جمع عربی لغت جبل (کوهستان یا تپه) نامی که به منطقه‌ای که به آن هم گفته می‌شود که از - در جنوب - تمایز داده شود. 
 دلیل این نام‌گذاری، کوهستان‌های آن - جز در ناحیه ی شمال شرقی‌اش - است. جبال از شرق به صحرای بزرگ خراسان، از جنوب به ، از جنوب شرقی به ، از جنوب غربی به کشور ، از شمال غربی به و از شمال به محدود شده‌است. مرزهای جبال، به‌خوبی مشخص نشده و به‌طور مکرر تغییر می‌کرده‌است. 
 بر اساس نوشته‌های (۲۰۳ ه‍.ق) و (۲۶۷ ه‍.ق) معدن‌های آنتیمونی (سنگ سرمه) در وجود داشته‌است 
 پس از و دوران حکومت و ، به منطقه ی کوهستانی غرب یعنی ، (به معنای یا ) می‌گفتند. این ناحیه بین دو ناحیه ی عراق عرب (کشور کنونی) و ( و ) قرار داشت. 
 ، جبال را میان ، ، ، ، ، ، ، ، ، و می‌داند اما با دقت در نقشه ی جهان ترسیم‌شده توسط ، محدوده ی سرزمین جبال را با دقت بیشتری می‌توان مشخص نمود.
 دلیل نامگذاری این منطقه به جبال، به خاطر کوهستان‌ها و مکان‌نگاری سطح مرتفعش بود که دربرگیرنده ی مرکز رشته‌کوه و شامل مناطق و ، بین رودخانه و رشته‌کوه البرز در شمال و ناحیه ی پست خوزستان در جنوب می‌شود؛ در حالی که مرزهای غربی آن جایی است که رشته‌کوه زاگرس به دشت و مرز شرقی آن به حاشیه ی بزرگ مرکزی ایران ( ) قرار دارد. در جغرافیای دیوانسالاری (مدیریت اجرایی) در دوران صدر اسلام، مرزهای آن تعیین‌نشده و متغیر بود، ولی گاهی آن را به شهر ری در انتهای شمال شرقی‌اش مربوط می‌کردند. شهر ری در نیمه ی شاهراه عراق-خراسان بود که این شاهراه در شهر (در غرب ناحیه)، وارد ناحیه ی جبال می‌شد. در آن زمان، جبال شامل شش شهر مهم بود: ، قارماسین (بعدها کرمانشاه)، همدان، قزوین، اصفهان و ری. 
 با توجه به نقشه ی معتبر و کهن‌تر مربوط به قرن دهم میلادی، به ترسیم دقیق‌تری از ناحیه جبال می‌توان رسید. جبال یا الجبال (سرزمین کوهستان) به‌طور واضح به مناطق کنونی ، ، شمال ، ، ، (باختران) و دیگر سرزمین‌های کوهستانی در غرب و جنوب غربی ایران اشاره دارد.
 عرب‌ها پس از تاخت و تاز در عراق، به زودی به جبال نیز یورش بردند. تسخیر جبال تا سال‌های پایانی خلافت و سال‌های آغازین خلافت به درازا کشید. فتح (۶۴۲ میلادی) و پس از تسخیر (۶۴۰ م) روی داد. همدان در ۶۳۹ یا ۶۴۱ میلادی و به‌طور قطعی در ۶۴۴–۶۴۵ فتح شد. اصفهان در ۶۴۲ یا ۶۴۴ میلادی، قزوین در ۶۴۴–۶۴۵ میلادی و شهر ری در تاریخ نامشخصی بین ۶۳۹ تا ۶۴۵ به‌دست عرب‌ها فتح شد. 
 شهر دینور و نهاوند، که هر دو توسط اعراب پس از جنگ نهاوند در ۶۴۲ میلادی، تسخیر شده بودند، اهمیت بسیاری در دوران فتوحات اعراب در غرب ایران داشتند. آن‌ها سرانجام به ترتیب با نام ماه الکوفه و ماه البصره شناخته شدند که نقش پایگاه جنگجویان عرب (به عربی: مقاتله) برای لشکرکشی به سمت شمال یعنی و همچنین به سمت دشت ایران تا به را ایفا می‌کردند. واژه ی ماه، احتمالاً برگرفته از ماده یا هم ماد (پیش از اسلام) است. از این‌رو اعراب عنصر اصلی جمعیت این شهرها را تشکیل دادند و رؤسای عرب، دارایی شهری را به‌دست آوردند. از همین‌رو در قرن نهم میلادی، شاعر و پهلوان (paladin) عرب، (مرگ بین ۸۴۰ تا ۸۴۳ میلادی)، دارایی وسیعی را بین تا شرق نهاوند داشت که به «کرجِ ابودلف» مشهور گشت. 
 مقالهٔ اصلی: در آغاز قرن یازدهم میلادی و در دوران و ، واژه ی تاریخی «جبال» جای خود را به «عراق عجم» (یعنی عراق ایرانی‌ها) داد تا از «عراق عرب» که همان است، متمایز شود. مورخ دوره ی غزنوی، همیشه واژه ی «عراق عجمی» برای غرب ایران به‌کار می‌برد. اشاره ی مختصری در مورد جبال داشته‌است.
 پس از ، واژه ی «جبال» کاربردش را از دست داد. از این‌رو، جغرافی‌دان‌ نیمه ی قرن چهاردهم میلادی هرگز از این واژه استفاده نکرده است. اصطلاح «عراق عجم» در ایران مدرن، کاملاً منسوخ شد؛ ولی نام جایگزین شهر سلطان‌آباد ( کنونی) از همین لفظ «عراق عجم» در دوران ، بر گرفته شده‌است.
{"title": "ناحیه جبال", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D9%87_%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D9%84&oldid=35077114", "language": "fa"}