नक्षत्रम्


ताराणां समूहः नक्षत्रमित्युच्यते । समस्ताकाशमण्डलात् सप्तविंशतिभिर्नक्षत्रैर्विभज्यते । प्रत्येकभागस्य नाम एकं नक्षत्र भवति । प्रत्येकनक्षत्रं चतुर्धा विभाज्यते तदैकचरणप्रमाणं ज्ञायते । नक्षत्राणां नामानि –
	अश्विनी भरणी चैव कृत्तिका रोहिणी मृगः ।
	आर्द्रा पुनर्वसु पुष्यस्तथाश्लेषा मघा ततः ॥
	पूर्वाफाल्गुनिकाचैव उत्तराफाल्गुनी ततः ।
	हस्तचित्रा तथा स्वाती विशाखा तदनन्तरम् ॥
	अनुराघा ततो ज्येष्ठा ततो मूलं निगद्यते ।
	पूर्वाषढोत्तराषाढा त्वभिच्छ्रवणा तथा ॥
	घनिष्ठा शतताराख्यं पूर्वाभाद्रपदं ततः ।
	उत्तराभाद्रपदं चैव रेवत्येतानि भानि च ॥
यथा-१. अश्विनी, २. भरणी, ३. कृत्तिका , ४. रोहिणी, ५. मृगशिरा, ६. आर्द्रा, ७.पुनर्वसु, ८. पुष्य, ९. आश्लेषा, १०. मघा, ११. पूर्वाफाल्गुनी, १२. उत्तराफाल्गुनी, १३. हस्त, १४. चित्रा, १५. स्वाती, १६. विशाखा, १७. अनुराधा, १८, ज्येष्ठा, १९. मूल, २०. पूर्वाषाढ, २१. उत्तराषाढ्, २२. श्रवणा, २३. धनिष्ठा, २४. शतभिषा, २५. पूर्वाभाद्रपद, २६. उत्तराभाद्रपद, २७. रेवती च । एतदतिरिक्तमभिजिदपि अष्टविंशतितमं नक्षत्रमस्ति । ज्योतिर्विदामभिप्रायः यदुत्तराषाढायाः अन्तिमचतुर्थांशस्तथा श्रवणायाः प्रारम्भिकपञ्चदशांशयोगेनाभिजिन्नक्षत्रं भवति तत्रोत्तराषाढायाः पञ्चदशघटिकास्तथा श्रवणस्य प्रारम्भिकचतुर्घटिकाः मिलित्वा १९. घटिकाः अभिजिन्नक्षत्रस्य भोगः वर्तते । सर्वेषु कार्येष्वेतानि प्रयुज्यन्ते ।

नक्षत्राणां स्वामी

उक्तं च बृहत्संहितायां यथा –
	अश्विनीयमदहनकमलजशशिशुलभृददितिजीवफणिपितरः
	योन्यर्यमद्रिनक्तत्वष्टपवनशक्राग्निमित्राश्च ।
	शक्रो मित्रश्रतिस्तोयं विश्वे ब्रह्मा हरिर्वसुर्रुणः,
	अजपादोऽहिर्बुध्न्यः पूषा चेतीश्वरा भानाम् ॥

नक्षत्राणां प्रकारभेदः
नक्षत्राणि षोडशविधानि भवन्ति । एतेष्वेव सप्तविंशतिनक्षत्राणि भवन्ति । यथा- 
१.	 ध्रुवसंज्ञकनक्षत्राणि –रोहिणी, उत्तराफाल्गुनी, उत्तराषाढ, उत्तरभाद्रपद ।
२.	चरसंज्ञकनक्षत्राणि –पुनर्वसु, स्वाती, श्रवणा, धनिष्ठा, शतभिषा ।
३.	उग्रनक्षत्राणि – भरणी, मघा, पूर्वाफाल्गुनी, पूर्वाषाढ ।
४.	मिश्रनक्षत्राणि- कृत्तिका, विशाखा ।
५.	क्षिप्रनक्षत्राणि – अश्विनी, पुष्य, हस्त, अभिजित् ।
६.	मृदुनक्षत्राणि-मृगशिरा, चित्रा, अनुराधा, रेवती ।
७.	तीक्ष्णनक्षत्राणि -  आर्द्रा, आश्लेषा, ज्येष्ठा, मूल ।
८.	उर्ध्वनक्षत्राणि, रोहिणी, पुष्य …….. ।
९.	अधोमुखनक्षत्राणि- अश्लेषा, भरणी, कृत्तिका ……. ।
१०.	तिर्यङ्मुखनक्षत्राणि- अश्विनी, पुनर्वसुः, हस्त, चित्रा, रेवती, अनुराधा…. ।
११.	अन्धनक्षत्राणि – रोहिणी, विशाखा, धनिष्ठा …….. ।
१२.	मध्यलोचननक्षत्राणि- भरणी, अश्लेषा, जेष्ठा ………. ।
१३.	मन्दलोचननक्षत्राणि –शतभिषा, आश्लेषा, अनुराधा …….. ।
१४.	सुलोचननक्षत्राणि-पुनर्वसु, स्वाती… ।
१५.	पंचकनक्षत्राणि – धनिष्ठा, शतभिषा, पूर्वाभाद्र पदा, उत्तराभाद्रपदा, रेवती ।
१६.	मूलनक्षत्राणि- ज्येष्ठा, अश्लेषा, रेवती, अश्विनी,मूल, मघा ।
यथा मुहूर्त्तचिन्तामणौ –
	उत्तरात्रयरोहिण्यो भास्करश्च घ्रुवं स्थिरम् ।
	तत्र स्थिरं वीजगेहशान्त्यारामादिसिद्धये ॥
	स्वात्यादित्ये श्रुतेस्त्रीणि चन्द्रश्चापि चरं चलम् । 
	तस्मिन् गजादिकारोहो वाटिकागमनादिकम् ।।
	पूर्वात्रयं याम्यमघे उग्रं क्रूरं कुजस्तथा ।
	तस्मिन् घाताग्निशाठ्यानि विषशस्त्रादिसिद्ध्यति ।।
	विशाखाग्नेयभे सौम्यो मिश्रं साधारणं स्मृतम् ।
	तत्राग्निकार्यं मिश्रं च वृषोत्सर्गादिसिद्ध्यति ।। 
	हस्ताश्विपुष्याभिजितः क्षिप्रं लघुगुरुस्तथा ।
	तस्मिन्पण्यरतिज्ञानभूषाशिल्पकलादिकम् ।।
	मृगान्त्यचित्रामित्रर्क्षं मूदुमैत्रं भृगुस्तथा ।
	तत्र गीताम्बरक्रीडामित्रकार्यं विभूषणम् ॥
	मूलेन्द्रार्द्राहिभं सौरिस्तीक्ष्णं दारुणसंज्ञकम् ।
	तत्राभिचारघातोग्रभेदाः पशुदमादिकम् ॥
	मूलाहिमिश्रोग्रमघोमुखं भवेद्रुर्ध्वास्यमार्देज्यहरित्रयं ध्रुवम् ।
	तिर्यङ्मुखं मैत्रकरानिलादितिर्ज्येष्ठाश्विभानीदृशकृत्यभेषु सत् ॥
				(मुहूर्त्तचिन्तामणिः – नक्षत्रप्रकरणम् / १-९)

नक्षत्राणां चरणाक्षराणि
चू चे चो चा अश्विनी । ली लू ले लो-भरणी ।आ इ उ ए –कृत्तिका । ओ वा वी वू- रोहिणी । वे वो का की- मृगशीरा । कू ध ङ् छ – आर्द्रा । के को ह ही –पुनर्वसु । हू हे हो डा-पुष्य । डी दू दे दी- अश्लेषा । मा मी मू मे –मघा । मो टा टी टू –पूर्वाफाल्गुनी । टे टो पा पी- उत्तराफाल्गुनी । पू ष ण ठ – हस्त । पे पो रारी- चित्रा । रु रे रो त- स्वाती । ती तू ते तो – विशाखा । ना नी नू ने –अनुराधा । नो या यी यू – ज्येष्ठा । ये यो भा भी- मूल । भू धा फा ढा –पूर्वाषाढ ।भे भो जा जी – उत्तराषाढा । खा खी खू खे –श्रवणा । गा गी गू गे – धनिष्ठा । गो सा सि सू – शतभिषा । से सो दा दी- पूर्वाभाद्रपद । दू थ भ ञ – उत्तराभाद्रपद । दे दो चा ची- रेवती ।

नक्षत्राणाम् आवली

28तमं नक्षत्रम्
28तमं नक्षत्रं अभिजित् (Abhijit)(α, ε and ζ Lyrae - Vega - उत्तराषाढ़ा-श्रवणयो: मध्ये स्थितम्)

नक्षत्रम्

सारमञ्जूषा योजनीया‎