یا یا به سرزمینی گفته می‌شود که در میان دو رود (جیحون) و (سیحون) جای دارد. در واقع معنی اصلی آن، آن سوی رود آموی ( یا آمودریا) است. این سرزمین بخشی از است.
 سرزمین‌های واقع در دو رود و ، دربرگیرنده ایالات ، ختلان، کش، ، ، ، اسروشنه، فرغانه، چاچ و اسپیجاب، پس از فتوحات اعراب به ماوراءالنهر معروف شد. این سرزمین از دیر باز شرقی‌ترین ایالت ایران باستان و از دورهٔ هخامنشی زیر تابعیت بود و سکنهٔ آن عمدتاً و بودند. این سرزمین بعدها در دوران جزو شد. 
 ۱۵۰۰ سال پیش، مدتی مانده به ظهور و سپس گسترش آن به ، ، ، ماوراءالنهر و ، مردمی که میان و می‌زیستند، دولتی متشکل و واحد نداشتند. از خوارزم تا ، از ، تا و ، هر شهری برای خود پادشاهی بومی و درباری کوچک داشت و هر پادشاهی در شهرهای کوچک‌تر دور و بر شاهزاده‌ها و حاکمان تابع خود را صاحب بود. آنها با همدیگر رابطه نزدیک داشتند، اما، همزمان، رقیب و گاه دشمن یکدیگر نیز بودند.
 زبان بیشتر مردم، ، فارسی میانه، و دیگر بود. در طرف ، و کنونی نیز دیگر زبان‌های ایرانی شرقی رایج بود. اقلیتی نیز ترک‌زبان بودند. بسیاری از آنها در دوره به فرارود کوچ کرده بودند. 
 اکثر مردم فرارود پیرو و بودند. برخی ، و پیرو آیین‌های و بودند. ترک­‌های ماوراءالنهر اکثراً مانند هم قومان خود در پیرو آیین بودند. بخش کوچک‌تری از آنان پیرو باورهای دیگری مانند و غیره شده بود. قرن‌ها بود که در مناسبات قبایل بیابان‌گرد با و تجارت، رفت و آمد، ازدواج، مبادلات فرهنگی و زبانی، کوچ و مهاجرت، دست­اندازی و تهاجم‌های مرزی چیزی عادی بود.
 چون اعراب از خراسان به این ناحیه تاختند، پس از غلبه بر آنجا، آن را ماوراءالنهر نامیده و ضمیمهٔ ساختند. حملات اعراب به ماوراءالنهر از سال ۴۷ در زمان حکومت در آغاز شد. با مهاجرت جمع زیادی از اعراب و بصره به خراسان، علاوه بر اینکه امنیت حمله‌کنندگان تأمین شد، ادامهٔ فتوحات نیز ممکن گردید. اگرچه از آن پس تا زمان ، تلاش برای فتح ماوراءالنهر ادامه یافت، عملاً فعالیت اعراب مسلمان در آن ناحیه از تاخت و تازهای پراکنده فراتر نرفت. با انتصاب قتیبة بن مسلم به حکومت خراسان در سال ۸۲ قمری بر موفقیت اعراب در ماوراءالنهر بسیار افزوده شد. با تلاش‌ها و حملات متعدد وی، بالاخره تا سال ۹۶ ه‍.ق سلطهٔ اعراب بر بیشتر فرارود تا سیردریا گسترده شد. مهاجرت تعداد زیادی از اعراب و اسکان آنها در نقاط مختلف ماوراءالنهر از جمله فتح این ناحیه قطعی به نظر می‌رسید؛ اما با مرگ قتیبه و شورشهایی که در پی آن رخ داد شاهزادگان و امیران بومی آن ناحیه با یاری گرفتن از امپراتوری ترک سر به شورش برداشتند و دوباره مستقل شدند. چنان‌که تا دو دههٔ بعد، والیان عربِ خراسان ناچار به جدال و کشمکش در این منطقه بودند و تنها در زمان امارت ، آخرین امیر خراسان، در سال ۱۲۱ ه‍.ق این ستیزه‌ها پایان یافت. از آن پس تا پایان عصر اموی، این منطقه پیوسته ضمیمهٔ خراسان بود و از طریق حکمران عرب مستقر در اداره می‌شد. 
 این منطقه در و در بود. در سده اول هجری فاتحان عرب این منطقه را ماوراءالنهر به معنای آن سوی رودخانه نام نهادند. در مورد این تغییر نام می‌سراید: 
 
 
 
 ماوراءالنهر در میان دو رود و کشورهای ، و بخشی از قرار دارند.اما در عمل وقتی ماوراءالنهر گفته می‌شود، آنچه که در و و می‌فهمند، محدود به این کشورها نیست، بلکه به جز ، و ، سرزمین‌های آن سوی مانند ، ، و جنوب روسیه نیز در نظر گرفته می‌شود 
 برخی از شهرهای تاریخی این سرزمین عبارتند از:
{"title": "ماوراءالنهر", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%85%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%B1&oldid=34837720", "language": "fa"}