برای دیگر کاربردها را ببینید. یا مجموعه‌ای از یا است که بر ، سرزمین مادری ایرانیان و ، و و منطقهٔ فرمانروایی می‌کرده‌اند. این شاهنشاهی با سلسله‌های ماد و هخامنشی آغاز و با سلسله پهلوی به پایان رسید. انقلاب ۱۳۵۷ نظام پادشاهی ایران را با نظام جایگزین کرد.
 با شکست از مادها و شکل‌گیری ، پایه‌های نخستین شاهنشاهی آریایی تباران در بنا نهاده شد.
 شاهنشاهی ایران در گسترده‌ترین حالت خود مربوط به و در زمان و است که به صورت شاهنشاهی متحد از منطقه‌ای در در امروز برخاست.
 بر پایهٔ باور عمومی، این شاهنشاهی توسط با تسخیر آغاز شد که بسیاری از نقاط شامل سرزمین‌های ، ، و را تسخیر کرد. ، فرزند فتوحات پدرش را با تسخیر ادامه داد.
 توسط فتح شد، هرچند که شاهنشاهی ایران بار دیگر در زمان دودمان‌های ایرانی و برخاست و در دودمان‌های پس از اسلام ایران چون و ادامه یافت.
 در نزدیک به (۲۰)درصد از کل دورهٔ شاهنشاهی ایران، تنها ۱۰ پادشاه حکومت کرده‌اند. (اشک بیست و ششم اشکانی)، ، ، ، ، ، ، ، و جمعاً ۴۵۲ سال (۱۸/۸ درصد از کل تاریخ ۲۵۰۰ ساله ایران) را دربرگرفته‌اند. 
 مقالهٔ اصلی: قومی ایرانی بودند از تبار که در بخش غربی فلات ساکن شدند.
سرزمین دربرگیرنده بخش غربی فلات ایران بود. سرزمین آذربایجان در شمال غربی فلات ایران را با نام و بقیهٔ ناحیه زاگرس را با نام می‌شناختند. پایتخت ماد است آن‌ها توانستند در اوایل قرن هفتم قبل از میلاد اولین دولت ایرانی را تأسیس کنند.
 پس از حملات شدید و خونین به مناطق مادنشین، گروهی از بزرگان گرد رهبری به نام جمع شدند.
 از پادشاهان بزرگ این دودمان بود که با دولت متحد شد و سرانجام پادشاهی را منقرض کرد و پایه‌های نخستین شاهنشاهی آریایی‌تباران در ایران را بنیاد نهاد.
 پادشاهان به ترتیب (۷۰۹–۶۵۶ پ. م)، (۶۳۵–۶۳۳ پ. م)، (۶۵۳–۶۲۵ پ. م)، (۶۲۵–۵۸۵ پ. م) و در نهایت (۵۸۵–۵۵۰ پ. م) بودند.
 دولت ماد در ۵۵۰ پیش از میلاد به دست شاه پارس منقرض شد و سلطنت ایران به پارس‌ها منتقل گشت. در زمان ، شاهنشاهی به منتهای بزرگی خود رسید: از هند تا و از تا کوه‌های قفقاز.
 مقالهٔ اصلی: نخست پادشاهان بومی و سپس بودند ولی با شکستی که بر واپسین پادشاه ماد وارد ساخت و سپس فتح و پادشاهی هخامنشیان تبدیل به شاهنشاهی بزرگی شد. از این رو را بنیانگذار شاهنشاهی هخامنشی می‌دانند.
 در ۵۲۹ پ. م پایه‌گذار دولت هخامنشی در جنگ‌های شمال شرقی با ، کشته شد. لشکرکشی جانشین او به مصر آخرین رمق کشاورزان و مردم مغلوب را کشید و زمینه را برای شورشی همگانی فراهم کرد. در می‌گوید:
«بعد از رفتن او (کمبوجیه) به مصر مردم از او برگشتند …»
 شورش‌ها وسعت یافت و حتی پارس، زادگاه شاهان هخامنشی را نیز دربرگرفت. داریوش در شمه‌ای از این قیام‌ها را در بند دوم چنین نقل می‌کند:
«زمانی که من در بابل بودم این ایالات از من برگشتند: ، ، ، ، ، خراسان (مرو، گوش) افغانستان (مکائیه).»
داریوش از ۹ مهر ماه ۵۲۲ تا ۱۹ اسفند ۵۲۰ ق. م به سرکوبی این جنبش‌ها مشغول بود.
 جنگ‌های ایران و در زمان آغاز شد. دولت هخامنشی سرانجام در ۳۳۰ ق. م به دست منقرض گشت و ایران به دست سپاهیان او افتاد.
 سلسله هخامنشیان را نابود کرد، را کشت ولی در حرکت خود به شرق همه جا به مقاومت‌های سخت برخورد، از جمله و یکی از سرداران جنگی او بنام ۳۲۷–۳۲۹ ق. م در راس جنبش همگانی مردم بیش از دو سال علیه مهاجم خارجی مبارزه دلاورانه کرد. در این ناحیه مکرر مردم علیه اسکندر قیام کردند. گرچه سرانجام نیروهای مجهز و ورزیده اسکندر این جنبش‌ها را سرکوب کردند ولی از این تاریخ اسکندر ناچار روش خشونت‌آمیز خود را به نرمش و خوشخویی بدل کرد.
 پس از مرگ اسکندر (۳۲۳ ق. م) فتوحاتش بین سردارانش تقسیم شد و بیشتر متصرفات آسیائی او که ایران هستهٔ مرکزی آن بود به رسید. به این ترتیب ایران تحت حکومت (۳۳۰–۲۵۰ ق. م) درآمد. پس از مدتی نفوذ خود را گسترش دادند و سرانجام توانستند سلوکیان را نابود و شاهنشاهی اشکانی را ایجاد کنند.
 مقالهٔ اصلی: (۲۵۰ ق. م - ۲۲۴ م) که از تیره ایرانی و شاخه‌ای از طوایف وابسته به اتحادیه از عشایر حدود باختر بودند، از ایالت که مشتمل بر فعلی بود برخاستند. نام سرزمین پارت در کتیبه‌های داریوش «پرثوه» آمده‌است که به زبان پارتی «پهلوه» می‌شود. چون پارتیان از اهل ایالت پهله بودند، از این جهت در نسبت به آن سرزمین ایشان را «پهلوی» نیز می‌توان خواند. ایالت پارتی‌ها از مغرب به و سواحل جنوب شرقی و از شمال به و از مشرق به رود و از جنوب به و محدود می‌شد. قبایل پارتی در آغاز با قوم که در مشرق دریای خزر می‌زیستند در یک جا سکونت داشتند و سپس از آنان جدا شده در ناحیه خراسان مسکن گزیدند.
 این شاهنشاهی در دورهٔ اقتدارش از در غرب تا رشته‌کوه‌های در شرق و از در شمال تا در جنوب گسترش یافت. در دورهٔ اشکانی آغاز شد. سلسله اشکانی در اثر اختلافات داخلی و جنگ‌های خارجی به‌تدریج ضعیف شد تا سر انجام به‌دست منقرض گردید.
 مقالهٔ اصلی: خاندانی شاهنشاهی در ایران بودند که در سالهای ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی فرمانروایی کردند. پیشینه شاهنشاهان ساسانی از ایالت بود آنان بر بخش بزرگی از غرب قارهٔ چیرگی یافتند. پایتخت ساسانیان شهر در نزدیکی در عراق امروزی بود.
 سلسله اشکانی به دست منقرض گردید. هم‌او سلسله را بنا نهاد که تا ۶۵۲ میلادی در ایران ادامه یافت.
 با پیروزی بر حکومت را در ۲۲۴ میلادی بنیان نهاد که ۴۲۸ سال در ادامه داشت. دولت ساسانی حکومتی ملی و متکی به و بود و قدرت بسیار زیادی کسب کرد. در این دوره نیز ادامه یافت؛ در این جنگ‌های طولانی، ساسانیان به‌عنوان رقیب قدرتمند دولت ، جنگ‌های متعددی را با آن دولت انجام داد. در این کشمکش‌ها که تا پایان حکومت آن‌ها امتداد داشت، زمانی ایران و زمانی روم فاتح بودند. ساسانیان با تصرف سرزمین‌های پهناور، قلمرو خویش را توسعه دادند، به‌طوری‌که قلمرو ساسانیان در دوره حکومت به قلمرو هخامنشیان در زمان اوج این حکومت نزدیک شده بود. شاهنشاهی پهناور ساسانی که از تا وسعت داشت، در اثر مشکلات خارجی و داخلی ضعیف شد. آخرین پادشاه این سلسله بود. در دوره او به ایران حمله کردند و بدین ترتیب دولت ساسانی از میان رفت.
 مقالهٔ اصلی: پس از سال‌ها فرمانروایی و تشکیل حکومت‌های کوچک و بزرگ که عمده آن‌ها را بازمی‌نمایاند، فرمانروایی گسترده‌ای را شکل داد که می‌توان از آن به عنوان یکی از دودمان‌های شاهنشاهی ایران نام برد و پس از دوره‌های گوناگون حکومت‌های و پس از سال‌ها توانستند دوباره متحد را بنا نهند.
 از نظر تاریخ ایران، دولت صفوی دارای دو ارزش اساسی و حیاتی است:
 
 به هر حال با تشکیل دولت صفوی، گذشته دیربازی از گسیختگی پیوندهای ملی ایرانیان به‌دست فراموشی سپرده شد و بار دیگر به قول ، از ملت ایران «ملتی قائم بالذات، متحد، توانا و واجب احترام ساخت و ثغور آن را در ایام سلطنت به حدود شاهنشاهی ساسانیان رسانید.». 
 رسیدن به مرزهای سابق خود و نزدیک به مرزهای دوران ، در بعضی مواقع و به ویژه در عهد پادشاهی و به ایران شکوه و جلال پیشین را باز داد.
 از دوره (۱۷۳۲–۱۵۰۱ م) مذهب به عنوان مذهب رسمی ایران معرفی گردید. مذهب تشیع با ویژگی‌های سیاسی و اجتماعی خویش باعث اتحاد و استقلال ایران گردید و هویت ملی آن را در برابر تهاجمات و ضربات مهلک حفظ نمود و ایران توانست بار دیگر به عنوان یک قدرت بزرگ سیاسی و مذهبی قد علم کند.
 در دوره شاه عباس شهر به عنوان پایتخت ایران انتخاب گردید و به اوج عظمت و شکوه دست یافت به‌طوری‌که یادگارهای بسیاری از و آن دوران تا عصر حاضر بر جای مانده‌است. صفویان در نتیجه تهاجم و تصرف اصفهان توسط آن‌ها از میان رفتند.
 مقالهٔ اصلی: افغان‌های یاغی پس از گشایش به دست نادر، به گریخته بودند. نادرشاه سه بار به هند اخطار نمود که افسران که جزو غارتگران بودند (حدوداً ۸۰۰ نفر) و در قتل‌عام مردم ایران نقش اساسی داشتند را به ایران تحویل دهد که در پی عدم تحویل آن‌ها سپاه ایران از گذشت و در هندوستان را شکست داده و دهلی پایتخت آن را تصرف کرد. سپس ۸۰۰ متجاوز افغان را در بازار دهلی به دار زدند و بازگشتند. در این جنگ در طی یک روز بین بیست تا سی‌هزار از مردم هند کشته شدند. نادر با غنائم فراوانی که از هند به چنگ آورده بود به ایران بازگشت و تاج پادشاهی هند را بر سر محمد شاه باقی‌گذاشت. غنائمی که نادر شاه به ایران آورد بیش از بیشترین درآمد سالانهٔ دوران صفویه برآورد شده‌است. در میان این غنائم جواهراتی چون و و و شهرت دارند. نادر شاه به رغم کمی سپاهیانش در مقابل لشکریان فیل سوار هندی توانست با به‌کارگیری تاکتیک‌های نوین جنگی لشکر انبوه هندوستان را در هم بکوبد. نادر شاه توانسته بود با آموزش‌های رزمی سنگین و کارآمد ارتش خود را به یک جنگ‌افزار رعب‌آور برای دشمن تبدیل کند.
 ضمن تسلط بر تمامی خاک ایران، سلسله را تأسیس نمود (۱۷۳۴ م). پس از افشاریان، (۱۷۹۶–۱۷۵۰ م) بر اریکه قدرت تکیه زدند و در دوره حکومت آن‌ها شهر شیراز به پایتختی انتخاب گردید و به شهری باشکوه و بزرگ تبدیل شد.
 مقالهٔ اصلی: دوران به سردمداری در سال ۱۱۶۳ قمری آغاز شد. پس از قتل و به دنبال اغتشاشات گسترده و عمومی در این ایام، سرانجام کریم خان توانست پس از شانزده سال مبارزه دایمی بر تمامی حریفان خود از جمله و آزاد خان افغان غلبه کند و صفحات مرکزی و شمالی و غربی و جنوبی ایران را در اختیار بگیرد. وی به روی خوش نشان نداد و همواره می‌گفت آن‌ها می‌خواهند ایران را مانند کنند. برادر وی، ، نیز موفق شد در سال ۱۱۸۹ ه‍.ق را از منتزع نماید و به این ترتیب، نفوذ اوامر دولت ایران را بر سراسر و و جزایر جنوبی مسلم گرداند.
 پس از در گذشت کریم خان زند دگرباره جانشینان او به جان هم افتادند و با جنگ و نزاع‌های مستمر، زمینه تقویت و کسب اقتدار و سلسله قاجار را فراهم آوردند.
 مقالهٔ اصلی: شاید بتوان را آخرین یا ایران دانست. چرا که پس از او و با جدایی بخش‌های بزرگی از ایران در زمان و شاهنشاهی ایران رو به ضعف نهاد.
 در دوره (۱۹۲۴–۱۷۷۹ م) نفوذ قدرت‌های استعماری همچون و در ایران توسعه یافت و این قدرت‌ها با تحمیل عهدنامه‌هایی همچون ، و بر دولت ایران سرزمین‌های وسیعی در ، ، و را از خاک ایران جدا کردند. نتیجه این تحولات وقوع جنبش‌هایی چون ، ، و قیام در ایران بود.
 مقالهٔ اصلی: در سال ۱۳۰۴ ه‍.ش/۱۹۲۵ م به حکومت دست یافت و تأسیس را اعلام نمود. در این دوران ایران به سوی جامعه‌ای مدرن حرکت کرد. او در شهریور ۱۳۲۰ از پادشاهی استعفا داد و حکومت را به فرزندش واگذار کرد که تا وقوع در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ پادشاه ایران بود. او با وقوع انقلاب ایران برکنار شد و از این رو آخرین شاه ایران به‌حساب می‌آید. در دوره پهلوی به رهبری ملی شد. در سال ۱۳۵۷ خورشیدی با انقلاب ایران، نظام سلطنتی در ایران تغییر کرد و نظام جدیدی به‌نام حکومت شکل گرفت.
{"title": "شاهنشاهی ایران", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&oldid=35092047", "language": "fa"}