در (و و همینطور فیزیک ) موقعیتی است که در آن، پدیده‌ی مشاهده‌شده ناخواسته تحت تأثیر حضور ناظر/پژوهشگر قرار می‌گیرد.
 
در حوزه‌ی ، اصطلاح پارادوکس ناظر توسط ویلیام لابوف ابداع شد که اظهارات وی در این مورد، چنین است: این اصطلاح به چالشی اطلاق می‌شود که زبان‌شناسان اجتماعی در حین فعالیت میدانی با آن مواجه می‌شوند، یعنی زمانی که عمل جمع‌آوری داده‌ها در حیطه‌ی با حضور خود پژوهشگر تضعیف می‌شود. زمانی که یک محقق میدانی تلاش می‌کند تا روزمره‌ی یک گوینده را در مصاحبه مشاهده کند، گوینده با آگاهی از اینکه از گفتار او برای تحقیقات علمی استفاده خواهد شد، احتمالاً یک رسمی را اتخاذ می‌کند. این روند داده‌هایی را تولید می‌کند که نماینده‌ی گفتار رایج گوینده نیست و پارادوکس در این واقعیت نهفته است که اگر محقق حضور نداشت، گوینده از زبان عامیانه‌ی معمولی‌اش استفاده می‌کرد.
 این گونه از این واژه از نام کارخانه‌ی هاثورن ورکز، کارخانه‌ای که توسط ساخته شد، نام‌گذاری شده است، جایی که مهندسان بهره‌وری در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ در تلاش بودند تا ببینند آیا بهبود شرایط کاری مانند روشنایی بهتر باعث بهبود عملکرد کارگران بخش تولید می‌شود یا خیر. مهندسان خاطرنشان کردند که وقتی شرایط کاری بهتری را در خط تولید فراهم کردند، راندمان افزایش یافت. اما زمانی که شرایط خط تولید را به شرایط اولیه بازگرداندند و کارگران را مشاهده کردند، کارایی آن‌ها افزایش یافت. مهندسان به این نتیجه رسیدند که صرفاً کارگران کارخانه و نه تغییرات در شرایط خط تولید بود که کارایی اندازه‌گیری شده را افزایش داد. اصطلاح « » در سال ۱۹۵۵ توسط هنری ای. لندزبرگر ابداع شد. بسیاری از محققان بر این باورند که شواهد مبنی بر وجود اثر هاثورن اغراق‌آمیز هستند. 
 
 
 
 
 
 ۱. ویلیام لابوف (۱۹۷۲). . فیلادلفیا: دانشگاه پنسیلوانیا. ص. ۲۰۹.
{"title": "پارادوکس ناظر", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%88%DA%A9%D8%B3_%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1&oldid=34470485", "language": "fa"}