برای خیابانی به همین نام را ببینید. ؛ نام ولایت یا ناحیه‌ای در و همچنین نام شهر و در این ناحیه ؛ در کتاب‌های گوناگون تاریخی از ، ، و به عنوان شهرها یا آبادی‌های مهم این ولایت، نام برده شده‌است. این ولایت، در مسیر جادهٔ به و قرار داشته و در دوران شکوفایی آن، دانشوران و ادیبان نامداری از این ولایت برخاسته‌اند که از مشهورترین آنان می‌توان ، نویسنده کتاب معروف به ، را نام برد.
 نام بیهق، ظاهراً معرب واژه‌ای فارسی است که شکل و ریشهٔ آن را نمی‌توان به صورت قاطع، تعیین کرد. در کتاب در سبب نامگذاری این ناحیه، به سه روایت اشاره نموده‌است:
 
 
 نام بیهق بر این ناحیه، تا دوران تیموری رواج داشته، و پس از دیگر نامی از بیهق در منابع تاریخی و جغرافیایی به عنوان یکی از نواحی خراسان برده نشده؛ ظاهراً پس از این دوران است که نام سبزوار، به این ناحیه اطلاق شده و آنچه در میان منابع پس از این دوران، به نام بیهق اشاره شده، کمابیش به منابع پیش از روزگار تیموری اشاره دارد. 
 واژهٔ بیهق در منابع پیش از دوره مغول، به سه مفهوم (ولایت)، و (روستا) به کار رفته‌است: 
 که کهن‌ترین آبادی ناحیه بیهق بوده، هر چند در دوران طاهریان، همچنان رونق داشته‌است اما در قرن ششم هجری تنها ویرانه‌های آن برجای مانده بود. ابوالحسن بیهقی از شخصی به نام در روزگار نام می‌برد که دیه (روستای) (قریه بیهق) را بنیان گذاشته‌است. قدیمی‌ترین رویداد تاریخی مرتبط با این نقطه، مرتبط با دورهٔ یزدگرد ساسانی است که بر اساس روایت : به بیهق آمده و بر سر خیمه زده بود؛ به نزد یزدگرد رفت و از او خلعت گرفت. کتاب ، از این نقطه در شمار توابع یاد کرده و از آن، در کنار نقاط دیگری همچون: سنجریدر ( )، آمناباد، احمدآباد منزل، معاذآباد، کروزده، ، ، زیادآباد، حدیثه، ، حسین‌آباد، باغن ( )، ، ایزی، برکه‌آباد، ابکو، عبدالله‌آباد، صلاح‌آباد و سیدی نام برده‌است. این نقاط در شرق شهر و شهرستان سبزوار امروزی قرار دارند. بر پایه اطلاعات جغرافیایی کتاب ؛ شهر سبزوار در ربع ولایت بیهق قرار گرفته‌است. ابوالحسن بیهقی (قرن ۶ هـ. ق) نوشته: گفته‌اند که سنجریدر (سنگ کلیدر: یادشده در میان نقاط ربع اعلی‌الرستاق) از توابع است رِیوَنْد نیز یکی از بخش‌های چهارگانه نیشابور بوده که گسترهٔ آن از مسجد جامع، در مرکز شهر ، تا مزرعهٔ احمدآباد در ابتدای مرز بیهق کشیده می‌شده‌است. با نگاه به نقشه‌های جغرافیایی، تمامی مجموعه یادشده که قریهٔ کهن بیهق نیز شامل آنهاست (از جمله: سنگ کلیدر، نزل‌آباد، جلین و …) در شرق شهرستان سبزوار و در فاصله میان شهر (در غرب این ناحیه) و شهر در (شرق این ناحیه) قرار دارند. ابوالحسن بیهقی (تاریخ‌نگار بیهق در سده ششم هجری) به پدیدار بودن ویرانه‌های این قریه و حصار (دیوار و استحکامات) آن در ابتدای ناحیهٔ بیهق (شرق ولایت بیهق) اشاره کرده‌است. 
 در برخی متون، گاه نام به‌طور خاص به اطلاق شده‌است؛ از جمله رویداد فتح بیهق در قرن اول هجری که در آثار تاریخ‌نگارانی همچون (قرن سوم هجری) و (قرن ششم هجری) را همان رویداد فتح سبزوار که روایت کرده، دانسته‌اند. همچنین در سفرنامه (جهانگرد قرن ۸ هـ. ق، همزمان با دوره )، نام بیهق را در اطلاق به شهر سبزوار، به کار برده‌است؛ سبب این گونه خوانش از واژهٔ بیهق را چنین دانسته‌اند که در آن زمان (دوره سربداریه)، سبزوار مرکز (حکومتی) ناحیه بیهق بوده و نام بیهق در کنار نام سبزوار به کار می‌رفته‌است. 
 ، در منابع؛ به عنوان یکی از نواحی یا ولایت‌های شناخته شده‌است که ناحیه‌ای وسیع، مشتمل بر مجموعه-آبادی‌های غربی‌ترین ناحیهٔ خراسان (در فاصله میان نیشابور و )، را در بر می‌گیرد. 
 طول این ناحیه: در جبهه غربی، از و در مرز تا و و در مرز در جبهه شرقی؛ وعرض آن: در جبهه جنوبی، از در مرز (ولایت پشت؛ امروزین) تا در مرز در جبهه شمالی، گسترده می‌شده‌است. 
 به گفته ابوالحسن بیهقی؛ ولایت بیهق، در دروه ، به دوازده قسمت یا ربع تقسیم می‌شده‌است که عبارتند از: اعلی‌الرستاق، قصبه سبزوار، طبس، زمیج، خواشد و وریان، خسروگرد، باشتین، دیوره، کاه، مزینان، فریومد و پساکوه. بر پایه نوشته بیهقی: قریه‌هایی همچون احمدآباد منزل، بیهق، و … جزء ربع اعلی‌الرستاق هستند، همچنین تصریح نموده که گفته‌اند دیه سنجریدر ( ) از (نیشابور) است؛ همچنین شهر سبزوار در ربع قصبهٔ سبزوار قرار دارد؛ ربع طبس، از عرض به ، متصل است؛ قریهٔ گنبد که زمانی دارای آتشکده بوده و همچنین ششتمد، در ربع زمیج است؛ روستاهای و نامین ( ) و و بشتنق ( ) در ربع باشتن هستند؛ و و از قریه‌های ربع مزینان هستند. بیهقی، تعداد آبادی‌های ولایت بیهق را که در این دوره، خراج داشته‌اند؛ ۳۹۵ دیه ذکر کرده‌است. 
 با اینکه در منابع برجای‌مانده از دوران پیش از اسلام، اطلاع مشخصی از ناحیهٔ بیهق در دست نیست. اما با نگاه به منابع دوره اسلامی؛ سه نقطهٔ ، و (چشم) به عنوان مراکز ولایت بیهق در گذر سده‌های هجری، شناخته می‌شوند. در این دوران؛ بر پایهٔ برخی قرائن، سبزوار تا اواخر قرن دوم هجری، محل استقرار حاکم ولایت بیهق بوده و پس از کشتار اهالی و تخریب سبزوار در اثر حملهٔ خوارج (سال ۱۹۰ هجری)؛ مرکزیت ولایت را عهده‌دار شد. ابن رسته (قرن سوم هجری) به اینکه ، قصبه (شهر مرکزی) بیهق است اشاره نموده. وجود حاکمیت ولایت در ، واکنش‌های گسترده‌ای را از سوی اهالی سبزوار، برای انتقال مرکزیت به این شهر به همراه داشت؛ تا اینکه با سیاست عدم تمرکز قدرت در بیهق، در اواخر قرن چهارم هجری، مرکزیت ولایت از خسروجرد به واگذار نمودند. اما با چیرگی بر خراسان، مرکزیت به بازگشته؛ اما این موضوع، فرایند فزایندهٔ کشمکش‌های محلی را به دنبال داشت تا اینکه سرانجام (مؤسس حکومت محلی مویدیه در خراسان) با مشاهدهٔ مقاومت سبزوار در برابر لشکر محمود قراخانی (از دستگاه سلاجقه و جانشین سنجر سلجوقی)، پس از گشودن ولایت بیهق در سال ۵۵۴ هجری، کرسی (مرکز حکومت) ولایت را به انتقال داد. این تصمیم، خشم و رویگردانی اهالی خسروجرد، تصرف قلعه خسروجرد، خالی از سکنه شدن و ویرانی تدریجی آن را در پی داشت. از این دوران به بعد، در هیچ منبعی به درگیری‌های محلی در بیهق اشاره نشده و همچنین منابع به تثبیت حاکمیت و مرکزیت پیوستهٔ سبزوار پس از این رویدادها، و عدم بازسازی خسروجرد تصریح دارند. به هر روی، از خسروجرد و سبزوار به عنوان مراکز ولایت بیهق در منابع مختلف تاریخی و جغرافیایی یادشده است. چنان‌که به نوشتهٔ (درگذشته به ۵۶۲ هجری) قصبه (شهر مرکزی) بیهق در ابتدا خسروجرد بوده و سپس، مرکزیت به سبزوار رسیده‌است. بر پایهٔ اطلاعات جغرافیایی (قرن هفتم هجری)؛ ولایت بیهق، ناحیه‌ای وسیع میان و و دانسته شده که دارای ۳۲۱ قریه است و قصبه (شهر مرکز) آن ابتدا بود و سپس سابزَوَار ( ) گردید. 
 با توجه به آن‌که تقسیمات کشوری در سده‌های نخستین اسلامی، همچنان بر جای بود؛ می‌توان گفت همان گونه که جغرافی‌نویسان سده سوم قمری/نهم میلادی، از بیهق به عنوان یکی از رساتیق و نواحی ( ) نام برده‌اند. در این زمان؛ رساتیق ایالت نیشاپور (= نیوشاپور، ابرشهر) ساسانی عبارت بودند از: ارغیجان، اسپراین، جوین، ، باخرز، خواف، زوزن، زام (جام)؛ این ایالت، توسط فرمانروایی به نام اداره می‌گردید. تقسیمات دوره اسلامی نیز به همان روش دورهٔ پیشین بود. (درگذشته پس از ۲۹۰ هجری)، در میان رستاق‌های دوازده‌گانه نیشابور (ظاهراً به ترتیب موقعیت جغرافیایی از جهت شمال) از ، یاد کرده که آن‌ها عبارتند از: ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، . (قرن ۳ و اوایل قرن ۴ هجری) از جام، باخرز، جوین و در شمار شهرهای نیشابور نام برده و (درگذشته به حدود ۳۰۰ هجری) نوشته‌است: نیشابور، شهرهای زام (جام)، باخرز، جوین و را شامل می‌شود. (درگذشته به ۳۴۶ هجری) از (خسروجرد)، ، و (سبزوار) در میان نقاط محدوده نشابور نام برده‌است. (قرن ۴ هجری) از در رستاق‌های دوازده‌گانه نیشابور، بدین ترتیب یاد کرده‌است: بشت (پُشت)، ، کویان (جوین)، جاجرم، اسفراین، استوا، اسفند، جام، باخرز، خواف، زاوه و رخ. در منابع نگارش‌یافته در قرون بعدی همچون: (درگذشته به ۵۶۲ هجری) در قرن هفتم هجری (همزمان با به خراسان و نیشابور در سال ۶۱۸ هجری)؛ ناحیه بیهق در زمره توابع نیشابور بوده چنان‌که در منابع نگاشته شده در این دوران از جمله: (درگذشته به ۶۳۰ هجری) و (درگذشته به ۶۲۶ هجری) این ناحیه را از توابع نیشابور برشمرده‌اند. و در اوایل قرن هشتم و همزمان با خروج مردم قریه باشتین ولایت بیهق بر علیه ملوک‌الطوایف ، در سال ۷۳۳ هجری؛ امیر ارغونشاه بر نواحی نیشابور، ، و حکومت می‌کرد و سبزوار (مرکز ولایت بیهق) وابسته به حکومت نیشابور بود. در پی تصرف شهر سبزوار به سال ۷۳۷ هجری توسط قیام‌کنندگان ، موقعیت سیاسی این ناحیه، با برگزیده شدن سبزوار (مرکز ناحیهٔ بیهق) به پایتختی ارتقاء یافت و این شهر پایتخت امرای گردید که از سال ۷۳۷ تا ۷۸۳ بر قلمرویی گسترده در غرب خراسان از جمله نیشابور و توس، حاکمیت داشتند. اما در زمانی کوتاه و بر اثر اختلافات شدید درونی در دوران امارت ، قلمروی سربداران به ولایت بیهق و چند شهر مجاور غربی آن، محدود می‌گردید. خواجه علی موید سبزواری، در سال ۷۸۲ هجری، حکومت بیهق را به تیمور گورکانی (بنیانگذار حکومت تیموریان) تسلیم نمود. پس از تیموریان، دیگر نامی از بیهق به عنوان یکی از نواحی خراسان دیده نمی‌شود و ظاهراً از این دوران است که ناحیهٔ قدیم بیهق، به نام مرکز آن: نامیده می‌شود. 
 تألیف (درگذشته به ۲۷۹ هجری) یکی از کهن‌ترین منابعی است که از بیهق نام برده؛ در بخشی از این کتاب که از فتح خراسان به دست سپاهیان ، در حدود ۳۰ یا ۳۱ هجری خبر می‌دهد و در مورد فتح رستاق بیهق نوشته‌است که ابن عامر، گروهی را به فرماندهی فردی به نام اسود بن کلثوم عدوی برای فتح بیهق فرستاد و ادامه می‌دهد که بیهق، از رستاق‌های نیشابور است. در نیمه اول قرن دوم هجری، یحیی بن زید علوی از این ناحیه به خونخواهی پدرش قیام کرد و سرانجام در به دست نصر بن سیار، کشته شد. منابع تاریخی از همراهی اهالی بیهق با نیروهای احمد بن عبدالله خُجستانی بر ضد خبر می‌دهند. در حدود ۴۷۶ هجری، روستای شاهد حضور برای دعوت مردم به کیش خود این منطقه بود؛ مدتی در این منطقه فعالیت داشتند و گسیل نیروهای نظامی در سال ۵۲۰ هجری و در زمان سنجر سلجوقی، حضور آنان را در بیهق رقم زد. بیهق، در نیمه سده ششم بیهق با هجوم غزها و غارت و قحطی ناشی از آن دست به گریبان بود. همچنین تاریخ‌نگاران بر آبادانی و رونق فعالیت‌های کشاورزی، تولید برخی مصنوعات و وجود معدن‌های طلا و مس در این منطقه اشاره نموده‌اند؛ و سرانجام در سال ۶۱۷ هجری، ناحیهٔ بیهق همچون سایر نواحی خراسان، با کشتارگری و غارت مغولان رو به رو شد و آسیب‌های بسیاری از آن دید. در اواخر دهه چهارم قرن هشت هجری، جنبشی که از قریهٔ باشتین بر علیه آغاز شده بود سرتاسر بیهق را فرا گرفت و در پی آن؛ ، حکومت موسوم به سربداران را پس از تصرف شهر سبزوار در سال ۷۳۷ هجری، برپای نمود. برافتادن سربداریان با ظهور تیمور گورکانی و قدرت یافتن او در خراسان همراه گردید و در دوره ، به تدریج نام (مرکز ولایت در آن دوران) به جای می‌نشیند. 
 ولایت بیهق در مسیر جاده به قرار داشته و از شهرهای مهم ولایت در این مسیر، و را نام‌برده‌اند که فاصلهٔ بین آنها یک فرسنگ است. نیز از آبادی‌های مهم در مسیر این جاده یاد کرده و مسافت‌ها بین آنها را از نیشابور تا قومس (واقع در مسیر جاده ری) به ترتیب (سبزوار، خسروجرد، بهمن‌آباد و مزینان) بر اساس واحدهای مسافت‌شمار قدیم (فرسنگ و مرحله) مشخص نموده‌است. ، ولایت بیهق را در ثروت و حاصلخیزی و خوبی دیه‌ها مانند دانسته، همچنین از دو شهرک آباد سوزوار (سبزوار) و خسرو جرد و دیه‌های مهم همانند جزنیان (مزینان) یاد کرده و نوشته‌است که مردمش ادب‌دوستند و از این ولایت، چندین دانشمند و نویسنده برخاسته است و صادرکننده پارچه است. ولایت بیهق، یکی از مراکز عمده تشیع در خراسان بوده و خاندان‌های بسیاری از سادات و نقبای علوی در این ناحیه به سر می‌بردند، چنان‌که ابوالحسن بیهقی نوشته؛ در این ناحیه، سادات متوطن نبوده‌اند و بیشتر از و جاهای دیگر (از جمله و ) به این ناحیه آمده‌اند و تشیّع در این ولایت، تحت تأثیر حوزه تشیع نیشابور و مهاجرت علویان از به این شهر قرار داشته‌است. سبزوار، از نقاط مهم ولایت بیهق، در قرن هشتم هجری، مرکز دولت شیعی سربداران بوده‌است. 
 در منابع مختلف از ولایت بیهق، به عنوان سرزمینی که از آن بزرگان، دانشوران، فقیهان و ادیبان بسیار برخاسته‌اند یاد شده‌است. از این جمله در «معجم‌البلدان»، شرح مختصری بر زندگی و فعالیت‌های علمی ابوبکر احمد بن حسین بن علی بن عبدالله بن موسی بیهقی (متوفی ۴۵۴ هجری) و حسین بن احمد بن علی بن حسین بن فطیمه بیهقی (متوفی ۵۳۶ هجری) ؛ و در «الانساب» افزون بر این دو، شرح مختصری از ابوعلی حمدان بن محمد بن رجاء بیهقی و ابوعبدالله محمد بن علی بن احمد بن عمر بیهقی نیز آمده‌است. همچنین در ترجمه تاریخ نیشابور ، در جمع عالمان مقیم نیشابور؛ از ۱۵ نفر دانشوران منسوب به بیهق، ۵ نفر منسوب به خسروجرد بیهق، ۲ نفر منسوب به مزینان بیهق، ۱ نفر منسوب به زیادآباد بیهق یاد شده و همچنین از مشایخ حدیث مؤلف اهل نیشابور، از ابوالحسن نیشابوری شعرانی (اسمعیل بن محمد بن فضل بن محمد بن مسیب) متوفی در قریه بیهق نام برده شده‌است. از دیگر نامداران ولایت بیهق می‌توان ابوجعفر احمد بن علی بن محمد (معروف به ؛ متوفی ۵۴۴هجری؛ ساکن نیشابور؛ نویسنده کتاب‌های «تاج المصادر»، «المحیط بلغات القرآن»، «ینابیع‌الغه» و «المحیط بعلم القرآن»)، (متوفی ۵۶۵ هجری؛ ملقب به فرید خراسان؛ معروف به ابن فندق؛ دانش‌آموخته و مدرس در نیشابور؛ نویسنده «تاریخ بیهق»، «ازاهیر الریاض المریعة و تفسیر الفاظ المحاورة و الشریعة»، «تتمة صوان الحکمة»، «جوامع احکام النجوم»، و …)، (متولد بیهق در اواخر ۳۸۵ هجری و متوفی ۴۷۰ هجری؛ تاریخ‌نگار؛ دبیر و رئیس دیوان رسالت دستگاه غزنویان؛ دانش‌آموخته در ؛ نویسنده کتاب معروف «تاریخ بیهقی» دارای جایگاهی ممتاز در میان کتب تاریخی فارسی) را نام برد.
{"title": "بیهق", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82&oldid=35016897", "language": "fa"}