است که با افزوده شدن به آغاز، پایان و میان ، واژه‌های نوینی پدید می‌آورد.
 وندهای را می‌توان براساس نوع فرایند ساختواژی‌ای که در آن به دو دسته تقسیم کرد.
 مقالهٔ اصلی: وند اشتقاقی وندی است که با افزودن به یک واژه، معنا یا نقش آن واژه را تغییر می‌دهد.
 مقالهٔ اصلی: وند تصریفی وندی است که با افزودن به یک واژه، صورت‌های نحوی مختلف واژه را فراهم می‌کند.
 در هر دوی تصریف و اشتقاق از وندها استفاده می‌شود. وندهای تصریفی برخلاف وندهای اشتقاقی واژهٔ جدید نمی‌سازند بلکه موجب به‌وجود آمدن صورت‌های گوناگونی از یک واژه می‌شوند که در موقعیت‌های مختلف برای سازگاری با مصرف می‌شوند. با به‌کارگیری وندهای تصریفی می‌توان ابعاد دستوریِ شمار، شخص، زمان دستوری، ، حالت و جز آن‌ها را بازنمود. پژوهشگران ملاک‌های متفاوتی را برای متمایز ساختن وندهای تصریفی از اشتقاقی مطرح کرده‌اند. فهرستی دوازده‌گانه از این ملاک‌ها را به دست داده‌است.
 در شماری از کتاب‌های صرف، ملاک تغییر مقولهٔ دستوریِ پایه نیز به ملاک‌های بالا افزوده شده‌است که ملاک ضعیفی است. بر اساس این ملاک وندهای اشتقاقی مقولهٔ دستوریِ پایه‌ای که به آن متصل می‌شوند را تغییر می‌دهند، ولی وندهای تصریفی طبقهٔ پایه را تغییر نمی‌دهند. مثال‌های نقض این ملاک را به آسانی می‌توانیم در فارسی بیابیم؛ مثلاً پیشوند «نا-» در یک وند اشتقاقی است و کلمهٔ جدید می‌سازد، ولی مقولهٔ دستوری کلمه‌ای را که به آن متصل می‌شود دگرسان نمی‌کند. البته ملاک‌های دوازده‌گانهٔ جدول بالا نیز قطعی نیست و ممکن است وندِ اشتقاقی‌ای شماری از خصوصیات وندهای تصریفی را از خود نشان دهد یا برعکس. برای حل این مشکل بعضی زبان‌شناسان قائل به رویکرد طیفی برای متمایز کردن وندهای تصریفی از اشتقاقی هستند. در این رویکرد همهٔ ملاک‌های فوق حائز اهمیت هستند، و یک وند تصریفی می‌تواند با اکثر این ملاک‌ها تطابق داشته باشد و با بعضی تطابقی نداشته باشد. 
 وندها را می‌توان براساس محل اتصال‌شان به انواع مختلفی تقسیم کرد. دو نوع متداول وند، پیشوند و پسوند است. در برخی تقسیم‌بندی‌ها براساس غلبه پیشوند یا پسوند در ساخت‌واژه زبان‌ها، آن‌ها را به دو دسته زبان‌های پیشوندی و زبان‌های پسوندی تقسیم می‌کنند.
 مقالهٔ اصلی: پیشوند تکواژ وابسته ایست که به آغاز متصل می‌شود. پیشوند می‌تواند اشتقاقی یا تصریفی باشد. زبان انگلیسی بدون پیشوند تصریفی است.
 مقالهٔ اصلی: پسوند تکواژ وابسته ایست که به انتهای پایه متصل می‌شود. پیشوند می‌تواند اشتقاقی یا تصریفی باشد. در زبان فارسی وندافزایی به‌وسیله پسوندها نسبت به پیشوندها غلبه دارد.
 مقالهٔ اصلی: وندی است که به میان ریشه واژه افزوده می‌شود واژه نوی می‌سازد.
 مقالهٔ اصلی: وندی است که دو را در یک به هم پیوند می‌دهد. در زبان فارسی واژه‌هایی نظیر سراسر و دمادم نمونه‌هایی از کاربرد درونوند «ا» هستند.
 مقالهٔ اصلی: (به انگلیسی: simulfix) وندی است که موجب دگرگونی یک یا چند واج موجود در تکواژ می‌شود تا معنای آن را تعدیل کند.
 مقالهٔ اصلی: نوعی وند است که الگویی زبررنجیری (نظیر نواخت یا تکیه) را در جهت رساندن معنایی تصریفی یا اشتقاقی به پایه (که از نظر زبرزجیری خنثی است) اضافه می‌کند.
 مقالهٔ اصلی: وندی است دو بخشی که به دو طرف پایه متصل می‌شود. باید توجه داشت که ممکن است گمان شود که ترکیب حاصل از افزودن پیراوند، به عنوان توالی‌ای از دو فرایند وندافزایی، یعنی افزودن پیشوند و پسوند درنظرگرفته‌شود؛ با این حال چنین تفسیری در مورد ترکیبات پیراوندی صحیح نیست. در واقع ترکیب پیراوندی حاصل وندافزایی هر دو بخش پیراوند به پایه است.
 مقالهٔ اصلی: وندی گسسته که به جاهای مختلف در پایه افزوده می‌شود.
 وندها برای ساخت واژگان از نوع ، ، به کار می‌روند، اما برای ساخت حالت‌های دستوری نظیر زمان‌های مختلف یک فعل کاربرد دارند.
 توجه: برخی از پیشوندهای زیر توسط فرهنگستان و دیگر اساتید فن زیوانده شده‌اند.
 ۱. 
 : این پیشوند برای نفی بکار رفته و همراه با اسم و فعل استفاده می‌شود.
 : در زبان فارسی باستان، فارسی میانه و اوستایی بصورت a/an می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوندهای in/im یا a/ab به کار گرفته می‌شود.
 : آکندن (پر کردن)، آسغدن (نیمه سوختن)، آوردن، امرداد (نامردنی)، انوشه، انیران (نا ایرانی).
 : اریخت (amorphous).
 ۲. 
 : این پیشوند برای بیان بزرگنمایی به کار رفته و به معنی بر، روی و بالا می‌باشد.
 : در زبان فارسی میانه به صورت abar، زبان فارسی باستان به صورت upariy و اوستایی به صورت upairi می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند super/hyper به کار گرفته می‌شود.
 : ابرمرد.
 : ابررسانا(superconductive)، ابرنواختر (ابر+نو+اختر = supernova).
 ۳. 
 : این پیشوند دیسه کهنتر «بی» بوده که کاربردی نیز مانند آن دارد و به معنی بدون می‌باشد.
 : در زبان فارسی میانه به صورت abi، زبان فارسی باستان به صورت apaiyو اوستایی به صورت apa می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند in/im یا a/ab به کار گرفته می‌شود.
 : ابیراهش (ابی+راه+ش = aberration).
 ۴. 
 : این پیشوند به معنی دور، دوراز، بیرون از و از می‌باشد.
 : در زبان فارسی باستان و اوستایی به صورت apâ می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند apo به کار گرفته می‌شود.
 : اپافامیدن (اپا+فام+یدن = to apochromatize)، اپامرکز(apocenter)، اپاکانون (اپا+کانون = apofocus).
 ۵. 
 : این پیشوند به معنی روی، در، کنار، افزون بر، به طرف می‌باشد.
 : در زبان فارسی باستان و اوستایی به صورت api/apiy می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند epi به کار گرفته می‌شود.
 : اپی چرخه(epicycle)، اپی ریخت مندی(epimorphism)، اپی زایش (epigenesis).
 ۶. 
 : این پیشوند به معنی راست، درست و مستقیم می‌باشد.
 : در زبان فارسی اوستایی به صورت ǝrǝdua می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای ortho به کار گرفته می‌شود.
 : اردیبهشت، اردستان، اردبیل، اردکان.
 : ارتاساخت، اردابینی (orthoscopic)، ارداکنج (اردا+کنج = orthogonal).
 ۷. 
 : این پیشوند به معنی «بیرون»، «بیرون از» و «از» می‌باشد.
 : در زبان فارسی میانه به صورت us-, uz- و فارسی باستان به صورت ud می‌باشد و در فارسی نو به صورت هَز، از، زِ به جای مانده‌است.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند ex به کار گرفته می‌شود.
 : زدودن، ستردن، سگالیدن، آزمایش، هزینه.
 : اُسکفتن (اس+کفتن = to explode)، اُسپرهون (اس+پرهون = excircle)، زُکاردن (ز+کار+دن = to execute)، زُموژیدن (to emigrate).
 ۸. 
 : این پیشوند به معنی بر، بالا و روی می‌باشد.
 : در زبان فارسی اوستایی به صورت aiwi و فارسی باستان به صورت abiy می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند up/above به کار گرفته می‌شود.
 : افسر (چیزی که بر سر می‌نهند)، افراشتن، افزودن.
 : افماردن (اف+آماردن = to calculate)، افپریدن (اف +پریدن = to take off)، افشکوب (اف+اشکوب = upstairs).
 ۹. 
 : این پیشوند به معنی این می‌باشد.
 : امروز، امسال، امشب.
 : امیوار (ام+ایوار = این عصر)، امپگاه.
 ۱۰. 
 : دیسه‌ای دیگر از «در» بوده و به معنی در، بین، درون است ولی امروز به چم در میان یا بین به کار می‌رود.
 : در زبان فارسی اوستایی به صورت antare و فارسی باستان به صورت antar می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند inter به کار گرفته می‌شود.
 : اندرشدن، اندرکشیدن، اندرآمدن، اندرخورد.
 : اندرکنش (interaction)، اندرهلیدن (to intercalate)، اندراتمیک (interatomic)، اندرهابندیدن (to interconnect).
 ۱۱. 
 : این پیشوند به معنی هردو، باهردو و … می‌باشد.
 : در زبان فارسی باستان و اوستایی به صورت ubâ می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند ambi به کارگرفته می‌شود.
 : اوبازناک (ambiguous)، اوباقطبی (ambipolar)، اوپاشانش (اوپا+شان+ش = hypodermic)، اوبانگر (اوبا+نگر = ambivert)
 ۱۲. 
 : این پیشوند به معنی زیر و با می‌باشد.
 : در زبان فارسی باستان و اوستایی به صورت upā می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند hypo به کارگرفته می‌شود.
 : اوپاگرمایی(hypothermia)، اوپاچرخزاد(hypocycloid)، اوپاشانش (اوپا+شان+ش = hypodermic).
 ۱۳. (۱)
 : این پیشوند در رساندن مفهوم دارندگی چیزی است و دیسه کوتاه شده «با» است.
 : در زبان فارسی باستان و اوستایی به صورت upā می‌باشد (رجوع به پیشوند اوپا).
 : بِخرد، بِزن (در اصطلاحِ دستِ بزن).
 ۱۴. (۲)
 : این پیشوند در رساندن تأکید است که با فعل همراه می‌شود.
 : بِرفت، بِشد.
 ۱۵. 
 : این پیشوند در رساندن مفهوم دارندگی چیزی است.
 : در زبان فارسی باستان و اوستایی به صورت upā می‌باشد (رجوع به پیشوند اوپا).
 : باخرد، با آزرم.
 ۱۶. 
 : این پیشوند معنی دوباره و ازنو می‌دهد.
 : در زبان فارسی باستان و اوستایی به صورت apa بوده و در فارسی میانه به صورت abâz می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند re به کار گرفته می‌شود.
 : بازآمدن، بازگفتن.
 ۱۷. 
 : این پیشوند بیشتر همراه فعل است و معنی بالا یا تأکید می‌دهد.
 : در زبان فارسی میانه به صورت abar، زبان فارسی باستان به صورت upariy و اوستایی به صورت upairi می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند sur , on به کار گرفته می‌شود.
 : برآمدن (طلوع کردن، آسیدن)، بررسیدن، برکندن.
 : برزیویدن (بر+زیویدن = to survive)، برزیوش(survival)، برشانش (بر+شان+ش = surjection).
 ۱۸. 
 : این پیشوند معنی بسیار و چندین می‌دهد.
 : در زبان فارسی میانه به صورت vas، زبان فارسی باستان به صورت vsiy و اوستایی به صورت vasǝ/vaso می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند poly, multi به کار گرفته می‌شود.
 : بسپار(polymer)، بسپارش(polymerization)، بستاییدن (بس+تا+ییدن = to multiply).
 ۱۹. 
 : این پیشوند معنی پر و بسیار داده، ظاهراً دیسه‌ای دیگر از پر می‌باشد.
 : در زبان فارسی میانه به صورت purr، زبان فارسی باستان به صورت paru و اوستایی به صورت parav/porou/pauru می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند poly, multi به کار گرفته می‌شود.
 : بلکامه، بلغاک، بلهوس.
 : بلفام(poly-chromatic)، بل چرخه‌ای (poly-cyclic)، بلرویه(poly-hedron)، بل ارز(poly-valent).
 ۲۰. 
 : این پیشوند در رساندن مفهوم نادارندگی چیزی است.
 : در زبان فارسی میانه به صورت abi، زبان فارسی باستان به صورت apaiyو اوستایی به صورت apa می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند in/im یا a/ab به کار گرفته می‌شود.
 : بیمر (بیشمار)، بی‌خرد، بی مرگی، بیهوش.
 ۲۱. 
 : این پیشوند معنی زیاد می‌دهد.
 : در زبان فارسی میانه به صورت veš، زبان فارسی باستان به صورت vsiy و اوستایی به صورت vasǝ/vaso می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند over/hyper به کار گرفته می‌شود.
 : بیش باری(overload)، بیش نمونه¬‌گیری (oversampling)، بیش دمی، بیش رویش.
 ۱۱. : این پیشوند غالباً معنی ضد می‌دهد.
مانند: پیراستن، پالودن.
 ۱۲. : این پیشوند معنی ضد می‌دهد و هم ارز anti و counter در زبان انگلیسی است.
مانند: پادزهر، پادساعتگرد، پادگردشگری، ، پادگویی، پتیاره.
 ۱۲. : این پیشوند به معنی قبل و پیش در زمان را می‌دهد و همریشه با pre انگلیسی است.
مانند: پارسال، پریشب، پیرارسال، پارینه سنگی.
 ۱۳. :این پیشوند از زبان اوستایی گرفته شده و هم ارز para در زبان انگلیسی است.
مانند: پراشنوی، پاراهور، پراسو، پارامغناطیس، پرآسه.
 ۱۴. : این پیشوند به معنی عقب (عقبتر از چیزی)؛ بعد (بعد از چیزی) است.
مانند: پسرفت، پس بر؛ پسماند، پساویز، پس چهر.
 ۱۵. : این پیشوند به معنی بعد (بعد از چیزی) است و هم ارز post در زبان انگلیسی است.
مانند:پسانوگرایی، پسانوین.
 ۱۶. : این پیشوند به معنی پس (پس از چیزی)؛ بعد (بعد از چیزی) است.
مانند: پیامد، پیجو، پیاینده.
 ۱۷. :
 : این پیشوند به معنی پیرامون (پیرامون چیزی) است و هم ارز peri در زبان انگلیسی است.
 : در زبان فارسی میانه به صورت pêrâ، زبان فارسی باستان به صورت pariy و فارسی نو به صورت par-, pirâ- می‌باشد.
 در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند peri یا circum به کار گرفته می‌شود.
 : پرتو، پرستیدن، پراکندن.
 : ، ، پرناوش، پرگشتن، ، .
 ۱۸. : این پیشوند به معنی جلو (جلو از چیزی)؛ قبل (قبل از چیزی) است و بجای پیشوند pro به کار می‌رود.
مانند: پیشرفتن، پیشبرد؛ پیش نمایش، پیشامد.
 ۱۹. : این پیشوند که غالباً به معنی سرتاسر و از ورا (ورای چیزی) است و از زبان اوستایی گرفته شده‌است هم ارز trans در زبان انگلیسی است.
مانند: ترابری، تراگسیلش، ترافرستادن، ترانهش، تراکنش، ترافرازنده.
 ۲۰. : این پیشوند به معنی یک، تنها است و هم ارز mono و uni است.
مانند: تک نگاری، تکپار، تکشاخ، تک رو.
 ۲۱. : این پیشوند به معنی درون، میان یا گاهی بیرون می‌باشد.
مانند:درآمدن، درکنش، درماندن، درشمیدن، درکشیدن.
 ۲۲. : این پیشوند به معنی بد، با شیوه بد ویا ناجور به کار بردن می‌باشد.
مانند: دژخیم، دژآگاه، دژدود، دژاختری.
 ۲۳. : دیسه‌ای دیگر از دژ می‌باشد و هم ارز dys در زبان انگلیسی است.
مانند: دشنام، دشیاد، دژخیم، دش دمی، دش زایی، دش آهنگی، دش میزی، دش اوباری، دش گواری.
 ۲۲. : به معنی قبل می‌باشد.
مانند: دیروز، دیشب
 ۲۴. : این پیشوند غالباً همراه با فعل به کار می‌رود.
مانند: سرآمدن، سررفتن، سرریز، سرشار.
 ۲۵. : این پیشوند در رساندن مفهوم تکامل، کمال و والایی به کار می‌رود.
مانند: فرنشین (رئیس)، فرگشتن (تکامل یافتن)، فرآوری، فرایند.
 ۲۶. : این پیشوند به معنی فراز و بالا بکار می‌رود و گاهی pro و ultra به کار می‌رود.
مانند: فراتاب، فرارفتن، فرابری، فرابنفش.
 ۲۷. : این پیشوند به معنی فرود و زیر به کار می‌رود.
مانند: فرورفتن، فروبنفش، فرونهادن، فروخوردن، فرومردن، فروریختن.
 ۲۸. : این پیشوند منفی ساز است.
مانند: ناجوانمرد، ناخردمند، نارس، نازا، نادان، ندار، نفهم.
 ۲۸. : این پیشوند معنی «به سوی» و «پایین» می‌دهد است.
مانند: نگریستن، نشستن، نپاهش، نپاهیدن.
 ۲۹. : این پیشوند غالباً همراه با فعل بکار می‌رود.
مانند: وارفتن، واماندن، واپاشی، واکنش.
 ۳۰. : این پیشوند به معنی بالا و بر بکار می‌رود و دیس پهلوی بر می‌باشد که در بسیاری از لهجه‌ها استفاده می‌شود.
مانند: وررفتن، ورآمدن، ورکشیدن، ورداشتن، ورافتادن.
 ۳۱. / / /: این پیشوند هم‌معنی homo, syn, com, co, col, con در زبان انگلیسی است و همریشه با sym/syn یونانی و سانسکریت است. دیس کهنتر هم، هن/ان می‌باشد.
مانند (هم): همایش، هماورد، همنشین، همزمان، همبست، همراه.
مانند (هن): هنداختن، هندسه
مانند(ان): اندازه، انباشتن، اندوختن
 ۳۲. / / : این پیشوند به معنی خوب و نیک می‌باشد و هم ارز Eu در زبان انگلیسی است.
مانند: هومن، خسرو، خنیا، هوتن، هونهنگ، هوپرورد، هوگواری، هوهسته، هومرگ، هونیاک (خنیا).
 
۱. پسوند چگونگی و مانندگی می‌باشد.
مانند: نهنگ آسا، شیرآسا، اهریمن آسا.
 ۲. پسوند دارندگی و اتصال می‌باشد.
مانند: برف آگین، زهرآگین، خشمگین.
 ۳. پسوند تصغیر و تحقیر است.
مانند: یارو، شکمو، دخترو.
 ۳. پسوند دارندگی است.
مانند: تنومند، برومند، سیجومند، هستومند.
 ۴. پسوند دارندگی است.
مانند: گنجور، مزدور، نمور.
 ۵. این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و صفت فاعلی مطلق می‌سازد.
مانند: بینا، شنوا، روا.
 ۶. این پسوند الف ندایی است و برای خطاب قراردادن کسی به کار می‌رود..
مانند: خداوندا، پروردگارا.
 ۷. این پسوند از مشخصه‌ای صفت می‌سازد و صورتی دیگر از «نا» است.
مانند: ژرفا، گرما، دازا، بلندا، پهنا.
 ۷. پسوندی که نشانگر شگفتی و افسوس است.
مانند: خوشا، شگفتا، دریغا، دردا.
 ۸. این پسوند به بن مضارع می‌چسبد گاهی به معنی انجمنی است که فعلی را انجام می‌دهند و گاهی به معنی اسم مکان است.
مانند: نویساد (هیئت تحریریه)، سگالاد؛ کناد، هماد (انجمن)، چکاد.
 ۹. این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و اسم افزار می‌سازد.
مانند: سنباده (از سنبیدن).
 ۱۰. این پسوند به بن ماضی می‌چسبد و صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: برخوردار، گرفتار، مردار، نوشتار.
 ۱۱. این پسوند به بن ماضی می‌چسبد و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: گفتار، رفتار، شنیدار.
 ۱۲. این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و به معنی «آنچه کنند» می‌باشد.
مانند: خوراک، پوشاک، نوشاک، کاواک، رواک (که معرب آن رواج است)، نویساک، آموزاک.
 ۱۳. این پسوند اسم افزار می‌سازد.
مانند: چنگال، گودال، دنبال، گردال و واژگان نوساختهٔ تختال (slab)، (labyrinth)، برخال (fractal)، نگارال (graftal).
 ۱۴. این پسوند اسم می‌سازد.
مانند: تفاله، مچاله، چاقاله، دنباله، کشاله، پیچاله.
 ۱۵. این پسوند صفت می‌سازد.
مانند: کوتوله، زنگوله، منگوله، دیگوله.
 ۱۶. کاربرد این پسوند در اعداد است.
مانند: یکم، دوم، سوم.
 ۱۷. این پسوند به بن مضارع چسبیده و صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: روان، گریان، سوزان.
 ۱۸. این پسوند به بن مضارع چسبیده و از فعل قید می‌سازد.
مانند: دوان دوان، جهان، کِشان.
 ۱۹. پسوند زمان است.
مانند: بهاران، بامدادان.
 ۲۰. این پسوند از اسم قید می‌سازد.
مانند: دانشمندانه، پیامبرانه.
 ۲۱. این پسوند از اسم صفت می‌سازد.
مانند: مردانه، زنانه.
 ۲۲. این پسوند دیسه کهن تر از پسوند «ای» است که جدیداً بدست فرهنگستان زیانده شده‌است و پسوند صفت‌ساز است.
مانند: روان شناسیک، زمین شناسیک، رایانیک، تاریک، نزدیک، پارسیک.
نمونه نوسلخته: خوارزمیک (الگوریتم)
 ۲۳. پسوند صفت سازاست.
مانند: زرین، سیمین، بلورین، رنگین، آهنین، پولادین، مهین.
 ۲۴. این پسوند اسم ساز است.
مانند: خاگینه، زرینه، سیمینه، آردینه (حلوا).
 ۲۵. پسوند مکان به معنی کرانه.
مانند: رودبار، دریابار.
 ۲۶. این پسوند از فعل باختن (بازی کردن) گرفته شده‌است و به معنی بازی کردن می‌باشد.
مانند: قمارباز، دخترباز، کفترباز، آتشباز.
 ۲۷. این پسوند صفت فاعلی که دلالت بر نگاهبانی و حفاظت می‌کند، می‌سازد.
مانند: راهبان، پاسبان، دژبان، دربان، پارکبان.
 ۲۸. این پسوند نشانگر بر دارندگی و اتصال دلالت دارد.
مانند: سپهبد، ارتشبد.
 ۲۹. این پسوند صفت تفضیلی می‌سازد.
مانند: خوبتر، بدتر.
 ۳۰. این پسوند صفت مطلق (بهترینگی) می‌سازد.
مانند: خوبترین، بدترین.
 ۳۱. پسوند تصغیر است.
مانند: کوچه، سراچه، خوانچه، مورچه، موژه، نایژه، مامیزه، ، ، ، ، ، .
 ۳۰٫۱. پسوند ساخت اسم فاعل به معنی خریدار.
مانند: شرخر، مال‌خر.
 ۳۰٫۲. به معنی خورنده
مانند: زمین‌خوار، شراب‌خوار، خون‌خوار.
 ۳۱. این پسوند نشانگر جا است.
مانند: نمکدان، شکردان.
 ۳۲. پسوند مانندگی است.
مانند: ناودیس، تاقدیس، تندیس، سردیس، خاجدیس، دلدیس، بادام دیس.
 ۳۲. پسوند ساخت اسم فاعل به معنی راننده و روانگر (مجری)
مانند: سخنران، قایقران، اتومبیلران.
 ۳۳. این پسوند اسم مکان می‌سازد.
مانند: لاله زار، سبزه زار.
 ۳۴. پسوند مکان ساز است.
مانند: ، کوهسار.
 ۳۵. پسوند مانندگی، چگونگی است.
مانند: دیوسان، شیرسان.
 ۳۶. پسوند مکان ساز است.
مانند: باغستان، گلستان، بوستان.
 ۳۷. پسوند مکان ساز است.
مانند: میان سرا، کاروان سرا، آهنگسرا، فرهنگسرا.
 ۳۸. پسوند مکان ساز است.
مانند: گرمسیر، سردسیر.
 ۳۹. این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: روش، آموزش کاهش زایش خواهش و…
 ۴۰. این پسوند به رزیدگی بر چیزی دلالت می‌کند.
مانند: زرفام، زرینه فام، سیه فام، گلفام.
 ۴۱. پسوند تصغیر یا تحقیر است.
مانند: مردک، زنک، روباهک.
 ۴۲. پسوند نسبت و شباهت است.
مانند: پولک، پشمک، خرسک.
 ۴۳. این پسوند از اسم صفت فاعلی می‌سازد و هم خانواده «گار» و گر است.
مانند: چوبکار، آهنکار.
 ۴۴. این پسوند اسم مکان می‌سازد.
مانند: دانشکده، پژوهشکده، هنرکده.
 ۴۴. پسوند ساخت اسم فاعل.
مانند: برقکش، لوله‌کش، سیمکش.
 ۴۴. پسوند ساخت اسم فاعل.
مانند: آدمکش.
 ۴۵. در زبان سغدی به معنی شهر.
مانند: سمرقند (سمرکنت)، تاشکند، پنجکند.
 ۴۶. این پسوند به بن ماضی و مضارع یا اسم مصدر می‌چسبد و صفت مبالغه می‌سازد.
مانند: آموزگار، پروردگار، فریفتگار.
 ۴۷. این پسوند اسم مجموعه از چیزی می‌سازد.
مانند: اندامگان (مجموعه اندام‌ها)، حسابگان، افزارگان.
 مانند: جداگانه، چندگانه، دوگانه، سه‌گانه.
 ۴۸. این پسوند اسم مکان می‌سازد.
مانند: دانشگاه، پژوهشگاه، زایشگاه، آزمایشگاه، بازداشتگاه،
 ۴۹. این پسوند از اسم صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: پژوهشگر، رفتگر، کفشگر، مسگر، زرگر، درودگر، رویگر، آهنگر.
 ۵۰. به معنی شهر معرب آن می‌باشد.
مانند: هشتگرد، سوسنگرد، سیاوشگرد، بروجرد، امزاجرد، دستجرد.
 ۵۱. این پسوند اسم مصدر از شغلی می‌سازد.
مانند: رفتگری، ریخته‌گری.
 ۵۲. این پسوند بر چگونگی و مانندگی دلالت دارد.
مانند: مهگون، پری گون، لاله گون.
 
 مانند: دانشمند، بهرمند، فرهمند.
 ۵۵. این پسوند از مشخصه‌ای صفت می‌سازد و صورتی دیگر از «نا» است.
مانند: فراخنا، تنگنا، دازنا، ژرفنا.
 ۵۶. این پسوند به آلودگی، دارندگی یا فراوانی بر چیزی دلالت می‌کند.
مانند: چسبناک، نمناک.
 ۵۷. این پسوند به بن مضارع چسبیده و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: گزند، روند، پیچند، چرخند، مانند.
 ۵۸. این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: بیننده، گوینده، راننده، گواژنده (طعنه زننده). 
 ۵۹. پسوند نگاشتن، نوشتن و رسم کردن و نقش کشیدن است.
مانند: روزنامه‌نگار، خبرنگار، پیکرنگار، زرنگار
 ۶۰. این پسوند از اسم قید می‌سازد.
مانند: دیوانه وار، فرشته وار.
 ۶۱. این پسوند از اسم صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: بزرگوار، سترگوار، سوگوار.
 ۶۲. این پسوند اسم انجمن یا هماد از کاری می‌سازد.
مانند: جشنواره، سوگواره، اشکواره.
این پسوند برای ساختن «نام» هایی بکار می‌رود که همانندی
با یک چیز/کار (نام" دیگر را برساند ولی در ترازی کوچکتر و
پایین‌تر از ان است، بدان می‌ماند و به چم آن وابسته‌است ولی
براستی خود آن نیست مانند:
 ماه - ماهواره که به جای «قمر مصنوعی» که پیشتر می‌گفتند درست شد.
سنگ - سنگواره که به جای فوسیل بیشتر بکار می‌رود
جشن- جشنواره که به معنی فستیوال بکار می‌رود
گوش - گوشواره
 ۶۳. این پسوند اسم مصدر می‌سازد.
مانند: سوگواری، اشکواری.
 ۶۴. پسوند ساخت اسم فاعل.
مانند: پشتوانه.
 ۶۵. این پسوند صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: دانشور، راهور، کنشور.
 ۶۶. این پسوند بر چگونگی و مانندگی دلالت دارد.
مانند: مهوش، پری وش، فرشته وش.
 ۶۷. این پسوند بر وابستگی دلالت دارد.
مانند: شهروند (وابسته به شهر)، پیشوند، پسوند، میانوند.
 ۶۸. این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و اسم افزار می‌سازد.
مانند: استره (از استردن)، ماله، رنده (از رندیدن)، تراشه، پرونده، لوله (از لولیدن)، سنبه (از سنبیدن).
 ۶۹. این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: خنده، مویه، گریه، آموزه.
 ۷۰. این پسوند بیانگر اسم معرفه است.
مانند: زنه، پسره، کارمنده.
 ۷۱. این پسوند به اسم می‌چسبد و صفت ساز است.
مانند: سنگی، هندی، سیگاری، شطرنجی
 ۷۲. این پسوند به اسم و صفت می‌چسبد و اسم ساز است و به آن "یای مصدرساز " می‌گویند که به معنی بودن است.
مانند: برادری (برادر بودن)، بزرگی، شیرینی، بیگانگی، عکاسی (عکاس بودن) و…
{"title": "وند", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%88%D9%86%D8%AF&oldid=35013171", "language": "fa"}