به گروهی از پیروان و مردم گفته می‌شود که در شهر زندگی می‌کنند. قدمتِ سکونتِ این اقلیت مذهبی برپایهٔ اسناد تاریخی به زمانِ سردارهای بوکان برمی‌گردد. در دورهٔ که املاک زیادی در داشت به سکونت آن‌ها در بوکان کمک می‌کرد. این اقلیت مذهبی در میان کُردهای این ناحیه کاملاً شناخته شده و دارای بودند. در بوکان و روستاهایی مانند دارای کنیسه و عبادتگاه خود بوده‌اند.
 یهودیان این منطقه به زبان فارسی کاملاً مسلط بودند و به زبان‌های و آشنایی داشته و در میان خود، نمایندهٔ جهت پیگیری مشکلات همکیشان داشتند.
 در زمان حکومت در سال ۱۲۸۰ شمسی، جمعیت بوکان با احتسابِ یهودیان آن، ۴۰۰ نفر ذکر شده‌است. بر پایهٔ گزارش‌های سازمان اسناد ملی ایران در سال ۱۳۲۶ حدود ۸۰ خانوار یهودی در میان چهارصد خانوار بوکان می‌زیسته‌اند.
 یهودیان بوکان در محله‌ای به همین نام که خیابان استاد و منطقهٔ نجاری و حمام کهنه فعلی را در برمی‌گرفت، سکونت داشتند و کنیسهٔ آن‌ها نیز در همین محله واقع بود.
 با تشکیل ، یهودیان بوکان مانند سایر هم‌کیشان خود در سایر نقاط از این شهر خارج شده و به اسرائیل مهاجرت کردند. آن‌ها در تاریخ ۷ تیر ۱۳۲۹ با دریافت گذرنامه از ایران خارج شدند.
 آن‌هایی که در این شهر ماندن، بعدها مسلمان شدند و حتی برخی از آنان در شرکت کردند. کنیسه آن‌ها در بوکان با وجود قدمت تاریخی، تخریب شده‌است. وضعیت و نقش اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی یهودیان این منطقه، بخش تفکیک‌ناپذیر و مهمی در تدوین تاریخ بوکان به‌شمار می‌آید.
 تاریخ سکونتِ این اقلیت مذهبی به دورهٔ و خانواده او بازمی‌گردد. در کتاب یهودیان ایران در قرن نوزدهم، جمعیت بوکان با احتسابِ خانوارهای یهودی آن را در زمانِ به سال ۱۹۰۱ میلادی مصادف با خورشیدی ۴۰۰ نفر (۶۰ خانه) ذکر کرده‌است. طبق گزارش‌های ۸۰ خانواده یهودی در سال م/ ۱۳۲۶ خورشیدی در میان چهارصد خانوار بوکان بوده‌اند 
 این گروه در میان مردم بوکان کاملاً شناخته شده بودند و یکی از محله‌های شهر به‌نام آن‌ها شناخته می‌شد. محلهٔ آن‌ها که تقریباً دو و نیم را دربر می‌گرفت، از جنوب منزل عبدالرحمن دندان ساز، از شمال به منزل خدر ذکریا، از غرب به محدوده باغچه حسن نانوا و از شرق به حمام خزینه منتهی می‌شد. این محدوده در حال حاضر، کوچه‌های اطراف خیابان استاد و خیابان شهید نجاری را دربر می‌گیرد. 
 جدا از شهر بوکان، در روستاهای اطراف این شهر از جمله ، ، ، ، ، و هم به صورت پراکنده دو یا چند خانواده ساکن بودند. جمعیت این اقلیت قومی و مذهبی در روستای تُرجان بیش از این تعداد بوده‌است زیرا به گفتهٔ چند نفر از ساکنان قدیمی شهر در ترجان ( ، مالم یا عالم) و دارای بوده‌اند. 
 روابط یهودیان با کُردهای مسلمان نسبتاً حسنهٔ بوده‌است، به طوری که در مراسم و اعیاد یکدیگر شرکت می‌کردند. این روابط حسنه از دهه‌ها قبل هم در میان کُردهای این منطقه و یهودی‌ها وجود داشته‌است. در دوران ، او در تقسیم املاک و اموال بوکان و حومه به آن‌ها کمک می‌کرد. 
 کنیسه یهودی‌های بوکان در مجاورت منزل شخصی ابوبکر قاسمی قرار دارد. اگر چه مردم بوکان معتقد هستند که بوکان دارای مسیحی بوده، اما در حقیقت هیچ گزارشی بر وجود مسیحیان در بوکان وجود ندارد بلکه مسیحیان بیشتر در شهرهای بزرگ مانند و زندگی می‌کردند. برخی از آن‌ها به عنوان رئیس یا کارمند در اداراتی مانند ، ، ، کنار مسلمانان مشغول به خدمت بوده‌اند. اولین رئیس بهداری بوکان شخصی به نام «حکیم خضر یهودی» بوده‌است. 
 بیشتر کلیمی‌های بوکان، مغازه‌دار یا فروشندگان دوره‌گرد بودند که به شغل و اشتغال داشتند. در بازار نیز مغازه‌های آن‌ها از ساخته شده بود که در وسط بازار به‌صورت دایره‌ای در میان مغازه‌های کردهای مسلمان قرار گرفته بود. آن‌ها بدون هیچ واهمه‌ای از سرقت اموال و مغازه‌های خود در بازار، شب‌ها به مانند کُردها مغازه‌ها را ترک نموده و تا صبح روز بعد دوباره به فروش مشغول شوند. از آنجایی که افرادی صادق، راستگو و ارزان فروش بودند بیشتر معاملات و خرید اهالی روستاها توسط آنان صورت می‌گرفت و به لحاظ اقتصادی همرنگ با جماعت مسلمان شهر بودند. در حال حاضر در روستای تعدادی مغازه از آن‌ها باقی‌مانده‌است.
 در عین حال بعضی از آن‌ها منجمله شالوم، نسیمی و عمران کُهن از ثروتمندان این جماعت غیرمسلمان بوکان به‌شمار می‌رفتند. افراد این قوم نیز همانند سایر فقرای مسلمان شهر به کارگری مشغول بودند. نسیمی یکی از معتمدین یهودی ساکن بوکان بود که به گفتهٔ اهالی شهر به هم کیشان خود کمک‌های زیادی می‌کرد.
 این اقلیت مذهبی بوکان به مانند سایر یهودیان دنیا با ارسال کمک‌های نقدی در شکل‌گیری نقش داشته‌اند. حتی اشخاصی که قادر به پرداخت نبودند با ارسال کمک‌های غیر نقدی از قبیل در تأسیس این کشور نقش آفرینی کردند. 
 یکی از اعیاد یهودی‌ها که طی مراسم خاصی در اواخر و اوایل صورت می‌گرفت، عید (سایبان‌ها) یا آبی بود که در زبان «کپره‌شینه» نام داشت. در مراسم این انواع اقسام را بر آن کپر آویزان کرده و در طول مدت عید، نان بدون نمک موسوم به فتیر می‌پختند. روزه گرفتن آن‌ها در سال یک روز و به گفتهٔ اهالی شهر، آن هم در اواخر بوده‌است. سر بریدن حیوانات آن‌ها توسط شالوم صورت می‌گرفت و اگر داخل بدن حیوان سر بریده شیشه یا هر نشانی از در کالبد حیوان پیدا می‌کردند، آن را به هیچ وجه مصرف نمی‌کردند. 
 در حوالی مرکز شهر دارای عبادتگاهی به نام یا بعضاً مردم منطقه به اشتباه به آن می‌گفتند، بودند. این عبادتگاه به رغم آن که از سوی یهودیان و از طریق اعانه مردمی ساخته شده بود بعد از مهاجرت آن‌ها، توسط یکی از مالکین بوکان به نام قاسم ایلخانی زاده به تصرف درآمد. البته طبق اسناد موجود در سازمان اسناد ملی ایران، بارها به این مالک جهت جلوگیری از معامله کنشت و زمین آن، توسط اداره و سایر ادارات تذکر و اخطار داده شده بود. 
 یهودیان این منطقه طی شکایاتی از مسئولان و به‌خصوص بوکان در سال ۱۳۲۶، خواستار تأسیس بخشداری، و و حضور فرماندار نظامی در بوکان بودند. برخی از شکایات منجربه یک (یهودی) به نام عزیز و همچنین براساس گزارشی، چند خانواده از آن‌ها به دست کُردهای منطقهٔ بوکان به قتل رسیده‌اند.
 فهرست اسامی این افراد بدین شرح است: رحیم کلیمی بوکانی همراه با خانواده‌اش در روستای ، شالوم در روستای ، چوکل و کاکه به همراه خانواده در روستای ، کهن اسحاق به همراه همسرش به نام مریم در روستای . 
 عزیزالله ناعم، نسیم نسیمان، اسماعیل جوارچی، موش حبانی، حسن کرباسی، عمران کُهن و موشی در نامهٔ به مقامات دولتی وقت خواستار انتقال آن‌ها از بوکان به شهر دیگری در ایران شده یا در غیر این صورت خواستار تأسیس ادارات دولتی همانند ، فرماندار نظامی و شهرداری در بوکان شده بودند. همچنین در یکی از این نامه‌ها، گزارشی از قتل یهودیان مطرح شده که مطابق یکی از اسناد، قاتلان دو فرد یهودی دستگیر شدند.
 برخی از مسلمانان بوکان، ادعای قتل کلیمی‌های این شهر را در آن زمان رد یا اظهار بی اطلاعی می‌کنند و برخی نیز ادعای یهودی‌ها را منطبق با خواسته انتقال آن‌ها به شهر دیگری با امکانات رفاهی و امنیتی بهتری دانسته‌اند. 
 بیشتر سعی داشتند با بزرگ نمایی تهدید جانی خود، درخواستشان مبنی بر صدور موافقت شود تا از مناطق مختلف ایران خارج و به و به کشور تازه تأسیس اسرائیل مهاجرت کنند. 
 برخی از آن‌ها در ، برخلاف هم کیشان خود به اسرائیل مهاجرت نکردند و به بوکان بازگشته و به همراه خانواده خود به گرویدند تا زمینه تدوام زندگی خود را در بوکان تضمین کنند. تا آن جا که یکی از فرزندان خانواده عزیز مکائیل زاده به نام عمر مکائیل زاده در کشته شد.
 تمایل به اسلام در میان بانوان یهودی بوکان بیشتر بوده‌است، از این افراد می‌توان به فاطمه همسر سیدعلی قریشی، همسران سعید محمودیان بزاز و استاد یوسف مولودی اشاره کرد. به گفتهٔ مسلمانان این شهر، در اسلام آوردن این اشخصاص هیچ گونه زور یا اجباری به کار نرفته بود. هرچند اسلام آوردن آن‌ها، ناراحتی سایر یهودیان را در پی داشت ولی چون این جریان مصادف با اواخر اقامت یهودیان در بوکان یا بعد از مهاجرت آنان رخ داده بود مشکل چندانی برای آن‌ها پدید نیاورد. 
 مهاجرت یهودیان در بوکان در اواخر سال ۱۳۲۸ و اوایل ۱۳۲۹ خورشیدی صورت گرفت. براساس گزارش بخشداری بوکان، کلیمی‌های آنجا در تاریخ‌های ۱۸ اسفند ۱۳۲۸ و ۱۷ فروردین ۱۳۲۹ مشغول به فروش املاک و و غیرمنقول خود بوده‌اند. پس از فروش اموال خود از بوکان خارج شده و به سمت حرکت کردند و پس از دو ماه سکونت در (واقع در خارج دروازه خراسان) با دریافت به تاریخ ۷ تیر ۱۳۲۹ توسط وزارت کشور به‌صورت قانونی از ایران خارج شدند.
 در میان آن‌ها تنها خانواده عزیز میکائیل زاده ساکن روستای نخواستند به اسرائیل مهاجرت کنند. به جز این خانواده ساکن طرغه، گروهی از آنان نیز داوطلبانه در بوکان و روستاهای تابع آن باقی ماندند و مسلمان شدند. به‌دلیل وجود شمار زیادی از کلیمی‌ها در این شهر، نام بوکان در فهرست به ثبت رسیده‌است. از تا دوازده هزار یهودی به صورت پراکنده در ساکن بوده‌اند. قوم یهود ایران بیشتر در ، ، ، ، و در عمدتاً در شهرهای بوکان و زندگی می‌کردند. کلیمی‌ها تا سال ۱۳۳۸ (۱۹۶۰ میلادی) تعداد بسیار کمی از آن‌ها در بوکان مانده بودند.
 خانواده‌های با اصل و نسب کلیمی‌های شهر بوکان، بیشتر آن‌ها طی نیم قرن گذشته به اسلام گرویده‌اند.
{"title": "یهودیان بوکان", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%DB%8C%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D9%88%DA%A9%D8%A7%D9%86&oldid=34658731", "language": "fa"}