(زادهٔ ۶ اسفند ۱۳۰۶) متخلص به شاعر و پژوهشگر است. نخستین اثرش به نام «نخستین نغمه‌ها» را در سال ۱۳۲۵ شمسی منتشرکرد. از آثار دیگر او می‌توان به (ایران ای سرای امید) اشاره کرد. او همچنین در رادیو (برنامه ) کار می‌کرد و پایه‌گذار برنامهٔ موسیقایی گلچین هفته بود.
 امیر هوشنگ ابتهاج روز یکشنبه ۶ اسفند ۱۳۰۶ شمسی در متولد شد. پدرش «آقاخان ابتهاج» از مردان سرشناس رشت و مدتی رئیس این شهر بود.
 پدربزرگ او یعنی « » و مادربزرگش رشتی بود. پدربزرگش مسئول بود و در زمان تسلط بر جنگل توسط یکی از آنها، یا به روایتی توسط یکی از کشاورزانش، کشته‌شد. 
 یعنی ، و ، عموهای امیرهوشنگ هستند.
 هوشنگ ابتهاج دوره تحصیلات دبستان را در و دبیرستان را در گذراند و در همین دوران اولین دفتر شعر خود را با نام منتشرکرد.
 ابتهاج در جوانی دلباخته دختری به نام گالیا شد که در رشت ساکن بود و این عشق دوران جوانی دست‌مایه اشعار عاشقانه‌ای شد که در آن ایام سرود. بعدها که ایران غرق خون‌ریزی و جنگ و بحران شد، ابتهاج شعری به نام (دیرست گالیا…) با اشاره به‌همان روابط عاشقانه‌اش در گیر و دار مسائل سیاسی سرود.
 سایه در سال ۱۳۴۶شمسی به اجرای شعرخوانی بر در می‌پردازد که در سفرنامه معروف خود ( ) استقبال شرکت‌کنندگان و هیجان آن‌ها پس از شنیدن اشعار سایه را شرح می‌دهد و می‌نویسد که تا قبل از آن هرگز باور نمی‌کرده‌است که مردم از شنیدن یک شعر نو تا این‌ حد هیجان‌زده شوند.
 ابتهاج از سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶ شمسی سرپرست در رادیوی ایران (پس از کناره‌گیری ) و پایه‌گذار برنامه موسیقایی گلچین هفته بود. تعدادی از غزل‌ها، تصنیف‌ها و اشعار او توسط موسیقی‌دانان ایرانی نظیر ، ، ، و اجرا شده‌است. تصنیف خاطره‌انگیز و تصنیف (ایران ای سرای امید) از اشعار سایه است.
 سایه بعد از حادثه ( ) به‌همراه ، و ، به‌نشانه اعتراض از رادیو استعفا داد. 
 ابتهاج مدتی به‌عنوان مدیر کل شرکت دولتی سیمان تهران به‌کار اشتغال داشت. 
 منزل شخصی سایه که خود آن را ساخته (به اشتباه می‌گویند سازمانی بوده‌است) در سال ۱۳۸۷ با نام به ثبت سازمان میراث فرهنگی رسیده‌است. دلیل این نام‌گذاری وجود درخت ارغوان معروفی در حیاط این خانه است که سایه شعر معروف خود را برای آن درخت گفته‌است.
 از مهم‌ترین آثار هوشنگ ابتهاج تصحیح او از غزل‌های است که با عنوان « نخستین بار در ۱۳۷۲ شمسی توسط به‌چاپ رسید و بار دیگر با تجدیدنظر و تصحیحات تازه منتشر شد. سایه سال‌های زیادی را صرف پژوهش و حافظ‌شناسی کرده که این کتاب حاصل تمام آن زحمت‌هاست که سایه در مقدمه آن را به همسرش پیشکش کرده‌است. 
 در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۹۵ شمسی بیست و سومین جایزهٔ ادبی و تاریخی محمود افشار یزدی در باغ موقوفات افشار به انتخاب اعضای هیئت گزینش جایزهٔ این بنیاد به هوشنگ ابتهاج اهداشد. 
 در تاریخ پنجشنبه ۱۲ مهر ۱۳۹۷شمسی در مراسم پایانی ششمین « »، نشان عالی «هنر برای صلح» به هوشنگ ابتهاج و ۳ هنرمند دیگر اهداء‌شد. 
 هوشنگ ابتهاج (سایه) با اینکه در خانواده‌ای مرفه و سرشناس متولد شد؛ 
بعدها همفکر توده‌ای‌ها شد، هرچند هرگز به عضویت آن درنیامد. 
با این حال برخی از منتقدان گرایش ابتهاج به و را باعث تقویت جنبهٔ شاعری او می‌دانند. با این وجود، در سال‌های بعد اشعاری با درونمایه‌های ، اخلاقی و با خدا سرود که عده‌ای آن‌ها را از نظر پرداخت زبانی به اشعار ، نزدیک می‌دانند. 
 
ابتهاج در گفتگو با مجله مهرنامه در مهر ۱۳۹۲شمسی، دربارهٔ روابطش با گفته‌ است: 
و در جای دیگر نیز گفته‌ است: در سال ۱۳۵۸ خورشیدی، هیئت دبیران کانون نویسندگان ایران که عبارت بودند از ، ، ، و تصمیم به تعلیق هوشنگ ابتهاج، ، ، و برومند به‌علت نقض مرام‌نامه و اساس‌نامهٔ کانون گرفتند. این تصمیم درنهایت به تأیید مجمع عمومی ، که به‌صورت فوق‌العاده برگزار شد، رسید و منجر به اخراج کل عناصر توده‌ای، به‌همراه این پنج تن، از کانون نویسندگان ایران‌شد. 
 دربارهٔ سایه می‌گوید: «در ، شعرهای سایه در شمار آثار خوب و خواندنی است. مضامین گیرا و دلکش، ، و ، زبان روان، موزون، خوش‌ترکیب و هماهنگ با ، از ویژگی‌های شعر اوست. همچنین رنگ اجتماعی ظریف آن یادآور شیوهٔ دلپذیر است. از جمله غزل‌های برجسته می‌توان به این موارد اشاره نمود: دوزخ روح، شبیخون، خون‌بها، گریهٔ لیلی، چشمی کنار پنجرهٔ انتظار و نقش دیگر.»
 او نیز درون‌مایه‌ای تازه و ابتکاری دارد؛ و چون فصاحت زبان و قوت بیان سایه با این درون‌مایهٔ ابتکاری همگام شده، نتیجهٔ مطلوبی به‌بار آورده‌ است. خود او معتقد است برای او اصل عاطفهٔ شعراست. 
 در شعر پس از در حوزهٔ غزل تقسیماتی را با توجه به شاعرانی که در آن زمان حضور داشته‌اند انجام داده‌اند که در این بین نام‌هایی چون هوشنگ ابتهاج، ، ، و به‌چشم می‌خورد.
 در سایه را در حلقهٔ دوم شاعران نیمایی؛ آنهایی که پیش از پیوستن به نیما شعرهایی در سبک و قالب سنتی می‌نوشتند، کنار ، و قرار داده که حلقهٔ اول را شامل ، ، ، و دیگران می‌داند، و حلقهٔ سوم، که شامل و و دیگران بوده‌است.
 
 
 سایه هم در آغاز، همچون شهریار، چندی کوشید تا به راه برود؛ اما، نگرش و شعر نیما، به‌ویژه پس از سرایش ققنوس، با طبع او که اساساً غزل‌سرا بود، همخوانی نداشت. پس راه خود را که همان سرودن غزل بود، دنبال کرد.
 سایه در سال ۱۳۲۵ مجموعهٔ «نخستین نغمه‌ها» را که شامل اشعاری به‌ شیوهٔ کهن است، منتشر کرد. در این دوره هنوز با آشنا نشده بود. «سراب» نخستین مجموعهٔ او به اسلوب جدید است؛ اما قالب همان چهارپاره است با مضمونی از نوع غزل و بیان احساسات و عواطف فردی؛ عواطفی واقعی و طبیعی. مجموعهٔ «سیاه مشق»، با آنکه پس از «سراب» منتشر شد، شعرهای سال‌های ۲۵ تا ۲۹ شاعر را دربرمی‌گیرد. در این مجموعه، سایه تعدادی از غزل‌های خود را چاپ کرد و توانایی خویش را در سرودن غزل نشان داد تا آنجا که می‌توان گفت تعدادی از غزل‌های او از بهترین غزل‌های این دوران به‌شمار می‌رود.
 سایه در مجموعه‌های بعدی، اشعار عاشقانه را رها کرد و با کتاب خود که حاصل سال‌های پر تب و تاب پیش از سال ۱۳۳۲ است به شعر اجتماعی روی آورد. مجموعهٔ «چند برگ از یلدا» راه روشن و تازه‌ای در شعر معاصر گشود.
از نمونه کارهای وی می‌توان به آلبوم دستگاه چهارگاه و نغمه افشاری که در سال ۱۳۵۵ توسط کانون فکری کودکان و نوجوانان منتشر شد، اشاره کرد. در این آلبوم نوازندگان برجسته به شکل تک‌نوازی و گروه‌نوازی در گوشه‌های دستگاه‌ها و آوازهای ایرانی جهت آموزش به نوجوانان علاقه‌مند به هنرنمایی پرداختند. این مجموعه به اهتمام: پدید آمد.
 سایه پس از درگذشت در بهار ۱۳۶۸، مثنوی « » را به یاد و در رثای او سرود. ترانهٔ «در این سرای بی کسی» از سروده‌های هوشنگ ابتهاج است.
 در مهر ۱۳۹۵ بیست و سومین ، که در این بنیاد برگزار شد، به هوشنگ ابتهاج اهداء شد. در این جلسه علاوه بر و شخصیت‌های برجسته فرهنگی چون ، ، ، ، ، ، و… حضورداشتند.
 این مجموعه‌ها بر این پایه‌اند: 
 
 
 از این میان و تنها دفترهایی هستند که ابتهاج با تجدیدنظر در محتوا به چاپ‌های بعدی رساند و مجموعه و چکیدهٔ همهٔ شعرهایش است. نیز در پاییز ۱۳۹۵ بدون آگاهی او منتشر شد.
 
 
 
 
 ابتهاج مهر ۱۳۹۲ در گفتگویی با ، مهدی یزدانی‌خرم و که در مجله منتشر شد گفته بود: «من به سلامت تئوریک سوسیالیسم باور دارم. هنوز باور دارم که هیچ راهی جز سوسیالیسم پیش پای بشر نیست. کمونیسم هم یک آرمان دور است. تا به‌قول معروف یک انسان تراز نوین ساخته نشود که هرکس به‌ اندازه کارش بخواهد و بهره‌مند شود، کمونیسم قابل تحقق نیست.»
 مهرنامه گفته‌ است این گفتگو اولین گفتگوی مطبوعاتی هوشنگ ابتهاج با یک نشریه است.
 او در این گفتگو دربارهٔ گفته‌است: «وقتی شاملو مُرد من در مراسمش گریه کردم. یکی از دوستان به من گفت سایه گریه می‌کنی؟ فکر می‌کرد من نباید برای شاملو گریه کنم! گفتم این چه حرفی است؟ من برای کدام یک از رفقایم مرثیه ساخته‌ام؟ ، شاملو، ، ؟ درد نبودن این‌ها چنان برای من عظیم است که اصلاً کلمه پیدا نمی‌کنم.»
 هوشنگ ابتهاج سال ۱۳۹۱ در ۸۵ سالگی خاطرات خود را در گفتگو با در کتاب عنوان کرد. در این کتاب هوشنگ ابتهاج به بیان عقاید و نظرات خود دربارهٔ بسیاری از چهره‌های به‌نام موسیقی، شعر و سیاست در زمان خود می‌پردازد.
او در این کتاب تأیید می‌کند که آزادی‌اش از زندان در سال ۱۳۶۳ بعد از نامه به ، رئیس‌جمهور وقت، و بیان این نکته که «وقتی سایه را زندانی کردند، فرشته‌ها بر عرش الهی گریه می‌کنند» صورت گرفته‌است. ابتهاج یک سال بعد از زندان آزاد می‌شود. 
 سایه دربارهٔ تفریحات دوران جوانی خود می‌گوید: « «اساساً چند چیز بود که من هر مصیبتی رو با اون‌ها می‌تونستم تحمل و فراموش کنم: یکی پیش شهریار می‌رفتم و یکی بیلیارد بازی می‌کردم. گاهی روزی چهارده ساعت بیلیارد بازی می‌کردم. توی بازی بیلیارد می‌تونستم مرگ مادرم رو فراموش کنم. هر ناکامی رو فراموش کنم. وقتی بیلیارد بازی می‌کردم انگار که مسخ شده بودم. انگار که ذهن و حافظهٔ من، از من گرفته شده بود. فقط بازی می‌کردم.»
{"title": "هوشنگ ابتهاج", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%87%D9%88%D8%B4%D9%86%DA%AF_%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AC&oldid=35140565", "language": "fa"}