجر به پیدایش گام طبیعی شد که امروزه رواج دارد. این در حالی است که در موفق به کشف «دانگ» حقیقی موسیقی شد و سپس توسط ، فواصل گام فیزیکی تکمیل و بدین شرح رواج یافت: ، ، ، ، ، ، ، دو. 
 در ، تا قبل از فارابی اثری مکتوب که به و فواصل موسیقی اشاره کند وجود ندارد. در تکامل گام و فاصلهٔ قدیم موسیقی ایرانی، از (عود) که رایج موسیقی ایران بود استفاده می‌شد. این ساز ابتدا دارای دو سیم بود که «سیم بم» و «سیم زیر» نامیده می‌شدند. احتمالاً یکی از این دو سیم برای «دانگ اول» و دومی برای «دانگ دوم» به کار می‌رفته‌است. یا هر سیم دارای دو دانگ بوده و برای تقویت سیم و در ، از سیم زیر استفاده می‌شده‌است. با تکامل «بربط» توسط فارابی و افزودن سیم‌های دیگر به آن، هر سیم دارای یک دانگ و چهار صدا (به واسطهٔ چهار موقعیت انگشت‌گذاری) شد که اگر حالت «دست باز» هم در نظر گرفته می‌شد مجموعاً پنج صدا از هر سیم حاصل می‌شد و به این ترتیب سیم‌ها وسعت صوتی حدودِ دو اکتاو را تشکیل می‌دادند که مطابق وسعت صدای انسان بود. متداول این چهار سیم از پایین به بالا به شرح زیر بود:
 آلمانی (۱۸۸۲–۱۸۱۸م)، در مقدمهٔ کتاب « » متعلق به می‌نویسد که در موسیقی، ایرانی‌ها از قدیم فاصله‌های کوچکتر از به کار می‌برده‌اند و می‌افزاید که پس از توسط ، آن‌ها تحت تأثیر به ویژه قرار گرفتند و به علت این که ایران تمدن و هنر والاتری داشت، سازها و موسیقی ایران را پذیرفتند و از آن تقلید کردند. به همین دلیل، قدیمی‌ترین گام‌های اعراب، همان است که در موسیقی قدیم ایران به کار می‌رفته‌است. 
 از دوران فارابی به بعد موسیقی ایران به لحاظ پرده‌بندی با موسیقی اعراب مطابقت داشت و پس از سه قرن توسط صفی‌الدین بر اساسِ ساز « خراسانی» درجه‌بندی شد. پرده‌بندی صفی‌الدین شامل دو اکتاو، هفده فاصله و هجده بود و مورد تأیید آن دوره قرار گرفت. 
 در قرن بیستم، در مقدمهٔ کتاب نظریهٔ نوینی ارائه کرد مبنی بر این که موسیقی ایران باید متکی به گامی با ۲۴ پردهٔ مساوی در هر اکتاو باشد؛ او این فاصله‌ها را نامید. در آن زمان کسی در مورد این فواصل بحث و بررسی نکرد و این الگو نزد نسل جوان پذیرفته شد. وزیری با آشنا بود و علت طرح این نظریه از طرف وزیری، اشتیاق وی به کردن موسیقی ایرانی دانسته می‌شود که برای این منظور احتیاج به موسیقی ایرانی داشته‌است. موسیقیدان و نویسنده کتاب که خود از شاگردان وزیری بود نیز می‌گوید در آن زمان هم بحث در خصوص «ربع پرده» بین مطرح بود و آن را واقعی نمی‌دانستند اما وزیری خودش هم می‌دانست و چاره دیگری نداشت. 
 فواصل موسیقی مردم آریایی به ویژه ایرانیان مبتنی بر دانگ بوده‌است. علت آن است که صدای انسان به راحتی دو صدای بین آن‌ها ( و یا ) را پشت سر گذاشته و پَرش به صدای را مطبوع‌تر از دو صدای دیگر می‌پنداشتند و فاصلهٔ بیشتر مانند را دورتر می‌دانستند. 
 در فارابی، فاصله‌های «ریز پرده» وجود داشت که به نام ( ) و ( ) خوانده می‌شد و با تشخیص ، کم‌تر یا بیشتر از پرده اصلی گرفته و نواخته می‌شد. در گام فارابی از یک اکتاو به دو اکتاو گسترش یافت و برای اجرای آسان دو اکتاو، سیم پنجمی اضافه شد؛ بنابراین تعداد سیم و ها بیان کنندهٔ گام هر دوران است. مثال‌ها:
 
 
 
 ایرانیان در موسیقی قدیم، فاصله وسطی را حفظ کرده بودند و از نت « » تا «می» فاصله‌ای به وجود آمده بود که به آن « » گفته می‌شد و بعد از فارابی همه‌گیرتر شد. گفته می‌شود ملقب به «زلزل» از این فاصله برای تشکیل فاصله‌ای دیگر بین فاصله «فرس» و نت «می» استفاده کرد که به « » معروف و تثبیت شد. 
 پس از آن، موسیقی‌دانان در فکر ایجاد منطق و اصولی ریاضی برای ردیف کردن صداها و فاصله‌ها بودند و بر پایه نت‌های وسطی و زائد، سعی در ایجاد نت‌های ثابت، پرده‌های متوالی، درجه‌بندی و اعتدال در فاصلهٔ بین نت‌ها داشتند. صفی‌الدین مبتکر این طرح بود و با تعدیل فاصله‌های وسطی و زائد، درجه‌بندی و فواصل جدیدی برای ایجاد آن‌ها به پرده‌های اصلی گام انجام داد. و موسیقیدان سرشناس ایرانی معتقد است بر اساس اسناد و مدارک، مبتکر اصلی «صفی‌الدین ارموی» بوده‌است که امروزه به نام ثبت شده‌است. گام صفی‌الدین دارای دو دانگ متوالی و یک پرده و هر دانگ دارای هشت صداست، و بدین ترتیب هر اکتاو دارای هفده فاصله است. این روش که بر پایهٔ فاصله چهارم درست و تغییر مکان پرده بدست آمده بود مورد تأیید موسیقی‌دانان شرق، از جمله و قرار گرفت. 
 موسیقی ایرانی پس از فوت عبدالقادر مراغه‌ای در سال ۸۳۸ ، به مدت پنج پیشرفت محسوسی نداشت تا دوران که کتاب « » منتشر شد، در این مدت در حال ترقی و تکامل بود و از کتاب‌های قدیمی موسیقی ایران هم بهره برد؛ چنان‌که برخی را نیز ترجمه کردند. 
 همچنین ببینید: مهدی برکشلی در مورد فاصلهٔ گام‌های موسیقی ایران بر این عقیده است که نه «ثلث پرده» و نه «ربع پرده» است. وی گام « » را که مبتکر آن و موسیقیدانِ یونانی‌تبارِ عرب‌زبان بود و گام ثلث پرده‌ای را که دارای ۱۵ ثلث پرده و ۲ نیم پرده در اکتاو است، مردود و مصنوعی می‌داند و معتقد است با حقیقت موسیقی شرق در تضاد است؛ چرا که مبنای موسیقی ایرانی باید دانگ باشد و نه گام. با تقسیمات ثلث پرده‌ای، فاصلهٔ «چهارم درست» و «پنجم درست» در جای حقیقی خود قرار نمی‌گیرد و دچار انحراف می‌شود. وی معتقد است گام موسیقی ایران، گام صفی‌الدین است و هر آنچه صداهای مصنوعی، زاید و ناسازگار بود، توسط وی زدوده شده‌است. بدین صورت موسیقی‌دانان پذیرفتند که پرده‌بندی جدید باید شامل دو و هر اکتاو دارای هفده فاصله و هجده باشد، از این روش همه تقلید کردند و فواصل را با گام صفی‌الدین انطباق دادند. 
 موسیقی‌دان سرشناس ایرانی نیز عقیده دارد در موسیقی ایرانی فواصل ثابت نیست و متغیر است و آنقدر واضح است که به سادگی قابل اثبات است. وی می‌افزاید فواصل موسیقی ایرانی ثبات ندارد و بستگی به اجرا، نوع ساز و افراد با هم تفاوت دارد. فرهت پژوهش‌ها و تئوری‌های علینقی وزیری را مردود می‌داند و معتقد است در آن زمان هیچ نطر مشخصی وجود نداشت و کسی هم در صلاحیت خود نمی‌دید که آن را ارزیابی کند و بی چون و چرا پذیرفته شد. وی همچنین نظریه و تحقیقات برکشلی مبنی بر وجود پنج پرده و دو نیم پرده در اکتاو را خیالی و نادرست می‌داند و می‌گوید بر اساس نوشته‌های قدما، اجرای آن امکان‌پذیر نیست؛ چرا که مقام‌های موسیقی ایرانی با گام و فاصلهٔ اکتاو بیگانه است و کلیهٔ مقام‌های ایرانی در یک فاصلهٔ چهارصدایی ( ) یا «پنج‌صدایی»(پنتاکورد) ، قابل اجرا هستند و هیچ مقام موسیقی به فاصلهٔ اکتاو نمی‌رسد، پس در نهایت به بیشتر از هفت صدا احتیاج ندارد. فرهت می‌گوید با مطالعه روی پرده‌بندی سازهای و می‌توان نتیجه گرفت که موسیقی ایرانی یک گام « » در فاصلهٔ اکتاو بوده‌است و می‌افزاید در این پرده‌بندی هیچ‌گونه حرکتِ کروماتیک و فاصلهٔ کمتر از نیم‌پرده وجود ندارد و با دیگر گام «۱۷ پرده‌ای» منسوب به صفی‌الدین نیز مطابقت ندارد. 
 آهنگساز و موسیقی‌دان ایرانی عقیده دارد فاصله «نیم‌پرده» ایرانی از غربی کمتر است و فاصله بین «پرده» و «نیم پرده» متغیر است. نوازنده نیز معتقد است موسیقی ایران از بر پایهٔ دانگ بوده‌است نه گام. 
 
 
 آموزش‌های وزیری اگر چه با موسیقی سنتی ایران فاصله داشت، اما بنیان‌گذار یک تفکر و مکتب بر اساس اصول شد. وی پس از چند قرن، زمینه را برای بحث و بررسی موسیقی علمی در ایران فراهم آورد. 
 روح‌الله خالقی در مقایسهٔ موسیقی قدیم ایران و می‌نویسد: غرب دارای دوازده فاصله و موسیقی قدیم ایران دارای هفده فاصله است. وی پنج فاصلهٔ اضافی را وجود فاصله‌هایی می‌داند که از «پرده» کوچکتر و از «نیم پرده» بزرگتر است و مشخص نیست که حتماً «ربع پرده» باشد. خالقی در مقایسه‌ای که بین پرده‌بندی ساز «عود» در قدیم و ساز کنونی انجام می‌دهد، نتیجه می‌گیرد که موسیقی فعلی ما همان موسیقی قدیم است و بعضی پرده‌ها دارای فاصلهٔ مساوی نیست و فاقدِ است. وی مثال می‌زند که «فا سری» در پرده‌بندی تار به نزدیک‌تر از است و اگر بخواهیم قاعدهٔ اعتدال را رعایت کنیم و گام بیست و چهار قسمتی داشته باشیم، باید تمامِ فاصله‌ها را «ربع پرده» کنیم، از حالت طبیعی خارج نماییم و به ۲۴ قسمت مساوی تقسیم کنیم و آن را « » یا « » بنامیم. 
 موسیقی ایرانی دارای گام‌هایی متفاوت از است. موسیقی غربی بر پایهٔ و است، حال آن که موسیقی ایرانی علاوه بر فاصله‌های موسیقی غربی فواصلی مانند درست، ، ، و هم دارد. در این تقسیم‌بندی، کلماتی اضافه شده ( ، ، ) و قواعد ده‌گانهٔ جدیدی به وجود آمده‌است که عبارتند از: نیم‌بزرگ، بیش‌بزرگ، کم‌کوچک، بیش‌کوچک، کم‌درست، بیش‌درست، کم‌کاسته، بیش‌کاسته، کم‌افزوده و بیش‌افزوده. 
 نام گذاری فواصل دارای قواعدی بدین صورت است:
 اگر فاصله‌ای یک ربع پرده از فواصل ، ، و ، کمتر داشته باشد، کلمهٔ « » و اگر ربع پرده کم‌تر از فاصلهٔ ، داشته باشد، کلمهٔ « » به آن فاصله اضافه می‌شود. مثال:
 
 
 
 
 اگر فاصله‌ای یک ربع پرده از فواصل درست، بزرگ، کوچک، کاسته و افزوده، بیشتر داشته باشد، کلمه « » به آن فاصله اضافه می‌شود. مثال:
 
 
 
 
 توضیح: بعضی از فواصل ده‌گانه شبیه یکدیگرند. برای سهولت، بهتر است حذف شوند مانند: و بیش‌کوچک (حذف)، و کم‌افزوده (حذف)، و بیش‌کاسته (حذف). در نتیجه سه نام مشابه حذف شده و فواصل ده‌گانه، به هفت نام خلاصه می‌شود. 
 موسیقی ایرانی دارای ۲۵ نت و ۲۴ ربع پرده است. این نت‌ها می‌توانند هر کدام یک قرار گرفته و کلیهٔ و موسیقی ایران در ۲۴ گام، در این مجموعه شکل می‌گیرد. برخلاف موسیقی غربی، اجرای گام کروماتیک موسیقی ایرانی به علت ساختار و نداشتن پردهٔ ثابت، بسیار مشکل و متداول نیست. 
 
 همچنین ببینید: موسیقیدانان، دستگاه‌های موسیقی ایرانی را بعد از صفی‌الدین، دوازده دایرهٔ تشخیص دادند و به عنوان مقام‌های اصلی بکار بردند که عبارتند از: 
 این «مقام‌ها» در هر دانگ، دارای دو پرده و یک نیم پرده بود و با یک پردهٔ اتصالی، به دانگ دوم پیوند داشت. این تقسیم‌بندی، یک دورهٔ کامل در اکتاو است که از ترکیب یک فاصله « » (ذوالاربع) از درجه یک تا هشت، و یک فاصله « » (ذوالخمس) از درجه هشت تا هجده، تشکیل می‌شود و با غربی سازگار است. تمامی ، و در این تقسیم‌بندی اجرا می‌شود. 
 قطب‌الدین شیرازی چند دایرهٔ دیگر را «ملایم» دانسته و به این مجموعه اضافه کرد. با نام‌های: 
 برخی دیگر نیز شش مقام اضافه کردند که عبارت بود از:
 در ادامه به هر کدام از این مقام‌ها شعبه‌ای دیگر اضافه شد و مجموع آن را به ۲۴ مقام رساندند که عبارتند از: 
 در گام موسیقی قدیم هر درجه دارای نام بود و در مسیر تکامل خود، بعضی از این نام‌ها خود تشکیل یک دستگاه را دادند. نام درجات به ترتیب عبارتند از: 
 موسیقی ایرانی، علاوه برداشتن فاصله‌های موسیقی غربی، دارای ۱۲ نام در فواصل مخصوص موسیقی ایرانی نیز هست. در این ، فواصل دوازده‌گانه با نام‌هایی متفاوت‌اند، اما محتوای آن‌ها یکی است. مثال: 
 در موسیقی ایرانی مانند موسیقی غربی بعضی از فواصل یکدیگرند یعنی نامشان متفاوت بوده ولی اندازهٔ آن‌ها یکی است و در تعداد ربع پرده‌ها مساوی هستند. مثال: 
 
 
 فاصلهٔ ترکیبی به فاصله‌ای می‌گویند که آن از اکتاو بیشتر باشد. با اضافه کردن یک فاصلهٔ اکتاو به هر کدام از فاصله‌ها، یک فاصلهٔ ترکیبی به وجود می‌آید. وقتی یک فاصلهٔ ساده را به فاصلهٔ ترکیبی تبدیل می‌کنیم، تغییری در محتوای آن به وجود نمی‌آید. نام‌گذاری این فواصل بدین صورت است که با اضافه کردن عدد هفت، به فاصلهٔ مورد نظر، فاصلهٔ ترکیبی شناخته می‌شود. مثال:
 
 
 همچنین ببینید: موسیقی امروز ایران با موسیقی قدیم تفاوت دارد و در طبقه‌بندی جدیدی به نام ، بر اساس روایات موسیقی‌دانان گذشته مانند: ، و استوار است. ردیف‌های موسیقی ایران شامل هفت اصلی و ۲۲۸ گوشه است. در هر دستگاه سه صدا یا وجود دارد که به ، و که موقت است، نامیده می‌شوند. در بعضی از دستگاه‌ها ممکن است نت شاهد و ایست یکی باشد یا نت متغیر نداشته باشد. از بعضی ردیف‌های هفت دستگاه موسیقی ایرانی، پنج ردیف منشعب می‌شود که آن‌ها را «نغمه»، «بیات» یا می‌نامند و مانند ردیف‌های سازی، دارای نت‌های شاهد، متغیر و ایست هستند. ردیف‌های آوازی در عین استقلال وابسته به دستگاه اصلی هستند و در نهایت با «فرود» که یک قطعهٔ ارتباطی‌ست، به دستگاه اصلی وصل می‌شوند. 
 در هفت ردیف موسیقی ایرانی، دستگاه شور گسترده‌تر از دستگاه‌های دیگر است و دارای چهار ردیف آوازی وابسته به خود اما مستقل به نام‌های: ، ، و است. نیز یکی از ملحقات دستگاه است که در نهایت پنج ردیف اصلی آواز را تشکیل می‌دهند.
{"title": "فواصل موسیقی ایرانی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%81%D9%88%D8%A7%D8%B5%D9%84_%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C&oldid=31364678", "language": "fa"}