یا (به : ) که با نام نیز شناخته می‌شود، سدهٔ پنجم میلادی اهل بود. وی نویسندهٔ کتاب است که از زمرهٔ منابع تاریخی با ارزشی است که مطالب فراوانی دربارهٔ رویدادهای سدهٔ چهارم ارمنستان دارد. نام خانوادگی وی بوزاند بود که هم معنای «بیزانسی» دارد و هم چنانچه پیشنهاد داده‌است، به معنای «حماسه‌سرا» بوده‌است. 
 پاوستوس به عنوان یکی از شخصیت‌هایی است که از همراهان اسقف بود و این مطلب در حد فاصل کتاب سوم تا ششم آمده‌است و سال‌های ۳۴۰ تا ۳۸۷ تاریخ تقسیم ارمنستان نیز در همین قسمت ذکر شده‌است. نوشته‌های پاوستوس از کتاب سوم آغاز می‌شود و کتاب‌های یکم و دوم این مجموعه به نظر می‌رسد که کتاب‌های قبل‌تر نظیر کتاب لروبنا در بخش رسالت تادئوس و را دربر می‌گرفته‌است که نویسنده دو بخش نخست کارش را زائد دیده و برای جلوگیری از تکرار، آن‌ها را حذف کرده‌است. محتوای تاریخ ارمنیان بوزند رویدادهای دوران شش پادشاه ارمنستان یعنی (۳۳۸–۳۳۰)، تیران (۳۵۰–۳۳۸)، (۳۶۷–۳۵۰)، پاپ (۳۷۴–۳۶۸)، (۳۷۸–۳۷۴) و (۳۸۹–۳۷۸) است. تقریباً بیشتر رویدادهای این کتاب معاصر با روزگار شاهنشاهی ساسانی است. هر چند پاوتوس به اشتباه، وقایع زمان شاه ساسانی را برای شاپور دوم در نظر می‌گیرد، اما این کتاب برای آگاهی در مورد پادشاهی شاپور دوم ساسانی بسیار مفید است.
 از بخش‌های مهم و اساسی تاریخ ارمنیان پاوستوس، درگیری ایران و روم بر سر ارمنستان است. این تنظیم احتمالاً متعلق به قرن پنجم است. بعضی از شباهت‌ها بین اثر و پاوستوس ممکن است گونهٔ ترجمه شدهٔ یونانی از روایات ارمنی باشد که قبل از شروع نگارش ارمنی به سال ۴۳۰ وارد ادبیات یونانی شده‌است. در کتاب‌های یکم و دوم، پاوستوس مجموعهٔ اطلاعاتی راجع به درگیری بین اشکانیان ارمنستان و ایرانیان ارئه می‌دهد و در کتاب پنجم و ششم راجع به تشکیلات کلیسایی اطلاعات بسیار خوبی نگاشته شده‌است. خط سیر زمانی در این اثر به نحوی نیست که بتوان وقایع تاریخی آن را بر اساس زمان وقوع در یک محور زمانی کوتاه قرار داد. در واقع در آن تاریخ جنوب و تاریخ شمال مشاهده می‌شود و در عین حال هرمنطقه برای خود اسقف خاص و شاهزادگان ویژه و قدیسان منحصر به فرد داشته‌است. در میان روایات ایرانی این اثر، یکی از آن‌ها نقل می‌کند که شاهنشاه شاپور دوم به خورشید و آب و آتش سوگند خورد که ارمنیان سومین درجه در ارتش قدرتمند او را تشکیل می‌دهند و در ادامه می‌افزاید که پیش از تقسیم ارمنستان شاه آرشاک می‌بایست برای بیعت با شاه بزرگ ایران چند نوع سوگند وفاداری یاد کند. 
 الگوی اساسی که کتاب پاوستوس به آن تعلق دارد این است: در جریان جنگ آخرالزمانی، یک مبارز خوب و قهرمان به پادشاهی ضعیف یا بد خدمت می‌کند.
{"title": "پاوستوس بوزاند", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%D9%88%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B3_%D8%A8%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%AF&oldid=33577403", "language": "fa"}