یا ( : ، Hewlêr، با تلفظ: هَولِر، : ) یکی از شهرهای و مرکز و همچنین مرکز می‌باشد. آن ۳۶٫۱۲ شمالی و ۴۴٫۰۱ شرقی است و در ۸۰ کیلومتری شرق قرار گرفته‌است.
جمعیت این شهر در سال ۲٬۲۹۳٬۸۳۹ نفر برآورد شده‌است. قدمت شهرنشینی در این شهر به ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد و یکی از قدیمی‌ترین شهرهای مسکونی دنیاست. 
 نام اربیل بر اساس قواعد زبان کردی به معنی مکان بهتر یا جای بهتر است. 
 اربیل نامی است که بیشتر در سطح جهانی برای این شهر باستانی بکار می‌رود‌‌. ریشه نام‌گذاری این شهر را می‌توان در سنگ‌نوشته‌های سومری در ۲۰۰۰ پیش از میلاد به شکل اربیلوم، اوربلوم یا اوربیلوم (𒌨𒉈𒈝𒆠 ، ur-bi₂-lumki) یافت کرد. مورخان براین باورند که از ریشه‌های «Ur_اور» (شهر) و «Bela_بیلا» (بالا، بلند) تشکیل شده است، احتمالا به این خاطر که شهر در مناطق بالایی و مرتفع، فراتر از جلگه پایینی رود واقع شده است. (به معنی شهر بلند) 
 اربیل در زمان مرکز دینی مهمی برای آیین پرستش ایزد (اشتاروت) بود. در بند چهاردهم از ستون دوم کتیبه بیستون، نام اربیل به صورت (اَربَ ای ر آ ی آ. - A.R.Ba.i.R. ā.y. ā) آمده‌است. 
 شهر اربیل در شمال کشور عراق قرار دارد و از نظر جغرافیایی دشت می باشد و از قدیم مکانی استراتژیک بوده است،زمینهای بسیار مناسبی برای کشاورزی دارد و چهار فصل سال را دارد به اینصورت که تابستانهایی بسیار گرم و زمستانهای سردی دارد.
 اربیل شهری بسیار باستانی است که در زمان بنیان گذاشته شد.
منطقهٔ اربیل در طی سده‌ها بخشی از ایران را تشکیل می‌داد و مدتی نیز به دست نیروهای اسکندر مقدونی افتاد. پس از آن و و طی سده‌های پیاپی بر آن فرمانروایی کردند و ارگ اربیل نیز به دست کردها بنا شد.
 که در آن اسکندر مقدونی، را در سال ۳۳۱ پ.م شکست داد، در جایی حدود صد کیلومتری غرب اربیل رخ داد.
 در سدهٔ پنجم هجری زین‌الدین علی کوچک‌بن‌بگتگین از صاحب منصبان امیر زنگی به خاطر شرکت در نبردهای آن امیر در کردستان، تملک نواحی‌ای را به مرکزیت اربیل به دست آورد. مظفرالدین گوکبوری فرزند زین‌الدین که توسط قایماز حاکم اربیل به نفع برادر جوانترش زین‌الدین یوسف بیرون رانده شده بود، پس از همکاری با در در ۵۸۶ هجری به اربیل آمد، وی عملاً به عنوان رئیس به مدت چهل و چهار سال سراسر ایالت اربیل را در دست داشت، وی به امور عام‌المنفعه در اربیل اهتمام داشت، چندین مدرسه، ، بیمارستان و نوانخانه ساخت و موقوفات بسیاری بنا نهاد. گویا نخستین بار در زمان وی عید مولود نبی به‌طور رسمی برگزار شده‌است. در زمان وی دانشمندان و نویسندگان بسیاری به اربیل آمده‌اند، در همهٔ این کارها وزیرش که به مستوفی هولیر مشهور است وی را یاری می‌کرده، کتاب تاریخ هولیر نیز نوشته همان وزیر است. وی در کنار هولیر که همواره به عنوان شهری شناخته می‌شد شهری تازه بنانهاد و هر دو شهر را به مراکز ثابت تبدیل کرد، این فضا تا ۶۳۴ هجری که هولیر بر اثر یورش ویران شد ادامه‌یافت. 
 شهر امروزی اربیل بر روی تپه‌ای باستانی قرار گرفته‌است. بر روی آن تپه، دیوارها و بقایای یک دژ به چشم می‌خورد. در سده‌های میانه شهر اربیل به یک کانون بازرگانی بر جادهٔ میان و موصل تبدیل شد و امروزه نیز با قرار داشتن در مسیرهای جاده‌ای و ریلی از اهمیت زیادی برخوردار است.
 مجلس از سال‌ها پیش در شهر اربیل تشکیل می‌شد، ولی کنترل آن تا زمان شورش کردها در پایان ، عملاً در دست بود. در سال ۱۹۹۱ میان دو حزب اصلی کردها یعنی و جنگی درگرفت و مجلس نامبرده منحل شد. حزب دموکرات با کمک در سال ۱۹۹۶ اربیل را در دست گرفت.
پس از سرنگونی به دست نیروهای ، در دهم آوریل ۲۰۰۳ اربیل شاهد جشن و سرور مردم در خیابان‌ها بود. پس از جنگ چندین بمب علیه نیروهای آمریکایی و کردها در شهر منفجر شده که شدیدترین آن انفجار بمبی در روز عید قربان در مقر هر دو حزب در شهر هولیر بود که در آن رویداد ۱۰۹ نفر جان باختند. این را به گروه مسلح نسبت می‌دهند.
 شهر اربیل ۱۷۲ محله دارد که محله‌های قَلات ( )، خانقاه، بازار، مستوفی، مناره، تعجیل، عرب، سیداوه و سه‌تاقان هسته قدیمی این شهر را تشکیل می‌دهند. 
 تا سال ۱۹۹۱ پادگان نظامی بود و در سال ۲۰۰۴ بیشتر از آن برای فرود هواپیماهای جنگی آمریکایی استفاده می‌شد. این فرودگاه در دههٔ ۲۰۰۰ میلادی رتبهٔ بین‌المللی گرفته است و روزانه دست‌کم پانزده تا بیست پرواز خارجی را میزبانی می‌کند.
بسته شدن مکرر فرودگاه‌های دیگر شهرهای بزرگ عراق همچون و به رونق این فرودگاه کمک کرده‌است. 
 جمعیت اربیل را تشکیل می‌دهند، با این حال اقلیتی از آشوری‌ها نیز در اربیل سکونت دارند. البته پیش‌بینی می‌شود به دلیل ناامنی در جنوب و مرکز عراق و مهاجرت کردهای دیگر نواحی به اربیل جمعیت شهر به سرعت افزایش پیدا کند.
{"title": "اربیل", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%A7%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D9%84&oldid=35163369", "language": "fa"}