یا (به : ) نوعی است که با تغییر میزان باز بودن دریچه عبور سیال، دبی آن را کنترل می‌کند. با کنترل دبی سیال می‌توان دما، فشار و سطح مخزن را در فرایندها کنترل کرد.
 در ادبیات مربوط به اتوماسیون، شیر کنترل «المان نهایی کنترل» محسوب می‌شود.
 شیرهایی که برای کنترل استفاده می‌شوند معمولاً دارای دوگونه عمده هستند: شیرهای با اسپیندل شامل و و شیرهای با اسپیندل شامل ، و .
 شیرهای کنترلی همچنین به دو دسته دوراهه (two-port) و سه راهه (Three-port) تقسیم می‌شوند.
 شیرهای کنترل نسبت به توان آب‌بندی و میزان نشتی ای که در هنگام بسته بودن کامل دارند، کلاس بندی می‌شوند. میزان نشتی در یک شیر دو-نشیمنه (double-Seat) استاندارد در بهترین حالت کلاس 3 (Class III) می‌باشد (یعنی میزان نشتی آن ۰٫۱ درصد جریان کامل آن می‌باشد) که این میزان نشتی برای بسیاری از کاربردها بسیار زیاد محسوب می‌شود. به دلیل نشتی بالای شیرهای دونشیمنه باید در جاهایی که نیاز به آب‌بندی دقیق و عدم نشتی باشد از شیرهای تک-نشیمنه استفاده گردد. استانداردهای مختلفی میزان نشتی شیرها را کلاس بندی می‌کنند که از جمله مهترین آنها استاندارد BS 5793 Part4 و ANSI FCI 70-2 می‌باشد.
 از شیرهای سه راهه می‌توان هم برای «اختلاط» و هم برای «تقسیم» جریان استفاده کرد البته باید توجه داشت که از همه شیرهای سه راهه نمی‌توان برای هر دو کاربرد «اختلاط» و «تقسیم» استفاده کرد. بعضی از شیرهای سه راهه نوع کروی (Globe) فقط برای اختلاط ساخته می‌شوند که در بعضی موارد به اشتباه جهت تقسیم از آنها استفاده می‌شود. 
 باز یا بسته شدن شیرهای کنترل توسط که به صورت نیوماتیکی، هیدرولیکی و برقی است انجام می‌شود. معمولاً در شیرهایی که قابلیت تنظیم جریان دارند (مانند ) و می‌توان شیر را در حالت‌های نیمه باز نیز تنظیم کرد، از (Valve positioner) برای تنظیم میزان باز بودن شیر استفاده می‌گردد.
 معمولاً به دلیل سادگی و در دسترس بودن از شیرهایی با عملگر نیوماتیکی استفاده می‌گردد. فشار سیگنال کنترلی این عملگرها معمولاً در بازه ۰٫۲ تا ۱ بار (3-15 psi) می‌باشد. در عملگرهای برقی این سیگنال کنترلی معمولاً دارای جریان استاندارد صنعت یعنی ۴ تا ۲۰ میلی‌آمپر (یا ۱ تا ۱۰ برای تأسیسات ) می‌باشد. کنترل‌های الکتریکی در حال حاضر معمولاً شامل سیگنال‌های «هوشمندی» هستند که می‌توانند روی سیگنال کنترلی 4-20 mA اضافه یا جمع (superimposed) شوند و برای مثال می‌توانند اطلاعاتی را مانند سلامت شیر یا میزان باز بودن آن را به کنترلر برگردانند. پروتکل‌های HART و Foundation و از معروف‌ترین این پروتکل‌ها می‌باشند. 
 یک شیر کنترل کاملاً اتوماتیک از سه جزء اصلی ساخته شده‌است:
 
 
 یک شیر کنترل همان‌طور که از نامش پیداست باید توان کنترل جریان و فرایند را داشته باشد. این شیر با تغییر عوامل زیر فرایند را کنترل می‌کند:
 
 این دو کمیت توسط عنوانی به نام " (Flow Coefficient)" که در بعضی موارد "شاخص ظرفیت (Capacity Index)" خوانده می‌شود، به همدیگر ارتباط داده می‌شوند. به دلیل وجود واحد سیستم‌های اندازه‌گیری مختلف، از نمادهای مختلفی برای نشان دادن ضریب جریان استفاده می‌گردد.
 همه شیرهای کنترل یک " (Characteristic)" جریان ذاتی دارند که این مشخصه، ارتباط بین «میزان باز بودن دریچه شیر» و «دبی جریان عبوری» را تعیین می‌کند. در این تعریف منظور از ، مساحت سطح اریفیس نیست بلکه منظور نسبت آن به حالت کاملاً باز شیر می‌باشد. 
 شکل فیزیکی چینش عضو مسدود کننده (پلاگ) و نشیمنگاه (سیت) شیر، که معمولاً « » خوانده می‌شود، باعث می‌شود تا شیرهای مختلف با میزان باز بودن مساوی، دبی جریان متفاوتی داشته باشند.
 شیرهای کروی معمولاً با سه مشخصه مختلف در بازار موجود هستند:
 
 
 در شیرهای ، با کمی باز کردن شیر، دبی بالایی عبور خواهد کرد. برای مثال باز کردن دهانه به میزان ۵۰٪ باعث عبور جریان به میزان ۹۰٪ خواهد شد. این شیرها معمولاً برای کاربردهای قطع و وصل (On/Off) استفاده می‌گردند.
 در شیرهای ، دبی مستقیماً با میزان باز شدن شیر رابطه دارد. برای مثال؛ اگر شیر ۴۰٪ بازشود، اریفیسی به اندازه ۴۰٪، اجازه عبور جریان به میزان ۴۰٪ را خواهد داد. 
 در شیرهای که لگاریتمی نیز نامیده می‌شود، شکل پلاگ طوری طراحی شده‌است که هر جزئی که پلاگ بالاتر می‌رود جریان به میزان درصدی مشخص از دبی قبلی افزایش می‌یابد. ارتباط بین بازشدن پلاگ و دبی جریان به جای خطی، لگاریتمی است. 
 عملکرد اصلی موقعیت‌دهنده شیر یا ولو پوزیشنر رساندن هوای فشرده کافی به می‌باشد تا موقعیت شیر (اعم از خطی یا دورانی) در نقطه تنظیم شده (Set Point) که توسط سیگنال ورودی معین میشود قرار بگیرد. موقعیت‌دهنده‌های شیر از انواع یا الکترونیوماتیکی (I/P positioners) بوده و زمانیکه شیر کنترلی قرار است کار تنظیم جریان را انجام دهد استفاده می‌شود. 
 موقعیت‌دهنده، سیگنال ورودی را به موقعیت شیر ارتباط می‌دهد و هر فشاری که مورد نیاز باشد تا این تناسب حفظ شود را تأمین می‌کند. باید توجه کرد که موقعیت‌دهنده‌ها یک نوع کنترلر تناسبی (Proportional) هستند و همان‌طور که کنترلرهای تناسبی همیشه یک انحراف (Offset) دارند، موقعیت‌دهنده‌ها نیز همیشه یک انحراف از میزان تنظیم شده خواهند داشت.
{"title": "شیر کنترل", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D8%B4%DB%8C%D8%B1_%DA%A9%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%84&oldid=34166347", "language": "fa"}