«ای مرغ سحر» به اینجا تغییر مسیر دارد. با اشتباه نشود. « » که با نام « » نیز شناخته می‌شود، شعری در قالب و شامل پنج بندِ نه‌مصراعی است که در رثای سرود. این شعر نخستین بار در ۱۷ اسفند ۱۲۸۷ ه‍.خ در آخرین شمارهٔ نشریهٔ در ، منتشر شد.
 جهانگیرخان صور اسرافیل، مدیر و در زمرهٔ بود که در سال ۱۲۸۷ ه‍.خ پس از به دست عوامل دستگیر، شکنجه و اعدام شدند. دهخدا که به عنوان سردبیر و نویسنده در این نشریه همکاری می‌کرد، پس از مدتی از ایران تبعید شد و به رفت و تصمیم گرفت انتشار را در تبعید از سر بگیرد که موفق به انتشار سه شماره از آن شد.
 این شعر در زمان سروده شده‌است؛ زمانی که موج ادبی جدیدی در شروع شد که بر تحولات سیاسی و اجتماعیِ وقت متمرکز بود. موج ادبی جدید، با رنگ‌وبوی سیاسی عموم جامعه را مخاطب قرار می‌داد. در این دوران، بسیاری از نویسندگان و شاعران از زبانی ساده و بعضاً از کمک می‌گرفتند و بسیاری از واژه‌ها را با بار معنایی جدیدی به کار می‌بردند. 
 شاعر در زمان سرودن این شعر، در حالی که سوگوارِ قتلِ دوست و همکار خود، میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل بوده، به آینده‌ای روشن برای امید داشته و از این رو، تقابلِ «سوگ» و «امید به پیروزی» اصلی شعر را تشکیل داده است. در این شعر برخی از عناصر نمادین، از فرهنگ ایران باستان انتخاب شده‌است، ولی شاعر در به‌کارگیری بعضی از آنها، سنت‌شکنی کرده و برایشان وجهی اجتماعی قائل شده‌است. همچنین نمونه‌های متعددی از ، ، و در آن مشهود است و شاعر با استفاده از ترکیبات آوایی مناسب، را غنی کرده‌است. زبان این شعر روایی و لحن آن حزن‌انگیز است. برخی از ادیبان ایران مانند ، و ، آن را شعری بدیع تلقی کرده‌اند که قالب‌های کهنه در ادبیات فارسی را به چالش کشیده‌است. به نظر می‌رسد که شعری الهام بخش سرایش شعر بوده است. با این حال، نشانه‌هایی از تأثیر اشعار شاعران اروپایی هم در آن به چشم می‌خورد. این شعر الهام‌بخش شاعران دیگری مانند و در سرودن اشعار بوده‌است.
 
 
 در ۲۱ آذر ۱۲۸۴ ، حاکم تهران در تلاش برای پایین آوردن قیمت شکر، دو تن از تاجران خوشنام را فلک کرد. با انتشار این خبر، دو هزار تن از کسبه و طلاب به رهبری و در و خواسته‌های خود را چنین اعلام کردند: برکناری حاکم تهران، برکناری ، اجرای شریعت و تأسیس عدالتخانه. در پی ناآرامی‌ها، اعتراضات و بست‌نشینی‌های مردم، سرانجام ، را در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ امضا کرد. پس از تشکیل و تدوین ، مظفرالدین شاه، نهایتاً در تاریخ ۸ دی ۱۲۸۵ آن را امضا کرد، اما پنج روز بعد درگذشت و فرزندش بر تخت نشست. او نمایندگان را به مراسم تاجگذاری دعوت نکرد و وزرای را به نادیده گرفتن مجلس تشویق می‌کرد و برای تضعیف مخالفان خود به اختلافات مذهبی و قومیتی در مناطق مختلف کشور دامن می‌زد. 
 اگرچه مخالفت محمدعلی‌شاه با مشروطه، عملاً راه به جایی نبرد و شاه ناگزیر به تسلیم در مقابل مجلس شد، اما اختلاف در بین نمایندگان مجلس و طیف‌های مختلف سیاسی و مذهبی، آرام‌آرام نمایان شد. دموکرات‌ها در مجلس طرح‌ها و پیشنهادهایی را مطرح می‌کردند که با مخالفت میانه‌روها مواجه می‌شد. نشریاتی مانند و با مخالفت کردند که اعتراض محافظه‌کاران و برخی از میانه‌روها را در پی داشت. آنها این گروه را ضد دین معرفی می‌کردند. 
 در روز دوم تیر ۱۲۸۷ نیروهای نظامی قزاق به دستور محمدعلی شاه و آن را تسخیر کردند. بهانه اصلی این لشکرکشی، پناهنده شدن چند نفر از روزنامه‌نگاران و واعظان مخالف شاه از جمله ، ، و بود که بیشترین و تندترین انتقادها به شاه را داشتند. شاه خواهان دستگیری این عده بود، اما مجلس با تحویل این اشخاص مخالفت ورزیده بود. این نویسندگان و سخنوران از شاه بدگویی می‌کردند، عزل یا اعدام او را می‌خواستند و او را «پسر » خطاب می‌کردند. با پیروزی قوای دولتی، نیروهای مشروطه‌خواه تحت تعقیب قرار گرفتند و بسیاری از آنان، از جمله ، ، ملک المتکلمین، میرزا جهانگیرخان، سید جمال‌الدین واعظ و دستگیر، شکنجه و کشته شدند. در شهرهای دیگر مانند و هم مشروطه‌خواهان شاخص شکنجه و اعدام شدند. عده دیگری نیز به کشورها یا سفارتخانه‌های خارجی پناه بردند یا به نحوی پنهان شدند تا از گزند نیروهای دولتی در امان بمانند. دفاتر روزنامه‌ها و انجمن‌ها در هم شکسته و غارت شد. 
 همزمان با وقوع در ایران، موج ادبی جدیدی در شروع شد که بر تحولات سیاسی و اجتماعیِ وقت متمرکز بود. موج ادبی جدید، رنگ‌وبوی سیاسی داشت و در آثار شاعران و نویسندگان این دوره، مفاهیمی مانند وطن‌پرستی، مبارزه با استبداد، عدالت‌خواهی و حکومت مبتنی بر قانون مطرح می‌شد. بعضی از واژه‌ها، که کاربرد آنها در کهن سابقه داشت، در ادبیات مشروطه، رنگ‌وبوی جدیدی گرفتند. به طور مثال، در این دوره، واژهٔ به مفهوم غربی آن، که دربردارندهٔ مضمون حکومت مبتنی بر قانون و حفظ حقوق شهروندان جامعه است، مورد استفاده قرار گرفت. 
 بر اساس اظهار نظر محمد کلهر، استاد دانشگاه، ادبیات در دوران انقلاب مشروطه از کنترل و انحصار دربار و اشراف خارج شد و در سطح عموم جامعه مخاطبان خود را پیدا کرد، چنان‌که بسیاری از نویسندگان و شاعران برای ارتباط بهتر با طبقات مختلف جامعه، از زبانی ساده و بعضاً از کمک گرفتند و حتی از واژه‌های فرنگی در اشعار خود استفاده نمودند. 
 در سال ۱۲۸۲ از مدرسه علوم سیاسی فارغ‌التحصیل شد و برای کار در سفارتخانه ایران در ، راهی اروپا شد، اما به دلایل نامعلومی، دو سال بعد به ایران بازگشت. میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل در سال ۱۲۸۶ از او برای همکاری در نشریهٔ صور اسرافیل دعوت کرد. همکاری دهخدا با این نشریه به عنوان نویسنده و سردبیر تا زمان و تعطیلی نشریه ادامه داشت. دهخدا در این نشریه ستونی با نام با امضای «دخو» می‌نوشت که آغاز سبکی جدید در محسوب می‌شود. او مطالب سیاسی و اجتماعی را با زبان انعکاس می‌داد. 
 در روز دوم تیر ۱۲۸۷ که محمدعلی شاه مجلس را به توپ بست، نیروهای مشروطه‌خواه تحت تعقیب قرار گرفتند و میرزا جهانگیرخان هم دستگیر، شکنجه و کشته شد. اما علی اکبر دهخدا که در انتشار این روزنامه با میرزا جهانگیرخان از نزدیک همکاری داشت، از ایران تبعید شد و به اروپا رفت. او در شهر کشور سوئیس، انتشارِ روزنامه را از سر گرفت. 
 دهخدا در سال ۱۲۸۷ سه شماره از صور اسرافیل را در سوئیس منتشر کرد. سرودن شعر «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» به همین دوران بازمی‌گردد که دهخدا از رویدادهای ایران و به خصوص اعدام همکار و دوست سابقش متأثر بود و دور از خانواده و دوستان خود به سر می‌برد. او سپس برای همکاری با به رفت و پس از پیروزی مشروطه‌خواهان و عزل ، دوباره به ایران بازگشت. 
 
 
 
 
 
 
 درباره چگونگی سرایش این شعر، دهخدا در خاطرات خود نقل کرده‌است که یک شب میرزا جهانگیرخان را در خواب دید که به او می‌گوید «چرا نگفتی که او جوان افتاد؟» دهخدا در عالم رؤیا چنین برداشت کرد که منظور جهانگیر خان این است که «چرا مرگ مرا در جایی نگفتی یا ننوشتی؟» و بلافاصله «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» به او الهام شد. او همان شب تا صبح سه بند اول این شعر را نوشت و روز بعد، ضمن اصلاح آنها، دو بند دیگر بر آن افزود. به این ترتیب، شعر شامل پنج بندِ نه‌مصراعی و جمعاً دارای ۴۵ مصراع است. دهخدا شعر را در ۱۷ اسفند ۱۲۸۷ ه.خ برابر با ۱۵ صفر ۱۳۲۷ ه.ق و ۸ مارس ۱۹۰۹ م، در سومین و آخرین شماره نشریه ، به همراه عکسی از میرزا جهانگیرخان چاپ کرد و بر بالای شعر نوشت: «وصیت‌نامۀ دوست یگانۀ من هدیۀ برادری بی‌وفا به پیشگاه آن روح اقدس و اعلی». 
 این شعر بعداً در کتاب‌های مختلفی نیز به چاپ رسید که از آن جمله می‌توان به ، و اشاره کرد. نسخه‌های این شعر بعد از انتشار در نشریه دارای اختلافاتی جزئی با نسخهٔ اولیه بودند. 
 ، خاورشناس انگلیسی، در کتاب که در سال ۱۹۱۴ میلادی به انگلیسی منتشر شد، متن فارسی و ترجمهٔ انگلیسی این شعر را منتشر کرد. 
 «یاد آر ز شمع مرده»، یک است که در میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل سروده شده‌است. البته شاعر در این شعر نه به نام میرزاجهانگیرخان و نه محمدعلی شاه اشاره‌ای ندارد و اگر خود شاعر در نوشته‌های خود سبب سرایش آن را ننوشته بود، نمی‌شد قرینه‌ای مابین این شعر و آن واقعه یافت. به نوعی بدون اطلاع از این سابقه، می‌توان آن را با هر ظلم، ظالم و مظلوم دیگری نیز منطبق کرد. 
 شاعر در زمان سرودن این شعر، در حالی که سوگوار به قتل رسیدن دوست و همکار خود بود، به آینده‌ای روشن برای امید داشت و از همین رو، تقابل «سوگ» و «امید به پیروزی» اصلی آن را تشکیل می‌دهد. شاعر، به عقیدۀ ، این شعر را از زبان میرزاجهانگیرخان نوشته و آن را وصیت‌نامۀ وی تلقی کرده‌است؛ چنان که انگار خود وی زنده است و این مضمون را می‌گوید. در هر پنج بند از این شعر، الگوی معنایی واحدی تکرار شده‌است؛ «ای ! زمانی که وضعیت جای خود را به وضعیت داد، را به یاد بیاور.» به گفته کریمی حکاک، هر یک از بندهای شعر، شگردهای خاص خود را به کار گرفته‌اند تا این معنا را به صورت متفاوتی بیان کنند و به آن عمق و گستردگی بدهند. 
 بند نخست این قطعه شعر، ضمن خلق تصویری از آشفتگی سیاسی و اجتماعی ایران در آن روزگار، نوید پیروزی و رهایی می‌دهد. مرغ سحر در نخستین شعر، «ای مرغ سحر چو این شب تار/بگذاشت ز سر سیاه‌کاری»، نمادی از به پایان رسیدن شب و فرارسیدن صبح است. او با استفاده از تعبیر «شمع مرده» در آخرین این بند، میرزا جهانگیرخان را شمعی توصیف کرده‌است که روشنایی‌بخشِ جمع بوده و اینک خاموش شده‌است. 
 شاعر در بند دوم از شعر به داستان اشاره می‌کند که در زندان، خوابِ هم‌بندش را «رهایی از زندان» و آن هم‌بند پس از مدتی از زندان آزاد شد، اما یوسف را از یاد برد. شاعر در این بند نوعی تذکر و هشدار می‌دهد که در صورت پیروزی و بازگشت به جمع خویشان و یاران، نباید مرارت‌های کشتگان راه آزادی را از یاد بُرد. 
 یکی دیگر از بندها که با «ای همره تیه پور عمران» شروع شده‌است، به داستان و اشاره دارد که از موسی پیروی نمی‌کنند و وارد نمی‌شوند و در سرگردان می‌شوند. شاعر سال‌های سرگردانی را «سنین معدود» دانسته که «به گناه مردم نادان» تحمیل شده‌است. با استفاده از عبارت «سنین معدود» شاعر، گستره زمانی خود از «سحر شدن شب» یا «فرا رسیدن بهار پس از سپری شدن زمستان» فراتر برده و به آن بُعدی تاریخی بخشیده‌است. 
 در بند آخر، شاعر تحقق قطعی آرزوی خود را در آینده پیشگویی کرده‌است؛ همان‌طور که یوسف از زندان آزاد شد و همان‌طور که قوم موسی به سرزمین موعود وارد شدند، روزگار طلاییِ رهایی از استبداد نیز فرا خواهد رسید و شاعر از مردمان آن روزگار می‌خواهد تا خاطرات دوران استبداد را به یاد داشته باشند. 
 قالب این شعر است و در «مفعول مفاعلن فعولن» یا هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف سروده شده‌است. به گفته ، این وزن از وزن‌های قدیمی است که قدمت آن به دوران پیش از اسلام می‌رسد. منظومه‌های ، و « » از اشعار مشهوری هستند که بر این وزن سروده شده‌اند. این وزن، شاد و ضربی است و علی‌الظاهر برای سرودن مرثیه مناسب نیست، اما مؤلفه‌های عاطفی شعر «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» باعث رفع این عدم تناسب شده‌است. 
 در این شعر، علاوه بر اصلی، مصراع‌های اول هر بیت، قافیه مستقلی دارند. بنابراین از آواهای موزون غنی است. قافیهٔ مصراع‌های اول (تار، اسحار، زرتار و پدیدار)، با قافیهٔ مصراع آخر (یاد آر) یکی است. قافیهٔ این مصراع‌ها با قافیهٔ مصراع‌های بعدی‌شان (سیاهکاری، خماری، عماری و حصاری) نیز شباهت آوایی و کتبی زیادی دارند (ار و اری). علاوه بر این، ایجاد شباهت‌های آوایی در درون هر بند، باعث غنای موسیقی درونی شعر شده است، چنان‌که به باورِ هرمز مالکی، نویسنده، قافیهٔ اصلی بند چهارم، که در آن آوای «ان» تکرار می‌شود، «آن» شاهد نغز بزم عرفان را تداعی می‌کند که به گناه «آن» مردم نادان، در بادیه «جان» سپرده‌است. 
 تکرار عبارت «یاد آر» به‌عنوان ردیف در انتهای هر بند، ضرباهنگی برانگیزاننده به شعر داده‌است و عامل قدرتمندی در انتقال عاطفهٔ شاعر به مخاطب است. 
استفادهٔ مکرر از این فعل امر، نوعی تداعیِ سرزنشِ شاعر هم هست؛ گویی شاعر با دیدنِ خوابِ دوستِ از دست رفته‌اش، خود را برای فراموشکاری سرزنش می‌کند و به خود نهیب می‌زند. 
 از نظر مالکی، در این شعر چند آوای ناساز وجود دارد، از جمله استفاده از دو حرف قریب‌المخرجِ «چ» و «ش» در «چو شد...» و استفاده از دو حرف «ز» پیاپی در «ز زلف زرتار». 
 زبان شعر، روایی و لحن آن حزن‌انگیز است. می‌توان آن را اثری مابین و شمرد که با توجه به معیارهای ادبی زمان خود، شعری با زبان سلیس، اما باستان‌گرا محسوب می‌شود. 
 شعر حاویِ تلفیقی از واژه‌هایی با ریشهٔ فارسی و عربی است. در کنار کلماتِ نسبتاً ثقیلی که ریشهٔ عربی دارند (مانند نفحه یا محسود)، از کلماتی با ریشهٔ فارسی (مانند ژاژخایی و سپرغم) استفاده شده‌است که کاربرد آنها در دوران مشروطه متداول شده بود. این شعر، به‌جز حروف اضافه و ربط و ضمیر و امثال آن، ۱۶۴ واژه دارد که در حدود سه‌پنجمِ آنها فارسی و مابقی عربی است. این ترکیب‌بندی، در کلِ شعر تعادل ایجاد کرده و مانع از آن شده‌است که وجود ترکیبات و مفردات عربی آن را ناهموار کند. 
 عناصر زبانی این شعر، برگرفته از واژه‌های (مانند بلبل، یار، محبوبه و...) و (مانند باغ و نگارخانه چین)، به‌ویژه قصیده‌های است. واژه‌ها و ترکیب‌ها از سه حوزهٔ «زندگی اجتماعی»، «طبیعت» و «معارف دینی» اخذ شده‌است. همچنین شش مصراع از آن با حرف عطف «و» شروع شده‌است که امروز در شعرهای و کاربرد دارد. 
 دهخدا در بند نخست این شعر، شب را موجود زنده‌ای تصور کرده که سیاهکاری را بر سر گرفته‌است. در مقابل، خورشید به محبوبه‌ای موطلایی تشبیه شده‌ که گره از گیسوی زرین خود باز خواهد کرد. این تصویر می‌تواند به «باز شدن گره از کار فروبسته خلق» تعبیر شود. نمونهٔ دیگری از در این شعر، «مردنِ شمع» است. 
 شاعر برای توصیف روزگار بازگشت استبداد، بعد از به توپ بستن مجلس، از زمستان استفاده کرده‌است. تعابیری مانند «از سردی دی فسرده» گویای این استعاره است. 
 شعر «یاد آر ز شمع مرده یاد آر»، آکنده از برخاسته از است. خورشید همچون نمادی برای غلبهٔ روشنایی بر تاریکی ریشه در و دارد. نبرد با نیز که در نهایت با پیروزی اهورا به پایان می‌رسد، از وجه‌های نمادین این شعر به حساب می‌آید. در میان ایرانیان باستان، شمع مظهری از روشنایی‌بخشی و خورشیدگونگی در تاریکی بوده‌است. شمع در ادبیات عارفانه ایرانی، نور حق و هدایت الهی است. شمع، در این شعر نیز به همین نیت به کار رفته، شمعی که خاموش شده و مرده، اما روزگاری روشنایی‌بخشِ جمع و محفلی بوده‌است. 
 دهخدا به جای این که دال‌های سنتی شعر فارسی را یکسره دور بریزد و دال‌هایی جدید ابداع کند، مفاهیم جدیدی در آنها گنجانده و دلالت‌های جدیدی به آنها داده‌است. او با استفاده از نمادهایی که در محیط فرهنگی وسیعی شناخته شده‌اند، توانسته‌است درون‌مایه شعر خود را در نهایت بیان کند. دهخدا همچنین در یک سنت‌شکنی ادبی، با استفاده از صفات «مستمند» و «مسکین» برای بلبل، که در ادب فارسی معمولاً نماد «عاشق» است، یک وجه اجتماعی و اقتصادی به آن بخشیده‌است. این بلبلِ مستمندِ مسکین، یک رسالت تاریخی و سیاسی هم دارد و آن اینکه با فرا رسیدن بهار، به جای نغمه‌سرایی عاشقانه، در رثای کسی که جانش را فدای راه آزادی کرده‌است، ناله سر دهد. به گفته دهقانی و پاشایی، واژه «شب» برای نخستین بار در این شعر به عنوان نمادی برای دوران استبداد به کار رفته‌است و چنین ارتباط نمادینی تا پیش از این در ادبیات فارسی سابقه نداشته‌است. همچنین استفاده از «شمع» به عنوان نمادی از «شهید» نیز در ادبیات فارسی بی‌سابقه بوده‌است. 
 داستان ، دستمایهٔ شاعر در بند دوم شعر است. در ایامی که یوسف در زندان است، رؤیای زندانیِ هم‌بند خود را تعبیر می‌کند و به او مژده آزادی می‌دهد. تعبیر یوسف، تحقق پیدا می‌کند، اما آن زندانی، یوسف را از یاد می‌برد. حال، شاعر که امروز به آزادی دست یافته‌است، همراهِ خود در ایامِ سیاه گذشته را یاد می‌کند. تلمیح به داستان یوسف، معنای دیگری را نیز به ذهن نزدیک می‌کند که رویای «تبعیدی» برای بازگشت به وطن است؛ رویایی که شاعر با اشاره به داستان یوسف، می‌گوید به‌طور قطع تحقق پیدا خواهد کرد. 
 دیگری که در این شعر استفاده شده‌است، داستان سرگردانی در و محرومیت آنها از رسیدن به به علتِ نافرمانی و گمراهی عده‌ای از این قوم است. در بند چهارم شعر، با اشاره به این داستان، شاعر مژدهٔ پایان‌یافتنِ ایام سرگردانی را می‌دهد. 
 دهخدا در بند آخر شعر به داستان و فرورفتن بهشت افسانه‌ای او هم اشاره دارد که پیش‌بینی و توصیف او از نابودی است. کریمی حکاک، اشارۀ دهخدا به باغ ارم را از این جهت جالب توجه می‌داند که میرزا جهانگیرخان در « » اعدام شد و لذا می‌توان شداد را با محمدعلی شاه قرینه دانست. 
 عبارت «تعبیر عیان چو شد تو را خواب» معنایی دوگانه را به ذهن متبادر می‌کند. معنای نزدیک آن، از آنجا که شاعر قبل از بیان این عبارت، به داستان یوسف اشاره کرده‌است، «معنی کردن رویا» است. اما هم «خواب» و هم «تعبیر» در ادبیات فارسی معنای دیگری نیز دارند؛ در معنای «خیال» و در معنی «تحقق یافتن». بنابراین می‌توان این عبارت را «تحقق یافتن آرزوها و خیالات شاعر» هم معنا کرد. 
 
 
 
 
 این شعر را مرثیه‌ای متفاوت در ادبیات فارسی دانسته‌است که «تجدد و تازگی» در «تار و پود و اجزای صوری و معنوی آن» مشهود است. وی یکی از وجوه تمایز این شعر را عدم استفاده از دانسته‌است. یوسفی معتقد است که این شعر، پیام و مقصود کوتاه و بارزی دارد، اما شاعر در هر بند، با خلق کردن یک تصویر جدید، وجهی (به تعبیر خودِ یوسفی «رنگی») متفاوت از این معنا را بیان کرده‌است و مصراع آخر هر بند، مانند «برگردان در یک قطعه موسیقی»، تمام این تصویرها را به یکدیگر پیوند می‌دهد. 
 ، نویسندهٔ کتاب ، این شعر را «بدعت تازه»ای شمرده‌است که «پای از چهاردیوار افکار و انواع مرسوم شعر قدیم بیرون نهاد.» ، شاعر، آن را گواه زنده‌ای از پیشگامی دهخدا در دانسته که اگرچه در کهنه سروده شده، اما واجد دید شاعرانهٔ غیرمتکلف است. منیب‌الرحمن، نویسنده کتاب ، آن را «طغیان» دهخدا علیه قالب‌های سنتی شعر توصیف می‌کند. او این شعر را نخستین شعر فارسی می‌داند که در آن نفوذ شعر اروپایی مشهود است. آن را سرمشقی برای شعر نو توصیف کرده‌است. 
 خودِ شاعر، در نامه‌ای به ، آن را هم‌ردیفِ بهترین شعرهای اروپایی دانسته‌است. 
 آرین‌پور احتمال می‌دهد که دهخدا این شعر را تحت تأثیر شعر «وقتا که گلوب بهار یکسر» از ، شاعر جریان‌ساز ترک، سروده باشد. این شعر دارای چهار بندِ نُه‌مصراعی است که در مصراعِ نهمِ هر بند، مصراعی کم‌وبیش مشابه «یاد ایت بنی بر دقیقه یاد ایت» به معنی «مرا به یاد آر، یک دقیقه مرا به یاد آر» تکرار می‌شود. رعدی آذرخشی مخالفتی با نظر آرین‌پور ندارد، اما این شعر را از حیث «علو و ظرافت اندیشه»، «بار عاطفی» و «قدرت تخیل» برتر از شعر رجایی‌زاده می‌داند. 
 ، با توجه به آشنایی دهخدا با زبان و ادبیات فرانسه، توجه دهخدا (و همچنین رجایی‌زاده) به شعر «به یاد آر» از با مطلع «Ouvre au Soleil son palais enchanté» را محتمل می‌داند. همچنین ، وزن و ضرباهنگ به‌کاررفته در این شعر را متاثر از اشعار اروپایی می‌داند. 
 از نظر زمانی، ابتدا شعر موسه در سال ۱۸۴۲ م، سپس شعر رجایی‌زاده در سال ۱۸۸۵ م و بعد، شعر دهخدا در سال ۱۹۰۹ م سروده شده‌است. در هر سه شعر برای تصویرسازی از عناصر طبیعت استفاده شده‌است. اگرچه هر سه شعر در بستری رمانتیک سروده شده‌اند، وجه تمایز شعر دهخدا با دو شعر دیگر، بار اجتماعی و حرکت نمادین تصاویری است که در شعر خلق شده‌است. مثلا موسه با خلق تصاویری شاعرانه از معشوق می‌خواهد که شب و روز به یاد شاعر باشد، اما دهخدا به شب وجهی نمادین می‌بخشد که یادآور «استبداد» است. 
 مالکی معتقد است از آنجا که دهخدا دیوان اشعار و را تصحیح کرده، در سرودن شعر از آنها تأثیر پذیرفته‌است. 
 یک سال پس از سرایش این شعر، ، شاعر مشروطه، در قطعه شعری با نام «به برادرزادگان من»، آشکارا از فرم و مضمون آن تأثیر پذیرفته‌است. همچنین شاعران دیگری مانند و نیز با الهام از «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» سروده‌اند.
 «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» در سال ۱۳۹۲ به عنوان شعر ترانهٔ «یاد آر» از آلبوم با صدای و آهنگسازی منتشر شد.
{"title": "یاد آر ز شمع مرده یاد آر", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%DB%8C%D8%A7%D8%AF_%D8%A2%D8%B1_%D8%B2_%D8%B4%D9%85%D8%B9_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%87_%DB%8C%D8%A7%D8%AF_%D8%A2%D8%B1&oldid=35102420", "language": "fa"}