sentences: Li '''biyet d' cénkante Uro''' si ståre dispoy [[2002]], dins l' [[Urozone]]. On '''biyet d' cénkante Uro''' våleut 2.016,995 [[Franc bedje]], å kiminçmint del anêye [[2002]].

sentences: '''Facebook''' (flotchreçmint ratourné e francès på, "live des vizaedjes", vout dire "trombinoskope" eyet "foto di troke")<ref>https://dictionnaire.reverso.net/francais-anglais/trombinoscope</ref>, sipoté '''[[Fesse-bok]]''' ([[bok]] ås fesses), c' est l' pus rlomêye des [[rantoeles di soçnaedje]].

sentences:
, c' esteut possibe di payî åk e [[Bitcoin]], dins on cabåret di [[Delft]], e l' [[Neyerlande]].]]
Ene '''criptomanoye''', c' est ene sôre di manoye k' est djusse sopoirtêye pa des [[waibes infôrmatikes]].

sentences:
[[File:Oujhea ås vatches ezès maraexhes.jpg|thumb|divins ene maraexhe]]
Li '''héron ås vatches''' u '''oujhea ås vatches''', c' est on blanc [[héron]] foirt corant dins les [[payis del Mîtrinne Mer]].

sentences: Li '''biyet di dijh Uro''' si ståre dispoy [[2002]], dins l' [[Urozone]]. On '''biyet di dijh Uro''' våleut 403,399 [[Franc bedje]], å kiminçmint del anêye [[2002]].

sentences: Ene '''maladeye di nexhance''', c' est ene maladeye k' on-z a ddja tot vnant å monde.

sentences:
{{djermon}}
[[Categoreye:Moyinådje]]
[[Categoreye:Djustice]]
On '''djubet''' (on dit eto: ene '''potince'''), c' esteut, el [[Moyinådje]]…

sentences: L' '''eslovinne''' u  li '''slovinne''', c' est on [[lingaedje]] [[eslåve]] djåzé e [[Sloveneye]], la k' c' est l' lingaedje oficir.

sentences:
{{Wiccionaire}}
]]
Ene '''aite''' u ene '''cimintire''', c' est ene plaece la k' on [[etermint|etere les moirts]], et lezî fé fé ene [[tombe]].

sentences:
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Virolodjeye]]
{{po|porea|porea}}
[[File:Porea doet djin wi.jpg|thumb|Porea sol pôce]]
On '''porea''', c' est ene  [[maladeye]] del [[pea]] des [[djin]]s, mins eto des [[biesse]]s.

sentences:
]]
On '''molén å vint''', c' est on [[molén]] ki rote avou l' foice do [[vint]] ki fwait tourner ses aiyes.

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Myrrhis odorata flowers.jpg|thumb|Flormint]]
Li '''cierfouy di pidjon''', c' est ene [[plante]] ki ode bon, k' on trouve dins les [[håye]]s et les [[tchamp]]s.

sentences: Ene '''ecråxhe tchimike''' u '''ingrais tchimike''', c' est on [[prodût tchimike]] ki les [[cinsî]]s semèt so leus teres, po replaecî l' [[ansene]] u les ecråxhes natureles (gwano) u industriyeles ([[scoreyes potassikes]]).

sentences: Li '''gagåz''', c' est on [[lingaedje troucrece]] djåzé på [[Gagåz (peupe)|peupe do minme no]] di [[Moldaveye]], [[Oucrinne]], [[Rûsseye]] et [[Tourkeye]].

sentences: Li '''bichnoupriya''' lomé eto '''bichnoupriya manipouri''', c' est on [[lingaedje indo-uropeyin]] cåzé dins sacwants estats d' l' [[Inde]], ene coine do [[Bingladech]], et del [[Birmaneye]].

sentences:
[[Categoreye:Fosses et cårires]]
[[Categoreye:Toponimeye]]
 avou s' plake e walon]]
Ene '''pirreye''' u ene '''pirire''', c' est ene  [[cårire]] k' on î saetche ås pires.

sentences:
[[Categoreye:Volcans]]
[[File:Cindes volcanikes.jpg|thumb|scrabeyes volcanike e l' Efel]]
Les '''scrabeyes volcanikes''', c' est des grossès cenes d' on [[volcan]] ki siervèt come [[escrabeye]]s (coûtche dizo les voyes, les pavêyes po ls assouwer).

sentences: Li '''cofe coistrece''' u '''cadje ås coices'''<ref>Calcaedje do francès «'''''cage''''' thoracique».</ref> u , li '''cofe'''), pus courtinnmint li '''coistrece'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] pa [[stindaedje do sinse]] di [[coistrece (peme)|coistrece]], sôre di peme «k' a des coisses».</ref>, c' est l' pårteye do [[bodje do coir]] inte li vinte et l' tiesse, la k' gn a l' cour et les peumons.

sentences:
{{po|Sarazin|Sarazin (discramiaedje)}}
'''Pådje do mot "Sarazin" et ses parints el toponimeye del Walonreye'''

sentences: Ene '''voye rominne''', c' est ene [[voye]] k' a stî basteye do tins di l' [[Impire romin]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:A Wild Rabbit at Lossiemouth - geograph.org.uk - 1441920.jpg|thumb]]

sentences:
{{Dizo-tite|''La guerre 14-18 dans la littérature dialectale''}}
'''El guere 14-18 dins les belès-letes e walon''' (lomé eto ''' antolodjeye Paillet des scrijheus walons e l' guere di 14'''), ki l' tite e francès, c' est ''La guerre 14-18 dans la littérature dialectale'', c' est ene pitite [[antolodjeye]] so sacwants [[scrijheus e walon]] k' ont toirtchî des bokets sol [[guere 14-18]].

sentences:
{{po|gade|gade (discramiaedje)}}
Li '''gade di fier''', c' est ene teribe [[gade]] ki sereut dins les cåves, et ki vénreut coridjî les efants k' ont stî må-schoûtants.

sentences: Li '''nazisse''', c' esteut on mouvmint d' idêyes poirtant on pårti politike (li [[pårti nåcionå socialisse]]) k' amoenna [[Adofe Hitler]] å povwer e l' Almagne e 1935.

sentences: Ene '''betchete d' Oûte''', c' est on [[batea]] avou l' pléte foirt betchowe (did la leu no).

sentences:
'''Mixhail Sergeyevitch Gorbatchyov''' (Михаил Сергеевич Горбачёв) ([[2 d' måss]] [[1931]]), politikî eyet diridjant do pårti comunisse sovietike.
I diridja l' [[Union Sovietike]] inte [[1985]] eyet [[1991]], eyet fjha des rfômes k' ont moenné al fén del [[Froede Guere]], mins eto, sins l' voleur, al fén del moennance politike do pårti comunisse eyet di l' Union Sovietike leye minme.

sentences:
{{po|Ståve|Ståve (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|ståve}}
On '''ståve''', c' est l' pårteye del [[cinse]] la k' on tént les [[vatche]]s, les veas ou les [[tchvå]]s ou eto des ôtès sôres di biesses.

sentences:
]]
[[File:Cåziyea rotchå di Calpé pålmî.jpg|thumb|on cåziyea rotchå (Calpé, Alicante, Espagne)]]
On '''cåziyon''', c’ est ene grande sitindowe di tere avou di l’ aiwe cåzu did tot åtoû, mins avou ene binde di tere ki l’ raloye å [[continint]].

sentences:
{{Lka}} «[[Moyinådje]]»
{{dal}}
{|align=right style="margin: 0 0 1em 1em;"
|-
|style="color: #black; background-color: #f8eaba;" align="center"|<big>'''Mîtrinne ådje (eternåcionålmint)'''</big>
|-
!style="color: #black; font-size: 100%" align="center" colspan="2"|Prumire Mîtrinne Ådje
|-
|
<gallery>
File:Yan Vyshatich and pagans.jpg|Kiviersaedje å [[crustinnisse]] e l' [[Urope]]
File:Maome.jpg|Pretchaedje da [[Mawoumet]]
</gallery>
|-
|
<gallery>
File:Leshan Buddha Statue View.JPG|Posteure da [[Bouda]]
File:Djingareiber cour.jpg|Moskêye a Tombouctou
</gallery>
|-
!style="color: #black; font-size: 100%" align="center" colspan="2" |Plinne Mîtrinne Ådje
|-
|
[[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 13-54-14.jpg|thumb|center|305px|Moskêye di Cordowe]]
|-
|
<gallery>
File:CouncilofClermont.jpg|[[Concile di Clermont-el-France]]
File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|[[Djindjisse Xhan]]
</gallery>
|-
!style="color: #black; font-size: 100%" align="center" colspan="2" |Dierinne Mîtrinne Ådje
|-
|
[[File:DiezAlbumsArmedRiders I.jpg|thumb|center|305px|Guerîs mongols]]
|-
|
<gallery>
File:Awatcornertower01.JPG|[[Timpe]] d' Ancor ([[Cambodje]])
File:Sun stone detail.JPG|[[Calindrî]] [[asteke]]
</gallery>
|}

sentences: '''Djivêye des [[nos di dmorants]] des viyaedjes di Walonreye'''

sentences:
{{Wiccionaire}}
{{po=}}
Li '''tournisse''', c' est ene sinsåcion ki totafait toûne åtoû d' vos.

sentences:
[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Braezi]]
[[Image:LogoUFG.jpg|right|thumb|220px]]
L' '''Universidade Federal de Goiás''', c' est l' [[univiersité]] d' [[Goiânia]], e [[Braezi]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
On '''toitche-linwe''' c' est ene coûte [[fråze]] målåjheye a dire, paski des sons vijhéns rivnèt onk après l' ôte, mins motoit nén dins l' minme shuvaedje.

sentences:
{{djermon}}
{{po|Ourougway|Ourougway (discramiaedje}}
{{Wiccionaire|Ourougway}}
L' '''Ourougway''', c' est on [[mouze (fleuve)]] di l' [[Amerike nonnrece]], 1.580 km long, metou inte l' [[Årdjintene]] a l' [[Ess]] et l' [[Ourougway]] et l' [[Braezi]] a l' [[Ouwess]].

sentences:
[[Categoreye:Atôtchance]]
[[Categoreye:Tourisse]]
[[File:Libramont gare 1900.jpg|thumb|Cwåte poståle avou l' [[gåre (di trén)|gåre]] di [[Libråmont]]]]
[[File:Cwåte Crowaceye.jpg|thumb|Ene cwåte poståle evoyeye di [[Crowaceye]] å [[Marok]] et scrîte e walon]]
:''[[Cwåte|Discramiaedje di tos les årtikes avou "cwåte"]]
Ene '''cwåte poståle''', c' est ene cwåte di [[papî]] [[cwårton|cwårtoné]], a pô près 10 x 15 cm hôte et lådje, k' on evoye pal [[posse]] sins l' sititchî dins ene [[ewalpeure]].

sentences:
{{Wiccionaire|toetea}}
Li '''toetea''' u '''tchapea''', c' est on sene diyacritike, k' on mete so ene lete, et k' endè candje li valeur.

sentences:
{{djermon Urope}}
[[File:Europe North-European countries map.png|thumb]]
L' '''Urope bijhrece''', c' est les payis metous al [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] d' l' [[Urope]].

sentences:
[[Categoreye:Pasmints d' tins]]
[[Categoreye:Spôrts]]
{{djermon}}
L' '''ADEPS''', po « '''Ad'''ministration de l''''É'''ducation '''p'''hysique, du '''S'''port et de la Vie en Plein Air » e francès, est on siervice administratif do Ministere del [[Federåcion Walonreye-Brussele]] ki fwait l' promotion do spôrt dins l' kiminålté francesse di Beldjike.

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Charleroi - Bicentenaire de la bataille de Waterloo - 65.jpg|thumb|Mayeur avou si etcherpe noere-djaene-rodje]]
On '''mayeur''' (on dit pus rålmint '''mwaire'''<ref>e 20inme sieke, djusse  so l' [[Årdene nonnrece]] ([[Palijhoû]], [[Bouyon]], [[Vresse]]) et sacwants viyaedjes del [[Walonreye di France]] (mais "mayeur" a [[Fromlene]], [[Rancene]], [[Vireu]] et [[Landritchamp]] [[G152]]).</ref>) ou '''borguimwaisse'''<ref>''borguimêsse'', on vî mot e [[Payis d' Lidje]].</ref>; ene '''mayoresse''' ou (pus rålmint) ene '''borguimwaistresse''', ene '''mwairesse''', c' est l' tchîf (tchîftinne) d' ene [[comene]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
Li '''Sireye''' (sovint prononcî ''Sîrîye''), c' est on [[dislaxhî payis]] do [[Moyén Levant]], metou sol [[Mîtrinne Mer]].

sentences: Li '''rawia'''<ref>sorlon [[Raymond Mouzon]], dins on pretchmint d' ene [[messe e walon]] a [[Libråmont]]; nén dins [[S24]]; nén rprins dins l' [[live Doppagne so les tolus del Walonreye]].</ref>, c' est on [[crodjambot]] ki dmeure dins les cåves.

sentences: Ene '''ristitcheye voyale''', c' est ene voyale ki si rmete inte deus cossounes, å pus sovint po shuve li [[rîle des troes cossounes]].

sentences: Ene '''licince di libe documintåcion GNU''', c' est ene licince d' [[eplaidaedje]] ki permete di rcandjî ene ouve po l' amidrer.

sentences:
{{po|flamind|flamind}}
[[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] > [[lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] > [[lingaedjes djermanikes|tîxhon]] > [[bas almand]] > [[neyerlandès]] ; '''wess-flamind'''

sentences:
{{djermon}}
L' '''osmôze a l' evier''' u '''evierosmôze''', c' est ene tecnike di dissalaedje di l' aiwe di mer foirt målåjheye a mwaistri mins mo spårgnante.

sentences:
Li '''rifin''' u '''tarifîte''' (e-n [[amazir]]: [[Wikt:ⵜⴰⵔⵉⴼⵉⵜ|ⵜⴰⵔⵉⴼⵉⵜ]])<ref>Mins ses cåzeus el lomnut tot bounmint [[Wikt:ⵜⵎⴰⵣⵉⵖⵜ|ⵜⵎⴰⵣⵉⵖⵜ]] (tmazight, amazir).</ref>, c' est on [[lingaedje]] [[amazir]] djåzé dins les [[montinne]]s do [[Rif (montinnes)|Rif]], d' [[Alhoceyma]] a [[Nador]].
== Djeyografeye ==
Å [[Levant]], les payis rifin-djåzant vont a stok des [[Jbala]] arabe-cåzants.

sentences:
[[Categoreye:Antolodjeyes]]
'''Eshonne''' (''Acheune''), c' est ene [[Antolodjeye di scrijheus e walon|antolodjeye]] di [[scrijheu e walon|scrijheus]] des [[soce di scrijheus|soces]] di [[Flipveye]] eyet [[Ôlwè]].

sentences: '''Rafael José Orozco Maestre''' a skepyî li [[24 di måss]] [[1954]] a Becerril et mori li [[11 di djun]] [[1992]] a Barranquilla. I fourit [[tchanteu]] d' [[Colombeye]].

sentences:
[[Categoreye:Plantes]]
[[Categoreye:Crouwås]]
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Mercurialis annua female male plant IMG 5402.jpg|thumb|schitroûle]]
Li '''schitroûle''', c' est ene plante des tchamps, come ene ourteye ki n' pike nén.

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Křížaly s housenkami (3).jpg|thumb]]
Des '''orayes-di-beguenes''' (on dit ossu : des '''tchitches''', des '''tchitchons''', des '''caetches''', des '''ficotes'''), c' est des bokets d' [[peme]] k' on-z afeye après ene fiyeye et k' on mete souwer.

sentences:
[[Categoreye:Roumaneye]]

'''Judeţul Prahova'''
'''(distrik di Prahova)'''

Mwaisse-veye	[[Ploieşti]]

Redjon	[[Walakeye]]

Acourtixheure	PH

Minorité(s)

Sitindêye
 - Totå 	[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 33inme]]
 4.716 [[kilomete cwåré|km²]]

[[Populåcion]]
 - Totå ([[2001]])
 - [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]	[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 1î]]
862.457 dimorants
183 djins/km²

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Limozenes et francesse.jpg|thumb|vatches di sacwants coleurs]]
[[File:Foyes faw sacwants coleurs.jpg|thumb|Foyes di faw di sacwants coleurs]]
Li '''coleur''' d' ene sacwè k' on rwaite, c' est l' sinsåsion kel cervea rçût a pårti des ouys, ki provént del [[Wikt:wachlire|wachlire]] del loumire ki rispite foû di ç' sacwè la. Les sôres di coleurs vont do rodje (avou l' pus grande longueur di wachlire, å violé (avou li pus ptite), et on les pout vey totes, par ôre, dins l' [[airdiè]].

sentences:
{{Wiccionaire|brokes}}
Les '''brokes''' u '''emoroyites''', c' est ene [[maladeye]] di l' [[anusse]], di cåze di [[voenne]]s ki s' ritournèt et briker ådfoû.

sentences:
[[File:Banneux Maagd der armen.jpg|thumb|Posteure di Mareye a [[Baneu]]]]
'''Mareye''' (les crustins dijhnut eto l' '''Aviedje''', '''Notru-Dame'''), c' est l' mame da [[Djezu-Cri]].

sentences:
{{Wiccionaire|Tossint}}
[[File:Fijhaedje des tombes divant Tossint1.jpg|thumb|Fijhaedje des tombes pol Tossint]]
Li '''Tossint''' c' est ene [[fiesse]] [[crustin]]ne ki rvént tos les [[1î d' nôvimbe]], mon les [[catolike]]s. Dins les payis istoricmint catolike, c' est on [[fiesse-djoû]].

sentences:
{| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+'''Damso'''
| colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |
|-
| colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Idintité'''
|-
|Veur no
|[[William Kalubi Mwamba]]
|-
|Nexhance
| - [[10 di may]] [[1992]]
- [[Kinchassa]] ([[Zayire]])
|-
|Nåcionalité
|{{BEL-d}} [[Beldjike|Beldje]]
|}
'''Damso''' (kécfeye lomé eto, d' es sobricot : '''Dems'''), c' est on [[Rappigne|rappeu]] bedje del [[redjon d' Brussele]], k' aveut nexhou el [[Zayire]] (ancyin [[Congo-Kinchassa]]).

sentences:
[[Categoreye:Tchesse]]
Del '''verdjale''' ou del '''glou'''<ref>Po l' dispårdaedje des viyaedjes la k' on djheut "verdjale" ou "glou" å 20inme sieke, et les accints di ç' dierin mot la, loukîz al mape [[ALW]] '''8''' 96.</ref>, c' est ene [[cole]] fwaite avou des plantes, aprume do [[hoûssea (bouxhon)|hoûssea]], mins eto des petches di [[canistea]], ou di l' [[ôle]] di [[lin]].

sentences:
[[Categoreye:Francès]]
{{djermon}}
Li '''cawete -eau''' do [[francès]] provént del [[cawete latene -ellus]].

sentences:
[[Categoreye:Rilomés Arabes]]
[[Categoreye:Croejhådes]]
'''Ben el-Qalanissi''', c' esteut on [[cronikeu]] arabe ki dmoréve a [[Damasse]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
Ene '''fadêye''' (on dit eto: ene '''tåte''', ene '''tårtene'''), c' est èn amagnî fwait d' deus pîces di [[pwin]], avou ene sacwè inte les deus.

sentences:
{{Wiccionaire|boufletes}}
[[File:Mumps.jpg|thumb]]
Les '''boufletes''', u les '''mawetes''', u co les '''mofletes''', c' est ene [[maladeye d' efant]], sins griyeusté, la k' les [[glandes oriyreces]] sont-st houzêyes.

sentences:
{{Dizo-tite|''Aconitum napellus''}}
{{po|tchapea-d'-djindåre|tchapea-d'-djindåre (discramiaedje)}}
.]]
Li '''cou-d'-tchåsse-d'-Almand''', c' est ene plante avou des bleusès fleurs.

sentences:
{{po=}}
{{Wiccionaire|mambor}}
On '''mambor''' (on dit eto: on '''manadjer''', èn '''adjint'''), ene '''mamborresse''', c' est onk u ene ki rprezinte on [[bocseu]], on [[fotbalisse]], èn [[acteur]] di cinema, on [[scrijheu]], on [[tchanteu]], evnd., cwand c' est po fé martchî avou ene ekipe di fotbal, on produjheu d' fimes, èn eplaidreye, ene societé d' plakes…

sentences:
{{Wiccionaire|lussimbordjwès}}
[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] >
[[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] >
tîxhon coûtchantrece > hôt-almand >
moyén-almand > '''lussimbordjwès'''
----
, 2005)]]

sentences:
{{Wiccionaire}}
Ene '''schåfe d' oû''' u ene '''eschafiote d' oû''', c' est l' coûtche difoûtrinne d' èn [[oû al schåfe|oû]] d' [[oujhea]] et d' [[cropante biesse]]

sentences:
[[File:Priyire muzulmande taexhon Asfi.jpg|thumb|pôzucion dressêye, les mwins levêyes]]
[[File:Priyire muzulmande måjhon efant.jpg|thumb|pôzucion dressêye (efant)]]
[[File:Feliks Michał Wygrzywalski Orientalen im Gebet.jpg|thumb|Abaxhmint]]
[[File:Sedzda.png|thumb|Aduzaedje del tere avou l' front]]
[[File:Salat نماز جماعت 02.jpg|thumb|pôzucion adjnolêye, dos plat, el moskêye]]
[[File:An elderly woman praying in a mosque in Delhi.jpg|thumb|Priyeuse adjnolêye, mwins rtournêyes]]
[[File:Otto Pilny Morning Prayers.jpg|thumb|priyire di l' åmatén, divant l' ouxh, mwins viè l' cir (fén del priyire)]]
[[File:Laylat al-Qadr, 21st of Ramadan 1438 AH, Artists Park of Tehran (13960326000247636331867679275254 25419).jpg|thumb|lijhaedje di l' Alcoran tot etir (nute del destinêye)]]
Li '''priyire muzulmande''', c' est ene ene [[priyire]] ki les [[muzulman]]s fwaiynut cénk côps par djoû.

sentences:
{{po|scawaedje|scawaedje (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|scawaedje}}
Li '''scawaedje''', el [[linwince]], c'est l' rissaetchaedje del cawe d' on [[mot]], po-z askepyî on [[novea mot]] (naturelmint ou pal voye d' on [[linwe-ehåyaedje]]).

sentences: Li '''republike d' Afrike do Sud''' u '''republike di Nonne-Afrike''' (''Afrika borwa'' e [[zoulou]], ''Zuid-Afrika'' e-n [[africanse]], ''South Africa'' e-n [[inglès]]), c' est on payis metou al [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] di l' [[Afrike]].

sentences: L' '''emacralé reyalisse''', c' est on mouvmint literaire ey artistike k' est ene response a l' epoke après l' [[Deujhinme guere daegnrece]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Stockente beisst in zehe.JPG|thumb|]]
Ene '''hagneure''' (ou '''hagnaedje'''), c' est ene [[coixheure]] di cåze des [[dint]]s d' ene [[biesse]] ou d' ene [[djin (biyolodjeye)|djin]] k' ont trevåtchî l' [[pea]] et moussî dins les tchås et les [[texhou (biyolodjeye)|texhous]].

sentences:
{{Wiccionaire|Levant}}
 ki mostere li pôzicion do Levant (lete E)]]
Li '''Levant'''<ref>purade avou ene [[grande lete]] a môde inglesse, come no prôpe, mins eto avou [[pitite lete]], a môde francesse.</ref> u l' '''Ess'''<ref>On dit ossu, pacô, l' '''Oriyant''')</ref>, c' est l' [[cwate costés del Daegne|pont cardinå]] wice ki l' [[solea]] si leve å matén. C' est la k' aparexhèt les [[aireurs do djoû]], pu li [[pikete do djoû]].

sentences: Li '''corone des Avéns''', c' est ene [[uzance]] k' a ataké e l' [[Almagne]] e [[19inme sieke]], et si spåde après.

sentences:
Les '''Druzes''', c' est des djins do [[Liban]], di Sireye et d' Israyel, ki shuvnut ene [[Islam|rilidjon muzulmande]], mins ki s' a houwé evoye di l' [[Islam chiyite]] e 11inme sieke, po shuve li voye des [[Ismayelisse|Ismayelîs]], bråmint pus lådje d' idêye, et pus filozofike.

Les Druzes do Liban fijhèt a pô près 250.000 djins. C' est ene foice politike, kel moenneu d' asteure, c' est Walid Djoumblate.

sentences:
[[Image:Lucien Mahin untypical diaporama.jpg|thumb|[[Lucyin Mahin]] ki dene ene conferince sol walon a [[Tchåmont-Djistou]] dismetant kel pordjecteur ni va nén]]
Ene '''conferince''', c' est on rapoûlaedje la k' ene djin, li '''cåzeu(se)''' (on dit eto : li '''pretcheu(se)''', li '''conferincî''' u '''conferincire''') vént cåzer a des ôtes djins, ki vnèt s' i vlèt bén, po les mostrer so on metou sudjet, et k' on lome les '''schoûteus(es)'''.

sentences: Li '''sistinme Feller-Fauconnier''', c' est ene variante do [[sistinme Feller]] askepieye pa [[Jean-Luc Fauconnier]] ey eplaideye dispu les [[anêyes 1990]].

sentences:
{{po|gåz|gåz (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|resserant gåz}}
On '''resserant gåz'''<ref>noûmot eplaidî pol prumî côp li 15 di fevrî 2006 sol pådje [[diyocside di carbone]] do Wikipedia.</ref> u '''gåz a efet di stouve'''<ref>atåvlé cial li 11 di decimbe 2018, pa assaetchance di l' alomåcion e portuguès «''Gases do efeito estufa''».</ref>, c' est on [[gåz]] ki, metou dins l' [[air (gåz)|air]], va fé come ene coviete åtoû del [[Daegne]], ki va insi wårder pus lontins li tcholeur do [[solea]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Benz_auto.jpg|thumb|Ene des prumirès otos (1886)]]
Ene '''oto''' (on dit eto ene '''vweteure'''), c' est èn éndjin ås cwate rowes et å moteur ki rôle tot seu, et [[transpoirt|berweter]] les djins d' ene plaece a l' ôte.

sentences: L' '''antibiyo-edurance''', c' est cwand ene sôre di [[bactereye]] n' est pus touwêye pa on metou [[antibiyotike]]. On dit k' elle [[Wikt:edeure|edeure]] l' antibiyotike; ça n' lyi fwait pus rén.

sentences:
On '''picsel''', c' est li pus ptite unité d' ene imådje limerike.
Li mot provént d' l' inglès '''''pict'''ure '''el'''ement'' (elemint d' imådje).

sentences: '''Youtube''' (dandjreus po ''your tube'', çou ki vôreut dire, e-n inglès, '''vosse tchanson å grand succès''', rispoté e walon '''''VoBuze'''''<ref>noûmot trové pa [[José Schoovaerts]], [[aplacaedje]] di [[Wikt:vo|vo]] (vosse) et [[Wikt:buze|buze]], sovint rprins dins l' Aberteke del gazete «{{Ran}}».</ref>), c' est ene [[waibe (Daegntoele)|waibe]] la wice ki tertos pout [[eberweter]] des [[videyo]]s.

sentences:
{{Wiccionaire}}
Li '''roviance''', c' est cwand on roveye toplin des sacwès, dabôrd k' on s' è dvreut rsovni.

sentences:
{{Wiccionaire|Tchandleuse}}
[[File:0946 Das Fest Mariä Lichtmeß am 2. Februar in Sanok.JPG|thumb|Messe del Tchandleuse]]
[[File:Crêpe en train de cuire.jpg|thumb|Grosse vôte]]
Li '''Tchandleuse''' ou '''les Tchandeles''' u li '''tchandleur'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 191.</ref>, c' est ene [[fiesse]] [[catolike]] ki s' djoû, c' est l' [[2 d' fevrî]], dj' ô bén, 40 djoûs après l' [[Noyé]].

sentences:
[[Categoreye:Transpoirt]]
[[Categoreye:Djouwets]]
[[Image:Velo ås troes rowes.jpg|thumb|vî velo ås troes rowes a môde di tchvå d' bwès ("Vî Gurnî", [[Bietris (veye)|Bietris]])]]
[[Image:Bayliss Thomas Tricycle 1885.jpg|thumb|vî velo d' ome ås troes rowes]]

sentences: Li '''noer ônea'''<ref>Ratournaedje del tcherpinte do flamins «zwarte els», çou ki l' diferinceye do «blanc ônea» ''Alnus incana''.</ref> u '''noer bwès''' <ref>[[S117]] a «nwâr bwès».</ref>u l' '''ônea ordinaire'''<ref>paski c' est l' ci l' pus corant</ref>, c' est l' sôre d' [[ônea]]s k' i gn a el [[Walonreye]].

sentences:
[[File:Mannixhance air oujhenes Espagne.jpg|thumb|oujhenes a Aldjezirasse (Espagne)]]
Li '''mannixhance''' (on dit eto '''polouwaedje'''), c' est cwand on tape evoye des '''mannestés''' (on dit eto des '''nichtés''' u des '''måssîstés''') pattavå.

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Bagues lård.JPG|thumb|des bagues di lård]]
Li '''lård''', c' est del [[cråxhe]] di [[pourcea]].

sentences:
[[File:Map Crusader states 1135-en.svg|thumb|djeyografeye politike do Moyén Levant diviè 1135]]
[[File:Nur ad-Din Zangi.jpg|thumb|Noreddine Zengui, k' aveut rprins Edesse]]
Li '''deujhinme croejhåde''', c' est ene [[croejhåde]] ki fourit dmandêye på [[påpe]] [[Udjinne III]] e [[1145]] a cåze do rprindaedje d' [[Edesse]] pa les [[Trouk (peupes)|Trouks]] da [[Zengui]] e [[1144]]. Li [[conteye d' Edesse]], c' esteut li prumî estat catolike ahivé tins del [[prumire croejhåde]]. Adon, c' esteut, rissintiveuzmint, ene grande piete po les catolikes.

sentences:
[[File:Pitizeye peumon vatche.jpg|thumb|gros [[clå (maladeye)|clå]] froumadjrece e peumon]]
Li '''ptizêye ås vatches''', c' est l' [[tuberculôze]] ki les [[vatche]]s atrapnut.

sentences:
{{Wiccionaire|peticion}}
Ene '''peticion'''<ref>On a eto atåvlé come sinonime «ene plindance»</ref>, c' est ene dimande d' ene peclêye di djins, ki rclamnut ene sacwè a on povwer politike u ene institucion publike. Å pus sovint, i sinèt tertos ådzo d' on tecse.

sentences: Èn '''åboretom'''<ref>calcaedje d' on noûmot do francès, fwait a môde do [[latén]]. Li prumî eployaedje a stî ortografyî e Feller: ''arborétom’'' pa [[Joëlle Spierkel]].</ref> u '''åboe'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] fwait sol [[bodje (linwince)|bodje]] «åbe» (leyî té ké, come dins [[Wikt:åbî|åbî]]) avou l' [[cawete -oe]] (come dins «[[tchenoe]]», «[[ônoe]]», «[[frinnoe]]», «[[tchårnoe]]», des mots foirt sipårdous dins les nos d' plaece del Walonreye).</ref>, c' est on grand [[corti]] avou totes sôres d' [[åbe]]s diferins.

sentences:
{{Wiccionaire}}
]]
On '''labrin''', c' est ene plaece avou des colidôrs avou des hôts meurs meurs ki vont d' tos les costés, et k' on n' è sait rexhe foû ki foirt målåjheymint.

sentences:
{{Wiccionaire}}
Li '''teyî''', c' est èn ahivé [[bouxhon]] k' on cod ses foyes po fé do [[té (abwesson do teyî)|té]].

sentences:
{{po|Fayi et fayi|Fayi (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|fayi}}
s, onk abatou padvant]]
On '''fayi''', c' est on [[bwès d' åbes|bwès]] avou bråmint des [[hesse]]s (des [[faw]]s).

sentences:
[[File:Palmitic acid.png|thumb|Li seur di pålmî, on crås seur bôré]]
On '''crås seur bôré''' c' est on [[seur di cråxhe]] ki tos les loyaedjes di ses atômes di [[carbone]] sont prins pa des ôtes atômes.

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Chondrostoma nasus (aka).jpg|thumb|]]
Li '''hôtitche''' (''hôtîtche'', ''hôtike'') ou '''hôtu''' (''ôtu'', ''oûtu'')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 112.</ref>, c' est on [[pexhon]] des [[doûcès aiwes]].

sentences:
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Li '''memwere''' ou '''ritna''', c' est l' ådjeu do [[cervea]] di s' sovni d' etrevéns passés.

sentences: L' '''etimolodjeye do walon''', c' est tos les sourdants des mots [[walon]]s.

sentences:
[[File:Satureja hortensis Prague 2011 2.jpg|left|thumb]]
Li '''såriete des cortis''' ou '''såriete ordinaire''', c' est ene [[såriete]] k' on ahive ezès [[corti]]s come [[yerbêye]].

sentences:
[[File:Poster for immigration from Ethiopia (1981).JPG|thumb|Afitche po bouter les Falachas a-z ebaguer e-n Israyel (1981)]]
L' '''ebagance des Falachas eviè Israyel''', c' est cwand les [[djwifs etiopyins]] ont cwité a zels toplin l' [[Etiopeye]] po-z [[ebagance|ebaguer]] eviè [[Israyel (estat)|Israyel]].

sentences: {{Wiccionaire-motîs|Live so les plantes da Bastin}}

sentences: Li '''noeråsse palivole ås ourteyes''', c' est on [[påwion]] d' djoû foirt corant e l' Walonreye.

sentences:
[[Categoreye:Economeye]]
[[Categoreye:Ovraedje]]
:''[[Traitmint|Discramiaedje des årtikes avou "traitmint"]]
Li '''traitmint''' (po les fonccionaires) u li '''salåre''' (po les ovrîs), c' est les [[cwårs]] ki les cis (cenes) k' ovrèt wangnèt po leu boutaedje.

sentences:
{{Wiccionaire}}
Ene '''manoye''' d' on payis, c' est totes les sôres di pîces ki sont batowes et d' biyets ki sont-st imprimés dins ç' payis la, e-n on metou trevén. C' est les [[cwårs]] d' on [[dislaxhî payis|metou payis]], djans !

== Motlî ==
N a des '''[[discandjåve manoye|discandjåvès manoyes]]''' et des cenes ki nel sont nén.

sentences:
{| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+'''Vooruit'''
| colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |
|-
| colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Prezintaedje'''
|-
|Askepiance
|1978
|-
|Politike coleur
|[[Rodje]]
|-
|Prezidint
|[[Conner Rousseau]]
|-
|Payîs/
Redjons
|{{BEL-d}} [[Beldjike]]
- {{VLA-d}} [[Flande]]

sentences:
[[Categoreye:Loumaedje]]
[[File:Kénket.JPG|thumb|Modele corant el Walonreye e 20inme sieke]]
On '''kénket''', c' est ene lampe al petrole avou on vere ki waeranti l' blame.

sentences: Li '''serere''', c' est on [[lingaedje]] do [[Senegal]], cåzé på [[Serere (peupe)|peupe do minme no]].

sentences:
[[File:Pepin2.jpg|thumb|]]
'''Pepin l' Peuket''', c' esteut l' pere da [[Tchårlumagne]]. I skepia a [[Djoupeye]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
Li '''skelvisse'''<ref>''sikelviss'' [[E203]], riprins dins [[FE1]] (a "merlan").</ref>, c' est on magnåve [[pexhon d' mer]], foirt sawoureus.

sentences:
{{po|pegnon|pegnon}}
]]
On '''pegnon d' rotche''', c' est ene grosse [[rotche]] ki rexhe foû d' ene [[montinne]], et ki s' vént sketer tote nete, mostrant ene [[falijhe]].

sentences: Les '''contes do bon vî tins''' (''contes dè bon vî tins''), c' est on [[live d' imådjes e walon]] avou 10 [[floriconte]]s foirt kinoxhous, riscrîts pa [[På-Hinri Tomsin]], ey enimådjîs pa [[Françwès Walterî]].

sentences:
[[Categoreye:Antroponimeye walone]]
[[Categoreye:Foclore del Walonreye]]
[[Categoreye:Dicåces]]
On '''bragård''' (on djheut ossu on '''mwaisse djonnome'''), c' esteut on djonnome k' esteut lomé tchîf del djonnesse. C' esteut lu li mwaisse adjinçneu des fiesses tins d' ene [[dicåce]] ([[fiesse del pårotche]]).

sentences:
{{Djermon}}, tins d' on matche. I djouwéve po s'-n' ekipe d' asteure.]]
'''Murilo Endres''', c' est on djouweu d' [[Volebal|volè]] [[braezilyin]]. Il a nexhou li [[3 d' may]] [[1981]], a [[Passo Fundo]].<ref>https://www.factsnippet.com/site/facts-about-murilo-endres.html</ref>

sentences: On '''berwetaedje éndjolike''', c' est l' voyaedje d' on [[fitchî éndjolike]] d' ene [[copiutrece]] a l' ôte pal voye del [[Daegntoele]].

sentences:
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Li '''mame''' ou '''mere''', c' est ene [[comere]] k' a [[metou å monde]] èn [[efant]].

sentences: On '''marén''', ene '''marinresse''', c' est ene djin ki boute so on [[batea]] d' [[mer]].

sentences:
[[File:Raploû Lile faflotaedje FEW.jpg|thumb|faflotes pol fonetike dins l' [[FEW]]]]
On sene '''diyacritike''' (on dit eto ene '''faflote''' ou èn '''accint'''), c' est on sene ki s' mete å pus sovint å dzeu, å dzo ou åd triviè d' ene lete po ndè fé ene lete diferinne (ou on prononçaedje diferin).

sentences:
[[Categoreye:Mousseures]]
{{djermon}}
:''[[texhou|Discramiaedje des sinses do mot "texhou"]]
On '''texhou''' (on dit eto: '''pulôve''', '''tricot''', '''vareuse'''), c' est on [[mousmint]] k' on-z a [[texhaedje ås aweyes|texhou]] avou del [[linne]] metou dizeu li [[tchimijhe]], ki rascove li dzeu do coir, disk' a l' [[céngue]].

sentences: On '''djivion''' ou '''leme''', c' est ene intrêye d' on [[motî|live di mots]].

sentences:
{{po|mape|mape (discramiaedje)}}
[[File:Linguistic_map_of_Wallonia.png|thumb|Mape del Walonreye]]
{{Wiccionaire|mape}}

sentences:
[[Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades]]
[[Categoreye:Formagnance]]
Li '''tournisse des berbis''', c' est ene [[maladeye des berbis]] ki cmince belotmint, pa on ptit toirdaedje do cô, ki fwait kel biesse ni tént pus s' tiesse bén droete.

sentences:
{{Wiccionaire|Efel}}
[[File:Tiesse volcan.JPG|thumb|Tiesse d' on vî volcan]]
L' '''Efel''' (almand «Eifel»), c' est en contrêye naturele di l' [[Almagne]].

sentences:
[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] > [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] > [[gayel]] > [[britonike]] > '''walès'''
----

sentences: Li '''lingala''', c' est on [[lingaedje]] do [[Congo-Kinchassa]] et do [[Congo-Braza]].

sentences: Li '''pôsse''', c' est l' mouvmint do passaedje do sonk dins ene artere metowe djusse dizo l' pea, ki les [[méde]]s sintnut po djudjî l' ovraedje do cour et des [[sonk-waxhea]]s.

sentences:
{{Djermon tchimeye}}
, li gris po l' [[carbone]], li vete po li [[clôre]] eyet li djaene pol [[shoufe]].]]
L' '''îperite''', c' est on likide uzé pindant les gueres. L' '''îperite''' est cnoxhowe po-z årder l' pea e parfondeur.

sentences:
[[file:Idioma sueco.png|frameless|right|upright]]
[[File:Wikimedia Sverige deltar på Hack For Sweden.webm|thumb|Èn eredjistrumint videyo d' èn ome ki cåze e '''suwedwés'''.]]
[[File:Podcast- Ka ndisar.ogg|thumb|Èn odio avou do '''suwedwès''' ddins.]]
Li '''suwedès''', c' est l' [[lingaedje oficire]] del [[Suwede]]. On l' djåze eto å [[Coûtchant (costé del Daegne)|Coûtchant]] del [[Finlande]].

sentences:
{{po|vey voltî|vey voltî (discramiaedje)}}
'''Vey voltî''' (''veûy voltî''), c' est ene [[antolodjeye di scrijheus e walon|antolodjeye]] di tecses so l' [[amour]] et l' amisté di [[scrijheus e walon]] do payis d' [[Djodogne]] et d' [[Perwé]].

sentences: {{po|Afrike nonnrece et Nonne-Afrike|Nonne di l' Afrike (discramiaedje)}}

sentences:
[[Image:Herchies JPG06b.jpg|thumb|Esvotos après l' tchinne [[Sint-Antoenne di Padowe]] a [[Erciye]]]]
Èn '''esvoto''', c' est ene plakete ahavtêye a on meur d' ene eglijhe u d' ene tchapele, ene posteure, ene imådje u tolminme kéne ôte sacwè metowe a ene plaece k’ on î dmande des gråces a on [[sint]] (dins l' [[catolicisse]]) u a on [[diè]] (dins les viyès rlidjons) pol rimerciyî d’ aveur egzocî on veu.

sentences:
{{po|rewoeyon|rewoeyon (discramiaedje)}}
{{po|novelan|novelan (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|rewoeyon}}
 pol novelan a [[Oslo]]]]
Li '''rewoeyon d' novelan''', c' est l' [[shijhe]] do [[31 di decimbe]], la k' on rawåde li [[novele anêye]].

sentences: Li '''gåmès''' u '''patwès<ref>L' uzaedje do mot [[patwès (discramiaedje)|patwès]] n' est nén veyou d' on mwais costé pås [[Gåmet]]s zels-minmes.</ref> gåmès''', c' est ene sôre di [[lorin (lingaedje)|lorin]] k' est djåzé e l' [[Gåme]].

sentences: Li '''rfondaedje ortografike eternåcionå di l' almand di 1996''', c' est on [[rifondaedje d' ene langue|rfondaedje]] di l' [[ortografeye]] di l' [[almand (lingaedje)|almand]] ki s' a passé e [[1996]].

sentences:
[[Categoreye:Viyès mzeures]]
[[Categoreye:Dutcheye di Bouyon]]
[[Categoreye:Manoyes]]
Li [[Dutcheye di Bouyon]] fijha pårteye del [[principåté d' Lidje]] poy esse ene Dutcheye indepindante dizo l' mambornance del [[France]]; ça fwait ki les [[viyès mzeures]] eployeyes el Dutcheye djusk' al fén do 18inme sieke vont esse des mzeures lidjwesses et francesses.

sentences:
Li '''såvadje mariolinne''' (on dit eto: l' '''oreke'''), c' est ene plante come li [[mariolinne]], mins ki crexhe dins les tchamps, ezès payis del [[Mîtrinne Mer]].

Ele sieve come [[yebe ås maladeyes]] et come [[yerbêye]].

No e sincieus latén : "''Origanum vulgare''".

''Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:mariolinne|mariolinne]]" et "[[:Wikt:oreke|oreke]]"''

== No dins des ôtes lingaedjes ==
(lingaedjes ki n' sont nén co sol Wiki)
* [[arabe marokin]] : ''z3atar'', ''z3itra'', (''zaatar'', ''zaaytra''), minme no kel [[pilé (plante)|pilé]]
* [[amazir]] : (techelheyt) ''azoukni''.

sentences:
{{Wiccionaire|bôrea}}
[[File:Poland - executioner in Torture Museum.jpg|thumb]]
On '''bôrea''', di s' mestî, do trevén del [[Mîtrinne ådje]] ou d' l' [[Ancyin Redjime]], c' esteut èn ome ki touwéve les codånés a moirt.

sentences:
{{Wiccionaire}}
On '''noûmot''' ou '''novea mot''', c' est on [[mot]] k' ene sakî dit u scrît pol prumî côp, et ki s' sipåde dins tot on lingaedje.

sentences:
{{Wiccionaire|tamazir}}
[[File:A7idos.jpg|thumb|"aHidos", mot tipike do tamazir do Mîtrin Atlasse]]
Li '''tamazir do Mîtrin Atlasse''' ou pus simpmint '''tamazir''', c' est on lingaedje [[amazir]] do Mitan do Marok, dins l' [[Mîtrin Atlasse]], mins eto les payis Zayane et Zemmour (Xhemissete, Tiflete). A Bijhe, i va disk' a [[Taza]].

sentences:
[[Categoreye:Pexhe]]
{{Wiccionaire|fonne}}
Ene '''fonne po pexhî''', c' est ene sôre di [[fonne]] avou des ptits acrins so l' dibout des dints, et on longou mantche, k' on s' sieve po pexhî å [[brotchet]].

sentences:
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Les '''colons''',  ou '''pidjons''', c' est des [[aclevåve]]s [[oujhea]]s, di grandeur emîtrinne.

sentences:
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Epweznaedjes]]
{{djermon}}
Li '''fluworôze''', c' est ene [[maladeye]] des [[medcene|djins]] et des [[årtisyince|biesses]] a cåze do magnaedje di dpus d' [[fluwôr]] k' i n' elzî fåt.

sentences:
{{Wiccionaire|moulete}}
{{po|moulete / molete|moulete (discramiaedje)}}
Li '''moulete''' (sincieuzmint, l' '''abomazom'''), c' est l' cwatrinme potche del [[pansreye (anatomike)|pansreye]] des [[roemiant]]s.

sentences:
{{Listen|filename=Wa dj' a m' tabeur pzc.ogg|title="Dj' a m' tabeur"|description=(emey tchapele, [[prononçaedje zero-cnoxheu]])}}
«'''Dj' a m' tabeur'''» udon, pus longuinnmint,  «'''Dj' a m' tabeur, mes clikes et mes clakes'''», c' est on vî [[cråmignon lidjwès]].

sentences: L' '''ufôre al hårpixhe'''<ref>[[Noûmot do walon]], calcaedje do francès «''Euphorbe résinifère''»; betchete u- respondant al betchete eu- (come Urope, ucaliptusse); [[ralonguixhaedje replaeçrece]] do "ô" (replaeçant -rb-); [[Displouctaedje des trokes di cossounes å coron|displouctaedje]] do shuvion -rbe a môde lidjwesse (wårdaedje del prumire cossoune, come dins [[Wikt:sôre|sôre]]; al [[hårpixhe (botanike)|hårpixhe]] ratoûne «résinifère».</ref>, c' est ene plante ki vént dins sacwants taetches ezès bassès [[montinne]]s do [[Marok]] ([[Grand Atlasse|Grand]] et [[Ptit Atlasse]]).

sentences:
{{Wiccionaire}}
Li [[sonk]], c' est on [[likide]] ki toûne dins l' coir di bråmint des [[biesse]]s et, come di djusse, dås [[djin (biyolodjeye)|djins]].

sentences:
{| border="1" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2"
|-----
! bgcolor="lightgreen" | Tchinne-lidje
|-----
|align="center" |
|-----
! bgcolor="lightgreen" | [[Classifiaedje syintifike]]
|-----
|
{| align="center"
|-----
| ''{{Regnum}}:'' || [[Plante]]
|-----
| ''{{Divisio}}'': || [[Magnoliophyta]]
|-----
| ''{{Classis}}:'' || [[Magnoliopsida]]
|-----
| ''{{Ordo}}:'' || [[Fagales]]
|-----
| ''{{Familia}}:'' || [[Fagaceae]]
|-----
| ''{{Genus}}'': || [[Tchinne]] (''Quercus'')
|-----
| ''Espece'': || Tchinne-lidje (''Q. suber'')
|}
|}
{{Wiccionaire}}
Li '''tchinne-lidje''', c' est ene sôre di [[tchinne]] ki vént dins les payis del [[Mîtrinne Mer]]. On lyi pele si schoice djus, cwand il a ddja bén crexhou, po fé do [[lidje (schoice)|lidje]].

sentences: Li '''påsse po-z assaetchî les pexhons''' u '''påsse ås pexhons''', c' est ene sôre di [[:Wikt:påsse|påsse]], k' on fwait avou del foite tere, des amagnîs (farene di tchå), kécfeye des [[vier]]s u des [[molon]]s. On ndè fwait des pezantès boles, come ene bale di [[tenisse]].

sentences: Li '''spinoke''', c' est on ptit pexhon, 5 a 8 cm long, k' on voet pattavå l' [[Walonreye]], la k' i gn a des clairès aiwes

sentences: Li '''Sloveneye''' ou l' '''Esloveneye''' (e [[slovinne]] '''Slovenija'''), c' est on [[Estat]] d' [[Urope]] eyou çk' on cåze [[eslovinne (lingaedje)|eslovinne]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
 del famile des [[tcheutche]]s ([[frindjilidîs]]), k' a des verdåssès [[plome]]s sol vinte, ey ene djaenåsse [[cawe]].

sentences: Li '''palivole ås cabus''', c' est on blanc [[påwion]] ki pond ses oûs so les foyes des [[cabu]]s.

sentences:
{{Wiccionaire}}
Ene '''botroûlite'''<ref>[[Noûmot do walon|noûmot]] askepyî diviè 1997 dizo cogne «boudlite» sol bodje «boudene» ([[S117]]).</ref>, c' est l' [[efouwaedje (medcene)|efouwaedje]] del [[botroûle]] (pus spepieuzmint: do [[coirdea d' botroûle]]), ås påpåds [[novea-nés]], u ås djonnes di biesse djusse sikepyîs.

sentences:
[[Categoreye:Walonreye]]
[[Categoreye:Flande]]
[[Categoreye:Lussimbork]]
{{djermon}}
Pådje po rashonner les dnêyes Wiki so les '''veyes et viyaedjes metous ådfoû del del Walonreye, mins djusse astok'''.

sentences: Li '''blanke kixhåde''' u '''blanke ourteye''', c' est ene plante avou des [[foye]]s come ene [[ourteye]], mins avou des blankès [[fleur]]s.

sentences:
{{Wiccionaire}}
Li '''catarake''', c' est l' brouymint del [[vuwe]] a cåze d' ene pea ki s' vént fôrmer sol [[lintile di l' ouy]] ([[custalin]]).

sentences: Li '''borguignon''' (e borguignon : ''le bregognon'') c’ est on lingaedje del famiye dès lingaedjes d’oui k’ est cåzé e [[Borgogne]] e [[France]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Diaper_Contents_after_user.jpg|thumb|On pamperse avou del [[schite]] divins]]
Ene '''faxhe-coulote''' ou on '''pamperse''' ou ene '''coûtche-coulote''', c' est ene [[faxhete]] ([[bråye]]) a taper evoye, k' on n' doet pus aveur rén d' ôte avou, po [[refaxhaedje|refaxhî]] les påpåds (u d' ene grande djin k' end a dandjî).

sentences: {{Wiccionaire-motîs|Live Gaziaux so les bovrins}}

sentences:
{{Wiccionaire}}
Li '''grizou''' u '''feu griyeu''', c' est on [[gåz]] ki s'  fwait tot seu dins les [[houyire]]s.

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:SATUREJA ALPINA - BÒFIA - IB-407 (Calament alpí).JPG|thumb|''Satureja alpina'']]
Li '''såriete''', c' est on djinre di plantes k' on s' è sieve coranmint come [[yerbêye]]s.

sentences:
[[File:Randa Kamel Egyptian Bellydancer 2007 1.jpg|thumb]]
Li '''danse do vinte''' (pus fôrmelmint, '''danse levantrece'''), c' est ene [[danse]] foirt [[erotike]] di danseuses di mestî des [[payis arabes]], aprume l' [[Edjipe]].

sentences: '''Xharkiv'''<ref>scrijha ki shût li rbatijhaedje e-n [[oucrinnwès]] (anêyes 2000).</ref> u '''Carcof'''<ref>Scrijha moennant a on prononçaedje pus simpe ki shût l' ancien lomaedje e [[rûsse]], et les uzances les pus corantes e l' [[fonolodjeye]] [[walon]]e.</ref>, c' est ene [[veye]] d' Oucrinne, å Levant, nén lon del frontire rûsse.

sentences:
[[Categoreye:Micolodjeye]]
Li '''tricolome odant l' savon''' est on [[tchampion]] ki pout aveur bråmint di diferinnès coleurs. On l' trouve e ptits tropeas dins tos les bwès.

sentences:
{{Dizo-tite|''Li saga dè radon''}}
{{Wiccionaire-lives|WVDSr}}

sentences:
{{po|djîsse|djîsse}}
Ene '''djîsse''' ou '''levî''', c' est on bwès u ene båre di fier, bén droete, k' on stitche ene sadju (li [[Wikt:djîsse|djîsse]] k' a dné l' no a l' usteye) po fé bodjî ene pezante sacwè.

sentences: '''Cwè, vla ddja nos volontaires''' (''qwè, v’la dèdja nos volontaîres''), c' est ene [[tchanson]] di cénk [[estrofe]]s k' on pinse sicrîte pa [[Nicolas-Joseph Grisar]] e [[1790]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
On '''sustantif''' ou '''cmon no''', c' est on [[mot]] ki mostere ene sacwè, ene sakî, on sintimint, k' end a bråmint des pareys.

sentences:
{{djermon plante}}
[[Categoreye:Fetchires]]
{{Taxobox_begin | color = lightgreen| name = ''Osmondes''}}
{{Taxobox_image | image = [[Image:OsmundaRegalis.jpg|240px|Royal fern]] | caption = [[Royal fern]] (''Osmunda regalis'')}}
{{Taxobox_begin_placement | color = lightgreen}}
{{Taxobox_regnum_entry | taxon = [[Plant]]ae}}
{{Taxobox_divisio_entry | taxon = [[Pteridophyta]]}}
{{Taxobox_classis_entry | taxon = [[Osmundopsida]]}}
{{Taxobox_ordo_entry | taxon = [[Osmundales]]}}
{{Taxobox_familia_entry | taxon = [[Osmundaceae]]}}
{{Taxobox_genus_entry | taxon = ''Osmunda''}}
{{Taxobox_end_placement}}
{{Taxobox_section_subdivision | color = lightgreen| tite = Especes}}
*''[[Osmunda cinnamomea]]''
*''[[Osmunda claytoniana]]''
*''[[Osmunda japonica]]''
*''[[Royåle osmonde|Osmunda regalis]]''
{{Taxobox_end}}

sentences:
{{Wiccionaire|etroclaedje}}
L' '''etroclaedje''', el [[linwince]], c' est li scrijhaedje en on mot di deus ou sacwants mots. Li mot d' etroclaedje divént on [[djivion]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
On '''fî''', c' est, dins l' adjinçnaedje del [[Moyinådje]], ene tere k' on [[signeur]] aveut dné a s' [[waslet]], po l' payî di vni fé l' [[guere]] avou lu.

sentences:
[[File:Oteurs walons annouwaire1934-rac.jpg|thumb|Annouwaire des "Oteurs walons", 1934]]
Èn '''annouwaire''' u ene '''annouwaire''' d' ene [[soce di scrijheus]], c' est on [[live (po lére)|live]] ki rexhe tos les ans, avou des [[scrijhaedje]] des soçons.

sentences: Li '''magnåve rinne''' u '''vete gurnouye''', c' est l' [[rine (biesse)|rinne]] k' i gn a l' pus el Walonreye.

sentences:
{{Wiccionaire|Musson}}
Li '''Grand Mson'''<ref>Lomaedje corant di totes les comenes di Walonreye après 1977, po fé l' diferince avou l' [[ancyin ptit ban]].</ref> (å pus sovint, dins ene fråze: a '''Mson'''; F. ''Musson''; lussimbordjwès ''Ëmsong''), c' est ene [[rebanêye comene]] del [[Walonreye]], el [[province do Lussimbork]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Jeneverbes.jpg|thumb|On franc pectî ezès [[Bas Payis]], ki mostere bén li stoclaedje d' on bouxhon]]
Li '''franc pectî''' ou '''djneuve''' ou '''peton'''<ref>Po tos les prononçaedjes do mot, et les sinonimes, loukîz a l' [[ALW]] '''6''', notule 132 (pp 346-352)</ref>, c' est on [[pectî]] k' on trouve co e sacwants plaeces el Walonreye, mins k' on n' pout pus [[abataedje (åbe)|abate]].

sentences:
[[Categoreye:Politike]]
On '''rweyåme''' ou '''royåme''', c' est on payis la kel mwaisse, c' est on '''rwè''' ('''roy''') u ene '''[[royinne]]''' ('''[[rinne]]''').

sentences: Li '''yebe Sint-Cwelin'''<ref>po tos les nos rascodous dins les motîs walons, loukîz a  [[G100]] a « bugle rampante »</ref>, c’ est ene pitite [[fleur des tchamps]] ki crexhe a môde di [[rampe]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
Li '''doûcete''' u '''[[oraye-di-live]]''' u el '''[[salåde di blé]]''', c' est plante k' on ahive dins les [[corti]]s po magnî come [[vete salåde|salåde]], et ki dmeure boune et vete disk' å moes d' decimbe (el [[Walonreye]]).

sentences:
{{djermon}}
Li '''Club de Gimnasia y Esgrima La Plata''' c' est l' club di [[fotbale]] di [[La Plata]], [[Årdjintene]].

sentences:
[[Categoreye:Infôrmatike]]
{{po|sori|sori (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|sori}}
Ene '''sori''', e-n [[éndjolike]], c' est ene pitite ahesse des [[copiutrece]]s, k' on bodje avou s' mwin et l' fé rider so si scriftôr, et ki fwait bodjî ene fritche sol [[waitroûle]], po tchoezi dins les [[purnea]]s [[å lådje]] èn ovraedje a fé fé a l' [[éndjole]].

sentences:
{{Wiccionaire|schiråde}}
[[File:Schiråde0.jpg|thumb|pitite båshele zouplant ådzeu d' on ptit feu]]
Li '''schiråde'''<ref>coinreçmint [[Wikt:chiråde|chirôde]], [[Wikt:chiråde|chirâde]], Loukîz a l' [[ALW]] 3 p. </ref> (on dit eto: '''pitit feu''', '''schirêye'''), c' est on feu k' on fwait å [[crås mårdi]] (la k' on-z a magnî a s' fé schirer), copurade e [[Condroz]], [[Fåmene]] et [[Årdene]] djondant. Ça pout esse on seul feu pa viyaedje, mins nén si grand kel [[grand feu]] ki vént djusse après. On pout eto fé sacwants ptits feus, onk pa coulot, djusse avou des boteas di strins u des hopeas d' fetchires.

sentences:
[[File:Tåvlea scolrece pronos droets coplemints.jpg|thumb]]
On '''prono d' djin''', c' est on [[prono]] ki replaece ene kinoxhowe djin.

sentences: '''Copenhågue''', c' est l' [[mwaisse veye]] di [[Daenmåtche]].

sentences: Les '''Djurassikes''', c' est ene rîlêye di fimes vinant d' on roman da [[Michael Crichton]] di 1990, k' a stî metou å cinema pa [[Steven Spielberg]] e 1993.

sentences: Del '''bire''', c' est ene abwesson avou 2 a 12 digrés d' alcol divins, fwaite avou do [[oidje]] (et kécfeye des ôtès dinrêyes), sovint divnou do [[brå]], do souke, do [[houbion]], et des [[yesse]]s.

sentences:
{{Wiccionaire}}
Ene '''eclipe'''<ref>Ossu, coinreçmint, ene '''clipse'''</ref>, c' est l' passaedje del [[lune]] divant l' [[solea]], plin djoû.

sentences:
[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] > [[Lingaedjes Nidjer-Congo|Nidjer-Congo]] > [[lingaedjes bantous|bantou]] > '''suwahili'''
----

sentences: Li '''wandion ordinaire''' u '''leuvrin''' (eto, plaijhanmint, '''bec-d'-acî''' u '''bec di fier''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 145.</ref>, c' est l' [[punåjhe]] li pus corante dins les [[payis ni tchôds ni froeds]].

sentences: L' '''angliche''' ([EN] ''Anglish''), k' est pus oficirmint lomé « '''purisse linwistike di l' inglès''' » ([EN] ''Linguistic purism in English''). Li mot « '''angliche''' », ubén s' parey e-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]], vént di [[Paul Jennings]], ki l' a askepyî e [[1966]].<ref name=":0">https://andreracicot.ca/anglish/</ref>

sentences:
{{po|Djan|Djan (discramiaedje)}}
{{po|Mådi|Mådi (discramiaedje)}}
'''Djan d' Mådi''' (''Djihan d' Mådi'', '''''Djan d' Mâdi'''''), c' est ene rilomêye [[fåve do vî vî tins|fåve]] do [[payis gåmet]].

sentences:
{{Wiccionaire|calistinne}}
Li tere a '''calistinne''', c' est ene tere [[croyixheuse]], k' on trouve dins [[Calistinne (contrêye)|l' contrêye do minme no]].

sentences: L' '''Urovuzion''', c' est ene bate di tchansons inte les payis d' [[Urope]], avou eto [[Israyel]].

sentences: Li '''djivêye UCW des nos d' veyes et viyaedjes del Walonreye''', c' est ene djivêye di nos coinreces des [[ancyins ptits bans]] del [[Walonreye]], et des novelès [[rebanêyès comenes]] dins les [[pårlers do payis]], dj' ô bén : li [[walon]], [[picård]], [[gåmès]], [[tchampnwès]], [[lussimbordjwès]] et [[ripouwaryin]].

sentences:
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''sordjoû''', e [[fotografeye]], c' est on portrait saetchî cwand ene loumire loume did pa padrî so çou k' on vout fotografyî, dismetant ki l' [[aparey]] (u l' [[fimrece]]) riwaite li sourdant del loumire. Ça fwait ki çou k' on vout prinde e portrait est metou inte les deus. Dabôrd, i va rexhe come ene ombrire.

sentences:
{{po|cropecinde|cropecinde (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|Cropecinde}}
[[File:John Everett Millais - Cinderella.jpg|thumb]]
'''Cropecinde''' (pus sovint dizo [[calcaedje (linwince)|calcaedje]] setch do francès, «''Cendrillon''», riscrijhåve e [[sistinme Feller]] '''''Çandriyon'''''), c' est on [[floriconte]] foirt kinoxhou, la ki ene pôve [[båshele]], mambornêye pa s' måråsse, va parvini a maryî li prince do [[payis]], avou l' aidance d' ene [[blanke dame]].

sentences: On '''beyemicse''', obén scrî come dins brånmint d' ôtes lingaedjes, '''BMX''', est ene sôre di [[velo]] k' on pout fé des figueures avou (figueures obén ''freestyle'', come on lome e-n [[Inglès (lingaedje)|Inglès]]).

sentences: Li '''Grande Notru-Dame''' (on dit eto : li '''Notru-Dame d' emey l' awousse''', li '''Notru-Dame d' awousse''', li '''Nosse-dame d' awousse''', li '''Cwénze d' awousse''', li '''Sompcion''')<ref>Po tote les alomåcions e walon del Grande Notru-Dame, alez s’ vey so l’ [[ALW]] '''3.''' p. 339 (notule 201).</ref>, c' est l' pus grande des fiesses a l' [[Aviedje Mareye]] dins l' rilidjon [[catolike]]. Ele si passe li [[15 d' awousse]]. Ele fiestixh li montaedje å cir di l' Aviedje.

sentences:
{{Wiccionaire|proteyene}}
Ene '''proteyene'''<ref>Calcaedje do francès, lu-minme edvinté d' on [[tayon-bodje]] [[vî grek|grek]].</ref> (eto on '''blandoû'''<ref>Calcaedje do contnou del tcherpinte di l' almand «[[Wikt:Eiweiss|Eiweiss]]» u do neyerlandès «[[Wikt:eiwit|eiwit]]», mins l' mot n' a waire sitî eployî spontanêymint.</ref>), c' est ene [[molecule]] biyolodjike fwaite di sacwants [[seurs aminés]].

sentences:
{{djermon}}
Ene '''Soce nén loyeye a on govienmint''' ('''SNLG'''), c' est ene grosse [[Soce Nén Recwårlante]] ki boute pol diswalpaedje, dins l' payis u foû payis.

sentences: Li '''diccionairaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé so l' [https://moti.walon.org/dicc_esplicantD_DA.html#DIC l' esplicant motî] eplaidî do [[L' Aberteke (waibe)|l' Aberteke]] (inte 2000 et 2003)</ref> u '''lecsicografeye'''<ref>calcaedje do mot eternåcionå.</ref>, c' est li scrijhaedje di [[motî]]s ou di [[motlî]]s bén ahessîs.

sentences:
[[Categoreye:Biesses]]
[[Categoreye:Ovraedje]]
[[Categoreye:Viyès tecnikes]]
]]
Ene '''ovrante biesse''', c' est ene biesse ki boute, soeye-t i :
* po [[saetchaedje pa des biesses|saetchî des ekipaedjes]]
* [[tcherwer]]
* saetchî des éndjolreyes ki saetchèt d' l' aiwe foû d' on [[pousse]], u fé tourner des machines  ([[manedje]]).

sentences:
{{djermon Afrike}}
Li '''Sara''', c' est on grand dezert metou so tote li lårdjeur di l' [[Afrike]], a [[Afrike bijhrece|Bijhe]].
== Payis k' ont on boket d' leu teritwere e Sara ==
=== å dzeu do tropike do Cancer ===
* [[Sara Coûtchantrece]]: teritwere ki, po si statut, c' est co kihigne kihagne.
* [[Marok]], [[Aldjereye]], [[Tunizeye]], [[Libeye]], [[Edjipe]]
=== sol Tropike do Cancer ===
* [[Moritanreye]]
=== Dizo l' tropike do Cancer ===

sentences: Ene '''ridjetante plante''', c' est ene [[plante]] ki vike dipus d' èn an. Si on l' côpe, ele rdjete tos ls ans, di ses [[raecinêye]]s.

sentences: [[File:Huang Xianfan's Graduation Photo.jpg|thumb|Huang Xianfan 1932]]

sentences:
{{Wiccionaire}}
On '''bibiotekî''', ene '''bibiotecresse''', c' est ene djin ki tént ene [[bibioteke]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Celery.jpg|thumb]]
Li '''celeri''', c' est ene [[yerbêye]] foirt eployeye dins l' [[amagnî]], foiravant dins les [[sope]]s et et les [[såce]]s.

sentences: On '''contrusonnant'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] askepyî pa [[Lucien Mahin]] e 2018 sol modele des [[Wikt:Categoreye:Sustantifs do walon avou l' betchete contru-|sustantifs do walon avou l' betchete contru-]]; nén dins l' [[bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons]] 2016 sol medcene.</ref>, c' est ene [[drouke d' apoteke]] ki rastrind les [[sonnmint]]s.

sentences:
[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] > [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] > [[gayel]] > '''goydelike'''
----

sentences: Les '''åwinîs''', c' est ene dizo-famile des [[åwidîs]], ki rashonne les åwes vraiyes (nén les [[cégne]]s, metans).

sentences:
{{Wiccionaire|bistocaedje}}
On '''bistocaedje''' u '''buskintaedje''', c' est ene [[fiesse]] la k' on fiestixh ene djin [[fiesse des ans|k' a ses ans]], u ene cope si aniversaire di mariaedje aprume des [[noices d' årdjint]], [[noices d' ôr|d' ôr]], u ds ôtes.

sentences:
{{po|afiyaedje|afiyaedje (discramiaedje)}}
{{po|adopcion|adopcion (discramiaedje)}}
L' '''afiyaedje''' ou '''adopcion''' ou co '''adoptaedje d' efant''', c' est cwand èn efant (sovint orfulin) divént l' fi u l' feye d' ene sakî d' ôte ki ses parints d' sonk.

sentences: El '''dislaxhaedje walon''', c' est on mouvmint politike ki vént do [[mouvmint walon]] eyet ki vout l' indepindance walone del [[Beldjike]] (ôtrumint dit, del [[Flande]] et del [[Brussele (redjon)|Redjon d' Brussele]]). El prumî pordjet d' ene Walonreye indepindante a sti atåvlé pal "[[Rassemblement démocratique et socialiste wallon]]", e 1942.<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Ind%C3%A9pendantisme_wallon</ref>

sentences:
{{po|sapén|sapén (discramiaedje)}}
'''Li sapén''', c' est on [[floriconte]] sicrît pa [[Hans Christian Andersen]], dizo l' mwaisse tite «''Grantræet''».<ref>Li sapén.</ref>

sentences: '''Andrea Anastasi''', c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li [[8 di djanvî]] [[1960]] e-n [[Itåleye]].

sentences:
{{Wiccionaire|boyea}}
[[File:Digestive appareil-fr.svg|thumb|boyeas des djins]]

sentences:
[[File:Kamishibai.jpg|thumb]]
Li '''camichibay''' (djaponès 紙芝居, çou ki vout dire «[[pîce di teyåte]] so [[papî]]»), c' est on [[spectåke di rowe]] po ls [[efant]]s k' esteut corant e [[Djapon]] disk' al deujhinme mitan do 20inme sieke.

sentences:
{{Wiccionaire|vey les setès croes}}
Les '''setès croes''' ou '''set croes''', c' est 7 mehins k' årént les caléns leu-n [[åme]] etur li [[moirt]] et l' [[dierin djudjmint]].

sentences: Li '''Comité flamind di France''', ki l' no oficir e francès, c' est '''Comité flamand de France''', c' est ene sincieuse soce francèsse. On l' lome cobén, etur [[Wess-flamind|flaminds]], li '''Vlaemsch Comiteit van Vrankryk'''.<ref>Prudens van Duyse (1853) Annales du Comité flamand de France. [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5505422q/f92 Aen ’t Vlaemsch Comiteit van Vrankryk], p. 88</ref> Li soce si consake å studiaedje, al disfinse et å metaedje e valeur del tuzance flaminde ezès Flande francèsse, avou bråmint d' l' agrès pol [[lingaedje]], les [[belès-letes]] eyet l' [[istwere]]. Elle a stî metowe so pîd a [[Dongléjhe]] pa Edmond de Coussemaker li 10 d' avri 1853,<ref>Raymond de Bertrand (1859). Mémoires de la Société dunkerquoise pour l'encouragement des sciences, des lettres et des arts. [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k57298476/f340 Monographie de la rue David d'Angers à Dunkerque – Comité Flamand de France], pp. 310–316.</ref> et egzistêye co pol djoû d' ouy. Vola come cwè c' est ene des pus viyès sincieusès soces d' [[France]].

sentences:
[[Categoreye:Ovraedje]]
Li '''pwintaedje des foû-posse''' (u '''tchômeus'''), c' esteut l'obligåcion po les [[tchômaedje|foû-posse]], di s' prezinter dins leu buro d' pwintaedje po mete on catchet so leu '''cwåte di pwintaedje'''.

sentences:
[[Categoreye:Plantes]]
{{djermon}}
Li '''yantinme''', c' est ene plante avou des belès fleurs, k' i gn dipus di 110 indjes daegnreçmint.

sentences: On '''côp d' estat'''<ref>calcaedje del tcherpinte do francès «coup d'état»</ref>, c' est cwand des [[mwaisses sôdårds]] (des [[djenerå]]s, des [[coronel]]s, pacô on simpe [[captinne (årmêye)|captinne]]) disdjocnut on [[prezidint]] (ou on [[rwè]]) d' on [[dislaxhî payis]].

sentences:
{{djermon}}
[[File:Madonna on Medellin MTV premiere (cropped2).png|thumb|Madonna, 2019]]
'''Madonna''', di s' vraiy no '''Madonna Louise Ciccone''', c' est ene tchanteuse k' a skepî li [[16 d' awousse]] [[1958]].

sentences: L' '''axh-låte''', c' est on son ki s' prononce tot rasserant l' air cwand ele passe divins l' [[gozî]]. On pôk come cwand on vout ndè fé rexhe on [[raetchon]].

sentences:
come [[Professeur Titôrvå (binde d' imådjes)|Professeur Titôrvå]]]]
On '''spiroutî'''<ref>[[noûmot do walon]], askepyî diviè 2005, a pårti del rilomêye [[binde d' imådjes]] avou on no walon, [[Spirou (binde d' imådjes)]].</ref>, c' est ene djin ki fwait des [[bindes d' imådjes]].

sentences: Les '''loumires di hosmint d' tere''', c' est des droles di [[loumire]]s k' aparexhnut dins l' [[cir]] assoçnêyes a on [[hosmint d' tere]]. Mins nén dins tos les cas.

sentences: '''Bassora''' u '''Basra''', c' est ene veye do Sud di l' [[Irak]], metowe sol [[Tchate el Arabe]], avou on gros [[pôrt]] po-z espôrter l' [[petrole]].

sentences: On '''foninme''' (pacô èn '''oyon'''), c' est l' pus ptite boket d' cåzaedje ki pout fé l' diferince inte deus mots dins on metou [[lingaedje]].

sentences:
[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Lives]]
{{Wiccionaire|sillabusse}}
:''[[sillabusse (discramiaedje)|Discramiaedje des sinses do mot "sillabusse"]]
On '''sillabusse''', c' est des notes di cours d' [[univ]] riloyeyes al cole u avou ene riloyeure di plastik.

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Cougnet.jpg|thumb|cougne dins ene pitite role di faw]]
On '''cougn''' ou '''cougnet''', c' est ene [[usteye]] di fier u d' bwès k' on stitche dins les roles d' [[åbe]]s abatou et rcepés, po les finde a schenes ou schinetes.

sentences:
{{Taxobox biesse   | Coirbå | Corvus_corax_(FWS).jpg | '''Corvus corax''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' ([[coirbidîs]]) }}
{{Taxobox djinre   | ''Corvus'' }}
{{Taxobox espece   | ''corax''}}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox fén}}

sentences: On '''slam''', èn '''eslam''', c' est on dijhaedje d' [[arimé]] so del [[muzike]] bén tiptapêye.

sentences:
{{djermon biesse}}
{{Wiccionaire}}
Les '''biesses å Bon Diu''' (on dit eto : '''costirete''', '''mårtén''', '''mårtén-salé''' et co plins d' ôtes nos)<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 130.</ref>, c' est des [[inseke]]s foirt kinoxhous a cåze del [[Biesse å Bon Diu ordinaire]] k' a des rodjès aiyes avou set noers ponts dsu.

sentences:
{{po|lak|lak}}
[[File:Northeast_Caucasian_languages.png|thumb|500px|e bleuse coleur]]
Li '''lak'''(e rûsse : лакку маз), c' est on [[ptit lingaedje]] cåzé pa ene kiminålté a pårt do Dagestan. Il est rprins dins les shijh [[lingaedjes oficires]] di cisse [[republike otonome]] [[Rûsseye|rûsse]] la.

sentences: On '''probiyotike''', c' est boune [[bactereye]] ou ene [[yesse]] k' on dene dins les paxhons po les biesses di cinse å miersitoumak ([[poye]]s et [[pourcea]]s) po-z espaitchî les mwais microbes, copurade les [[colibacile]]s, di s' mopliyî dins les [[boyea]]s et cåzer des [[maladeye]]s.

sentences:
{{po|murguet|murguet (discramiaedje)}}
{{po|yebe di poirfi|yebe di poirfi (discramiaedje)}}
Li '''såvadje murguet'''<ref>sâvadje muguèt [[E9]], sanvadge muguèt [[E165]]</ref>u '''yebe di poirfi'''<ref>po tos les nos rascodous dins les motîs walons, loukîz a  [[G100]] a « sceau de Salomon »</ref> c’ est ene plante k’ a des blankès fleurs metowes  a rîlêye cåzu roydicirmint.

sentences:
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
, a [[Wåmont]]]]
]]
{{Wiccionaire}}
On '''tomboe'''<ref>e l' toponimeye, ''tombeû'' u ''tombwè''; eto ''tombû'' u ''tombwa'' ([[Betchfessî oe]])</ref>, c' est ene grosse bosse padzeu tere, metowe  dzeu d' ene tombe.

sentences: Li '''fiesse des loumires''' ou '''Hanouca''', c' est ene [[fiesse]] [[djwive]].

sentences:
[[File:Erythromycin 3d structure.png|thumb|tcherpinte dins l' espåce]]
L' '''eritromicene''', c' est èn [[antibiyotike]] del [[famile d' antibiyotikes|famile]] des [[macrolide]]s.

sentences: On '''speculôsse,''' u on '''bonzome''' ; sortoit cwand l' '''speculôsse''' a on [[Sint-Nicolai]] dzeu ; c' est ene [[biscûte]] ki vént del [[Flande]] eyet des [[Bas Payis]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
Li '''fîflinne''', c' esteut ene [[maladeye]] des [[efant]]s, aprume inte troes et shijh ans, ki n' a måy sitî rmetowe a on sincieus diyagnostik, mins ki moennéve a totes sôres di [[passe-méde]], sovint avou des [[priyires]].

sentences:
[[Categoreye:Antibiyotikes]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
Li '''florfenicol''', c' est èn [[antibiyotike]] del [[famile d' antibiyotikes|famile]] des [[fenicolî]]s, siervou aprume [[årtisyince|po médyî les biesses]].

sentences: Li '''fiesse des mames''', c' est li deujhinme [[dimegne]] do moes d' [[may]], la k' on [[bistocaedje|bistoke]] les mames.

sentences:
[[File:Caractère latin d'écriture, J j.png|250px|thumb|Grand et ptit J (scrijhaedje al mwin)]]
Li '''lete J''' (prononceye '''ji'''), c' est l' dijhinme [[lete]] eyet l' 7inme [[cossoune]] di l' [[alfabet latén]].

sentences:
[[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Egzimpe des cénk trokes di viebes]]
[[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]]
Les '''trokes da Hendschel''', c' est on novea assonraedje des [[viebe]]s, po leu [[codjowaedje]], k' a stî atåvlé pa [[Lorint Hendschel]] dins l' prumî pordjet tecnike pol [[rifondaedje do walon]] e 1992.

sentences:
[[Categoreye:Tchesse]]
On '''djibî''', c' est ene [[såvadje biesse]] k' on [[tchesse]] (ou k' on [[bracnaedje|bracnêye]]) po magnî.

sentences:
{{po|rai|rai (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|rai}}
{{djermon}}
Les '''rais X''', c' est des [[waches electromagnetikes]] ki siervèt bråmint el [[medcene]] po fé des [[radio (medcene)|radios]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Blausen 0686 Osteoporosis 01.png|thumb]]
L' '''oxhitrawôze'''<ref>[[Noûmot do walon]] atåvlé sol [[Wikipedia walon]] e 2017, basti so "oxhåtrô", avou l' cawete des maladeyes distrujhreces [[-ôze]], et li rloyaedje di l' [[aplacaedje tîxhon]] a môde di borguimwaisse.</ref> u '''osteyoporôze'''<ref>[[Calcaedje (linwince)|Calcaedje]] do mot basti so des bodjes greks et laténs, et passé dins sacwants lingaedjes uropeyins.</ref>, c' est ene [[maladeye]] la k' les [[oxhea]]s si vudnut di leus minerås.

sentences:
{{po|purnea|purnea (discramiaedje)}}
{{po|tchitche|tchitche (discramiaedje)}}
{{po|pronne|pronne (discramiaedje)}}
Ene '''souwêye pronne''' ou ene '''tchitche di pronne''' ou on '''purnea''' ou pus courtinnmint ene '''pronne''', c' est ene [[biyoke]] k' a stî souwêye et k' est siervowe dins les amagnîs.

sentences:
{{djermon}}
Li '''batreye di Ðiện Biên Phủ''' (prononcîz ''Dien Bien Fou''), c' est l' dierinne [[batreye (guere)|batreye]], k' a duré cåzu deus moes, del prumire guere d' Indochine; do 13 di måss å 7 di may 1954, dins l' Tonkin Sovrin (Hôt Tonkin).

L' årmêye [[France|francesse]], kimandêye på djenerå Navarre, a stî rtaenêye pås sôdårds [[Vietnam|vietnamyins]] do djenerå [[Võ Nguyên Giáp]].

Adon, les Francès ont leyî å raeze li colnijhaedje di l' Indochine.

sentences: On '''dinozôre''' (çou ki vout dire on '''foirt oujhea''', did la li noûmot '''foitoujhea'''<ref>atåvlé so Wikipedia dizo cogne «foirtoujhea» e 2019.</ref>), c' esteut ene sôre di [[biesse ås cronzoxhs]] ki poneut des [[oû]]s, et k' aveut å pus sovint des [[plome]]s, des [[coine]]s, et des houpetes a môde di coines sol dos.

sentences:
[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] > [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] > [[Lingaedjes romans|italike]] > occitano-catalan > '''catalan'''
----

sentences:
[[File:Mycose inguinale.jpg|thumb|Diermifitôze e l' ayinne del djambe]]
Ene '''diermifitôze'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] ehåyî e [[2013]], sol parintêye etimolodjike diele / derme (did la li [[diftongaedje]] "iè", et li halcrosse voyale "i" come dins "borgu'''i'''mwaisse (did la dierm'''i'''fitôze); les ôtes bokets sont calkés a môde des sfwaits sincieus mots dins les ôtes lingaedjes</ref>, c' est ene [[micôze]] del [[pea]] cåzêye pa on [[tchampion microscopike]] del sôre des [[tchamosseures del pea]].

sentences:
{{Wiccionaire|toirdaedje}}
On '''toirdaedje di djonteure''' (on dit eto: '''toirtchaedje''', '''stoirtcheure''', '''foleure''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''15''' 102.</ref>, c' est cwand ene [[djonteure]] si toid.

sentences:
{{po|Crantche|Crantche}}
{{Wiccionaire|Crantche}}
Li '''tropike del Crantche''', c' est forveyowe roye, a môde di [[ceke (djeyografeye)|ceke]] ki côpe li [[Dmeye Bole bijhrece]] e deus.

sentences:
{{Wiccionaire}}
L' '''åbon''' ou '''blanc bwès'''<ref>On dit eto:  tinre bwès, fås bwès, moirt bwès, prumî bwès [[FG100]] a "aubier"</ref>, c' est ene coûtche di tinre bwès metou inte li [[schoice]], eyet l' deur bwès.

sentences:
{{Omonimeye}}
{{po|ourteye|Ourteye (discramiaedje)}}
les '''palivoles ås ourteyes''', c' est deus sôres di [[påwion]]s d' djoû ki leus [[halene]]s vinèt so les [[ourteye]]s
* [[rodjåsse palivole ås ourteyes]], avou bråmint dpus d' rodje, sol boird des aiyes) (''[[Aglais urticae]]'')
* [[noeråsse palivole ås ourteyes]], avou ene grosse noeråsse taetche sol mitan des aiyes) (''[[Vanessa atalanta]]'')

sentences:
{{Wiccionaire}}
Li '''vuzion''', c' est li rcuvaedje påzès [[ouy]]s di des [[waches electromagnetikes]] del [[loumire]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
Les '''plaiyofs''', dins on [[tchampionat]] d' [[fotbale]] (mins on l' pout fé dins des ôtes [[espôrt]]s), c' est on sistinme po fé rdjouwer inte di zeles les meyeusès ekipes del divizion onk al difén del såjhon classike (faze normåle).

sentences: Li '''francès d' Brussele''' u '''brusselwès''' u '''brusler''' u co '''francès Beulemans''', c' est l' [[francès d' Beldjike]] come il esteut djåzé a [[Brussele (veye)|Brussele]], et k' i l' est co dins sacwants fiesses foclorikes.

sentences:
{{Lka}} ''[[Ramexhnêye d' arimés e walon]].''
{{Wiccionaire|ramexhnêye}}
 [[Jules Vigneron]]) lijhåves a pårti del pådje 19 do scanaedje]]
Ene '''ramexhnêye d' arimés''' (on dit eto ene '''schorseye d' arimés''', on '''mexhon d' arimés''', ene '''schôtlêye di powinmes''', on '''cwåtron d' powinmes''', on '''rcoy do powezeyes'''), c' est on [[live (po lére)|live]] avou tos [[arimé]]s, do minme [[sicrijheu]].

sentences:
{{po|pitite gazete|Pitite gazete (discramiaedje)}}
]]

sentences: Li '''sidje di Damasse al deujhinme croejhåde''', c' esteut li såme decidé pol [[deujhinme croejhåde]] å concile d' Åke. C' esteut e moes d' djulete e [[1148]].

sentences:
{{po|porea|porea}}
{{Wiccionaire|porea}}
Li '''porea''' u '''porete''' u '''poret'''<ref>po vey li spårdaedje, e 20inme sieke, di ces troes mots la, loukîz al mape [[PALW]] '''2''' 6.</ref>, c' est ene [[verdeure]] foirt corante dins les [[corti ås verdeures|cortis]].

sentences: On '''tins do passé''', el [[linwince]], c' est on [[tins d' codjowaedje]] k' a-st a vey avou des accions ki sont ddja fineyes.

sentences: Li '''waswådaedje''' u '''efoumaedje''', c' est l' souwaedje al foumire, del [[tchå]] ([[djambon]]), mins purade des [[pexhon]]s.

sentences: '''Belgica''' c' est l' no di deus bateas di rcweraedje [[Beldjike|bedjes]], li no ''Belgica'' c' est l' latén po ''Beldjike''.

sentences: Li '''boudisse''', c' est ene manire di moenner s' veye (on l' lome [[rilidjon]] u [[filozofeye]]) ki shût les acsegnmints då [[Bouda]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
Li '''scolyince''' ou '''pedagodjeye''', c' est l' [[syince]] ki mostere les piceures po bén [[scole]]r les [[efant]]s (u les ôtes sicolîs).

sentences:
{{Wiccionaire}}
Ene '''sitoelreye'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] askepyî diviè 2005 cial sol [[wikipedia walon]] (pårteye «Motî»).</ref>, c' est on troclet di [[stoele]]s, sovint ki croylèt ene imådje e [[stoelî]].

sentences:
]]
Li '''hosmint d' tere do Hawse'''<ref>Paski l' miercorin et les pus gros damadjes estént dins l' [[province do Hawse]] (sicrît e francès do Marok «''Haouz''») .</ref> (e-n [[amazir]] ⴰⵏⴷⵓⴷⵉ ⵏ ⵍⵃⵓⵣ, andodi n lḥoz) ou li '''stombixhmint d' tere Marakech-Asfi'''<ref>Lomaedje so les [[Cmons d' Wikipedia]].</ref>, c' est on [[tronnmint d' tere]] k' a-st avnou li [[8 di setimbe]] [[2023]] on pô après 11 eures al nute dins l' [[Grand Atlasse]] ([[Marok]]).

sentences:
[[Categoreye:Etraidance eternåcionåle]]
[[Categoreye:Roumaneye]]
L' '''operåcion viyaedjes roumins''', ci fourit ene operåcion d' aidance ås djins des [[viyaedje]]s del [[Roumaneye]], po k' i n' cwiténxhe nén leu coine, et s' aler retasler dins des grandès veyes.

sentences: '''L' avoz vs veyou passer ?''', c' est on [[cråmignon]] scrît pa [[Nicolas Defrecheux]] so ene [[air di muzike|air]] d' ene tchanson francesse «''Ha ! ha ! ha ! l’amour, que vous me tourmentez !''»

sentences:
[[Categoreye:Rûsseye]]
[[Categoreye:Lingaedjes]]
Li [[transliteraedje]] c' est l' manire di riscrire des mots ou on tecse sicrits dins èn alfabet diferin.

sentences:
{{Aiwe|Ufrate||2.780||||Turkeye|[[Gofe Piersike]]|Sireye, Irak}}
L' Aiwe d' '''Ufrate''' (en [[arabe]] ''Forate'' (الفرات), e [[trouk (lingaedje)|trouk]] ''Firat'') est ene [[mouze (aiwe el mer)|mouze]] do [[Moyén Levant]], 2.780 kilometes longue, ki prind sourd el [[Tourkeye]], cori el [[Sireye]], po rdjonde li [[Tigue (aiwe)|Tigue]] e l' [[Irak]], et si rlomer ''[[Tchate el Arabe]]'', divant d' s' egoler dins l' [[Gofe Piersike]], sol cotoû d' [[Bassora]].

sentences: Li '''milet''', c' est ene sôre di plante ki dene des ptitès grinnes k' on sogne les moxhons d' gayole avou.

sentences:
{{djermon Urope}}
'''Sint Petersbork''' ([[Rûsse]]: Санкт-Петербург, ''Sankt-Peterbourg''; elle a stî eto lomêye '''Petrograd''' (Петроград) di 1914 a 1924, eyet '''Leningrad''' (Ленинград) di 1924 a 1991) c' est li mwaisse-veye touristike del [[Rûsseye]].

sentences:
[[File:Lever solea Sara1.JPG|thumb|Lever d' solo e dezert]]
Li '''lever do solea''' ou '''lever do slo''', c' est cwand l' [[solea]] aparexhe sol [[roye do cir]], å [[Levant (costé del Daegne)|Levant]], al [[pikete do djoû]], et apoirter li [[loumire]] so tere.

sentences: Ene '''bire di manaedje''', c' est ene [[bire]] k' on fwait por lu, e s' [[måjhone]].

sentences:
]]
Li '''Cosmodrome di Baykonour''' (e [[rûsse]]: Космодром Байконур) est li cinte [[Rûsseye|rûsse]] d' enondaedje sipåciå.
I s' trouve e [[Kazaxhtan]], a pô près a 200 km a l' ess del [[Mer d' Aral]], sol droete rive (å nôress) di l' Aiwe di [[Syr Darya]].

sentences:
{{Lka}} [[Noice]]
{{Wiccionaire}}
[[File:Mariaedje comene.jpg|thumb|mariaedje civil bedje]]
Li '''mariaedje''', c' est èn assoçnaedje di deus grandès djins, classicmint èn ome et ene comere, ricnoxhou pal societé (estat u rlidjon u ambedeus). Ces deus djins la si metnut d' acoird po dmorer eshonne, et, å pus sovint, fé des efants et ls aclever.

sentences: Li '''Djermale''', e-n [[asterlodjeye]], c' est l' [[planete (asterlodjeye)|planete]] des cis (cenes) k' ont skepyî inte li [[21 di may]] eyet l' [[21 di djun]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:LeuciscusLeuciscusSerpeling20.JPG|thumb|ene vindwesse dins l' aiwe]]
Li '''vindwesse''' u '''[[regnon]]'''<ref>[[ALW]] '''6''' p. 259.</ref> u '''[[raezoe]]'''<ref>[[S117]], d' on temoen pexheu di [[Bouyon]], dizo disfondowe "razoû".</ref> u '''[[grande dame]]''' u '''[[mônî]] årdjinté''', c' est on ptit [[pexhon]] des [[corantès aiwes]].

sentences:
{{po|voye Sint-Djåke|voye Sint-Djåke (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|Voye Sint-Djåke}}

sentences: Ene '''zonôze''', c' est ene maladeye ki les djins polèt atraper des biesses.

sentences:
{{Wiccionaire}}
Ene '''sustantivire''', c' est ene [[troke di mots]] ki djouwnut el sintake del fråze come on [[sustantif]]. Par egzimpe pa [[sustantivaedje]] d' ene fråzlete. Ou pa [[aplacaedje]], pacô pa [[aplacaedje tîxhon]].

sentences: On '''sconte-siyonisse''', ene '''siconte-siyonisse''' (on dit eto : on, ene '''antissiyonisse''', c' est ene djin k' est disconte les idêyes do [[siyonisse]]. Dj' ô bén : ki les Djwifs soeyexhe rashonnés el [[Palestene (contrêye)|Palestene]] et åyexhe èn estat, todi e margaye avou ses vijhéns [[payis arabe|arabes]].

sentences:
{{Wiccionaire|fouyton}}
On '''fouyton tévé'''<ref>Mot eployî dins les [[anêyes 1960]], dizo prononçaedje francès ''fëyton'', ''feuyton'' ([[S0]]), feuyeton ([[C106]]), pa stindaedje des [[fouyton]]s ki passént dins les [[gazete]]s; cist årtike cial do [[Wikipedia walon]] a stî ahivé e 2007 sol tite «fouyton al tévé».</ref> u on '''rîlêye-fime'''<ref>noûmot askepyî sol Wikipedia walon e 2019, po l' årtike «[[Modiene famile]]», po-z aconter li novea lomaedje e francès, dispu les [[anêyes 1980]] «''série''», lu-minme vinant kécfeye di l' inglès.</ref>, est on [[fime]] k' est mostré al [[tévé]] so sacwants bokets, et minme so sacwantès [[Rîlêye (fime)|rîlêyes]].

sentences:
{{po|dint|dint (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|dint}}
[[File:Cross sections of teeth intl.svg|thumb|300px|(2) emay; (3) ivwere; (4) tchå dintrece; (23) oxhea dintrece]]
On '''dint''' po ene [[djin (biyolodjeye)|djin]], c' est l' [[dint|minme organe]] ki po les ôtès biesses.

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Fotbalresse.jpg|thumb|djonnes fotbalisses po leu plaijhis]]
On, ene '''fotbalisse''', c' est ene djin ki djowe å [[fotbal]]. Gn a bråmint dpus d' omes ki d' comeres.

sentences:
[[Categoreye:Istwere del Walonreye]]
[[Categoreye:Gueres]]
[[Categoreye:Principåté d' Lidje]]
[[File:Durnale Plake guere del vatche.JPG|thumb|Plake "guere del vatche" a [[Durnale]]]]
Li '''guere del vatche''', c' est come ça k' on-z a lomé ene [[guere]] des [[Walonreye|Walons]] inte zels, k' a ravadjî l' [[Condroz]] inte [[1275]] eyet [[1278]].

sentences: Li '''finwès'''<ref>purade ki «[[finlandès (lingaedje)|finlandès]]».</ref>, e finwès: '''''suomi'''''<ref>avou ene pitite lete, paski «Suomi» avou ene grande lete vout dire «[[Finlande]]».</ref>, c' est l' [[lingaedje oficir]] del [[Finlande]].<ref>avou l' [[suwedwès (lingaedje)|suwedwès]].</ref>

sentences: Li '''tcherbon d' fåde''' u '''tcherbon d' bwès''' u '''fåjhî'''<ref>[[C8]], [[G152]] tôme I p. 150.</ref>, c' est do bwès k' a ddja broûlé ene miete a houte di l' air, et ki rpout esse esprindou, tot dnant ene tcholeur come li [[hoye]].

sentences:
[[Categoreye:Linwince]]
[[Categoreye:Lingaedjes]]
Èn etroclant lingaedje, c' est on lingaedje ki pout fé des grands [[etroclés mots]] avou totes sôres di [[morfinme]]s et [[croejhion]]s.

sentences: Èn '''apacse'''<ref>calcaedje di l' inglès «hapax», [[noûmot]] edvinté pa on lomé John Trapp e 1654 divins s' live «''Annotations upon the Old and New Testament''»; c' est ene [[scawaedje (linwince)|scawaedje]] do grek «ἅπαξ λεγόμενον» (''hápax legómenon'', volant dire «dit on seu côp»); vinou å walon pal voye d' on reployaedje do minme mot e francès</ref><ref>Riscrijhaedje sins H, come ci n' est nén on [[H prumrece]], et c' est on halcrosse H e francès; coron sins [[displouctaedje des trokes di cossounes å coron|displouctaedje del troke di cossounes «KS»]], po wårder l' xhiltance do mwaisse mot et mete di l' adire avou «[[Wikt:passe|passe]]» et «[[Wikt:pake|pake]]», a môde di «[[Wikt:tecse|]]» u «[[Wikt:ficse|]]»; [[halcrosse E]] å coron pa dujhance ortografike eritêye do francès pal voye do [[sistinme Feller]].</ref><ref> atåvlé cial so Wikipedia e 2023, dedja trovåve dins {{Ran}} e 2022.</ref>, c' est on [[mot]] ki n' rivént k' on mier côp, aprume dins des [[vîs scrijhas]].

sentences:
{{po|crikion|crikion (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Acheta-domestica-1.jpg|thumb]]

sentences:
[[File:Dessén novelan amz-wa-ar-ary.jpg|thumb|400px|Dessinaedje d' efant pol novelan amazir dins 4 lingaedjes: [[walon]], [[kimon amazir marokin]] (2 scrijhas [[tifinar]]s), [[arabe marokin]] (a hintche) ey [[arabe]] classike]]
Li '''novelan amazir''', c' est l' prumî djoû di l' anêye do [[calindrî amazir]], ki respond å [[13 di djanvî]].

sentences:
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
]]
Ene '''åvrûle''', c' est ene hôte [[håye]] ki mete ene [[måjhon]] et ses ahesses al coete do [[vint]].

sentences: '''Osasco''' c' est ene comene [[Braezi|braezilenne]] les 718.646 dimorants ([[2009]]).

sentences:
{{Djermon}}
On '''djeu videyo''', c' est on [[djeu]] ki s' djowe sol [[waitroûle (éndjolike)|waitroûle]] d' ene [[copiutrece]], u d' ene tévé esprès avou ene djîsse-manote (''joystick''), oucobén sol [[waitroûlete]] d' on [[sûtifone]] u d' ene [[tåvlete éndjolike]].

sentences:
{{dizo-tite|''Arnica montana''}}
{{Po|toubak|toubak (discramiaedje)}}
{{Po|ouy-di-boû|ouy-di-boû (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Arnica montana Atlas Alpenflora.jpg|thumb|Dessén del plante]]
[[File:Arnica montana MHNT.BOT.2011.18.5.jpg|thumb|''Arnica montana'']]

sentences:
{{Wiccionaire}}
, e moes d' awousse 2008]]

sentences:
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
Li '''tchôcaedje di l' avala''', c' est cwand ene ene grosse biesse ([[tchivalidîs]] ou [[roemiant]]s) a-st avalé ene sacwè ki dmeure astok e mitan do [[buzea d' avala]].

sentences: Ene '''cintråle nawearinne''', u '''cintråle atomike''', c' est ene oujhene ki s' sieve di l' [[enerdjeye nawearinne]] po produre do [[corant electrike]].

sentences:
{| id="toc" style="margin-top: 1em; width: 95%;"
|
! align="center" style="background: #ffd814; font-size: 95%; width: 100%;" |

 '''[[Coisse Bedje]]'''
| style="border-collapse:collapse;" |
|-
| align="center" style="background: #ffe560; font-size: 85%;" colspan="3"|
'''[[Rebanêye comene|Comene]]:''' | [[Li Panne]] | [[Koksijde]] | [[Noû-Pôrt]] | [[Middelkerke]] | [[Ostinde]] | [[Bredene]] | [[Li Cok]] | [[Blankenberge]] | [[Brudje]] | [[Knokke-Heist]]

'''[[Pitits Rebanaedjes|Pitits bans]]:'''
 [[Li Panne (pitit ban)|Li Panne]]
 [[Sint-Idesbald]] | [[Koksijde (pitit ban)|Koksijde]] | [[Ostdinkerke]]
 [[Noû-Pôrt (pitit ban)|Noû-Pôrt]]
 [[Lombarsijde]] | [[Westinde]] | [[Middelkerke (pitit ban)|Middelkerke]]
 [[Raversijde]] | [[Mariakerke]] | [[Ostinde (pitit ban)|Ostinde]]
 [[Bredene (pitit ban)|Bredene]]
 [[Vosseslag]] | [[Klemskerke]] | [[Li Cok (Hamtea d' Klemskerke eyet d' Vlissegem)|Li Cok]] | [[Vlissegem]] | [[Wenduine]]
 [[Blankenberge (pitit ban)|Blankenberge]]
 [[Zeebrudje]]
 [[Heist]] | [[Duinbergen]] | [[Alberstrand]] | [[Knokke]] | [[Li Zoute]]

|-
|}

<includeonly>
</includeonly>
<noinclude>
</noinclude>
[[Categoreye:Flande]]

sentences: Li '''djeriès''', c' est èn accint do [[normand (lingaedje)|normand]] cåzé dins l' [[Iye di Djeri]].

sentences:
{{djermon}}
Les '''Maronites''', c' est des [[crustinnisse|crustins]] ki sont purade e [[Liban]] et k' on cmincî a esse ene kiminålté diviè l' 7inme sieke. Leu no vént d' sint Maron, on [[moustî]] metou a Nonne d' Antioche, e Liban.
Les Maronites s' ont raloyî ås [[catolike]]s romins XIIinme sieke.

L' eglijhe maronite est moennêye pa on patriyåtche ki dmeure e Liban.

sentences: On rtrouve les mots '''[[:Wikt:tombe|tombe]]''', '''[[tomboe]]''' et '''[[tombale]]''' dins mwints [[toponimeye do walon|nos d' plaeces del Walonreye]].

sentences:
[[File:Rei-Momo-Rio-de-Janeiro-2004.jpg|thumb|right|180px|Wagner Jorge Monteiro, Rwè Momo do cwarmea d' [[Riyo d' Djaneyiro]] e [[2004]].]]
[[File:Rei.momo.waldemar.1988.JPG|thumb|right|180px|[[Waldemar Esteves da Cunha]], Rwè Momo d' [[Santos]], avou l' royinne Mira, al [[mascaråde]] di [[1988]].]]

sentences:
{{Wiccionaire}}
{{po=}}
[[File:Bocrê tchote.jpg|thumb|bocrê a ene båshele]]
On '''bocrê''' (on dit eto : on '''[[boton d' five]]''', on '''[[boton d' sori]]'''), c' est on setch boton k' on-z atrape so les [[lepe]]s, cwand on-z a del [[five]] u k' on-z est [[Wikt:strinde|strindou]].

sentences:
{{Wiccionaire|Mondjoye}}
'''Mondjoye''' (e-n almand, dispu 1918, "''Monschau''", francès "''Montjoie''", coinreçmint e [[plat almand|plat]] ([[ripouwaryin]] {{?}}) "''Montche''"), c' est ene veye d' [[Almagne]], nén lon del [[Walonreye]], di l' ôte costé del [[Fagne]].

sentences:
{{po|poytreye|poytreye (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|poytreye}}
[[File:Årtisse tinaedje-astok poye poytreye.JPG|thumb]]
[[File:Poyete relijhaedje.jpg|thumb]]
L' alevaedje di poytreyes, c' est cand on tént des poyes, des dînes, des canårds ou des ôtes [[poytreye (sacwants oujheas)|poytreyes]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
Li '''ramessaedje'''<ref>''ramèssèdje'' [[E1]], ''ramessihèdje'' [[E21]].</ref> u el '''ralaedje a messe'''<ref>''ralâtche a mèsse'', dins [[O98]] p. 10.</ref> u les '''rlevaedjes'''<ref>''r'luvadjes'', [[Cassetes Lucyin Mahin]], {{l°|5b}}, 1994; ''r'le̊vayes'', [[C61]] p. 778.</ref>, c' est ene ceremoneye [[crustin]]ne la ki l' [[payelinne]] (l' [[acoûtcheye]]), loukeye come impeure, si rapeure po poleur raler a [[messe]] avou les ôtès djins.

sentences:
{{Wiccionaire|aclevåve}}
Ene '''aclevåve biesse''', c' est ene [[biesse]] k' on pout [[aclevaedje|aprovijhî eyet wårder]] dilé les djins po produre di l' amagnî u aidî a l' ovraedje u po amuzmint.

sentences:
{{po|djama|djama (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|djama}}
On '''djama''', c' est ene grande fiesse rilidjeuse, tantea k' on a on deujhinme djoû d' condjî, li [[londi d' fiesse|londi]] del fiesse. Li no e walon vént did la ([[bodje etimolodjike|bodje]] [[latén]] «''geminaculum''».

sentences: Li '''Pordjet d' antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu''', come di djusse, c' est on pordjet d' [[antolodjeye]] des [[scrijheus e walon]] do payis d' [[Hu]], metou en alaedje pa [[Jean-Pierre Dumont]] e [[2006]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Syringe2.jpg|thumb|sirinke di plastike di 10 cécés]]
Ene '''sirinke''', c' est èn instrumint des [[docteur]]s ou des [[årtisse (vetrinaire)|årtisses]], k' on pike houte del [[pea]], po fé moussî ene [[drouke di farmacyin|drouke]] dins l' coir d' on malåde.

sentences: Ene '''civilizåcion''', c' est l' eshonna di totes les dujhances et des ovraedjes d' ene metowe societé.

sentences: Li '''djindåmreye''', c' est ene institucion k' est tcherdjeye di fé respecter li lwè avå les voyes. Elle n' a l' droet d' aduzer ki les civils.

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:ZNF691 Relative Protein Folding.png|thumb]]
Li '''biyotchimeye''', c' est l' [[syince]] ki studeye les [[reyaccions tchimikes]] ådvins des [[vicantès sacwès]].

sentences:
[[Categoreye:Åres sins poure]]
[[Categoreye:Åres]]
[[File:Modern replica of a Swiss dagger.jpg|thumb|Pougnård swisse]]
On '''pougnård''', c' est on long coutea (a pô près 20 centimètres) ki côpe des deus costés.

sentences: Djivêye des 262 [[rebanêye comene|intités rebanêyes]] di Walonreye; avou les ancyins ptits bans k' elzès compôzèt metous adlé.

sentences: Li '''Guinêye-Conacri'''<ref>sifwaitmint lomêye po fé l' diferince avou l' [[Guinêye-Bissaw]] eyet l' [[Guinêye ecwatoriåle]]</ref> (pus courtinnmint, li '''Guinêye''', copuvite dins les ôtes lingaedjes), c' est on [[dislaxhî payis]] del [[Mîtrinne Afrike]].

sentences:
[[Categoreye:Mousseures]]
[[Categoreye:Sitofes|*]]
Ene '''sitofe''', c' est on texhaedje di fis ki fwaiynut ene fene [[toele]], bråmint po fé des [[mousmint]]s.

sentences: L' '''adjinçaedje del fråze''' u '''sintake''' u '''emantchåjhe'''<ref>noûmot fwait sol [[cawete -åjhe]], 2017.</ref>, c' est on boket del [[linwince]] ki rwaite u ki dene des rîles po comint çki les [[mot]]s divnut esse metous onk padrî l' ôte, dins ene [[fråze]] u ene [[fråzlete]].

sentences:
{{Djermon}}
 ey e-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]].]]
El '''tiki-taka''', c' est l' no d' ene tactike do [[fotbale]]. Li mot la a stî askepyî al mitan del [[Anêyes 2000|dijhnêye 2000]]<ref name=":0">https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Chili-hongrie-espagne-l-identite-de-jeu-existe-bien-en-football/811887</ref>, mins il a divnou peuprece tins d' el [[Anêyes 2010|dijhnêye shuvante]].<ref>https://books.google.com/ngrams/graph?content=tiki-taka&year_start=1800&year_end=2019&corpus=es-2019&smoothing=3</ref>

sentences: Les '''Contes des meye nutes et l' nute'''<ref>Manire di ratourner calké del tcherpinte arabe «الف ليلة و ليلة» (meye nutes ey ene nute); li tradujhaedje pa «meye ey ene» sereut [[må djhant]].</ref><ref>«Lès 1001 nûts d' Chè-èt-Razåde» ([[José Schoovaerts]]).</ref>, c' est on [[live (po lére)|live]] sicrît e-n [[arabe]] ki raconte les [[nute]]s d' ene sûtêye kimere lomêye Charazåde, ki parvént a wårder e-n alinne (dipus d' meye côps) on prince di [[Bagdet]] ki touwéve totes les cmeres ki [[coûtchént avou]] lu, al fén del [[nutêye]]. Kimint ? Tot lyi racontant des [[fåves do vî vî tins]] et les fé durer po k' ele ni soeyexhe nén foû ås [[aireurs]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:20130429Beinwell Horststuecker4.jpg|thumb]]
Li '''yebe di coixheure''' (u '''cråsse raecene'''; u '''orayes-d'-ågne''' u '''oraye-di-bådet''', u '''linwe-di-vatche'''<ref>Po mo des nos e walon, et leus accints, loukîz so [[G100]] a «''consoude officinale''».</ref>, c' est ene [[yebe ås maladeyes]], ki médeye les [[coixheure]]s.

sentences:
[[File:Mannestés Tlita Od Hamdan.JPG|thumb|tapaedje-evoye di plastike dins on ptit bwès]]
Li '''mannixhance del nateure''' (on dit eto '''anichtance'''), c' est cwand on hene des [[mannixhance|mannestés]] dins les veyes, les bwès, les campagnes, les [[montinne]]s.

sentences:
{{Wiccionaire}}
{{Taxobox biesse   | Agaesse | Сорока (Pica pica), Калининград.jpg | '''agaesse''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' (coirbidîs) }}
{{Taxobox djinre   | ''Pica'' }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Pica pica }}
{{Taxobox fén}}
[[File:Pica pica pica MHNT.ZOO.2010.11.169.1.jpg|thumb|''Pica pica pica'']]

sentences:
[[File:Messe des Cendres Saint-Pierre-le-Jeune Strasbourg 5 mars 2014 03.jpg|thumb]]
Li '''mierkidi des cindes''' ou '''mierkidi maigue''', c' est l' prumî djoû do [[cwareme]] [[crustin]].

sentences: Li '''Setswana''', c' est on lingaedje d' [[Afrike nonnrece]] djåzé pa a pô près cénk miyons d' djins.

sentences:
{{po|Tanganica|Tanganica (discramiaedje)}}

Li '''laetche Tanganica''', c' est ene [[laetche|grande basse]] di l' [[Afrike levantrece]] metowe inte cwate payis: li [[Tanzaneye]] å [[Levant]], li [[Zambeye]] a [[Nonne]], li [[Congo-Kinchassa]] å [[Coûtchant]] eyet l' [[Bouroundi]] å [[Nôr-ess]].

sentences:
[[Categoreye:Ahesses di manaedje]]
[[Categoreye:Sitofes]]
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Lys, Karin Beate Nosterud.jpg|thumb|Gordene]]
[[File:Man in Old Cochin - Kochi - India.JPG|thumb|gordene ki catche li purnea do dzeu leyî å lådje]]
Ene '''gordene'''<ref>les sinonimes '''ridea''' (''ridô''), '''tinteure''' (''tanture''), '''galreye''' (''galrîye'') shonnèt esse des [[calcaedjes do francès]]; li mot "gordene" est metou come vî dins l' [[motî Haust]], mins [[Marcel Slangen]] s' è rsieve dins ses tecses des [[anêyes 2010]]. Il foirt vicant eto do costé [[del Lovire]] (escrijhaedjes da [[Christian Quinet]]).</ref>, c' est ene bele grande [[toele]] ki pind padvant les [[fniesse]]s (veyou d' ådvins), po catchî l' ådvins et wårni ene [[måjhone]].

sentences: Ene '''divancete''' u '''prepôzucion''', c' est ene sôre di ptit [[mot]], ki s' mete pa dvant on [[sustantif|no]], on [[prono]], et minme èn [[adviebe]] u on viebe a l' [[infinitif]], u eto divant ene troclete di mots, et ki mostrèt li sôre di [[coplemint]] k' c' est.

sentences:
Èn '''abdjade''' c' est on sistinme di scrijhaedje wice k' on note fok les [[cossoune]]s (al diferince d' èn [[alfabet]] wice k' on note eto les [[voyale]]s); les pus cnoxhous estant l' [[alfabet arabe]] eyet [[alfabet ebreu|ebreu]].
Li no ''abdjade'' (u ''abjad'') vént do vî ôre des letes do scrijhaedje arabe: alef, ba, jim, dal,...

sentences:
[[Categoreye:Fenaesses]]
[[Categoreye:Toponimeye]]
{{Wiccionaire}}
Li '''reton''', c' est ene plante des [[fagne]]s, ene sôre di [[djonkea]].

sentences:
[[File:Zacherlfabrik-IMG 0691.JPG|thumb]]
On '''boton al loumire''', u '''boton d' electrike'''<ref>boton d' l'élèctrique dins [[E170]] a «boton»</ref> pus coûtmint: on '''boton'''<ref>rastrindou uzaedje di «boton» ([[S0]])</ref> (on dit eto, setch calcaedje do francès, èn '''interupteur'''<ref>aveuri pa [[FC99]] & [[S0]]</ref>), c' est on ptit boton k' on tchôke dissu (des côps d' on costé pu d' l' ôte, kécfeye tot l' fijhant tourner) po esprinde u distinde ene [[loumire (lampe)|loumire]] u èn [[aparey electrike]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:1858 les émigrants du globe.jpg|thumb|Mape del bagance e 1858]]
[[File:Inmigrantes en el mundo número.jpg|thumb|Nombe di bagants so tote li Daegne di 1960 a 2010]]
Li '''bagance''' ou l' '''ebagance / abagance del djin'''<ref>[[Noûmots do walon]], 2007.</ref>, c' est cwand tote ene trope di djins endè va, eshonne et so les minmes trevéns, eviè èn ôte [[payis]].

sentences:
{{djermon}}
{{Wiccionaire}}
Èn '''avocåt''' u on '''pårlî''', ene '''avocåte''' u ene '''pårlêyresse''', c' est ene djin ki di s' [[mestî]], disfind les ametous divins les [[tribunå]]s.

sentences:
{{djermon}}
Ene '''dimeye cossoune''' ou '''dimeye voyale''', c' est des letes come [[w]] et [[y]] ([[son yod]]) e walon.

sentences:
{{Wiccionaire}}
 po s' mestî]]Ene '''cwåte di vizite''', c' est ene pitite cwåte, sovint 9 so 5,5 cm lådje et hôte, k' ene djin k' est e [[comiece|handele]] u dins ene [[SNR]] dene a ses [[cande]]s u ses cousses por zels li poleur [[atôtchance|atôtchî]] pus åjheymint.

sentences: '''Yalta''' (sicrît parey e [[tatår di Crimêye]], [[ralfabetijhî]] e [[rûsse (lingaedje)|rûsse]] ey e-n [[oucrinnwès]], "Ялта"), c' est l' ene grande veye [[touristike]] del [[Crimêye]], sol [[Noere Mer]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Chevesne.JPG|thumb|]]
El '''tchivene''' (li '''tchvene'''), c' est on [[pexhon]] des [[doûcès aiwes]].

sentences:
{{Wiccionaire|djuråd}}
{{Taxobox biesse   | Ritchåd u Djuråd | Garrulus glandarius 1 Luc Viatour.jpg | '''Garrulus glandarius - ritchå ou djirå''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' (coirbidîs) }}
{{Taxobox djinre   | ''Garrulus'' }}
{{Taxobox espece   | ''glandarius'' }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Garrulus glandarius L. }}
{{Taxobox fén}}
[[File:Garrulus glandarius rufitergum MHNT 232 Weymouth.jpg |thumb|'' Garrulus glandarius '']]

sentences:
[[Categoreye:Politike]]
[[Categoreye:Administråcion]]
{{djermon}}
Ene '''tåvlotêye''' (on dit eto : ene '''comission'''), c' est ene troplete di djins ki s' atåvlèt po studyî ene pitite sacwè, bén aroyeye, k' on lzî a dmandé. Kî çki lzî a dmandé ? Ene [[SNR]], mins eto : on ministere, on govienmint (adon, on les lome voltî "[[Adjince do govienmint]]").

sentences: Li '''Licince di documintåcion libe di GNU''' (''GNU Free Documentation License'') u '''GFDL''', c' est ene [[abondroet|licince]] a môde di ''[[copyleft]]'' po fé do [[contnou å lådje]].

sentences: Ene plante diyoyike, c' est ene plante la k' les organe måye sont so on stok et les organes frumeles so èn ôte.

sentences: '''Pôve moxhe''', c' est ene viye [[tchanson e walon]], a môde di [[cråmignon]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
On '''såcloe''', c' est ene pitite [[usteye]] po såcler les [[crouwå]]s.

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Thumbup.jpg|thumb|]]
Li '''pôce''', c' est l' [[doet]] del [[mwin]] k' et l' pus gros, et metou divintrinnmint.

sentences: Li '''tropike do Gadot''', c' est ene forveyowe roye metowe come on [[ceke (djeyografeye)|ceke]] sol [[Bole daegnrece]], et ki mostere la ki l' solea lût di scwere avou l' tere li [[21 di setimbe]]. C' est l' kiminçmint d' l' [[esté]] sol [[Dimeye-Bole nonnrece]].

sentences:
{{po|Cwåreu|Cwåreu (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|Fonds d’ Cwåreu}}

sentences:
{{djermon plante}}
Ene '''tomate''' u '''peme d' amour''', c' est on rodje [[frut]] ki vént d' ene plante do minme no. Mins, dins les amagnîs, li tomate est loukeye come [[verdeure]].

sentences:
[[File:Tåvlea scolrece contråves.jpg|thumb|sacwants contråves (addjectifs & viebes)]]
On '''contråve''' u '''contraire''', el [[linwince]], c' est on [[mot]] k' a on sinse pår diferin do mot k' on ndè cåze.

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:300lx.jpg|thumb|left|rimetowe a on croyon-bik]]
Ene '''éndjolete''', c' est tote pitite [[copiutrece]] ki tént divins ene mwin.

sentences:
[[Categoreye:Médyince]]
On '''vî rméde''', c' est on [[rméde]] ki les djins fjhént dvinltins, avou des prodûts naturels.

sentences: Ene '''tchanson d' Noyé''' (on dit eto ene '''[[Heye (discramiaedje)|heye]]''', c' est ene [[tchanson]] k' on tchante sol cotoû d' [[Noyé]], aprume tins del [[messe e meynute]].

sentences:
[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] > [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] > [[Lingaedjes romans|italike]] > '''aragonès'''
----

sentences: Li '''Perou''', c' est on payis d' [[Amerike nonnrece]].

sentences:
[[File:Amnion.jpg|thumb|Inspectaedje di l' erî-fa d' ene djin]]
{{Wiccionaire}}
{{Wiccionaire|netieure}}
{{Wiccionaire|pureure}}
L' '''erî-fa''', c' est les ewalpeures di l' efant dins l' vinte di l' mere, ki vnèt foû après l' acoûtchmint. L' erî-fa, c' est ene pårteye do [[placinta]], avou les ôtes ewalpeures.

sentences:
{{Wiccionaire}}
]]
[[File:Alauda arvensis - Eurasian Skylark XC482777.mp3|thumb]]
[[File: Alauda arvensis MHNT.jpg|thumb|'' Alauda arvensis '']]
L’ '''aloye''' (on dit eto : '''alôre''', '''ålouwete''')<ref>Po vey tos les nos e walon d’ l’ aloye, et la wice k’ on les djheut e 20inme sieke, alez s’ vey al mape [[A.L.W.]] '''8.'''32 ey el notule '''8.'''57.</ref>, c’ est on ptit [[oujhea]] ki tchante e montant å cir.

sentences: '''Laozi''' ('''Lao-tseu''', come transcrit e francès pa l' [[EFEO]]; e [[pinyin]] '''Lǎo Zi'''; e [[Chinwès (lingaedje)|chinwès]], '''老子''' çou ki vout dire "vî efant", "vî mwaisse" ou "mwaisse Lao", ou co '''Li Eul''', oudonbén '''Lao Tan'''), c' esteut on [[filozofe]] [[chinwès]] k' åreut viké 200 ans vî, eviè l’ [[6inme sieke divant Dj.-C.]] et acsegnî l’ djonne [[Confuciusse]].

sentences: Li '''sindrome d' ayenåcion parintrece''' ou '''di tapaedje a l' abat d' on parint''' ou '''di spanixhaedje d' on parint pa l' efant'''<ref>dji pinse ki "spanixhaedje" ni va nén; spani c' est ene sacwè d' normåle, di haiteye, on parint doet voleur ki ses efants si spanixhexhe eyet divni otonomes, l' ayenaedje c' est ene ôte sacwè : c' est nén naturel, c' est må-haitî, c' est ene patolodjeye ([[Pablo Sarachaga]], [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=792 so djåspinreye Berdelaedje])</ref>, c' est cwand èn [[efant]] d' on [[mariaedje|manaedje]] ki va a schîfesse, ou d' ene cope k' a [[divoirçaedje|divoircî]] espaitche a onk des parints del vey voltî, a cåze d' on tapaedje a l' abat do rbouté parint (ou parint tapé a l' abat) pa l' ôte (li stombiant ou mescoyant parint).

sentences:
[[Categoreye:Amagnîs et aboeres walons]]
[[Categoreye:Boledjreye-påstedjreye]]
[[File:Goza.JPG|thumb|250 px|Bokets d'Gozåd]]
Li '''gozåd''', c' est ene [[påstedjreye]] avou deus coûtches di påsse, et des spotchîs fruts (u do [[poudingue]]) å mitan.

sentences:
[[File:Logo Renewable Energy by Melanie Maecker-Tursun V1 4c.svg|right|frameless]]
Le '''todi-poujhåve enerdjeye''' u l' '''nén spoujhåve enerdjeye''', u co '''ranouvlåve exhowe''', c' est ene [[enerdjeye]] ki n' si [[Wikt:spoujhî|spoujhe]] nén.

sentences: On '''polipôre''', c' est on grand veyåve [[tchampion]] ki vént so les åbes malådes u crévés.

sentences:
{{djermon}}
'''Moya Brennan''', di s' veur no '''Máire Ní Bhraonáin''', est ene tchanteuse k' a skepî li [[4 d' awousse]] [[1952]].

sentences:
[[Categoreye:Codjowaedjes]]
[[Categoreye:Diyalectolodjeye walone]]
El '''riwaitant''' u li '''rwaitante''', ezès [[codjowaedjes do walon]], c' est l' 3inme djin do [[singulî]].

sentences: Li '''semaedje''', c' est l' metaedje di grinnes e tere, por zeles produre des dinrêyes di [[cinse]] u d' [[corti]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Walloon Parliament main entrance.jpg|thumb|Pårlumint del Walonreye, veyou del  citadele, avou [[Mouze]] padrî]]
On '''pårlumint''', c' est ene assimblêye di djins relîs do peupe e-n etir, ou d' ene pårteye des djins, k' ont des droets a pårt po çoula.

sentences: Èn '''antibiyotike aidant d' crexhance''', c' est èn [[antibiyotike]] metou dins les paxhons po les biesses di cinse, et k' [[aidant d' crexhance (biesses di cinse)|amidere leu crexhance]].

sentences: '''Vierton''' (la-minme ''Vîrton'', pus a Bijhe sol Gåme: ''Vièrtån'', ''Viértan''; fr: ''Virton''), c' est ene [[rebanêye comene]] di Walonreye, e payis gåmès.

sentences: Li '''Trokion''' u l' '''Cekion''' u li '''Poye''' u purade li «poye et ses poyons»<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=3&alw_page=50 notule '''3''' 20]</ref>, c' est ene [[sitoelreye]] avou totès stoeles fijhant come ene troke.

sentences:
{{Wiccionaire}}

Èn '''addjectif''', c' est on mot ki mostere ene sacwè so on no k' i va avou.

sentences: Li '''redjime di Vichy''', c' est on govienmint [[France|francès]] ki fjheut avou ls Almands tins del [[guere 1940-1945|guere di 40]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
On '''hôt-pårleu''' (on dit eto on '''baf'''), c' est ene usteye ki rafoircixh les sons.

sentences:
{{Wiccionaire|buk}}
{{po|buk|buk (discramiaedje)}}
{{po|bodje|bodje (discramiaedje)}}
{{po|beur|beur (discramiaedje)}}
Li '''buk''' u '''bodje''' u '''beur''' d' èn [[åbe]]<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''6''' 58.</ref>, c' est l' boket d' l' åbe ki va do [[stok (åbe)|stok]] al prumire [[coxhe (åbe)|coxhe]].

sentences: Li '''Marok''' (e-n arabe [[Wikt:المَغْرِب|المَغْرِب]], al-marhrib; , e [[cmon amazir marokin]], [[Wikt:ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ|ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ]], lmerhrib), c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Afrike bijhrece]] (li ci l' pus å [[Coûtchant]], did la si no<ref>e-n [[arabe]], «al-marhrib», ça vout dire «Li Coûtchant».</ref>).

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Man consults with pharmacist.jpg|thumb]]
On '''farmacyin''', ene '''farmacyinne''' (davance èn '''apoticåre'''), c' est ene djin ki vind des [[drouke di farmaçreye|medicamints]], et motoit ls aprester lu-minme.

sentences: Li '''mildiou del vegne''', c' est on [[mildiou]] k' acsût les [[vegne]]s.

sentences: Li '''påpire''', c' est ene [[pea]] ki vént rcovri les ouys totes les sacwants [[sgonde]]s, et les frexhi.

sentences: Li '''vintche''', c' est ene plante des bwès, avou des bleuw-måvès fleurs, ås cénk [[petale (fleur)|petales]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Hillview Farms red peppers.jpg|thumb|rodje sôre]]
Li '''poevron''', c' est ene sôre di [[verdeure]] k' on cotaeye dins totès sôres di plats po ls assåjhner.

sentences:
{{Wiccionaire|feri}}
On '''feri''', c' est on [[batea]] ki pout tcherdjî des [[oto]]s et des [[camion]]s.

sentences: Li '''fotsåle'''<ref>[[spotchî aplacaedje]] di « fotbale di såle »; [[noûmot do walon|noûmot]] eplaidî pol prumî côp cial sol [[Wikipedia walon]] e 2020.</ref> u '''foutsale'''<ref>[[calcaedje (linwince)|calcaedje]] di «''futsal''» on maxhaedje d’ [[espagnol]] et d’ [[portuguès]]; li son del lete «u» do portuguès u d' l' espagnol est rindou pa «ou» e walon; [[noûmot do walon|noûmot]] eplaidî pol prumî côp e 2023 e l' [[Rantoele-gazete]].</ref>, lomé ossu '''minifotbale''', pus coûtmint '''minifoute'''<ref>Rimetaedje e scrijha walon di s' no corant e [[francès d' Walonreye]] «minifoot».</ref>, c' est ene sôre di [[fotbale]] ki s' djowe dins ene såle di spôrt.

sentences:
{{po=}}
'''Tchantchès''' (ki si scrijheut ''Chanchès'' u ''Chanchet'' [[sistinme di dvant Feller|disk' å cminçmint do 20inme sieke]]), Prince di [[Djudla Mouze]], c' est ene [[popinete di bwès]], ki rprezinte li [[Lidje|Lidjwès]].

sentences: On '''ploncaedje''' (on dit pus spepieuzmint '''ploncaedje e l' opinion'''), c' est ene [[inkete]] atuzlêye sincieuzmint, wice k' on dmande åzès djins leus idêyes, et ndè rsaetchî les frecwinces des responses.

sentences: {{Lka}} [[Croejhete di l' arabe marokin]]

sentences:
[[Categoreye:Islam]]
Les '''mouhaddites''', c' est les sincieus [[muzulmans]] k' ont rashonnés les [[dijhêye da Mawoumet|djhaedjes do profete Mawoumet (hadites)]], tot ls acertinant, et lzî dner on gré di ricnoxhance.

sentences:
{| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+'''Christen-Democratisch & Vlaams'''
| colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |
|-
| colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Prezintaedje'''
|-
|Askepiance
|2001
|-
|Politike coleur
|[[Orandje]]
|-
|Prezidint
|[[Joachim Coens]]
|-
|Payîs/
Redjons
|{{BEL-d}} [[Beldjike]]
- {{VLA-d}} [[Flande]]

sentences: On '''patrimoenne nén aduzåve''', c' est ene pîce del [[tuzance]]u del [[vicance]] d' on metou peupe u d' ene dinêye kiminålté, et k' on n' pout nén mostrer dins on [[muzêye]] (k' on n' pout nén aduzer, djonde avou ses mwins).

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Pieter Bruegel d. Ä. 011.jpg|thumb|Noices pondowes di Breuguel]]
Ene '''noice''' ou '''des noices''', c' est l' fiesse k' on-z adjinçnêye a l' ocåzion d' on [[mariaedje]].

sentences: On djåze di '''dominne publik''' po les [[abondroets d' oteur]] cwand ces-ci disparexhnut pår, et k' tolminme kî si pout siervi d' ene metowe ouve d' årtisse, come ça lyi plait.

sentences: '''Betleyem''', c' est ene veye di [[Palestene]], 10 km lon, a [[Nonne (costé del Daegne|Nonne]] di [[Djeruzalem]].

sentences:
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
{{Lka}} «[[poytreye (discramiaedje)]]»

sentences:
{{Wiccionaire|Braezi}}
Li '''Braezi''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Amerike nonnrece]].

sentences: Do '''tchåssî floyon'''<ref>«floyon tchåssî» [[E34]].</ref> u del '''dorêye å pudingue''', c' est do [[pudingue]] prezinté so del påsse ås [[dorêye]]s.

sentences: Li '''tiyoû ås ptitès foyes''', c' est ene sôre di [[tiyoû]] avou des ptitès [[foye]]s.

sentences:
[[File:Brusthaare.JPG|thumb|Poyaedje del pwetrene]]
On '''poyaedje''' ou '''pwel''' ou '''poy''', c' est on fistou d' [[keratene]] ki crexhe sol pea des djins et des [[biesses ås tetes]]. On [[tchvea]] est conté come on poyaedje.

sentences: Li '''cervoejhe'''<ref>[[noûmot do walon]] atåvlé sol {{Ran}} l° 105, bontins 2023, p. 7.</ref> u l' '''cervwesse'''<ref>Calcaedje pus setch do minme mot francès.</ref>, c' esteut ene [[abwesson]] fwaite pa les [[gålwès]] avou do [[oidje]] u do [[frumint]] djårné (dedja lomé [[brå (birreye)|brå]]).

sentences:
[[Categoreye:Toponimeye]]
{{djermon}}
'''Pådje do mot "tchene" et ses parints el toponimeye del Walonreye'''

sentences: Ene '''peticion so les fis''', c' est ene [[peticion]] ki les [[cibernaivieu]]s vegnnut siner so ene [[waibe (Daegntoele)|waibe]] fwaite esprès po çoula.

sentences: Ene '''gazete éndjolike''', c' est ene gazete ki parexhe sol [[Daegntoele]].

sentences: L' '''Alambra''' {{odio|Wa l' Alambra.ogg|lang=wa}}, c' est on rlomé [[tchestea]] d' [[Gurnåde (Espagne)|Gurnåde]] (e l' [[Espagne]]), k' a siervou d' fôrturesse et d' palå ås [[emirat d' Gurnåde|rwès d' Gurnåde]].

sentences: On '''cascagnî''', c' est èn [[åbe]], nén foirt corant el [[Walonreye]], ki dene des '''cascagnes''', bounes a magnî.

sentences:
{{po|Walonreye|Walonreye (discramiaedje)}}
Li '''Beldjike romande''' u '''Beldjike romane''' u '''Walonreye romande''', c' est l' boket del [[Walonreye]] la k' les vîs lingaedjes do payis estént di stok [[lingaedje roman|roman]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Belgium volleyball women national team 02 - FIVB World Championship European Qualification Women Łódź January 2014.jpg|thumb|ene ekipe di Beldjike di cmeres e 2002]]
Li '''volebale''' ou '''volebal''' ou '''volè''', c' est on [[spôrt]] ki s' djowe deus ekipes di shijh djouweu(se)s ene conte l' ôte, avou on filet tinkyî deus metes hôt inte les deus.

sentences:
[[Categoreye:Usteyes]]
[[Categoreye:Bedots]]
[[File:Foixhes tancea mwin.jpg|thumb|foixhes tinowes e tancea del mwin]]
Des '''foixhes''', c' est ene grande [[cizete]], avou ene binde d' acî inte les deus lames, ki fwait rsôrt, po [[tondaedje des berbis|tonde]] les [[berbis]].

sentences: Li '''rascråwance''', el [[minêyolodjince]], c' est l' nombe totå di [[malåde]]s a on metou moumint, u so ene metowe termene, rimetou å nombe totå di djins u d' biesses so on aroyaedje diné (comene, province, payis, Daegne etire; po les biesses: sitåve, pouytreye, waidiant tropea).

sentences: '''Vierton''' (la-minme ''Viertån'' fr: ''Virton''), c' est ene [[veye]] di Walonreye, k' a divnou ene [[Vierton|rebanêye comene do minme no]], e payis gåmès.

sentences: Li '''decatlon''' ou '''dijhespôrt'''<ref>Calcaedje di l' almand "zehnkampf", [[noûmot do walon|noûmot]] askepyî so [[Wikipedia walon|Wikipedia]] e 2016</ref>, c' est on [[spôrt]] avou dijh diferinnès diciplenes.

sentences:
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Protozowaires]]
[[File:Cocsidiôze boigne boyea2.jpg|thumb|Cocsidiôze do boigne boyea (polets)]]
Les '''Coccidiôzes''', c' est des maladeyes cåzêyes pa des [[protozowaire]]s k' on lome '''coccideyes'''.

sentences: On '''teleferike''', c' est on sistinme di rmontêye et di ridschindaedje des djins et d' ledjirès ahesses inte deus ponts metous a deus hôteurs foirt diferinnes.

sentences: Li '''Federåcion d' Rûsseye''' ([RU] Российская Федерация, ''Rossiyskaya Federatsiya'' {{Prononçaedje|Ru-Rossiyskaya_Federatsiya_Rossiya.ogg}}), ou '''Rûsseye''' ([RU] ''Россия'', ''Rossiya''), c' est on payis d' [[Urope]] et d' [[Azeye]].

sentences:
:''Loukîz eto a [[Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes del Walonreye]].
Li '''no di dmorant''' (on dit eto : '''no di dmanant'''), c' est l' no des djins ki dmorèt dins on [[hamtea]], on [[viyaedje]], ene [[veye]], ene [[contrêye]], on [[payis]], on [[continint]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Dessén viebes.jpg|thumb]]
Li '''viebe'''<ref>Riwalnijhaedje do francès «verbe» siervant on [[diftongaedje]] foirt corant el [[fonolodjeye]] do walon</ref>, c' est l' [[mot]] k' est l' soûmint d' ene [[fråze]] u d' ene [[fråzlete]].

sentences:
{{Wiccionaire}}
[[File:Alpispa (Motacilla cinerea canariensis)♂.jpg|thumb|]]
On '''hosse-cou''' ou ene '''hosse-cawe''', c' est on [[moxhon]] avou ene longue cawe, k' i hosse tofer cwand il est a tere.

sentences: Li '''Årdjintene''', c' est on payis d' [[Amerike nonnrece]].

labels: Syinces Economeye Syinces Economeye Syinces Economeye Syinces Syinces Economeye Creyance Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces RilomÃªyÃ¨s_djins Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Economeye Economeye Syinces Vicaedje_des_djins Economeye Syinces Economeye Syinces Creyance Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Creyance Vicaedje_des_djins Vicaedje_des_djins Creyance Vicaedje_des_djins Syinces Economeye Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Creyance Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Creyance Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces RilomÃªyÃ¨s_djins Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Economeye Vicaedje_des_djins Syinces Vicaedje_des_djins Economeye Economeye Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Economeye Economeye Economeye Economeye Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Economeye Economeye Syinces Syinces Economeye Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Vicaedje_des_djins Economeye Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Economeye Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Economeye Syinces Vicaedje_des_djins Economeye Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Creyance Creyance Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Economeye Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Creyance Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Vicaedje_des_djins Creyance Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Creyance Syinces Syinces Syinces Economeye Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Creyance Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Economeye Syinces Syinces Creyance Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Syinces Syinces Creyance Economeye Syinces Syinces Economeye Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Economeye Creyance Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Syinces Syinces Creyance Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Creyance Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Creyance Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Economeye Syinces Syinces Economeye Syinces Economeye Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Economeye Economeye Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Vicaedje_des_djins Syinces Economeye Syinces Creyance Syinces Vicaedje_des_djins Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Syinces Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Vicaedje_des_djins Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces Economeye Economeye Syinces Economeye Syinces Syinces Syinces Syinces Syinces