، (به ییدیش: ייִדיש)، (به : )، (به : )، (به : )، (به : )، (به : ) و (به : ) نامِ است، که نزدیک به هزار سال، و گاه، تنها زبانِ بعضی جوامعِ بود، که در و مرکزی می‌زیستند. یِدیش در میانِ فرهنگِ اشکنازی، از حدودِ سدهٔ دهمِ میلادی در کرانه‌های پاگرفت و سپس در مرکز و خاورِ اروپا گسترده شد. ییدیش در واقع از لهجه‌های جنوبِ شرقیِ آلمانیِ میانهٔ علیا شاخه شد و در کنارِ دیگر ، شاخه‌ای از زیرخانوادهٔ است، که با نوشته می‌شود. آمیختن ییدیش با آن را به دو شاخه شرقی و غربی بخش کرد.
 در بارهٔ ییدیش دانستن، با آگاهی در بارهٔ اشکنازی‌ها رابطهٔ مستقیم دارد. بر خلافِ دیگر زبان‌ها که آن‌ها، باشندگانِ زادبومی ویژه یا شهروندانِ معلوم اند، ییدیش را–در بیش‌تر سال‌های عمرش–یهودیانی با ملیت‌های گوناگون در سراسرِ جهان، به کار می‌برده‌اند. اگرچه ییدیش در میانِ یهودیانِ کمابیش از رواج افتاده و در نیز رو به نابودی است.
 (به [ ] ) خود، در ، تلفظی تطوریافته است از یا مشابهِ فرانسه ، و این تلفظ تطوریافته، آن گاه که به آن افزوده شود، ترکیبی ناآشنا هم می‌شود. همچنان که برای نمونه، خود، به معنای است و کوردیشی ترکیبی است نادرست. طرفه آن که در ، همان یا در است و یای نسبتِ نیز بازماندهٔ همان.
 اما گذشته از دستور زبان، شاید بتوان از دریچه‌ای دیگر، بهانه‌ای جست برای پذیرفتنِ نام ییدیش. چنان‌که گفته شد خود به معنای یهودی است و زبانِ یهودیان، ناچار باید با یکی از نشانه‌های نسبت، به ایشان نسبت داده و برای نمونه گفته شود: یهودی (یهود+ی) یا یهودانه (یهود+انه)؛ یا آن که به افرادِ یهودی منسوب شود و گفته شود یهودیانه (یهودی+انه). خود بر همین صورت است: Jidd+isch و Yid+ish، به معنای یهودی. اکنون اگر نسبت را به آن بیفزاییم ساخته‌ایم که به یهودیان منسوب است. باید در نظر داشت که یهودیان، در سراسرِ جهان به زبان‌های مختلفی سخن گفته‌اند. پس، خواندن یهودیانی که در میانِ ژرمن‌ها می‌زیسته‌اند و نیز نامیدنِ زبان اشان، با اصطلاحِ ییدیش، ایشان را از دیگر یهودیان مشخص می‌کند و به روشن شدنِ مفهوم یاری می‌رساند.
 یهودیان تنها روزگارِ کوتاهی با زبانی که نامیده می‌شود، سخن گفته‌اند. به ویژه پس از ، برای تعامل با دیگران، بیش‌تر به زبانِ مردمی سخن گفته‌اند، که در میان شان جای‌گرفته و به سرزمینِ ایشان منسوب شده‌اند و اگر تفاوتی به چشم بخورد، بسیار ناچیز است و در اندازهٔ لهجه و گویش. پیدایشِ ییدیش نیز بر همین قاعده بوده. بخشِ بزرگی از عمرِ چندصد سالهٔ ییدیش، به دگردیسیِ آن، از گویشی آلمانی، به زبانی ورزیده گذشت که نمونهٔ بی‌مانندی از آمیزشِ زبان‌های آلمانی، لهستانی، روسی، عبری، و گاه اوکراینی شد.
 برابر با ( ) یهودیانی از و شمالِ ، با کوچیدن به سوی شرق، برای نخستین بار به پایه‌گذاری اجتماعِ بزرگی از یهودیان در کرانه‌های راین آغازیدند و فرهنگی یهودی در میانِ ایشان- در - شکل گرفت و از آن پس در میان یهودیان، به شناخته شدند. اگرچه آگاهی‌های ریزی در بارهٔ زبانی که تا آن روز در میانِ ایشان به کار می‌رفت در دست نیست، اما ناگزیر، گویشی یهودی- بوده که نامیده می‌شود و به گمان، عنصرهایی پراکنده از دیگر در خود داشته‌است. تازه‌واردانِ یهودی اما، در با لهجه‌های پرشمارِ ژرمنی رویارو شدند، که مقدر بود بعدها را پدید آورند. در این میان ی جوانِ اشکنازی‌ها، گویشِ آلمانی اش را با واژه‌ها و عبارت‌هایی از نشانمند کردند که هنوز اندک ردِ پایی از آن، در واژه‌های ییدیشِ امروزی به جا مانده‌است، به ویژه در یِدیشِ غربی. واژه‌ها و عبارت‌هایی نیز از ادبیات دینی به گویش آلمانی ایشان راه یافتند، چراکه ایشان به نوشته‌ها و دسترس بودند و ناگزیر اصطلاحاتِ آن را در گفتگوهای روزانه اشان شرکت می‌دادند. این چنین یهودیان رفته رفته، این گویش را با نیازهای ویژهٔ فرهنگِ نوپای اشکنازی سازگار کردند. به شدت زیر نفوذ عبری و آرامی واقع شد، چندان که نزدیک به واژگان ییدیش را شکل داد. کاست‌وفزودها در این گویشِ آلمانی، پرورشِ عمدیِ تفاوت‌هایی بود، که اشکنازی‌ها را به تمایز و هویتی فرهنگی می‌رساند. به این ترتیب، صورتِ تغییرِ یافته‌ای از آلمانیِ پدید آمد، که عنصرهایی را از لاز، عبریِ و آرامی به ارث برد تا عمده زبانِ یهودیانِ اشکنازی باشد.
 همچنین جامعهٔ اشکنازی‌ها، جغرافیای خود را داشت، برای ارتباط در میانِ محله‌های یهودی که اندکی مستقل از همسایگانِ غیریهودی اشان بودند. در اروپای سده‌های میانه که هنوز پا نگرفته بود و و ، لگامِ اروپا را به دست داشتند، گسترهٔ فرهنگیِ یهودیان، چندان با قلمروی این فرمانروایانِ محلی نمی‌خواند؛ به گونه‌ای که حوزهٔ زندگیِ اجتماعاتِ تا شمالِ و سرزمین‌های غربی‌تری که یهودیانِ در آن پراکنده بودند ادامه داشت. 
 کهن‌ترین سندِ به‌جامانده به زبان ییدیش، دعایی است، که در نیایش‌نامه‌ای به عبریِ سره گنجانده شده. در این نوشته یِدیش به روشنی زبانی از زبان‌های میانه است که واژه‌هایی از آن عبری اند. 
 فضایی جزم‌اندیشانه را در اروپای گستراند که در پی اش سخت‌گیری بر اشکنازیان نیز افزوده شد. در سدهٔ سیزدهمِ میلادی ( ) در اجتماعاتِ کوچکِ یهودی به گویش‌های آلمانی سخن می‌گفتند، جمعیت اِشان به شدت رشد کرد. سخت‌گیری‌ها و فشارها در اروپای -که یهودیان را زمینه‌سازِ به صلیب بسته شدنِ پیامبر اشان می‌دانستند- آنان را برای گریختن از شکنجه‌ها و آزارها به سوی شرق کوچاند. ییدیش به شرقِ ، ، و دیگر سرزمین‌های شرقیِ اروپا رسید. رویاروییِ ییدیش با رایج در این سرزمین‌ها، ییدیش را با وام‌گیریِ واژه‌هایی از زبان‌های اسلاوی درگیر کرد و دگردیسی اش را از گویشی آلمانی، به زبانی خودساخته در پی آورد. جدا شدن گویش‌وران اروپای شرقی از کانونِ و در معرض زبان‌های اسلاوی به‌ویژه لهستانی و اوکراینی، قرار گرفتن اش، به نخستین تمایزها میان و انجامید. ییدیشِ شرقی میانِ یهودیانی گسترده شد که در می‌زیستند و یدیشی غربی در میان یهودیانی که در و ماندند. به دو گویش بخش شدنِ یدیشی، خود، مایهٔ متمایز شدنِ اجتماعاتِ گویشورانِ این دو لهجه شد. 
 در و ترانه‌ها و چکامه‌ها در ییدیش و همچنین تکه‌هایی در و ، رختِ نوشتن پوشیدند. ترانه‌ها و در ییدیش و نیز قطعه‌هایی ملمع به آلمانی و عبری از سدهٔ چهاردهم و پانزدهم پیدا شده‌اند که در پایانِ سدهٔ پانزدهم که گرد آورده‌است. در همین دوره و همزمان با ، شکل‌گیریِ توافقی در میانِ جامعهٔ یهودی به چشم می‌آید تا نسخهٔ خود را از ادبیاتِ ی آلمانی، همساز کند. نخستین چکامهٔ حماسی از این دست که به نظم درآمد است که در کتابخانهٔ نگاه داشته می‌شود. این دست‌نوشت، در سالِ ۱۸۹۶م. در ی یافته شد و گردایه‌ای از چامه‌هایی داستانی با موضوعاتِ و را دربرداشت. 
 در اروپای خاوری، به ویژه ، کانونِ جهانِ یهودی بود. پس زبانِ یهودیان به گونه‌ای فزاینده، با عنصرهایی از زبان‌های اسلاوی در هم آمیخت. همچنین در همین روزگار، ییدیشِ الفبای عبری را به کار گرفت و زبانی نوشتاری شد. در میانه‌های این سده، پیشرفتی در ادبیاتِ نوشته‌ها دیده می‌شود. هم، کمکِ چشمگیری کرد به بازماندنِ این نوشته‌ها. 
 صرفِ نظر از به کارگیریِ آشکارِ واژه‌های عبری برای موضوعاتِ دینی، حکم کردن در بارهٔ چندوچونِ فاصله گرفتنِ ییدیش از آلمانی، در این دوره، بسیار دشوار است. این به ویژگی‌های آوایی -که فرض می‌شود حروف به ویژه واکه‌ها داشته‌اند- وابسته است. پژوهندگان بر این اجماع دارند، که در این دوره ییدیش شاید- حتی هنگامی که به مؤلفه‌های آلمانی واژگان اش محدود بوده- متمایز از میانگینِ گویش‌های آلمانی به گوش می‌آمده‌است.
 جستار اصلی: 
 از بازارِ ییدیش غربی، اندک‌اندک، از سکه افتاد. اشکنازیان، اگرچه را نامیدند تا این جنبش را از آن چه در در جریان بود مشخص کنند، اما دستاوردِ هسخلاه، سست شدنِ گرایشِ مذهبی در میانِ ایشان بود. گویش‌ورانِ ییدیش غربی، در حوزهٔ فرهنگِ آلمانی می‌زیستند و در حال و هوای و هسخلاه، ییدیش را انحرافی ناسره و نارس از آلمانی می‌پنداشتند. - که هم در کانونِ اندیشهٔ مدرن بود و هم خود یکی از سه بستر پایه‌ای - با میل تمام، تواناییِ بلعیدنِ گویش‌های خُردترِ همسایه را داشت. پاگرفتنِ از دیگر سوی، عرصه را بر ییدیش تنگ می‌کرد. چنین بود که ییدیشِ غربی تنها در گفتگوهای خانوادگی اشکنازی‌ها بازماند. در خاور اما- جایی که چنین فضایی حاکم نبود- زبانِ ییدیش همچون نیرویی چسبناک، اجزای فرهنگی را به هم می‌تنید که از آن به یا (= یدیشیت) نام می‌بردند. یدیشخیت بر پایهٔ اندیشهٔ شکل گرفت و ادبیاتِ گیتی‌گرایانهٔ ییدیش را پایه گذاشت. پایانِ سدهٔ نوزدهم و آغازِ سدهٔ بیستمِ میلادی، روزگارِ زرینِ بود. سه نویسندهٔ پرآوازه و بزرگِ ییدیش، ، با تخلصِ کتاب‌فروشِ دوره‌گرد، و در همین دوره آشکار شدند. 
 در آغازِ سدهٔ بیستمِ م. ییدیش به عنوانِ یکی از زبان‌های بزرگ پدیدار شد. و می‌شکفتند و غنی آن بیش از هر زمانِ دیگری منتشر شد، چندان که ییدیش یکی از شد. پس از ، آموزشِ مستقل و هماهنگ برای یهودیان در چند کشور- به ویژه در - مایهٔ گسترش و رواجِ آموزشِ ییدیشِ روشمند و باقاعده شد و هم‌گرایی و هم‌سانی بیش‌ترِ نگارش و ویرایش را میان یهودیان در پی آورد. این فرایند همچنین به شکل گرفتن و پایه گذاشتنِ در سالِ ۱۹۲۵ انجامید. ییدیش، زبانِ ملیِ قومِ یهود در اروپای خاوری شد و جنبشِ را برای کوچاندنِ یهودیان به سرزمینی بیرون از اروپا، وقعی ننهاد و راه خود را، در برپا کردن و پیش‌بردنِ فرهنگِ یکپارچهٔ یهودی در اروپا پی گرفت. 
 آمریکا سرزمینی است که به دست به شناسانده شد. اگرچه حضور و نفوذ اسپانیایی‌ها و فرهنگ و در جنوب و مرکز هنوز هم پابرجا است اما شمال این قاره هم دور از این حضور و نفوذ نبوده‌است. تا پایان سدهٔ نوزدهم میلادی بسیاری از جنوبی همگی یا در کنترل بودند یا بخشی از خاک . شاید از همین رو بود که بیش‌تر یهودیانی که رحل اقامت در انداختند، یهودیان سفاردی بودند. تنها در میانه‌های سدهٔ نوزدهم م. بود که نخستین اشکنازیان از آلمان و پس از آن از خاور اروپا به این کشور رسیدند و ییدیش نخستین حضور اش را در آمریکا ثبت کرد. یکی از هفت بود که هر روز در چاپ و منتشر می‌شد.
 تنها در خاور اروپا نبود که ییدیش هر روز غنی‌تر می‌شد. در ۱۹۷۶ که در زاده شده بود اما در آمریکا زندگی می‌کرد برندهٔ ادبیات شد. او ییدیش روانی و داشت شعرهای فراوانی را از ییدیش به انگلیسی برگرداند. شعرهایی که سروده‌های نیز در میان اشان بود. در ۱۹۸۷ اما، خودِ ایزاک بشویس سینگر، نویسندهٔ ییدیش‌زبان زادهٔ و مقیم آمریکا برندهٔ شد.
 ییدیش از دیگر سو با عبریِ نو در چالش بود که صهیونیست‌ها می‌کوشیدند در میانِ یهودیان بپراکنند و زبانِ رسمیِ قومِ یهود بشناسانند. در سال‌های نخستِ اشغالِ نیز، در ، جنگی به نامِ درگرفت، میانِ طرفدارانِ به کارگیریِ زبانِ آلمانی- که هوادارِ بودند- و گروهی دیگر که هوادارِ بودند و خواستارِ به کار گرفتنِ زبانِ عبری و برخی دیگر که خواستارِ به کار گرفتنِ زبانِ یِدیشی بودند. 
 زبان ملی اسراییل، عبریِ نو است. کنار رفتن ییدیش به عنوان زبانی که میل و توان جانشینی دارد، خود بازتابیدهٔ کشاکش دو نیروی مذهبی و گیتی‌گرایانه بود. گروه‌های گیتی‌گرا زبانِ ملیِ نویی برای برجسته کردنِ می‌خواستند و اهل مذهب به‌طور سنتی می‌خواستند که عبری، زبانِ مقدس ویژه نماز و نیایش و مطالعاتِ مذهبی، پذیرفته باشد. در آغازِ سدهٔ بیستم ترسایی کوچندگان صهیونیست در فلسطین کوشیدند تا کاربرد ییدیش را در میان جامعهٔ خودشان از ریشه برکنند یا دست کم از لحاظ اجتماعی ناپذیرفتنی کنند.
 این کشاکش همچنین نگاه‌های مخالف میان یهودیان گیتی‌گرا را در سراسر جهان بازمی‌تاباند. از سویی عبری و و از دیگر سو ییدیش و به عنوان وسایل تعریف کردن ظهور یهود. سرانجام پس از ۱۹۴۸ و با نفوذ یهودیان سفاردی -که ییدیش برای شان بیگانه بود اما از پیش با عبری آشنا بودند- عبری دیگر تنها گزینهٔ عملی به نظر می‌آمد. اگرچه عامل اجتماعی فرصت‌ها را برای کام یافتن ییدیش از میان برد، اما از دیگر سو اولیای امور در اسراییل نیز، در دههٔ ۱۹۵۰، با گستردن قوانین سانسوری که از حاکمیت ارث رسیده بود، تئاتر ییدیش را در اسراییل کمابیش ممنوع کردند.
 با این همه هنوز برخی کوچندگان کهنسال‌تر به اسراییل از که بیش‌تر از پنجاه سال دارند، تا اندازه‌ای به ییدیش سخن می‌گویند یا دست کم آن را می‌فهمند. در حلقه‌های مذهبی، این هاردی اشکنازیان و به ویژه و میتناگدیمِ (ضد حسیدیّه) یشیوایِ جهانیِ بودند که آموزاندن سخن گفتن و به کار بردن ییدیش را پی‌گرفتند و آن را زبانی ساختند، که امروزه صدهاهزار از به کار می‌برند. بزرگ‌ترین این مرکزها در و است. 
 این جمهوری در سالِ (۱۲۹۳ جلالی) بنیاد نهاده شد. پس از ، رهبرانِ شوروی را رای بر آن شد، که یهودیانِ را به نقطه‌ای از سرزمینِ پهناورِ روسیه بکوچانند و فراهم آورند. بیروبیدژان، در دورترین سرزمین‌های روسیه برگزیده شد و یهودیان به این منطقه کوچانده شدند. هم‌اکنون، زبان یِدیش در این جمهوری، زبانِ رسمی است.
{"title": "زبان ییدیش", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%DB%8C%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%B4&oldid=34629826", "language": "fa"}