(ایرانی: اران، ارمنی: الوانک) نام یک کشور باستانی در منطقه بوده‌است. این کشور از شمال به کوهستان کرائونیان که در قفقاز کشیده شده، از شرق به و از جنوب به محدود بوده‌است. از غرب، مرزش ناپایدار بوده‌است. نوشته‌است: مرز غربی آلبانیای بوده‌است و این مرز بارها از جانب آلبانیایی‌ها یا ارمنی‌ها مورد تاخت و تاز قرار گرفته‌است. در انتهای شرقی مرز قفقاز، گذرگاهی در کنار ساحل دریای کاسپین بازمی‌گردد. که به دروازه‌های آلبانیا و دروازه‌های کاسپین توسط باستانیان، پهک چورای یا ایوری پهک توسط ارامنه نامیده می‌شود. 
 آلبانیا در باستان Աղուանք و به ارمنی امروزی Աղվանք (آقوانک) و به سایر زبان‌های «آلبانیا» به منطقه‌ای فراتر از کل امروزی گفته می‌شد. از چهار قرن پیش از میلاد تا نیمه اول قرن نهم میلادی برقرار بوده‌است. در سال ۳۳۱ پیش از میلاد از آلبانیای قفقاز به عنوان یکی از یاد شده‌است. از آن دوران نام هیچ شهری از این منطقه در جایی یاد نشده‌است. پایتخت آلبانیا در کنار قرار داشته‌است. در سال ۳۸۷ میلادی که و را بین خود تقسیم کردند، آلبانیای قفقاز تابع مطلق ایران شد. ساسانیان در سال ۵۱۰ میلادی آخرین حاکم بومی را برکنار کرده و اداره منطقه را به کل بدست گرفتند.
 دلیل نام‌گذاری این دولت به نام این بوده‌است که در ، مناطق کوهستانی را آلبانیا می‌نامیدند (به همین دلیل کشور آلبانی کنونی به همین نام نامیده می‌شود). جالب اینکه مناطق شمالی آلبانیا را امروزه می‌نامند که هیچ معنی مشخصی در زبان ترکی ندارد و دارای پسوند ستان می‌باشد که از زبانهای ایرانیست.
 آلبانیای قفقاز، از شمال به (Terek)، از جنوب به رود ، از شرق به و از غرب به و و ساحل غربی (گوگچه) محدود بوده‌است.
 شهرهای مهم آلبانیای قفقاز عبارت بوده‌اند از: کابالکا ( کنونی)، پرتو ( کنونی)، پایتاکران ( کنونی)، سماخیا ( کنونی)، ، آماراس، هوناراکرت و کیش (قیس).
 پارتو (Pʿartaw، نامی نامرتبط به پارتی، پارتیان) نام شهر سابق ارمنی در مکان Terter در استان Uti، توسط حاکم آلبانیا، حدوداً در اواخر قرن چهارم میلادی ساخته شد. در دوران حکمرانی شاه ، شهر Pʿartaw تحت نام پیروزآباد، بازسازی شد. بعدها شهر توسط ، مستحکم شد، که اسمش به پیروزقباد تغییر یافت. Pʿartaw در آن زمان، هم شهر قدرتمند دفاعی و هم مرکز موفق تجاری و پیشه‌گری بود. 
 شهر دیگر که سابقاً ارمنی بود، Xałxał واقع در Uti، ولی نزدیک به مرز بود. 
 به نوشته اهالی آلبانیای قفقاز از طوایفی تشکیل شده بودند که به ۲۶ زبان مختلف قفقازی صحبت می‌کردند. برخی از این طوایف عبارت بوده‌اند از: ، ، (Sovde)، (مغ)، ، ، ، ، (Qel) و . 
 به گزارش مورخ یونانی، اقوام و اقوامی سکایی‌تبار می‌باشند که در میان و آلبانیایی‌ها سکونت داشتند. 
 در دوره ساسانیان برخی از اقوام ایرانی توسط ساسانیان در این منطقه ساکن شدند. در قرن سوم و چهارم با ورود اقوام ترک‌زبان مانند ، سوواری‌ها، ، بارسیل‌ها و … از گذرگاه دربند، گوناگونی نژادی در سرزمین‌های آلبانیای قفقاز بیشتر شد.
 دربارهٔ مذهب آلبانیایی‌های قفقاز نوشته‌است: آن‌ها سه خدا را می‌پرستیدند: ، خورشید و ماه. گرچه متداول است که این خدایان سه‌گانه را به خدایان سه‌گانهٔ ایرانی و ارمنی، ، و ربط می‌دهند، اما این نزدیکی نادرست است. بدون انکار تأثیرپذیری آئین مزدا از بر مذهب آلبانیا، لازم است دیگر فاکتورهای خارجی و وجود لایه‌های بومی را در ذهن داشته باشیم. جایگاه ماه، نزدیک مرز ایبری دارای قلمرو وسیع و مقدس که توسط کشیش رده‌بالا، که دوم در رتبه در کل پادشاهی بود، اداره می‌شود. 
 
 
 
 مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. « ». در ، بازبینی‌شده در ۷۱ شهریور ۱۳۹۰.
 مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. « ». در ، بازبینی‌شده در ۷۱ شهریور ۱۳۹۰.
{"title": "آلبانیای قفقاز", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%A2%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2&oldid=34994879", "language": "fa"}