(همچنین یا ) (به : ) محدودهٔ جغرافیایی و حوزهٔ تمدنی و ‌های مجاور آن، دربرگیرندهٔ کنونی، بخش بزرگی از ، و دربرگیرندهٔ و کنونی، و و مناطق جنوبی (آرال) تا کرانه‌های ، و ، کوه‌های و مناطق خاوری کنونی و نیز کرانه‌ها و آبخوست‌های جنوبی شاخاب پارس و در باختر دربرگیرندهٔ همهٔ منطقه‌های ، و بخش شرقی ترکیهٔ امروزی و است؛ که در زبان‌های فرنگی از آن اغلب با عنوان (به : ) یاد می‌کنند. کاربرد تاریخی ایران صرفاً محدود به بخش غربی آن که هم‌اکنون به این نام خوانده می‌شود نبوده و تمام مرزهای سیاسی کشوری که تحت تسلط ایرانیان بود همچون و اغلب ارمنستان و را هم در بر می‌گیرد. 
 مفهوم ایران بزرگ، از جهات گوناگون ریشه در تاریخ چند هزار ساله آن دارد و به دوران نخستین امپراتوری ایرانی که توسط بنیان گذاشته‌شد بازمی‌گردد. در دوران ، ایران بسیاری از سرزمین‌های خود را از دست داد. از جمله واگذاری بخش‌های غربی در ترکیه و عراق امروزی به امپراتوری (۱۵۳۳ میلادی)، واگذاری بخش‌های شرقی، امروزی به طی در سال ۱۸۵۷ میلادی و ۱۹۰۵ میلادی و واگذاری سرزمین‌های قفقاز به روسیه در سده هجدهم و نوزدهم میلادی بر طبق در سال ۱۸۲۸ و پس از نبرد و ایران، استان‌های قفقازی برای همیشه به روسیه واگذار شد و مرزهای جدید در طول شکل گرفت. و بر طبق در سال ۱۸۱۳، مناطق ، و شرق که پیشتر بخشی از ایران بودند، به روسیه واگذار شدند. در اثر این تجزیه تاریخی کشورها و ملت‌های جدیدی تحت نفوذ روسیه و انگلستان شکل گرفتند که اگرچه از طریق زبان یا فرهنگ با ایران پیوستگی داشتند اما جوامع خاص خود را شکل دادند. در سال ۱۹۳۵ در زمان سلطنت ، نام ایران رسماً در مجامع بین‌المللی به‌عنوان نام بخش به‌جا مانده از سرزمین به کار رفت. 
 نام به معنای ، شکل پارسی نو واژه از و به معنای آریایی‌ها است که نخستین بار در به صورت آمده‌است. (زبان اوستایی در شمال شرق ایران بزرگ یا آنچه امروز ترکمنستان و تاجیکستان خوانده می‌شود، مورد استفاده بود) 
 اگرچه عنوان ایران تا اواخر دوران ، مفهوم قومی، زبانی و دینی معلوم داشت، اما هنوز دارای بار سیاسی نبود. امپراتوری یا پادشاهی ایران در مفهوم سیاسی به دوران ساسانیان بازمی‌گردد که در نتیجه پیوند میان سلسله جدید و روحانیت زرتشتی پدید آمد. آنطور که از شواهد موجود برمی‌آید این همگرایی ایده پادشاهی یا را تقویت کرد. 
 می‌گوید: «گمان می‌رود مردمان ایران بزرگ - منطقهٔ فرهنگی که از خاورمیانه تا قفقاز، خوارزم، ماوراءالنهر، بلخ و پامیر امتداد دارد و مردمان آن مادها، پارس‌ها و پارت‌ها و سغدیان بودند - پیش از اسلام همگی آیین زرتشتی داشتند». این دیدگاه اگرچه در میان دانشمندان رواج دارد اما تا حدی هم اغراق‌آمیز است. فولتس استدلال می‌کند: «اگرچه ایرانیان معابد، نمادها و اساطیر مذهبی مشابه داشتند اما در حقیقت خدایان متعددی پرستیده می‌شدند، علی‌الخصوص میترا خدای پیمان‌ها و آناهیتا خدای آب‌ها. اما خدایان دیگری هم برحسب زمان و مکان یا بر حسب گروه‌های مختلف مورد پرستش قرار می‌گرفتند». 
 ایران بزرگ را شامل بخش اعظم قفقاز، عراق، افغانستان، پاکستان و آسیای مرکزی می‌داند که از طریق نفوذ فرهنگی تا چین و غرب هند گسترش می‌یابد. به گفته فرای: «ایران شامل تمام مردمان و سرزمین‌هایی است که در آن‌ها زبان‌های ایرانی به کار می‌رود و تمام بخش‌هایی که در آن پیروزمند و مسلط بود». 
 به گفته و در بیشتر بخش غربی ایران بزرگ در زمان هخامنشی، زبان‌های ایرانی شاخهٔ جنوب غربی به کار می‌رفت در صورتی که در بخش شرقی آن زبان‌های ایرانی شاخه شرقی که با زبان اوستایی خویشاوندی داشت، متداول بود. 
 پس از چیرگی مغول بر ایران بر ایران مسلط شدند و اولجایتو در طول سال‌های ۱۳۰۴–۱۳۱۷ میلادی بر این سرزمین فرمان می‌راند. 
 منابع اولیه همچون میر خاوند تاریخ‌نویس دوران تیموری، محدوده ایرانشهر (ایران بزرگ) را از رود فرات تا رود سیحون توصیف می‌کنند. 
 از دیرباز تاکنون قومیت هیچ‌گاه عامل جدایی در ایران بزرگ نبوده؛ ریچارد فرای می‌گوید:
 در دوران مدرن، مداخله استعمار غرب و قومیت موجب جدایی بزرگ شد. همان‌طور که می‌گوید ناسیونالیسم قومی حتی اگر به گذشته‌های دورتر نسبت داده شود، پدیده‌ای مربوط به سده نوزدهم است. با این حال ایران بزرگ پس از یک که در ابتدا شکل گرفت، بیشتر به یک ابر کشور فرهنگی تبدیل شد.
 ، جغرافی‌دان قرون وسطی در می‌نویسد:
 محدوده تاریخی و فرهنگی ایران بزرگ را شامل ایران امروز، بخش‌هایی از چین، افغانستان و جمهوری‌های جدا شده از شوروی سابق معرفی می‌کند. فهرستی از این مناطق در دنباله این نوشته درج شده‌است.
 در دوران پیش از اسلام، ایرانیان سرزمین‌های زیر دست خود را به دو بخش تقسیم کرده بودند و آن‌ها را ایران و اَنیران می‌خواندند. ایران شامل بخش‌هایی بود که در آن سکونت داشتند و آن منطقه از کشوری که هم‌اکنون به نام ایران خوانده می‌شود، به‌مراتب گسترده‌تر بود. چنین مفهومی از ایران (به‌عنوان یک سرزمین) ایران بزرگ را شکل داد. بعدها تغییرات بسیاری در مرزها و مناطقی که ایرانیان در آن زندگی می‌کردند، ایجاد شد؛ اما کماکان زبان و فرهنگ ایرانی بر بسیاری از بخش‌های ایران بزرگ مسلط ماند.
 برای نمونه، پیش از اشغال آسیای مرکزی و قفقاز توسط روسیه، زبان فارسی در این مناطق زبان اصلی ادبی بود. آسیای مرکزی همان‌جایی است که زبان پارسی نو در آن شکل گرفت. حتی فراتر از این‌ها به اعتراف دولت انگلستان، پیش از اشغال عراق توسط انگلستان در سال‌های ۱۹۱۸–۱۹۳۲ میلادی و اعمال ممنوعیت‌ها، در بکار می‌رفت. 
 با پیشروی مدام امپراتوری روسیه به سرزمین‌های جنوبی پس از دو جنگی که به ایران تحمیل شد و عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای و همین‌طور مرگ نابهنگام عباس میرزا در سال ۱۸۲۳ و قتل میرزا ابوالقاسم ، صدر اعظم ایران، بسیاری از خانات آسیای مرکزی امید خود را به پشتیبانی ایران در مقابل ارتش تزاری از دست دادند. ارتش روسیه سواحل آرال را در ۱۸۴۹، تاشکند را در سال ۱۸۶۴، بخارا را در سال ۱۸۶۷، سمرقند را در سال ۱۸۶۸ و نواحی خیوه و آمودریا را در سال ۱۸۷۳ تصرف کرد.
 از در واشینگتن:
 :
 مقاله‌های اصلی: و در سده میانی (قرون وسطی) سرزمین ایران بزرگ شامل دو بخش بود. (بخش باختری) و (بخش خاوری) و علی‌الخصوص غزنویان، سلجوقیان و تیموریان امپراتوری خود را به بخش‌های خراسانی و عراقی تقسیم کرده بودند. این موضوع در کتاب‌هایی مانند نوشته و (مجموعه نامه‌های ) و کتاب‌های دیگر دیده می‌شود. و اغلب بخشی از خراسان محسوب می‌شدند.
 عراق بخشی از امپراتوری‌های متعدد ایران بود و از فرهنگ ایرانی تأثیر عمیقی گرفته؛ یکی از پایتخت‌های ساسانیان به نام هم در عراق قرار داشت و هنوز هم برخی شهرها و استان‌های عراق همچون الانبار یا بغداد نام‌های ایرانی دارند. شهرهای دیگر عراق هم نام‌های ایرانی داشتند مانند سورستان -->> کوفه، شهربان-->> مقدادیه، آشب-->> عمادیه. در و ، ایران در طول سال‌های ۱۵۰۱–۱۵۳۳ و ۱۶۲۲–۱۶۳۸ عراق را در کنترل داشت.
 همچنین ببینید: از لحاظ تاریخی و فرهنگی، بخشی است از آنچه که امروز با عنوان ایران بزرگ شناخته می‌شود. کردها به شاخه شمال غربی تکلم می‌کنند که با زبان فارسی خویشاوندی نزدیکی دارد. 
همچنین مردمانی هستند.
 مقالهٔ اصلی: پیش از تشکیل حکومت ، حکومت‌هایی همچون و در قفقاز شکل گرفته بود که قدمت برخی از آن‌ها به بیش از ۴٬۰۰۰ سال نیز می‌رسد، اما در نتیجهٔ جنگ‌های فرسایشی بین این دولت‌ها از قدرت آن‌ها کاسته شد و بعدها دولت آن را تصرف و به خاک خود ضمیمه نمود. بخش‌هایی از قفقاز در دوره‌هایی تحت تسلط حکومت قرار داشت. در اوایل سده نوزدهم میلادی بر سر تسلط بر مناطق جنوبی و شرقی قفقاز درگرفت. در پایان دورهٔ اول جنگ روسیه با انعقاد بیشتر مناطق قفقاز و در پایان دورهٔ دوم جنگ با تقریباً تمامی این منطقه را به تصرف خود درآورد. با فروپاشی در سال ۱۹۹۱ سه جمهوری ، و در این منطقه اعلام استقلال کردند. از شاعران بزرگ پارسی‌گوی قفقاز می‌توان به خاقانی، نظامی، مجی، بدر، مهستی، هندوشاه نخجوانی و پسرش محمد بن هندوشاه اشاره کرد. 
 ارمنی‌ها از دوران هخامنشی بخشی از امپراتوری‌های متعدد ایران بودند؛ و از فرهنگ ایرانی به شدت تأثیر پذیرفتند. ارمنی‌ها البته از شاخه دیگری از گویشگران هستند که به زبان‌های ایرانی مستقیماً مربوط نیست. در واقع ارمنستان باستانی ترکیبی بود از فرهنگ بومی، فرهنگ ایرانی و فرهنگ هلنی/مسیحی. در طول سده‌های بعد، در اثر برخورد با روسها، رومی‌ها، اقوام اروپایی و لبنانی‌ها، هر یک از این اقوام و ملل، تاثیری بر فرهنگ ارامنه گذاشتند.
 پس از عهدنامه گلستان، ایران تمامی خانات جنوب قفقاز، شامل ، خانات شیروان، خانات قره باغ، خانات گنجه، خانات شکی، خانات قبا و بخشی از را به امپراتوری تزاری واگذار کرد. دربند هم به همین شیوه به روس‌ها واگذار شد. این خانات امروز منطقه‌ای را تشکیل می‌دهند که جمهوری آذربایجان خوانده می‌شود. پس از عهدنامه ترکمانچای، ایران علاوه بر این سرزمین‌ها، خانات نخجوان و مغان و همین‌طور را هم به روس‌ها واگذار کرد. این مناطق امروز جمهوری‌های آذربایجان و ارمنستان را تشکیل می‌دهند. بیشتر این مناطق هنوز هم نام‌های ایرانی یا نام‌هایی برگرفته از دارند. هم که زیرشاخه‌ای از زبان‌های ایرانی بود تا پیش از این که ترکی آذربایجانی ساخته و جایگزین آن شود، زبان چیره آذربایجان بود. 
 در شرق گرجستان، مناطق و در و در ایام پادشاهی ، مناطقی ایرانی محسوب می شدند. در هم برخی رجال حکومتی از اهالی گرجستان بودند. تا سال ۱۷۸۳ هم تحت قیومیت ایران بود تا اینکه در طی در ۲۴ ژوئیه ۱۷۸۳ این مناطق بخشی از شناخته شدند. ایران بعدها طی قرارداد گلستان و ترکمانچای رسماً از ادعای مالکیت بر این مناطق چشم پوشی کرد.
 همچنین ببینید: در دوران ساسانی، ، هفتمین پادشاه از این سلسله، استحکامات نظامی در این منطقه ایجاد کرد. برخی شخصیت‌های فرهنگی و ادبی ایران در هم از این منطقه بودند. نخجوان هم در سده نوزدهم و طی دو قرار داد گلستان و ترکمانچای از ایران جدا شد.
 مقالهٔ اصلی: بخش شمالی قفقاز که امروز در جنوب روسیه قرار دارد، شامل جمهوری‌های ، ، ، برای مدت‌های طولانی قسمت‌هایی از ایران و در حوزه تمدنی ایران بود تا اینکه در قرون هجدهم و نوزدهم توسط تصاحب شد. تأثیرات فرهنگ ایرانی حتی تا در مرکز روسیه هم قابل مشاهده‌است. برای نمونه بسیاری از مناطق در قفقاز از سبک در دربند تقلید می‌کنند. حتی امروز هم پس از دهه‌ها جدایی این مناطق، رگه‌هایی از فرهنگ ایرانی همچو بزرگداشت نوروز در آن‌ها دیده می‌شود. 
 مقالهٔ اصلی: در دوران پیش از اسلام و دوران خلافت خلفای اموی و عباسی، آسیای میانه ایرانی بود و اقوامی مانند ، ، و مردم نیمه عشایر و ، خود را ایرانی می دانستند. و به صحبت می‌کردند. پس از پراکنده شدن اقوام ترک، آسیای میانه به میهن ، ، ، ، و تبدیل شد. زبان‌های ترکی تا حد زیادی جای را که در این منطقه صحبت می‌کردند، گرفتند. در واقع پس از بیش از هزار سال در طول هزاره اول که آسیای میانه جایگاه بود و به توران زمین ایرانی یا ایران بیرونی معروف بود، توسط عشایر مختلط ترک‌زبان اشغال شد. ، ، ، ، و همگی درصدی از ژنتیک ایرانی را به ارث برده‌اند و زبان‌های آن‌ها نیز واژگان زیادی از و را در خود دارند. یا بسیاری از هزار سال اخیر در این مناطق زبان فارسی بوده‌است و فقط در دو سده اخیر با اشغال توسط و و تلاش ، این زبان ها دیگر به ندرت در این مناطق به چشم می خورند. نام بسیاری از مکان‌ها و شهرها در این منطقه برگرفته از است. 
 همچنین ببینید: ساکنان اصلی از مردم ایرانی‌تبار بودند. مردمان ترک‌تبار از سده پنجم به این‌سو آغاز به نفوذ و کوچ در این منطقه کردند. بخش های بزرگی از مناطق جنوبی امروزی (در حدود ۶۰۰ هزار کیلومتر مربع) تا اواسط قرن هجدهم میلادی (مرگ نادرشاه در سال ۱۷۴۷ میلادی) از اراضی به حساب می آمدند.
 و ریشه در دارد. در قرون وسطی نقش بسیار عظیمی در آسیای مرکزی داشتند و قبل از اسلام، تعداد بسیاری از شهرها و کاروان‌سراهایی که در قرار داشتند، توسط سغدی‌ها ساخته‌ شذه اند. در غرب و نزدیک به مرز قزاقستان شهر ژرکینت وجود دارد که نام درست فارسی آن است مثل ، ، یا که پسوند سغدی (ایرانی) دارند. در کتابخانه ابوریحان بیرونی در ۴۳ هزار نسخه خطی نگهداری می‌شود که ۳۹ هزار تای آن به است. در شهر چندین نادر به زبان فارسی وجود دارد که در جای دیگر یافت نمی‌شود. از جمله دو کتاب از که در شهر شده و که ۲۳ سال قبل از مرگ در زمان زنده بودن او کتابت شده‌است. در قزاقستان به خصوص شهر ، تعدادی از مردم هنوز فارسی‌زبان هستند. در چند مدرسه فارسی برای تاجیک‌هایی ساخته شده که سال‌ها در آن جا ساکن هستند. نباید فراموش کنیم که هم و هم در قزاقستان وجود دارند. که ریشه‌ آنها به ایران برمی‌گردد و هستند حدود ۵۰ هزار نفر از جمعیت را تشکیل می دهند. در شهر در میدان جمهوری مجسمه سرباز وجود دارد. پیش تر تقریر شد که از اقوام ایرانی بودند. در هم پیکره‌های دیگری از ایرانیان باستان وجود دارد. در طول تاریخ بخش‌هایی از قزاقستان به خصوص ، بخشی از به حساب می آمد. در بارها با نام و بت برخورد می‌کنید که در شعر فارسی بسیار آمده‌است. در نیز زبان فارسی در آسیای مرکزی، به‌ویژه بعد از ، بسیار گسترش پیدا کرده بود و حتی پادشاهان و نژاد افتخار می‌کردند که با آن صحبت کنند و به آن شعر بگویند. در کتاب شهریستان‌های ایرانشهر آمده‌است که نخستین شهری که ایرانیان بنیاد کردند، سمرکند بود. ایرانیان در نزدیکی سمرکند شهرهای ، و را ساختند. شهرهای و نیز از آفریده‌های ایرانیان است 
 در به‌طور فراوان نام شهرهای و آمده‌است برای نمونه در شعر سمرقندی آمده‌است: 
 یا در بارها ذکر شده‌است. برای نمونه: 
 و از شهرهای بودند. مردم طراز را به اجبار کرد. در بعضی از کتاب‌های تاریخ مردم شهر ، و نام برده شده‌اند. 
 یا ابتدا از آن بود. پس از آن چینی‌ها و گوکترکان نیز به منطقه‌ای که طراز در آن قرار داشت وارد شدند. طراز در دوره‌های بعد جزئی از پادشاهی شد و سامانیان دین اسلام را با خود به این شهر آوردند. زبان ، زبان رسمی سامانیان نیز در آن زمان زبان رسمی منطقه تراز شد. در روزگار باستان طراز در منطقه شمال سرزمین قرار داشت و به تبع آن ساکنانش عمدتاً سغدیان بودند. سغدی‌ها قومی ایرانی نژاد بودند که به از تکلم می‌کردند. سرزمین سغد به دلیل قرار داشتن در مسیر اصلی از اهمیت بالایی برخوردار بود و به نوعی دالان اصلی ارتباط مردم چین و شمال هند با ایرانی‌ها، اروپایی‌ها و تمدن‌های خاور نزدیک بود. پس از ورود ترکان آسیای میانه مانند و نیز چینی‌های تغییراتی در ترکیب نژادی منطقه پیدا شد و عناصر ترک‌تبار با مردم بومی آن منطقه آمیخته شدند به گونه‌ای با ترکیب سغدی‌ها و ترکان و چینیان مهاجر و نیز ورود سامانیان به آن منطقه زبان سغدی به سرعت به نفع فارسی و ترکی عقب‌نشینی کرد. امروزه بازمانده‌های سغدیان تنها در دره رود زرافشان در شمال که در فاصله‌ای نزدیک به طراز قرار دارد یافت می‌شوند. فارسی‌زبان و که روس‌ها به آن‌ها می‌گفتند حدود ۷۵٫۴۶٪ جمعیت شهر را تشکیل می‌دادند و هم‌تبار مردم بودند. 
 یا نام شهری‌است کهن در کرانه باختری . فاراب نام کهن تر این شهر است و نام اترار در براین شهر نهاده‌شد. این شهر در کنار جای داشته و امروزه ویرانه‌هایش در نزدیکی شهر در قزاقستان کنونی جای دارد. و از فاراب بوده‌اند. در این شهر مرده‌است. همچنین نقطه شروع این شهر بود به دلیل اینکه حاکم وقت این شهر بود که بازرگانان مغول را کشت زمانی که این شهر را محاصره کردند شهر ۵ ماه مقاومت کرد. نام و واژه فاراب ( ، پاریاب) واژه‌ای فارسی و به معنی زمینی است که با و رود آبیاری می‌شود و نیست. 
 (نام‌های دیگر: ، ، و ) شهر و ناحیه‌ای در کشور قزاقستان است. اسپیجاب در دوره ناحیه پهناوری بود که سرزمین‌های حاصل‌خیز پیرامون رود را در بر می‌گرفت و از خاور تا دره امتداد می‌یافت و مرکز آن نیز به اسپیجاب آوازه داشت. این شهر در جلگه‌ای بر کران راست رود قرار داشت. ، اسپیجاب (سپیجاب) را در نبرد و ، در قلمرو تورانیان دانسته‌است. مردم اسپیجاب، مانند اهالی و به زبان‌های و سخن می‌گفتند. ، فرمانروای سمرقند، کناره‌های استپ‌های ترک‌نشین قزاقستان امروزی را نیز فتح کرد و در سال ۲۲۵/ حصاری به دور شهر اَسپیجاب کشید تا از آن در برابر حملات ترکان حفاظت کند. این شهر به سبب لشکرکشی‌های ، به ویژه یورش در دستخوش ویرانی و کشتار فراوان شد و پس از آن رونق، ارزش و نام آن از میان رفت. دربارهٔ ریشه واژه اسپیجاب دو احتمال وجود دارد. یکی که اینکه اسپیجاب از دو واژه (درخشان) و ساخته شده و دیگری نزدیکی واژه با واژه سپید است. در از اسپیجاب با نام شهر سفید (مدینةالبیضاء) یاد کرده‌است. گویا همزمان با یورش به ، اسپیجاب به سیرام تغییر نام داد. 
 (صورت‌های دیگر: چیمکنت، شیمکنت، به قزاقی: Шымкент / Şımkent) شهری در قزاقستان و مرکز است. چیمکند با ۶۲۹٬۶۰۰ نفر جمعیت (سال ۲۰۱۱) پس از و سومین شهر پرجمعیت قزاقستان است. چیمکند در ۶۹۰ کیلومتری غرب آلماتی و ۱۲۰ کیلومتری شمال ، پایتخت ، واقع شده‌است. چیمکند در سده دوازدهم میلادی در مسیر و به عنوان کاروانسرایی برای پاسداری از شهر که در ده کیلومتری خاور چیمکند قرار دارد ساخته شد. محل این کاروانسرا با گذر زمان به بازاری برای بازرگانی میان و تبدیل شد. 
 یا مرکز بخشی به همین نام در در جنوب قزاقستان پشت کوه‌های تیان‌شان در ۱۲۰ کیلومتری آلماتی و در نزدیکی مرز است که معروف به است و مردم آن شیعیان ایرانی هستند. جمعیت در این کشور ریشه و فرهنگ و نژاد و زبان دارند. مردم این شهر هستند که توسط در سال ۱۹۳۸ به این ناحیه کوچانده شده‌اند. این افراد از آذربایجانی‌های عشایری بودند که در مرز تردد می‌کردند و پس از این که در سال مرزها بسته شد، در آن سوی مرز گرفتار و محبوس شدند. حکومت از ترس شورش این افراد، آن‌ها را به قزاقستان کوچاند و تا امروز نیز در آنجا ساکن هستند. بر اساس آخرین آمار علیهم السلام از شیعیان قزاقستان در سال ۲۰۰۸ میلادی از مجموع ۱۵ میلیون و ۳۴۶ هزار نفر جمعیت قزاقستان، ۳۵۴ هزار و ۸۵۰ نفر شیعه هستند که نسبت آن‌ها به کل جمعیت این کشور حدود ۲٫۳ درصد است. جمعیت در این کشور ریشه و فرهنگ و نژاد و زبان دارند. 
 همچنین ببینید: بخشی از ایران‌زمین یا همان ایران بزرگ، سرزمین ایرانیان کهن بود. بر طبق نظر برخی پژوهشگران مدرن کتاب باستانی اوستا، خوارزم همان‌جایی است که در ابتدا ( ) یا ایران خوانده شد. این منابع می‌گویند در متن پهلوی وندیداد هشتمین سرزمین ، یا اروه نامیده می‌شود. برخی پژوهشگران هم مانند ، مورخ ، اعتقاد دارند که خوارزم به احتمال زیاد موطن مردم اوستایی است. دهخدا هم خوارزم را مهد قوم آریا معرفی می‌کند. امروزه خوارزم میان جمهوری‌های متعدد آسیای مرکزی تقسیم شده‌است.
 همچنین ببینید: افزون بر خوارزم، خراسان هم در محدوده جغرافیایی مشابهی قرار دارد. (محدوده خراسان از خاور سمنان، تا باحتر افغانستان تا مجاورت است) استان‌های کنونی همچون در ترکمنستان، ، و در ایران همگی بخش‌هایی از خراسان کهن هستند. تا پیش از سده سیزده میلادی و حمله مغول، خراسان پایتخت فرهنگی ایران بزرگ به‌شمار می‌آمد. 
 بلوچستان، مسکن مردمان بلوچ 
و منطقه ای در جنوب غربی آسیا می‌باشد. مرزهای آن را به‌طور دقیق نمی‌توان مشخص کرد اما گسترهٔ آن در غربی‌ترین نقاط از حوزه در کنونی، در ایران و در امتداد و در منتهی‌الیه شرقی‌ترین نقطه به در غرب منتهی می‌شود. شمال بلوچستان نیز مشخصا ولایات ، و در جنوب و بخش کوچکی از ( ) در کشور را در بر می‌گیرد. 
 ساکنان بلوچستان را به‌طور عمده و به شکل جزئی و پراکنده ، و تشکیل می‌دهند.
 بلوچ‌ها به که یکی از و از شاخه شمال غربی می‌باشد سخن می‌گویند.
 در طول تاریخ کهن عمدتاً قسمت‌های بزرگی از بلوچستان کنونی به شکل مستقیم یا غیر مستقیم بخشی از امپراتوری‌های ایرانی ، ، ، و بوده‌است.
 در سال‌های ۱۸۷۱ و ۱۸۷۲ و تحت حکمیت طی دو مرحله دو بخش از از کنترل حاکمیت مرکزی خارج شدند که هم‌اکنون بخشی در خاک و بخش بزرگتر در واقع شده‌است. 
 همچنین ببینید: مقالهٔ اصلی: بخش خودگردان دارای فرهنگ و مردمان ایرانی است. همواره با ، ، و بخشی از تاریخ و فرهنگ ایران بزرگ به‌شمار می‌آید. 
 منطقه سین کیانگ پیش از سکونت مهاجرین مغول و اقوام ترک، سرزمینی ایرانی بوده که اقوام و قبایل ایرانی همچون و ، یعنی گویشوران در آن به سر می‌بردند. در کتب تاریخی از سکونت شاخه‌هایی از اقوام آریایی در منطقه سین کیانگ نام برده شده که برخی از آنان دارای حکومت‌های محلی نیز بوده‌اند. رواج زبان سغدی از آثار ماندگار فرهنگ ایرانی قدیم در این منطقه به‌شمار می‌آید. عبور از این منطقه موجب شده نژادهای گوناگونی با فرهنگ‌های مختلف در آن ساکن شوند.
 در اثر افزایش تعداد مهاجرین، جمعیت قبایل و ایرانی رو به کاهش گذاشت و کم‌کم ، و در جمعیت غالب ذوب شدند. در سده نهم (۸۴۰ میلادی) به علت بروز قحطی و خشکسالی و بحران اجتماعی در فلات مغولستان، تعداد زیادی از مغول‌ها از محل سکونت خود مهاجرت و به سرزمین سین کیانگ وارد شدند که از اختلاط مهاجرین و سایر اقوام ترک با ساکنان بومی (سکاها یا همان آریائی‌ها) نژاد جدیدی به وجود آمد که بعدها به اویغورها معروف شدند. 
 نقاشی‌ها و آثار کشف شده از قبرستان باستانی شهر و اجساد کشف شده از واحه‌های که هم‌اکنون در موزه تاریخی شهر اورومچی مرکز سین کیانگ نگهداری می‌شود، و همچنین سکه‌های فراوان دوره‌های مختلف ساسانی که از این منطقه کشف شده و آثار بر جای مانده از آیین مانوی و زرتشتی در منطقه سین کیانگ به ویژه در غار هزار بودای تورفان و غار دون هوان، حکایت از حضور فرهنگ‌ و ریشه ایرانی مردم در این منطقه دارد. 
 در اواخر سده نهم و اوایل سده دهم میلادی و همزمان با حاکمیت سلسله (۹۹۹–۸۴۰) اسلام در منطقه سین کیانگ گسترش یافت و مردم اویغور زبان به آیین گرویدند.
 در اوایل سده نوزدهم در میان طومارهای مکشوفه ، متون و نیز اسنادی هم به زبان‌های و کشف شد. دانشمند آلمانی متون زبان‌های ایرانی که در این منطقه کشف شده بود را با سختی بسیار خواند. 
 همچنین ببینید: ساکنان اصلی از مردم ایرانی‌تبار بودند. مردمان ترک‌تبار از سده پنجم به این‌سو آغاز به نفوذ و کوچ در منطقه کردند. بخش های بزرگی از مناطق جنوبی امروزی (در حدود ۶۰۰ هزار کیلومتر مربع) به همراه تمامی و امروزی (با مجموع حدود ۹۰۰ هزار کیلومتر مربع) از اراضی تا اواسط قرن هجدهم میلادی (مرگ در سال ۱۷۴۷ میلادی) بخشی از ایران بود. با مرگ نادرشاه، با ضعف و حکومت مرکزی وقت ایران، بدون اینکه قراردادی به‌طور رسمی بسته شود حدود ۱٫۵ میلیون کیلومتر مربع از اراضی ایران در به تدریج از کنترل ایران خارج شد. ضمن اینکه این واقعه، در عمل سبب شد تا ایجاد شود و کشوری به نام افغانستان موجودیت پیدا کند. ایران تا چنین کشوری را به رسمیت نمی شناخت و آن را بخشی از ایران می دانست هر چند تنها بر بخش های غربی آن (در حدود ۱۶۵ هزار کیلومتر مربع از غرب یعنی تاریخی) تسلط داشت. باید توجه داشت که بر اساس متون و نقشه های قدیمی، منظور از (( )) که در ۱۸۵۷ از ایران جدا شد ( و ) نه ولایت هرات امروزی بلکه منطقه ای به گستردگی چهار ولایت امروزی افغانستان بود که شامل چهار ، ، و امروزی و در حدود یک چهارم مساحت افغانستان امروزی است. 
 عهدنامه های زیر شامل تجزیه ایران از دوره تا به امروز است:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ایده (فدراسیون ایران) یا ( ) نخستین بار توسط مطرح گردید سال‌ها صحبت از ایجاد در میان بود؛ و برای بار دوم توسط ژنرال در سال ۱۳۴۱ خورشیدی تحت عنوان مطرح شد. 
 در نوروز سال ۱۳۳۹، سردار محمدداوود صدراعظم وقت به آمد تا دربارهٔ این موضوع بررسی‌های تازه‌ای صورت گیرد و به این سبب، وی هم در مراسم نوروز آن سال شرکت کرد؛ زیرا آیین مشترک مردم دو کشور است که پیش از قتل ، قلمرو حکومتی واحدی را تشکیل می‌دادند.
اتباع دو کشور دارای نیاکان (تاریخ) زبان و فرهنگ مشترک هستند و به همین دلیل طبق نظر جامعه شناسان از جمله «ماکس وبر» یک ملت محسوب می‌شوند و به همین صورت فرارود (پارسیان) که اینک در چند کشور زندگی می‌کنند. ترس از همین خویشاوندی و وحدت فرهنگی است که در سال‌های اخیر فشارهای تازه‌ای وارد می‌آید که افغان‌ها و به ویژه پشتون‌ها به ایران و پارسیان فرارود ( ) نزدیک نشوند. 
 ژنرال در سال ۱۳۴۱ خورشیدی برابر با ۱۹۶۲ میلادی خطاب به یک اجتماع بزرگ در کویته گفته بود که افغانستان، ایران و پاکستان در بین دو قوه بزرگ یعنی اتحاد و قرار گرفته‌اند و نظر به این وضع برای بقای این سه کشور برادر، اتحاد با هم یک امر ضروری می‌باشد؛ زیرا در صورت اختلافات داخلی، مقابله آن‌ها با فشارهای خارجی مشکل خواهد بود و شاید در این صورت کشورهای سه‌گانه از هم جدا شده و خاتمه بیابند ولی هرگاه این سه کشور با هم متحد شوند، از خود به خوبی دفاع خواهند کرد. 
رئیس‌جمهور در میان کف زدن‌های ممتد حضار گفت که اگر چنین پیشنهادی به عمل آید، از همه پیشتر این پیشنهاد را قبول خواهد کرد. وی گفت مردمان ، و به یک نژاد تعلق دارند و بین آن‌ها رشته‌های عمیق تاریخی و کلتوری وجود دارد و به عقیده وی مردمان این سه کشور برای دفاع در مقابل فشارهای خارجی و سعادت خود این اتحاد را می‌پسندند. 
 چند روز بعد، ذوالفقاری ایران در ، هنگام دیدار با سردار نعیم خان وقت دربارهٔ این اظهارات گفتگو کرد. سفیر ایران به نعیم خان گفت که "اتحادی که ایوب خان از آن صحبت کرده، آرزوی همه ماست". نعیم خان گفت: «بله همین‌طور است؛ ولی اکنون موقع چنین کاری نیست. اگر ما در حال حاضر دست به چنین اقدامی بزنیم، نابود خواهیم شد. انجام این عقیده کار امروز و فردا نیست و وقت می‌خواهد. به هر حال، در چنین موقع حساس، به هیچ وجه جای طرح این موضوع نیست". 
 که در طول خود بر بی‌طرفی و عدم تعهد پای می‌فشرد یک بار تلاش کرد تا سرزمین‌هایی را که انگلستان در دوران سلطه خود بر هندوستان از افغانستان جدا ساخته و اینک ضمیمه پاکستان و پاتان‌نشین (پشتون) هستند بازگرداند از جمله منطقه خودمختار «وزیرستان». این تلاش، در دهه ۱۹۶۰ افغانستان و پاکستان را در آستانه یک جنگ قرارداده بود که اگر آغاز شده بود؛ گسترش می‌یافت زیرا که مسکو از افغانستان و واشینگتن از پاکستان حمایت می‌کرد و دولت وقت ایران دچار سردرگمی عجیبی شده بود زیرا که از یک طرف با پاکستان قرارداد دفاعی داشت و از سوی دیگر، افغان‌ها را ایرانی می‌دانست، لذا دست به میانجی‌گری زد و موفق شد. در جریان همین میانجی‌گری باردیگر از ایجاد و مرکب از دو کشور مستقل سخن به میان آمد که ایران به خواست غرب، قضیه تقسیم درآمد نفت را پیش کشید و موضوع به تدریج منتفی شد. در آن زمان، غرب از آن بیم داشت که پس از ایجاد کنفدراسیون، ایران مدعی شرقی و افغانستان مدعی مناطق پاتان‌نشین پاکستان شود و این کشور که تنها به دلیل مسلمان بودن مردم آن از جدا شده و استقلال یافته فرو بپاشد. مسکو هم از آن هراس داشت که پس از تأسیس کنفدراسیون، « » باردیگر طغیان کنند و برای پیوستن به کنفدراسیون از جدا شوند. در دهه ۱۹۹۰ (همانند پدرش در نیمه اول سده بیستم) تلاش‌هایی در این زمینه به عمل آورد که با قتل او در سپتامبر سال ۲۰۰۱ قضیه مسکوت ماند. در سال‌های اخیر باز تلاش‌هایی در این زمینه و به ویژه از ناحیه تاجیک‌ها (پارسیان) به عمل آمده و تشکیل که برادر و پسر و بسیاری از در آن شرکت دارند در همین راستا است.
{"title": "ایران بزرگ", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF&oldid=35118109", "language": "fa"}