(форсӣи тоҷикӣ) که از آن با نام (забони тоҷикӣ) یا نیز یاد می‌شود، به گویشی از گفته می‌شود که در ، به ویژه در کشورهای و گفتگو می‌شود. تاجیکی زبان رسمی تاجیکستان و در کنار در ایران و در یکی از سه گونه رسمی و معیار زبان فارسی است.
 از زبان‌های و وارد فارسی تاجیکی شده‌است و افزون بر این در مواردی تاجیکان برای برخی معنی‌ها و مفهوم‌ها، واژگانی را به کار می‌برند که در ایران بسامد کمتری برای آن مفهوم دارند. برای نمونه در فارسی تاجیکی به « »، «کورشب پرک»؛ به « »، «فوتبالباز»؛ به «چای سبز»، «چای کبود»؛ به «بالگرد»، «چرخبال»؛ به «فرودگاه»، «خیزگَه» (محل برخاستن هواپیما) و به « »، «چایجوش» می‌گویند. با این همه، فارسی تاجیکی به سادگی برای ایرانیان و افغانستانی‌ها قابل درک است.
 فارسی تاجیکی عناصر باستانی زیادی را در واژگان، تلفظ و دستور زبان خود حفظ کرده‌است که بخشی از آن به دلیل انزوای نسبی در کوه‌های آسیای میانه پدید آمده و در دیگر نقاط فارسی‌زبان از بین رفته‌است. در پی ، زبان فارسی تاجیکی را با الفبای که در آن تغییراتی داده شده‌است، می‌نویسند، که به آن می‌گویند. مجلس تاجیکستان در سال (۱۹۹۹ میلادی) با حذف واژهٔ «فارسی»، نام قانونی زبان این کشور را «تاجیکی» اعلام کرد. 
 تا سده نوزدهم، فارسی‌زبانان افغانستان و آسیای میانه برای زبان خویش نام جدایی نداشتند و بدان «فارسی» می‌گفتند. واژه «تاجیک» در فارسی به معنای خارجی و بیگانه بوده که ترک‌زبانان از آن برای اشاره به فارسی‌زبانان استفاده می‌کردند (واژه نیز از همین ریشه است) و از آن جا این نام برای این گویش فارسی انتخاب شده‌است. 
 در سال ۱۹۸۹، با رشد ملی‌گرایی در میان قانونی تصویب شد که تاجیکی را اعلام می‌کرد. این قانون همچنین تاجیکی را با یکسان دانسته و نام زبان را معرفی می‌کرد و خواستار به‌کارگیری دوباره شده بود. 
 در سال ۱۹۹۹، واژه از قانون زبان کشور حذف شد. 
 مقالهٔ اصلی: فارسی از زبان کهن‌تر (یا پهلوی) آمده که آن نیز خود از سرچشمه گرفته‌است. این دو زبان برخاسته از ناحیهٔ باستانی ( امروزی در ) هستند. پارسی باستان زبان رسمی بود و نوادهٔ آن، پارسی میانه، به‌عنوان زبان رسمی و دینی درآمد که در این دوران در دیگر سرزمین‌های ایرانی گسترش بسیاری یافت. پس از ورود اسلام به ایران، فارسی وارد دوره نوین شد. به گفته بسیاری از پژوهشگران، زبان فارسی نو در آغاز در و که امروزه بخش‌هایی از ایران، افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان را در بر می‌گیرد، توسعه یافت. گرچه فارسی نو در اصل از تبار بود، در آن عناصری از آسیای میانه همانند نیز وجود داشت.
 در پی در سده هشتم میلادی، برای دوره‌ای تبدیل به زبان اداری این مناطق شد و و دیگر زبان‌های ایرانی به حوزه‌های خصوصی محدود شدند. در پی بنیانگذاری در سده نهم، که شهرهای و را دربرداشت، فارسی نو به عنوان زبان دربار پدیدار شد و به سرعت جای عربی را گرفت. نفوذ عربی همچنان به شکل که تا سده بیستم برای نوشتن این زبان استفاده می‌شد و وام‌واژگان بسیار ادامه یافت.
 فارسی نو برای سده‌های بسیار به آسیای میانه تبدیل شد هرچند که در پایان در بسیاری از مناطق جایگزین آن شد. از سده شانزدهم فارسی در آسیای میانه تحت تأثیر فشار فزاینده‌ای از زبان‌های همسایه قرار گرفت. این زبان که روزی در سرتاسر ، همانند ، رایج بود، امروزه عملاً در آن کشور وجود ندارد. نیز در بسیاری از مناطق ازبکستان امروزی جایگزین تاجیکی شده‌است. با این وجود تاجیکی هنوز در سمرقند، بخارا، و بسیاری از مناطق تاجیکستان امروزی رایج است.
 در سیاست‌های را بر تاجیک‌های و سمرقند اجرا می‌کرد تا در این مناطق زبان تاجیکی با ازبکی جایگزین شود. هرچند این سیاست‌ها تاکنون بی‌نتیجه مانده‌اند، اما اقلیت‌های بزرگ ازبک‌زبانی در این مناطق که روزی کاملاً فارسی‌زبان بوده‌اند، پدیدار شده‌اند. 
 بنیانگذاری در در سال ۱۹۲۹ و رسمی شدن فارسی تاجیکی در کنار به این زبان کمک‌های بسیاری کرد. با این حال، تعداد قابل توجهی از تاجیک‌زبانان در خارج از مرزهای جمهوری باقی ماندند، که بیشتر در بودند، که باعث ایجاد تنش میان و شد. سمرقند و بخارا که مرکز تاریخی بی چون و چرای فارسی‌زبانان در آسیای میانه بودند، هیچ‌یک در این جمهوری تازه‌تاسیس قرار نگرفتند. پس از بنیانگذاری این جمهوری، گروه‌های بزرگی از تاجیکان بدان جا، به ویژه در ناحیه پایتخت، ، مهاجرت کردند و در زندگی سیاسی، فرهنگی و اقتصادی جمهوری نفوذ قابل توجهی یافتند.
 تأثیر این مهاجران تاجیک از جمهوری شوروی ازبکستان چنان است که تاجیکی معیار ادبی بیش از آن که بر پایه لهجه‌های مرکزی تاجیکی که بومی منطقه دوشنبه و مناطق پیرامونش باشد، بر پایه گویش‌های شمالی این زبان (سمرقند و بخارا) است و در نتیجه، گویش‌های رایج در منطقه‌ای که پایتخت واقع شده‌است، با فارسی تاجیکی معیار منطبق نیست. برای نمونه، گویش‌های شمالی، و همچنین تاجیکی معیار، / ɵ / دارند، ولی این واج اصلاً در لهجه‌های صحبت شده در منطقه دوشنبه وجود ندارد. 
 پس از و استقلال تاجیکستان در سال ۱۹۹۱، دولت تاجیکستان تلاش‌های اساسی برای ارتقای کاربرد تاجیکی در تمام زمینه‌های زندگی عمومی و خصوصی انجام داده‌است. تاجیکی در حال به دست آوردن جایگاه خود در میان طبقات بالای کشور است که در گذشته بودند و به نقش خود به عنوان زبان بومی بیشتر مردم کشور ادامه می‌دهد. شمار نشریات تاجیکی نیز افزایش یافته‌است. افزایش تماس با رسانه‌های ایران و افغانستان، پس از دهه‌ها انزوای در دوران شوروی نیز در پیشرفت زبان گذاشته‌است.
 فارسی زبان ملی و رسمی تاجیکستان است که به نوشته می‌شود. فارسی نزدیک به ۷٫۵ میلیون نفر یا ۸۴٫۳٪ از شهروندان این کشور است. شهرهای بزرگ تاجیکستان شامل (پایتخت)، ، ، ، ، و همگی فارسی‌زبانند. فارسی در تاجیکستان تا دههٔ ۱۹۲۰ میلادی همانند سایر به نوشته می‌شد. پس از رخداد در تاجیکستان گونه‌ای از الفبای لاتین برای نوشتن فارسی معرفی شد که در آوریل ۱۹۲۸، رسماً جای خط فارسی را گرفت. الفبای سیریلیک تاجیکی نیز در اواخر دههٔ ۱۹۳۰ میلادی در رواج یافت و جایگزین الفبای پیشین لاتین شد. پس از سال ۱۹۳۹ میلادی، انتشار آثار به خط فارسی ممنوع اعلام شد. 
 بر پایه آمار رسمی ازبکستان تاجیک‌ها ۵٪ از جمعیت کل این کشور را شامل می‌شوند. اما آمارهای غیررسمی شمار تاجیکان این کشور را میان ۱۰ تا ۱۲ میلیون نفر یا ۳۰ تا ۴۰ درصد از جمعیت کل کشور برآورد می‌کند. فارسی‌زبانان در ازبکستان بیشتر در دو شهر و و ولایت سکونت دارند؛ هرچند در دیگر مناطق ولایت‌های و و همچنین ولایت‌های ، ، و نیز به‌طور پراکنده یافت می‌شوند. در برآوردی در سال ۱۹۹۶ زبان ۷۰٪ از اهالی سمرقند و ۹۰٪ از اهالی بخارا را فارسی اعلام کرده‌است. افزون بر سمرقند و بخارا، گروه‌های بزرگ فارسی‌زبان در ، ، و در ، همچنین ، و در و افزون بر آن ، ، ، ، و دره‌های رودهای و می‌زیند. 
 جوامع تاجیک‌زبان بسیاری به دلیل بی‌ثباتی که در سال‌های کنونی گریبان‌گیر آسیای میانه شده‌است، وجود دارند. شمار زیادی از تاجیک‌زبانان در ، و یافت می‌شوند. مهاجرت تاجیکان همچنین به دلیل اوضاع نابسامان اقتصادی تاجیکستان است و هر ساله تقریباً یک میلیون مرد تاجیکستان را به منظور کار در روسیه ترک می‌کنند. شمار تاجیکان روسیه بیش از ۱ میلیون نفر برآورد شده‌است. 
 جدول زیر شش تاجیکی معیار ادبی را با خط‌های سیریلیک و عربی و تلفظ آن‌ها در نشان می‌دهد.
 فارسی تاجیکی دارای ۲۴ همخوان است که ۱۶ تا از آن‌ها در تلفظ جفت ساختاری هستند: [б/п] [в/ф] [д/т] [з/с] [ж/ш] [ҷ/ч] [г/к] [ғ/х]. در جدول زیر همخوان‌های تاجیکی معیار ادبی به خط‌های سیریلیک و عربی و تلفظ آن‌ها در آمده‌اند.
 گویش‌های فارسی تاجیکی در چهار دسته دسته‌بندی شده‌اند. 
 
 
 
 گویش که به نام شناخته می‌شود به گروه شمالی تعلق دارد. این گویش با دارا بودن واژگان (بیشتر برای اصطلاحات مذهبی) و استفاده تاریخی از به راحتی قابل تشخیص است. با وجود این تفاوت‌ها، بخاری برای دیگر فارسی‌زبانان، به ویژه گویشوران گروه شمالی تاجیکی، به راحتی است.
 یک رخداد بسیار مهم در توسعه تاجیکی امروزی، به ویژه زبان گفتاری، تمایل به تغییر گرایش گویشی آن است. گویش‌های تاجیکی شمالی، به ویژه گویش و ، پایه و اساس تاجیکی معیار بودند، در حالی که گویش‌های جنوبی از محبوبیت و ارج کافی برخوردار نبودند. اکنون همه سیاستمداران و مقامات دولتی سخنرانی‌های خود را به گویش کولابی انجام می‌دهند که در پخش‌های رادیو و تلویزیونی نیز استفاده می‌شود. 
 مقالهٔ اصلی: دستور زبان فارسیِ تاجیکی بسیار همانند دستور زبان فارسیِ ایران است، مگر در شمار اندکی از ساختارهای دستوری. 
مهم‌ترین تفاوت میان فارسی تاجیکی و غربی روش ساخت زمان مستمر (ملموس) است که در تاجیکستان معین نامیده می‌شوند. در ایران این زمان با کمک فعل و در تاجیکستان با فعل (истодан) ساخته می‌شود. برای ساخت مضارع معین در تاجیکی صفت مفعولی فعل (بن ماضی + ـه: رفته) به (истода) افزوده و در پایان شناسه قرار می‌گیرد. در ماضی معین نیز صفت مفعولی به (истодан буд) افزوده و در نهایت شناسه قرار می‌گیرد. برای نمونه:
 اسم‌ها از نظر شمار در فارسی تاجیکی به صورت مفرد و جمع هستند. نشانه‌های جمع فارسی تاجیکی نیز ҳо- ( ) و он- ( ) (به صورت ён- ( )، вон- ( ) و гон- ( ) اگر واکه‌های خاصی در پایان اسم قرار گیرند) هستند. وقتی اسم در نقش مستقیم قرار می‌گیرد، بدان ро- ( ) افزوده می‌شود. 
 تاجیکی از نظر واژگان نسبت به و افغانستان محافظه‌کارتر است و دربرگیرنده اصطلاحات بی‌شماری است که مدتهاست در ایران و افغانستان از بین رفته‌اند، مانند арзиз (ارزیز)، به معنی «قلع» و фарбеҳ (فربه)، به معنی «چاق». بیشتر وام‌واژگان نوین تاجیکی در نتیجه موقعیت تاجیکستان در از آمده‌اند. اکثر قریب به اتفاق این وام‌واژگان در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی، فناوری و دولتی هستند. ورود این وام‌واژگان تا حد زیادی به سبب سیاست مدرن‌سازی شوروی و پیروی همه زبان‌ها از روسی برای دستیابی به یک کشور کمونیستی توجیه می‌شود. افزون بر روسی، وام‌واژگان تاجیکی همچنین از زبان همسایه و همانند فارسی غربی و دیگر زبان‌های کشورهای اسلامی از نیز می‌آید. از اواخر دهه ۱۹۸۰، تلاش شده‌است تاوام‌واژگان با برابرهای بومی جایگزین شوند که این کار با احیای اصطلاحات قدیمی یا ساخت اصطلاحات تازه انجام می‌شود. بسیاری از اصطلاحات ساخته‌شده برای اقلام مدرن همانند гармкунак (گرم‌کُنَک)، به معنای «کیسه آب گرم» و чангкашак (چنگ‌کِشَک)، به معنی «جارو برقی» با برابرهای افغانستانی و ایرانی آن‌ها متفاوت است.
 مقالهٔ اصلی: فارسی تاجیکی امروزه در تاجیکستان و دیگر کشورهای سابق به گونه‌ای از نوشته می‌شود. تا سال ۱۹۲۸ در تاجیکستان امروزی تنها از برای نوشتن این زبان استفاده می‌شد. در نتیجه سیاست‌های شوروی در این سال گونه‌ای از برای نوشتن تاجیکی ابداع شد که در سال ۱۹۳۹ با الفبای سیریلیک کنونی جایگزین شد. الفبای تاجیکی دارای شش حرف اضافی نسبت به روسی برای نشان دادن حروف ویژه این زبان است. 
 یکی از دلایل دور شدن فارسی تاجیکی از در دیگر کشورهای فارسی‌زبان استفاده از برای نگارش این زبان است. در زمان حکومت ابتدا خط فارسی به لاتین و سپس سیریلیک (روسی) تغییر داده شد و مردم از ارتباط با سایر همزبانان خود ناتوان شدند. البته تلاش‌هایی در تاجیکستان برای بازگشت به وجود دارد اما ارادهٔ سیاسی مقامات این کشور بر عدم بازگشت به خط فارسی استوار است.
{"title": "فارسی تاجیکی", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%DB%8C&oldid=34497552", "language": "fa"}