(𐭯𐭠𐭫𐭮𐭩𐭪)، شناخته شده به یا در ، و نامور به در نوشته‌های دانشگاهی، یکی از است که در دوران ساسانی، نخست در جنوب غرب و سپس در جایگاه در سراسر ، بدان سخن گفته می‌شد. پارسیگ به شاخهٔ تعلق دارد و از ریشه گرفته‌است و خود نیای و برخی دیگر از زبان‌های ایرانی جنوب غربی مانند است. 
فارسی میانه یکی از است که بنا به تعریف از اوایل دوران ، نخست در جنوب غربی ایران و سپس در زمان به عنوان زبان رسمی همهٔ شاهنشاهی ایران تا صدر رواج داشته‌است. خاستگاه این زبان که فرزند به‌شمار می‌آید، بود. در دوران فارسی میانه زبانی محلی بود و از تأثیراتی پذیرفت، تا این که در زمان زبان رسمی شاهنشاهی شد. و اسناد ساسانیان و بسیاری از کتاب‌ها به این زبان نوشته می‌شد. با برافتادن ساسانیان و تا چند سده پس از همچنان تولید اثر به این زبان ادامه داشت. گرچه در عمل زبانی نیمه‌مُرده به شمار می‌آمد.
 این زبان یا یکی از یا زبان‌های بسیار نزدیک به آن، پس از دگرگونی و آمیختگی با ، گویش‌ها و زبان‌های خویشاوند دور و نزدیک و همچنین وارد شدن ، را به وجود آورده‌است و شباهت‌های فراوان از نظر واژگانی و از نظر میان این دو زبان از همین جهت است. در واقع تحولی که از پارسی باستان تا فارسی میانه اتفاق افتاده‌است بسیار بزرگ‌تر از تحولی است که از فارسی میانه تا پارسی نو رخ داده‌است. همچنین به احتمال زیاد، ریشهٔ شماری از زبان‌های ایرانی جنوب باختری دیگر، نظیر گویش‌های مختلف زبان لری و مانند زبان فارسی به فارسی میانه و از طریق فارسی میانه به برمی‌گردد. 
 در دورهٔ ، ایرانیان در محاوره، به فارسی میانه گفتگو می‌کردند و در هر شهر و ولایت از لهجه‌ها و گویش‌های مختلف محلی و منطقه‌ای خود استفاده می‌نمودند. این لهجه‌ها و گویش‌ها، تفاوت‌های زیادی با یکدیگر داشتند که حتی باعث می‌شد که مردم نقاط دورتر در فهمیدن سخن یکدیگر دچار مشکل شوند. علت اصلی آن هم این بود که نظام استاندارد یا «معیار» زبان کتبی فارسی میانه منسجم نبود و توان خواندن و نوشتن آن هم محدود به قشر بسیار کوچکی از مردم بود که اصولاً عبارت از دو قشر بودند: و برای نوشتن متون و نامه‌های رسمی، اداری و تجاری و جهت ثبت متون دینی. 
 این زبان از دیدگاه دستوری و واژگانی با گویش‌های محلی نواحی پارس نزدیکی بسیاری دارد. زبان پهلوی خود گویش‌ها و ‌های متعددی داشته‌است، اما منابعی که امروزه به آن به عنوان نمونه‌هایی مکتوب از این زبان استناد می‌شود بر بنیاد است که خاستگاه خاندان ساسانی بوده‌است. 
 در نوشته‌های فارسی میانه، نام این زبان (Pārsīg) است که به معنای « منسوب به پارس» است. 
 این زبان رفته‌رفته و به‌طور طبیعی دگرگونی‌هایی به خود دید و در نتیجهٔ این دگرگونی‌ها بعدها تبدیل به زبانی شد که یا یا نام داشت. تبدیل شدن خود واژهٔ به هم از جملهٔ همین دگرگونی‌های طبیعی زبان یادشده بوده‌است؛ یعنی در این فرایندِ دگرگونی های پایان واژه می‌افتاده‌اند. بنابراین، در دوره‌های آغازین پس از اسلام، هم زبان فارسی میانه و هم زبان فارسی نو نزد گویشورانشان یک نام داشتند، یعنی یا (برای نمونه در نوشته‌های نریوسنگ، در شاهنامه و همین‌طور در نوشته‌های عرب‌ها و ایرانیان عربی‌نویس شاهد چنین کاربردی هستیم). از این رو، مردمانی که اکنون به زبان فارسی سخن می‌گفتند به دلیلی به یا همان باید نام دیگری می‌دادند تا این دو از هم بازشناخته شوند.
زبان فارسی میانه را در متن‌های کهن فارسی نو و در متن‌های کهن عربی نامیده‌اند. قدیم‌ترین مأخذی که در آن زبان فارسی میانه پهلوی نامیده شده روایت (متوفّی به سال ۲۵۵ هـ ق) است. بنابراین، پهلوی نامیدن زبان فارسی میانه دست‌کم از سدهٔ سوم هجری رایج بوده‌است. دلیل به کار رفتن اصطلاح برای نامیدن صورت کهن زبان آن بود که در سده‌های آغازین پس از اسلام واژهٔ دربردارندهٔ این معنی‌ها نیز شده بوده: «ایرانی (در معنای کلی واژه)» و «قدیمی (البته نه هر قدیمی، بلکه راه و رسم ایرانی قدیمی، که در شاهنامه بیشتر به این معنی برمی‌خوریم)» حتّی این واژه هاله‌ای از معناهای گوناگونی چون «اشرافی»، «باستانی»، «باشکوه» و.. یافته بوده که بازتاب آن را در شاهنامه می‌بینیم. بنابراین، زبانی که یادآور آیین‌ها و دوره‌های کهن ایران بود به سادگی می‌توانست نامیده شود. شایان یادآوری است که و ، یا اشکال عربی‌شدهٔ آن، و ، به زبان‌ها و قوم‌های دیگری چون گویش‌های ایرانی شمال غربی نیز گفته شده‌است. 
 واژه پهلوی در واقع به معنای «منسوب به (یا همان )» است. از به بعد نام یکی از استان‌های شمال شرقی ایران بوده. نام این استان در ( ) آمده‌است. واژهٔ -Parθava با تبدیل‌هایِ بسیار رایجِ θ به h و r به l و نیز قلب جایگاه این دو در واژه، به پهلو ( ) بدل شده‌است. در دورهٔ ساسانی زبان رایج در استان (یعنی همان استان پارت) را پهلویگ یا پهلوانیگ می‌نامیدند. به سخن دیگر، یا در اصل نام زبان دیگری بوده که با زبان فارسی میانه فرق دارد و امروزه آن را در کتاب‌های زبان‌شناسی یا می‌نامند. 
 نخستین بار نام (به آلمانی: ) را برای این زبان به کار برده‌است. امروزه هم همچنان اصطلاح‌هایی چون و برای نامیدن فارسی میانه به کار می‌رود. البته منظور از بیشتر گونهٔ خاصی از فارسی میانه است که در کتاب‌های به کار رفته‌است. 
 کد استاندارد فارسی میانه است.
 با آن‌که نام زبان و خط پهلوی از دیوان‌های کارگزاران عرب در ایران برافتاد، اما خط و زبان پهلوی در میان ایرانیان غیرمسلمان و مسلمان تا حدود سدهٔ پنجم کم‌وبیش رواج داشت چنان‌که در برخی از نواحی ایران سنگ‌نگاره‌های سازه‌ها را به خط پهلوی یا به خط کوفی و پهلوی هر دو می‌نوشتند مانند کتیبهٔ نزدیک زیراب در مازندران که از سدهٔ پنجم هجری و یک خط آن به پهلوی و خط دیگر آن به کوفی است. این برج مقبرهٔ کیا بوده و در تاریخ ۴۱۳ بنا شده‌است. برج دیگری هم نزدیک برج لاجیم است که ظاهراً در آغاز سدهٔ پنجم بنا شده و کتیبهٔ آن به و پهلوی است. نزدیک بندرگز نیز از همین گونه برج‌های آرامگاهی و دارای دو سنگ‌نوشتهٔ کوفی و فارسی میانه است.
 در سدهٔ چهارم و پنجم بسیاری از ایرانیان به خط و زبان فارسی میانه آشنایی داشتند. گردآورندگان و مترجمان شماری از دفترهای پهلوی به پارسی در همین دوره رسالاتی از پهلوی مانند و و داستان‌های و و گزارش شترنگ و دیگر نوشته‌ها را به و به خط پارسی بازنویسی کرده و جزو شاهنامه قرارداده بودند.
نفوذ زبان فارسی میانه در این بازگفته‌ها به اندازه‌ای بود که پس از نظم آن‌ها به پارسی به‌وسیله و هم نزدیکی فراوانی میان آن‌ها با اصل پهلوی هریک مشهود است.
 در میانه‌های سده پنجم یکی از کتاب‌های مشهور که گویا اصل آن از دورهٔ اشکانی بوده‌است یعنی از متن پهلوی به پارسی گردانده شد و سپس به همت به نظم پارسی درآمد و در این منظومه تأثیر واژگان و ترکیب‌های پهلوی بسیار دیده می‌شود.
 آشنایی شاعران و نویسندگان ایران با متون پهلوی و نقل آن‌ها به پارسی تا سدهٔ هفتم هم ادامه داشته‌است چنان‌که در همین روزگار شاعری به نام کتاب را از پهلوی به شعر پارسی برگرداند. این شواهد نشانگر آن است که آشنایی ایرانیان با خط و با فروپاشی حکومت ساسانی یک‌باره از میان نرفت بلکه تا دیرگاه ادامه داشت.
 مقالهٔ اصلی: آثاری که از این زبان باقی‌مانده‌اند دو دسته‌اند. آثار کتیبه‌ای و آثار کتابی. این آثار بعضاً با خطوط متفاوت ولی خویشاوند نوشته شده‌اند. آثار فارسی میانه شامل سکه‌نوشته‌های ، کتیبه‌ها، آثار مکتوب عصر ساسانی و سه سدهٔ نخست هجری و می‌شود که به الفباهای نسبتاً متفاوت نوشته شده‌اند. برخی از آثار کتابی فارسی میانه تاریخی و ادبی هستند اما عمدهٔ مطالب را آثار دینی در بر گرفته‌اند. پس از فروپاشی حکومت ساسانی و فتح ایرانشهر به‌دست مسلمانان حجاز شمار زیادی از آثار زبان پهلوی که در یا سایر نقاط ایران در دست بود به زبان عربی ترجمه شد. نسخهٔ اصلی پهلوی این آثار عمدتاً از میان رفته‌است. داستان‌های ، سیرالملوک، ادب الکبیر، ، و شماری اثر علمی و تحقیقی از این دسته هستند. از آثار کتابی مهم عصر ساسانی به زبان فارسی میانه که به دست ما رسیده نیز می‌توان به ، اشاره کرد. عمدهٔ متون به‌جای‌مانده در سده‌های نخست اسلامی نوشته شده با این وجود احتمالاً بسیاری از آن‌ها تحریر آثار دورهٔ ساسانی بوده‌اند. از مهم‌ترین آثار متأخرِ فارسی میانه می‌توان به آثار پرحجمی مانند ، ، ، ، و اشاره کرد. 
 به جز کتاب‌ها و آثاری که در الگوی زیر ذکر شده، پاره‌نوشته‌ها و سنگ‌نوشته‌های پراکنده‌ای نیز از فارسی میانه در نقاط گوناگون سرزمین پهناور قدیم به جای مانده‌است. این سنگ‌نوشته‌ها شامل آثار مکتوب شاهان نخستین ساسانی و وزرا و ملازمان نزدیک آن‌هاست. الفبای به‌کاررفته در این آثار با الفبای کتابت اندکی تفاوت داشته و به نزدیک است. این کتیبه‌ها بیشتر در ، ، و و واقع شده‌اند. همچنین در دورهٔ اسلامی نیز کتیبه‌نویسی پهلوی رایج بود و در برخی مناطق شمال ایران کتیبه‌های اسلامی دارای خط پهلوی نیز بوده‌اند مانند .
 برای نمونه ۲۵ سنگ‌نوشتهٔ کوچک به در باروی قفقاز کشف شده بود و اخیراً باستان‌شناسان شش کتیبهٔ دیگر به فارسی میانه نیز در آن‌جا پیدا کردند. این ۳۱ کتیبه نام سنگ‌تراشان یا کسانی را ذکر می‌کند که به نوعی در کشیدنِ دیوار سهم داشتند. 
 در اواخر دوره ساسانی، متون اوستا به زبان فارسی میانه برگردانده شد (یک دلیل این امر ظاهراً مقابله با اعتقادات بوده‌است). اگرچه تمامی بخش‌های قدیمی امروزه در دست نیست، اما بخش‌های زیادی از آن باقی مانده‌است. این متون فارسی میانه فقط ترجمهٔ صِرف متون اوستایی نیستند بلکه ترجمه و تفسیر آن‌ها به‌شمار می‌آیند. در دوره ساسانی شمار کسانی که را می‌فهمیدند چندان زیاد نبود چراکه زبان اوستایی در آن دوره، زبانی مرده و تقریباً منسوخ شده به‌شمار می‌رفت. متون پازند که بعدها ایجاد شد، نگارش این تفاسیر و سایر کتاب‌های فارسی میانه به الفبای یا همان خط اوستایی هستند و از آنجاکه آسان‌تر بود برای نگارش به‌کار گرفته شد. 
 :
 کارهای درخور و ارزشمندی پیرامون شناسایی، واکاوی و ریشه‌شناسی فعل‌های این زبان صورت گرفته‌است. برای این منظور بنگرید به .
 برخی از وندهای پارسیگ در گذر به پارسی نو، فراموش شده‌اند. 
 تعداد بیشماری وام‌واژه در عربی وجود دارد که از فارسی میانه به این زبان وارد شده‌اند. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 |}
{"title": "زبان فارسی میانه", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87&oldid=35018749", "language": "fa"}