پدیده‌ای سیاسی و متأخر است که از نظر برخی نخستین شکل‌گیری آن در بر اساس استفادهٔ ابزاری از زبان برای بسط نفوذ خود در و برجسته شدن اسطورهٔ بود. در این دوران، اتحادیه جماهیر شوروی تصمیم گرفت که ملی‌گرایی آذری را در ایران تبلیغ کند. همچنین شوروی برای این فعالیت‌ها کمک‌های مالی نیز در نظر می‌گرفت. در نتیجه این فعالیت‌ها و تشکیل ، شوروی توانست با ایجاد ایدئولوژی نو که مخالف با و بود، تأثیر زیادی بر روی ایران و کشورهای هم‌پیمان آن در جنگ جهانی دوم بگذارد. پس از جنگ جهانی دوم نیز حمایت‌های شوروی از نیروهای چپِ همچون ادامه داشت و مبارزه با خاندان پهلوی تبدیل به یکی از اساس آن‌ها شد. در اواخر دوران اتحادیه جماهیر شوروی و شکل‌گیری جمهوری آذربایجان، با ظاهر شدن چهره‌هایی همچون توجه از هویت‌آذری بیشتر به سوی تأکید بر زبان، ایدئولوژی‌های پان‌ترکیسمی و اهداف سیاسی رفته‌است. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 دولت‌های عثمانی و شوروی، با بهره‌گیری از زبان ترکی رایج در آذربایجان و فراموش کردن هویت، پیشینه و تبار هم‌ریشهٔ آذری‌ها با دیگر اقوام ایرانی جبههٔ - را در ایران راه‌اندازی کردند. در اندیشهٔ پان‌ترکسیم برای قوم ایرانی‌تبار آذری، باید تباری ترکی-مغولی ساخته شود. در این راستا نخستین جنبش در سال ۱۹۱۸ اجرایی شد. این بار کشور روسیه که از این نقشه سود می‌برد، در راه به دست آوردن بخش‌هایی از ایران گام برداشت. به خواست روسیهٔ تزاری (سپس شوروی) و با پشتیبانی عثمانی و هم‌دستی انگلیس، از سال ۱۹۱۷ و طی کنگرهٔ حزب مساوات، بخش جدا شده از ایران «آران» را آذربایجان نام نهادند.
پیش از آن هیچ‌گاه به بخش شمالی رود ارس در هیچ سندی نام آذربایجان اطلاق نشده بود. برای نمونه در قراردادهای گلستان و ترکمنچای، به نام آذربایجان برنمی‌خوریم، چرا که سرزمین‌های بالای رود ارس در پی این قراردادها از ایران جدا شده بودند و سرزمین‌های بالای رود ارس، که «آران، قفقاز و آلبانی» نامیده می‌شدند و از سرزمین «آتورپاتگان» یا «آذربایجان» کاملاً جدا بود. پس از استفاده ابزاری اتحادیه جماهیر شوری از منطقه آذربایجان برای بسط نفوذ خود در جنگ جهانی دوم، حمایت‌ها از پان‌ترکیسم به خصوص در اواخر دوران شوروی و شکل‌گیری جمهوری آذربایجان ادامه پیدا کرد. در سال ۱۹۸۲ کنفرانسی از سوی انجمنِ آذربایجانیِ به مناسبت سالگرد تأسیس این حزب و برای دوستی فرهنگی برگزار شد. در همین زمان، جمهوری دمکراتیک آذربایجان شوروی به واسطهٔ همین انجمن حمایت‌های مادی نیز انجام می‌داد. به عنوان مثال آن‌ها کتاب‌های مورد نظر و ویرایش شده توسط آذربایجان شوروی را، از جمله با موضوعات تاریخی، ترجمه و رونویسی می‌کردند تا در ایران چاپ شوند. این حمایت‌ها با شکل‌گیری جمهوری آذربایجان نیز ادامه پیدا کرد و گروه‌های رسمی که به دنبال تجزیه ایران هستد، در این کشور از امتیازات اقامت برخوردار هستند. 
 پژوهشگر تبریزی در تاریخ سیاست و فلسفه، مبنای اندیشهٔ پان‌ترکیسم را درآمیختگی نوعی فراموشی تاریخی با افسانه‌بافی‌های به ظاهر تاریخی می‌داند که بدل به ملغمه‌ای از بیسوادی و بی‌شعوری شده‌است. از نظر برخی، به علت‌هایی همچون اختلاف مذهبی میان آذربایجان و ترکیه، جنگ‌های طولانی میان ایران و و تجارب تلخ اشغال آذربایجان از سوی نیروهای عثمانی، پانترکیسم در ایران زمینه‌ای برای رشد قابل ملاحظه نداشته و به‌طور کلی بیش از آن که درون جوش باشد، پدیدهٔ ناپایداری بوده‌است. 
 ساختن هویت ترکی برای اقوامی که زبان آن‌ها تک‌خانواده‌ای است. 
 
 
 
 
 پان‌تُرک‌ها به‌شدت تحت تأثیر نظریه‌های هستند که اغلب از آن‌ها به عنوان توهم اَتراک یاد می‌شود. چنین نظریه‌هایی ادعا می‌کنند که تاریخ تُرک‌ها به صدها هزار سال پیش برمی‌گردد! و هر تمدن بزرگ در تاریخ منشأ تُرکی دارد، و شخصیت‌های تأثیرگذار تاریخی نیز مانند و منشأ تُرکی دارند. با وجود اینکه همه این ادعاها به طور کلی در جریان مطالعات علمی و تاریخی بی‌اعتبار هستند، نظریه‌های شبه علمی پان‌تُرک‌ها در بسیاری از کشورها و مناطق تُرک‌زبان پشتیبانی گسترده‌ای می‌شوند و طرفداران بیسواد فراوانی دارند. 
 همچنین ببینید: بسیاری از اقوام ترک‌زبان، زبان ترکی را بر اثر ارتباط و آمیزش با ترک‌زبانان اخذ کرده‌اند، از این رو اصطلاحاتی چون «خلق‌های ترک» و «ترکان» به مفهوم قومِ ترک نیستند و نام ترک نیز در بسیاری موارد فقط جنبهٔ زبانی دارد. در مورد بخشی از این اقوام ساکن آسیای میانه تنها پس از وارد شدن نظریهٔ توسط یهودی و فرستادهٔ پنهانی به منطقه این نام رفته‌رفته برای این اقوام نیز رواج یافت. بر این اساس اقوامی که ترک‌تبار نیستند (که برخی از آن‌ها نیز در ایران ساکن هستند) عبارتند از: 
 
 
 
 از این میان اقوام شده بالا، موارد زیر ساکن هستند:
{"title": "پان‌ترکیسم در ایران", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D9%85_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&oldid=34947793", "language": "fa"}