(به : 𐭩𐭦𐭣𐭪𐭥𐭲𐭩) سی و پنجمین و واپسین از دودمان ساسانی، پسر و نوهٔ و همسرش بود. در سال ۶۳۲ میلادی چون کسی از خاندان سلطنتی نمانده بود، او را برگزیده و بر تخت شاهی نشاندند. به قولی وی هنگام بر تخت نشستن ۸ سال داشت و به مدت نوزده سال پادشاهی کرد. با به پادشاهی رسیدن یزدگرد، بعد از چندین سال آشوب و تفرقه، سرانجام ثبات به تاج و تخت ایران بازگشت. 
 در زمان پادشاهی او رخ داد که به تسخیر و تقریباً سراسر قلمرو ساسانیان و شکست و آوارگی یزدگرد سوم انجامید. یزدگرد در نتیجهٔ خیانت گروهی از زیردستانش پیرامون در آسیابی کشته شد.
 بر پایهٔ روایت ، وقتی یزدگرد از قصر فرار کرد؛ به مرو رفت و پیش آسیابانی به نام خسرو پناه گرفت.
وقتی یزدگرد گرسنه بود به آسیابان گفت: من گرسنه‌ام. آسیابان گفت: جز نان خشک چیزی ندارم. یزدگرد گفت: همان نان خشک خوب است. آسیابان نان را به
یزدگرد داد. سربازان ماهوی سوری دنبال یزدگرد بودند که دانستند پیش آسیابانی به نام خسرو است. پس خسرو را پیش ماهوی آوردند و ماهوی به او زر داد تا یزدگرد را بکشد تا خود جای یزدگرد را بگیرد. خسرو قبول کرد و شبانه نزد یزدگرد آمد؛ یزدگرد خوابیده بود که خسرو او را با خنجر کشت. سربازان آمدند تا تاج، لباس و انگشتر یزدگرد را به ماهوی سوری بدهند. ماهوی دستور داد که پیکر یزدگرد را در رود بیندازند. صبح سربازان پیکر یزدگرد را در رودخانه انداختند. مردم با گریه و زاری به پیکر یزدگرد نگاه می‌کردند. مردم نمی‌خواستند پیکر یزدگرد در آب باشد؛ پس وی را به خاک سپردند.
 ریشه نام یزدگرد آمیزه‌ای از دو بخش یزد (ایزد) و کرته (ساخته) است و به معنای ساختهٔ خداست. 
 یزدگرد پسر و نوهٔ واپسین شاه برجسته ساسانی بود. 
برخی‌تبار مادری او را غیر اشرافی دانسته‌اند. 
 خسروپرویز را در سال ۶۲۸ از سلطنت برکنار کرد و کشت. سپس دست به کشتار همهٔ برادران تنی و ناتی خود زد اما شهریار جان بدر برد. 
این کشتار آسیبی بزرگ به شاهنشاهی ساسانی رساند که هرگز ازآن بهبود نیافت. افزون براین برکناری خسروپرویز با جنگهای داخلی دنباله یافت که تا چهارسال به درازا کشید و درآن قدرتمندان و اشراف به استقلال رسیدند و شروع به ایجاد دولت‌های مستقل کردند و دشمنی میان خاندان اشرافی پارسی و پارتی از سر گرفته شد. پس از چند ماه استانهای باختری شاهنشاهی ساسانی را دربرگرفت که به کشته شدن نیمی از جمعیت مردم و منجر شد 
پس از شیرویه پسر هشت ساله اش به جانشینی وی رسید که پس از دو سال سپهبد برجسته ساسانی به نام شهربراز او را کشت. پس از چهل روز در کودتایی بدست به قتل رسید که پوران دخت را، بر تخت شاهی نشاند. او یک سال بعد عزل شد، و حکومت تا یک سال دست به دست می‌چرخید، تا اینکه پوران دخت دوباره در سال ۶۳۱ به پادشاهی رسید، اما تنها یک سال پس از آن، ظاهراً بدست ، کشته شد. توانمندترین بزرگان، و پیروز خسرو، سرانجام پذیرفتند کردند که باهم همکاری کنند و یزدگرد سوم را بر تخت سلطنت نشاندند و بدین ترتیب جنگ داخلی پایان یافت.
بیشتر پژوهشگران باور دارند که یزدگرد در زمان تاجگذاری هشت ساله بود.
تاج‌گذاری یزدگرد به سال ۶۳۲ میلادی در در رخ‌داد. استخر در -خاستگاه ساسانیان- جای‌داشت و در زمانهٔ آشوب‌زدهٔ اواخر روزگار ساسانی به وفاداری و پشتیبانی مردمان آن سامان اعتماد بیشتری می‌رفت. تاج‌گذاری یزدگرد سوم در این نقطه بازگشتی بود به جایگاه تاج‌گذاری آغازین شاهان ساسانی؛ چرا که پس از گذر از برپایی این شاهنشاهی بیشتر شاهان ساسانی در تاج بر سر می‌نهادند.
 هرچند سلطنت یزدگرد که حکایت از رفع اختلاف‌ها و همبستگی دولت‌مردان می‌کرد، نور امیدی در دل‌ها افکند و جان تازه‌ای در کالبد روستاییان و دهقانان که مزارع آنان محل تاخت و تاز بادیه‌نشینان شده بود دمید و آن‌ها را دوباره به تلاش و کوشش واداشت تا جایی که در بسیاری جاها آنچه را که از دست داده بودند دوباره بازپس گرفتند و وضع حمله و دفاع می‌رفت که به صورت دیگری درآید ولی سیر حوادث به زودی نشان داد که شاه نویافته همسنگِ وظیفه بسیار خطیری که بر عهده او نهاده شده بود نیست و رویارویی با حوادثی که در شرف تکوین بود از عهده فردی بی‌تجربه چون او خارج است. نخستین اثر این ناآگاهی و بی‌تجربگی که از آن اثرهای نامتناظر برخاست، در جنگی نمودار گشت که بعدها در تاریخ به معروف گردید. 
 مقالهٔ اصلی: در سال ۶۳۳ میلادی در دومین سال پادشاهی یزدگرد، نخستین جنگ سرحدی بین ایران و بنام درگرفت که به شکست ایران خاتمه پیدا کرد. 
 یکسال بعد حاکم که در این وقت نایب‌السلطنهٔ حقیقی ایران محسوب می‌گشت، به فرماندهی کل قوای ایران برگزیده شد. او توانست در جنگی بنام قوای اعراب را شکست دهد. 
 در سال ۶۳۵ میلادی، از کارهای فراغت حاصل کرد و توقف قشون زیاد در شامات لازم نبود بنابراین عمر در تهیهٔ جنگ دیگری با گردید. به سرکردگی قشون انتخاب شد و با سی هزار سپاه مأمور جنگ با شد. از طرف دیگر یزدگرد نیز لشکری در تحت ریاست رستم فرخزاد آراست عدهٔ آن را یکصد و بیست هزار نفر نوشته‌اند. عمر در همان سال هیأتی مرکب از دوازده نفر عرب به دربار ایران فرستاد. آنان در ورود به ظاهرشان باعث سخریه بود ولی یزدگرد آن‌ها را با احترام پذیرفت، زیرا مقارن این احوال، مسلمین را فتح کرده بودند. یزدگرد پرسید «مقصودتان چیست؟» گفتند «باید بپذیرید یا دهید.» شاه در جواب با نظر حقارت به آن‌ها نگریسته و اشاره به فلاکت آن‌ها کرده، گفت «شما مردمانی هستید که سوسمار می‌خورید و بچه‌های خودتان را می‌کشید. (اشاره به عادت اعراب به زنده بگور کردن دختران)» مسلمین جواب دادند که ما فقیر و گرسنه بودیم ولی خدا خواسته‌است غنی و سیر باشیم. حالا که شمشیر را اختیار کرده‌اید، حکمیت با آن است. 
 در سال ۶۳۶ میلادی در جنگی بنام در نزدیک ، با سردار عرب روبرو شد. جنگ چهار روز طول کشید و به شکست ایرانیان خاتمه یافت. رستم که شخصاً حرکات افواج ایران را اداره می‌کرد، در حالیکه در زیر خیمه نشسته و را در برابر خود نصب نموده بود، کشته شد و درفش کاویانی که نمودار شوکت و قدرت ایران بود، بدست سپاه اعراب افتاد. پس از این فتح بزرگ مسلمانان را گرفتند و بجانب روی نهادند. یزدگرد به فرماندهٔ قوای اعراب پیشنهاد کرد که ممالک آن سوی را به مسلمین واگذارد و طرفین صلح نمایند ولی او این تکلیف را به استهزا رد کرد. در بهار سال ۶۳۷ میلادی در اطراف پایتخت افواج نگهبان ایرانی عرضهٔ تیغ شدند و باقی سپاهیان نیز رو به هزیمت نهادند. با نزدیک شدن سپاه اعراب یزدگرد از پایتخت گریخت. همچنین جماعتی بسیار از ساکنان تیسفون نیز همهٔ دارایی خود را رها کردند و گریختند و در شهر کسی باقی نماند. همراه با شصت هزار مرد عرب با فتح و پیروزی وارد پایتخت خالی شد. 
 سعد در ابتدا می‌خواست قشون ایران را تعقیب کند ولکن عمر به او دستور داد، تابستان را در بگذراند، پس از چندی به سعد خبر رسید که یزدگرد در قشونی جمع کرده‌است و در صدد جنگ است. سعد در چهارمین جنگ بنام با یزدگرد به نبرد پرداخت و شکست دیگری به سپاه او وارد آورد. 
 سرانجام آخرین جنگ بزرگ در سال ۶۴۲ میلادی، بنام که اعراب آن را فتح‌الفتوح نامیده‌اند، رخ داد و سپاه یزدگرد با همهٔ فزونی شماره و آمادگی جنگی آخرین شکست را از سپاه عرب خورد. 
 از آنجایی که ارتش ایران از زمان به چهار بخش در چهارگوشهٔ کشور تقسیم‌شده‌بود، شکست در فلات مرکزی ایران را در برابر اعراب مهاجم بی‌دفاع گذارد. به دلیل جنگ‌های دامنه‌دار پیشین گردآوری نیروهای دفاعی ممکن نمی‌شد و اطلاعات مربوط به نبردهای پس از نهاوند که از سوی منابع اسلامی نقل‌شده بیشتر مقاومت‌های محلی ایرانیان بوده و پیرامون شمار سربازان ایرانی غلو بسیاری شده‌است. 
 تاریخ‌نگاران اردوی یزدگرد را هنگام عقب‌نشینی پس از جنگ نهاوند بسیار عظیم دانسته‌اند. ثعالبی خدمهٔ این اردو را دربرگیرندهٔ هزار خوالیگر، هزار بازیار، هزار نوازنده و هزار غلامبچه آورده‌است. 
 یزدگرد از ری به اصفهان و از آنجا به و پس از به رفت ولی آنجا که مایل نبود او را پناه بدهد گفت «قلعهٔ گنجایش موکب شاهی را ندارد.» پس ناچار یزدگرد به و سپس به رفت. در آنجا او مورد استقبال قرارگرفت و اقدام به ضرب سکه کرد. 
 پس از جنگ نهاوند دفاع ایالات ایران به عهدهٔ مرزبانان و دیگر امراء محلی قرار گرفت، و بعضی از این سرداران مثل در -در ۶۴۲ میلادی - مقاومتی سخت ولی بی‌فایده، نشان دادند. و مسخر لشکر عرب شد، بعد نوبت به و رسید. بعد از آن در سال ۲۳ یا ۲۴ هجری قمری دست اعراب افتاد. ری پس از گشوده‌شدن بر فاتحان شورید، ولی در ۲۵ هجری قمری سعد بن ابی‌وقاص شورش را فرونشاند. در همین سال آذربایجان هم شورید، این شورش به دست ولید بن عقبه فرونشانده‌شد. پس از فرونشاندن این شورش سعید بن عاص از راه آذربایجان به تاخت و با به نبرد پرداخت و فرمانده سپاه آنان را دستگیر کرد و به صلیب کشید. 
 از دیگر سو اعراب به فرماندهی و با یاری دو قبیله و از راه -که پیشتر به همراه به تسخیر عرب درآمده بود- از گذشتند و به جنوب پارس رسیدند و پس از گشودن آنجا را مرکز لشکرکشی‌هایشان به دیگر بخش‌های پارس نمودند. هم پس از جنگ خونینی در ۲۸ یا ۲۹ هجری قمری و در طی قرارداد صلحی به -سردار سپاه اسلام-تسلیم‌شد و همهٔ ایالت فارس که گاهواره خاندان ساسانی بود، نیز بدست مسلمانان افتاد. (برابر با ۶۵۰ میلادی ) به گزارش بلاذری با گشوده شدن استخر چهل هزار تن از ایرانیان، از جمله بزرگ‌زادگان و وابستگان به خاندان‌های اشرافی، کشته شدند. در همین سال۲۹ هجری پادشاه محلی در قبال پرداخت باج توانست با عرب‌ها به فرماندهی سعید بن عاص پیمان صلح بندد. 
 در ۲۹ هجری قمری نبرد کوچکی در میان عرب‌ها و ایرانیان رخ داد. فرمانده سپاه ایران یک دیلمی به نام بود و در این نبرد اسفندیار برادر و فرخان زیبندی مرزبان بدو یاری می‌رساندند. سرانجام این رخداد نیز شکست ایرانیان بود. دو سال پس از این رخداد شهرهای ، ، ، ، ، و مسخر لشکر عرب شد؛ در این زمان یزدگرد در به سر می‌برد و می‌کوشید نیروی برای جنگ با اعراب گردآورد. 
 مقالهٔ اصلی: با نزدیک شدن اردوی اعراب به استخر یزدگرد با وجود دعوت مرزبان ترجیح داد تا از راه به و سپس رود. از آنجا هم‌راهی و توس شد. با تسخیر در ۳۱ هجری قمری یزدگرد به رفت. در جریان فتح نیشابور گروهی از هم در سپاه عرب حضور داشتند و به پاس این همکاری از پرداخت باج و خراج معاف گردیدند. 
 در مرو از سوی مرزبان مرو - که به احتمال از بود- نخست مورد استقبال قرار گرفت ولی در آینده به ظاهر به دلیل خیانتی که ماهوی در مال یزدگرد کرده بود میان آنان کدورتی رخ‌داد. دلایل اختلاف میان یزدگرد و ماهوی موارد دیگری مانند بیم ماهوی از حملهٔ اعراب به مرو، در نتیجهٔ پذیرفتن یزدگرد هم ذکر شده‌است. در سال ۶۵۲ میلادی، ده سال بعد از ماهوی سوری سرکردهٔ طوایف را به گرفتن یزدگرد، تشویق کرد. این نیزک ترخان در آغاز رابطهٔ خوبی با یزدگرد داشته‌است، ولی سپس رابطه‌یشان به دلیلی به تیرگی گراییده‌است. میان سپاه نیزک و یزدگرد نبردی درمی‌گیرد، اگرچه نیروهای ماهوی در کنار سپاه یزدگرد بودند، ولی به اشارهٔ او در میدان از شاهنشاه جداشده و به نیزک پیوستند. در نتیجه یزدگرد شکست خورد و گریخت. چون به مرو رسید ماهوی دروازه را به روی او نگشود و یزدگرد آواره گردید. ماهوی سوری فوجی را به گرفتن یزدگرد فرستاد. چندین روایت متفاوت و با محتوی متضاد دربارهٔ در کتاب‌های تاریخی برجای مانده‌است. به قول برخی از روایات یزدگرد، شتابان رو به فرار نهاده و خسته و درمانده به آسیابی پناه برد که شب در آنجا بگذراند در همین آسیاب، آسیابان، یزدگرد را به طمع لباس فاخر و جواهرش یا به دستور ماهوی به قتل رساند. بنا به روایت «جسد این شهریار وارونه بخت را در رود انداختند. آب او را همی برد تا به شاخهٔ درختی پیچید، اسقفی جسد شاه را شناخت و او را دفن کرد.» به گفتهٔ طبری یزدگرد سوم در هنگام مرگ تنها بیست و هشت سال داشت. برخی منابع هم نوشته‌اند که او بعد از بیست سال سلطنت در سی و شش سالگی کشته شده‌است. 
 با مرگ یزدگرد سوم در سال ۶۵۲ میلادی، سلسلهٔ ساسانی پس از ۴۲۷ سال، در ایران منقرض گردید. ماهوی سوری نیز در زمان به فراخوانده‌شد و از جانب او مأمور گردآوری خراج گردید. این گزینش در میان خراسانیان سبب شورشی دامنه‌دار گردید که تا پایان خلافت علی برپای بود. 
 به گزارش تاریخ‌نویسانی چون مقدسی و ثعالبی یزدگرد با اندرز وزیرش به مذاکره با سردار سپاه عرب پرداخت، او خره‌زاد را به سفارت نزد عبدالله فرستاد و بدو پیشنهاد نمود که در برابر هشتاد هزار درهم صلح را بپذیرد و نیشابور را نیز به یزدگرد واگذارد، اگرچه عبدالله در اندیشهٔ پذیرش پیمان بوده ولی با مرگ یزدگرد بدین پیشنهاد جامهٔ عمل پوشیده‌نشد. 
 نویسندهٔ یزدگرد سوم را چنین نمایانده‌است:
 یزدگرد سوم در طول فرمانروایی کوتاه‌مدتش گام‌هایی را در راه پشتیبانی از مانند کمک به ساخت از سوی پیروان این آیین برداشت. مسیحیان همچنین با پشتیبانی او کلیساهایی را هم در چین برپاداشتند. 
 فرزندان او را چنین می‌شمارد، دو پسر به نام‌های و ، و سه دختر ادرگ و و مردآوند. پیروز به چین رفت و کوشش کرد که به یاری لشکر چین تاج و تخت نیاکان را به دست آورد ولی کاری از پیش نبرد و در سال ۶۷۲ میلادی درگذشت. فرزندان یزدگرد سوم تا آخرین لحظه در شمال شرق ایران با اعراب و برای نجات ایران کوشیدند ولی موفق به پیروزی نشدند. در منابع دیگر فرزندانی به نام‌های خسرو، مخدج، اردشیر و مهرگشنب را برای یزدگرد معرفی کرده‌اند. 
 بنابر برخی روایات شیعه، به عقد ، نوهٔ پیامبر اسلام درآمد و مادر است. 
 شیعیان به این ترتیب فرزندان و نوادگان حسین بن علی را وارث یا فره ایزدی شاهنشاهان ایران باستان محسوب داشتند. 
به نوشته دهخدا پژوهش‌ها نشان داده‌است که این داستان واقعی نیست و یزدگرد را دختری بنام شهربانو نبوده‌است. داستان شهربانو در واقع از ربیع الابرار زمخشری و اخذ شده‌است. همچنین بنوشته امیر معزی در دانشنامهٔ ، هیچ‌یک از تاریخ‌نگاران باستان که به موضوع حمله اعراب به و سرنوشت خانواده پرداخته‌اند، به ارتباط میان یکی از دختران یزدگرد سوم و حسین بن علی اشاره نکرده‌اند. ضمن اینکه و مورخ ایرانی قرن سوم هجری مادر علی بن حسین را برده‌ای از اهالی معرفی کرده‌اند. 
 و در صحت داستان ازدواج حسین پسر علی با شهربانو تردید کرده و این روایات را رد کرده‌اند 
 یزدگرد در سال ۶۳۸ میلادی هنگامی که با اعراب در زد و خورد بود، سفیری به فرستاد و از امپراتور چین کمک خواست، ولی دولت چین به سبب دور بودن از ایران از فرستادن کمک خودداری کرد. بعد از فوت یزدگرد، پسر او -که در آن زمان در دربار چین اقامت داشت- خود را شاه ایران خواند و امپراتور چین او را بدین سمت به رسمیت شناخت.
 پیروز در کوه‌های ماند و در صدد جمع‌آوری قشون برای جنگ با اعراب برآمد. پیروز از امپراتور به نام سومین امپراتور ) کمک خواست، اما امپراتور باز به بهانه دوری راه از کمک به او خودداری کرد، لیکن پادشاه به او کمک کرد و او را شاه ایران دانست.
 امپراتوری چین در سال ۶۵۸ میلادی ترک‌ها را شکست داد و ممالک غربی خود را سامان بخشید، بعد دولتی به اسم ایران تشکیل داد و پادشاهی آن را به تفویض نمود. این مملکت احتمالاً در انتهای شمالی سیستان یا در نزدیک قرار داشته‌است. بعد از حمله اعراب به این منطقه، پیروز فرار کرد و به چین رفت.
 در سال ۶۸۴ میلادی امپراتور چین او را به خوبی پذیرفت و به او اجازهٔ تأسیس یک در داده شد. بعد از مرگ پیروز پسر وی به رفت و مدتی در استرداد ملک کوشید، ولی مأیوس شد و به چین بازگشت و همانند پدر در غربت درگذشت. 
 دنبالهٔ فرزندان یزدگرد در چین به صورت خاندانی سلطنتی و سرداران نظامی و با احترام از سوی امپراتوران این کشور پذیرفته شدند. ایشان آتشکده‌های چندی را در این کشور برپاداشتند. ساسانیان در کنار جامعه‌ای از ایرانیان کوچنده به چین -تا زمان تحلیل رفتن در مردمان این کشور- سال‌ها زیستند. یکی دیگر از پسران یزدگرد به نام بهرام- که در نوشته‌های چینی به نام خوانده شده- نیز کوششی نافرجام برای شکست تازیان در پیش گرفت. کوشش‌های او سبب سرایش سرودهٔ در میان ایرانیان گردید. این بهرام هم در ۷۱۰ میلادی درگذشت. پسر بهرام خسرو-در منابع چینی - با هم پیمان شد و به ایران تاخت، ولی او نیز نتوانست کاری از پیش ببرد. خسرو واپسین کس از فرزندان یزدگرد بود که کوشید بر تاج و تخت نیاکان دست یابد. 
 در میان دودمان‌های ایرانی‌ای که پس از اسلام در ایران به قدرت رسیدند، ادعا داشت که از تبار یزدگرد سوم است.
{"title": "یزدگرد سوم", "link": "https://fa.wikipedia.org//w/index.php?title=%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%B3%D9%88%D9%85&oldid=35048086", "language": "fa"}