हनुमप्प सुदर्शन्
डा. हनुमप्प सुदर्शन् रेड्डि () (जन्म- ३० डिसेम्बर् १९५०) कश्चन प्रख्यातः भारतीयसमाजसेवकः । गिरिजनाधिकारविषये अनेन कृतः प्रयासः विशेषेण उल्लेखनार्हः । कर्णाटकराज्यस्य चामराजनगरमण्डले स्थितानां गिरिजनानां (मुख्यतः सोलिगजातिजनानाम्) सामाजिकोन्नतिसाधनार्थं वृत्त्या वैद्येन सुदर्शनमहोदयेन अपूर्वं कार्यं कृतमस्ति । डा. सुदर्शनमहोदयेन रैट् लैवलिवुड् एवार्ड् (Right Livelihood Award) तथा पद्मश्री-पुरस्कारः प्राप्तः अस्ति ।

ते एव जीवन्ति ये परोपकारार्थं जीवन्ति, अन्ये जीवन्तः अपि सन्ति मृतप्रायाः इत्येषा एव तस्य जीवनमन्त्रः । 
तस्य जीवनस्य तत्त्वम् अस्ति - यावत्पर्यन्तं लक्षाधिकाः जनाः बुभुक्षया दारिद्र्येण च बाधिताः भवन्ति, तावत् अहं भावये यत् तेषां योगदानेन प्राप्तशिक्षणाः येषां विषये लेशमात्रेणापि अवधानं न यच्छन्ति ते सर्वे अपि विश्वासद्रोहिणः इति ।

प्रारम्भिकजीवनम्
डा. सुदर्शन रेड्डिमहोदयस्य जन्म १९५० तमे वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के बेङ्गळूरुनगरस्य उपान्ते विद्यमाने येमलूरु नामके ग्रामे अभवत् । तस्य द्वादशे वयसि पिता योग्यचिकित्सायाः अभावात् ग्रामे मरणं प्राप्तवान् । एतस्मादेव सुदर्शनस्य मनसि दृढः सङ्कल्पः जातः यत् तेन वैद्येन सता जनसेवा करणीया इति । जर्मन्-देशस्य वैद्यः आल्बर्ट् स्क्वीझर् अपि अस्य किञ्चन महत् प्रेरणाकेन्द्रम् । सः बेङ्गळूरु-वैद्यकीय-महाविद्यालयतः स्नातकः तथा १९७३ तमे वर्षे वैद्यः अभूत् । एषः इन्दिरागान्धी-मुक्तविश्वविद्यालयस्य संयुक्तः प्राध्यापकोऽपि अस्ति ।

वृत्तिजीवनम्
विद्याभ्यासस्य अनन्तरं डा सुदर्शनमहोदयः स्वामी विवेकानन्देन स्थापितां रामकृष्ण मिशन् इत्येतां संस्थां प्रविष्टवान् । उत्तरप्रदेशस्य हिमालये, पश्चिमवङ्गराज्यस्य बेलूरुमठे, कर्णाटकस्य पोन्न्म्पेटेप्रदेशे च तेन सेवाकार्यं कृतम् ।  नगरे वैद्यवृत्तिं कर्तुम् अनिच्छता तेन गिरिजनसमुदाये कार्यं कर्तव्यम् इति निश्चितम् । गिरिजनानां समग्राभिवृद्धै तेन कर्णाटकस्य चामराजनगरमण्डले १९८० तमे वर्षे  विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रम् आरब्धम् ।  कर्णाटके अरुणाचलप्रदेशे च ग्रामाभिवृद्धिसाधनाय संस्थापितायाः करुणा ट्रस्ट्संस्थायाः संस्थापकः गौरवाध्यक्षः च अस्ति सुदर्शनमहोदयः । व्यक्तिनिर्माणविषये राष्ट्राभिवृद्धिविषये च तस्य प्रेरणाप्रदाता अस्ति स्मामी विवेकानन्दः । गान्धिवर्यस्य ग्रामोत्थानादर्शं सः श्रद्धया पुरस्करोति ।

विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रम् (VGKK)
विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रस्य ध्येयम् इदमस्ति यत् न्यायाधारितस्य आरोग्य-विद्याभ्यास-जीवनसंरक्षण-जैविकवैविध्यसंरक्षणस्य द्वारा आदिवासिनाम् अनुमोदिताभिवृद्धिसाधनम् इति ।  

विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रस्य दृष्टिः एवं विद्यते - स्वीयसंस्कृतिसम्प्रदायाधारितः, परिसरस्नेही स्वावलम्बी समर्थः गिरिजनसमाजः । 

डा सुदर्शनमहोदयेन १९८१ तमे वर्षे संस्थापितया अनया संस्थया कर्णाटकस्य चामराजनगर-मैसूरुमण्डलयोः, तमिळनाडुराज्ये, अरुणाचलप्रदेशे, अण्डमान्-निकोबार्-द्वीपेषु च कार्यं कृतमस्ति,  विंशतिसहस्राधिकैः जनैः सह सम्पर्कः साधितः वर्तते । अस्याः संस्थायाः अध्यक्षः सर्वदा अपि कश्चन गिरिजनयुवकः एव भवति । अद्यत्वे अध्यक्षः अस्ति जडेद गौड यश्च डा सुदर्शनवर्येण शिक्षितेषु अल्पेषु आदिमबालेषु अन्यतमः । जडेद गौड स्वीयस्नातकोत्तरशिक्षणस्य अनन्तरम् अधुना बेङ्गलूरुनगरस्थे कृषिविश्वविद्यालये विद्यावारिधिं (PhD) कुर्वन् अस्ति ।
अनया संस्थया बिळिगिरिरङ्गाद्रौ गिरिजनबालानां कृते कश्चन विद्यालयः सञ्चाल्यते यत्र ४५० बालाः नगरप्रदेशे प्राप्यमाणम् उत्तमशिक्षणम् अत्र प्राप्नुवन्ति । गिरिजनाभिवृद्धिसम्बद्धाः परिसरविषयाः, गिरिजनानां मौल्य-संस्कृत्याद्याः विषयाः अपि शिक्षणे अन्तर्भूताः सन्ति । अनया संस्थया वृत्तिशिक्षणकेन्द्रमपि चाल्यते यत्र १६ कुशलकलाः शिक्ष्यन्ते । अस्य गिरिजनकल्याणकेन्द्रस्य प्रयासेन अद्यत्वे ६०% सोलिगगिरिजनाः वर्षे न्यूनं ३०० दिनानि कर्णाटक-अरण्यविभागेन अन्यसंस्थाभिः वा उद्योगं प्राप्नुवन्ति ।  एतदतिरिच्य संस्थायाः काचित् सहकारिव्यवस्था विद्यते यया गिरिजनानाम् उद्योगव्यवस्था क्रियते । भारतसर्वकारस्य गिरिजनकल्याणविभागेन इयं विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रं परिज्ञातमस्ति । उत्तमा बालकल्याणसंस्था इति १९४४ तमे वर्षे कर्णाटकराज्यप्रशस्तिः, डा बाबा साहेब् अम्बेड्कर् प्रशस्तिः (२००२) (कर्णाटकसर्वकारः) च प्राप्ता अस्ति अनया संस्थया ।

करुणा ट्रास्ट्
१९८६ तमे वर्षे डा सुदर्शनवर्येण आरब्धा संस्था करुणा ट्रस्ट् (भारतम्) । विवेकानन्द गिरिजनकल्याणकेन्द्रेण सम्बद्धायाः अस्याःसंस्थायाः लक्ष्यमस्ति समग्रग्रामाभिवृद्धिः ।  चामराजनगरमण्डलस्य यळन्दूरुजनपदे कुष्ठरोगस्य प्रसारः यः आसीत् सः एव अस्याः संस्थायाः आरम्भस्य निमित्तम् । अस्याः संस्थायाः प्रयत्नेन यळन्दूरुग्रामे १९८७ तमे वर्षे कुष्ठरोगस्य प्रमाणम् २१.४/१००० इति यत् आसीत् तत् २००५ तमे वर्षे ०.२/१००० जातम् । शिक्षणं जनजीवनस्य उन्नतिश्च अस्याः संस्थायाः अपरं लक्ष्यम् । अनया संस्थया आकर्णाटके अरुणाचलप्रदेशे च ७२ गिरिजन-आरोग्यकेन्द्राणि सञ्चाल्यन्ते । प्राथमिकारोग्यसम्पादनाय इयं संस्था लाभनिरपेक्षदृष्ट्या अन्याभिः सामाजिकसंस्थाभिः सः सहभागं प्राप्य कार्यं निर्वहति ।

अनया संस्थया अद्यत्वे सञ्चाल्यमानानि कार्याणि
 कर्णाटकराज्ये - 
 २६ प्राथमिकारोग्यकेन्द्राणि (प्रतिमण्डलम् एकम्)
 २ प्राथमिकारोग्यकेन्द्रे - अन्यसंस्थयोः सहयोगेन
 नेत्रचिकित्सालयः - चामराजनगरमण्डले
 ७ सञ्चारि आरोग्यकेन्द्रे
 द्वयोः मण्डलचिकित्सालययोः सहायकेन्द्रम्
 मण्डलस्य आरोग्यनिर्वहणम् - तुमकूरुमण्डले
 अरुणाचलप्रदेशे - ९ प्राथमिकारोग्यकेन्द्राणि
 मेघालयराज्ये - ४ प्राथमिकारोग्यकेन्द्राणि
 ओरिस्साराज्ये - ५ प्राथमिकारोग्यकेन्द्राणि
 आन्ध्रप्रदेशे - २ प्राथमिकारोग्यकेन्द्रे

समलङ्कृतानि स्थानानि 
वृत्तिजीवने डा सुदर्शनवर्येण बहूनि स्थानानि अलङ्कृतानि, तेषु प्रमुखं वर्तते कर्णाटकसर्वकारेण आरचितस्य 'आरोग्य-परिवारकल्याण-विशेषकर्मिगण'स्य आध्यक्ष्यम्, भारतसर्वकारस्य राष्ट्रियग्रामस्वास्थ्यसंस्थया (NRHM) स्वास्थ्यनिर्वहणसंशोधनसंस्थया (बेङ्गलूरु) च आरचितस्य 'सार्वजनिक-स्थानीय-सहभाग-विशेषकर्मिगण'स्य आध्यक्ष्यम् च ।  विश्वस्वास्थ्यसंस्थया आयोजितस्य 'विस्तृतार्थशास्त्र-स्वास्थ्यविषयकः षष्ठः कार्यगणः' (Working Group 6 on Macro-economics & Health) इत्यस्य सदस्यः आसीत् । भारतस्य एकादश्यां पञ्चवार्षिकयोजनायां परिशिष्टगिरिजनविकासयोजनासमितेः मार्गदर्शकगणसदस्यः आसीत् । कर्णाटकलोकायुक्तस्य अवलोकननिर्देशकरूपेण अपि उत्तरदायित्वं निरूढवान् । अस्य कार्यस्य निर्वहणावसरे तेन नियततया विविधाः सर्वकारीयविभागाः गम्यन्ते स्म यन्निमित्तं तेन विमर्शात्मकानुमोदं प्राप्तम् ।

सामाजिककार्याणि

गिरिजनशिक्षणम्
डा सुदर्शनः १९८१ तमे वर्षे कस्मिंश्चित्  उटजे गिरिजनबालानां शिक्षणम् आरब्धवान् । तदा ६ बालाः तत्र पठन्ति स्म । तेषु ४ अद्यत्वे प्राप्तस्नातकोत्तरपदवीकाः सन्ति । गिरिजनबालानां कृते सवसतिकविद्यालयः आरब्धः अस्ति यस्मिन् ५०० गिरिजनबालकाः बालिकाः च अध्ययनं कुर्वन्ति । प्रथमतः दशमकक्ष्यापर्यन्तम् अत्र शिक्षणं दीयते । पदविपूर्वमहाविद्यालयः अपि चाल्यते विज्ञान-कलाविभागयोः । औद्यमिकशिक्षणम्, अरण्यशास्त्रशिक्षणम्, अनुवैद्यशिक्षणम्, नाटकशिक्षणम् (संवर्धनाय नाटकम्), इन्दिरागान्धिमुक्तविश्वविद्यालयतः दूरशिक्षणञ्च अत्र व्यवस्थापितमस्ति । सोलिगसंस्कृतिम् आचारविचारान् अनुसृत्य एव तेषां भाषया एव पुस्तकानि रचितानि सन्ति । समाप्तसप्तमकक्ष्याबालिकानां कृते अनुवैद्यशिक्षणं प्रदाय सुदूरे स्थितेषु प्राथमिकारोग्यकेन्द्रेषु कार्यकरणाय प्रेष्यन्ते ।

महिलास्वसहायकेन्द्राणि
२४ गिरिजनमहिलास्वसहायकेन्द्राणि विद्यन्ते । अत्र महिलानां कृते आहारसंस्करणम्, वस्त्रवयनम्, करकागदनिर्माणम्, वनौषधानि, खाद्यनिर्माणम् इत्यादिषु विषयेषु प्रशिक्षणं दीयते येन तासाम् आर्थिकस्थितिः उत्तमा भविष्यति ।

सोलिग अभिवृद्धिसङ्घः
सोलिगाभिवृद्धिसङ्घाः मण्डल-उपमण्डल-ग्रामस्तरेषु च विद्यन्ते । पञ्चायतराजव्यवस्थायां सक्रियभागवहनम्, भू-अपहरणाक्रमादीनां निवारणं, गिरिजनबालानां शिक्षणे सक्रियभागवहनम् इत्यादिषु विषयेषु यथा सर्वे अवधानं दद्युः तथा शिक्षणं दीयते ।

प्रशस्तयः
 राज्योत्सवप्रशस्तिः (सामाजिककार्याय) (१९८४) - कर्णाटकसर्वकारः 
 विवेकानन्द सेवा पुरस्कारः (१९९१) - राष्ट्रियप्रशस्तिः
 परिसरप्रशस्तिः (१९९२) - कर्णाटकसर्वकारः
 डा बि आर् अम्बेड्कर् शताब्दप्रशस्तिः (१९९२) - कर्णाटकसर्वकारः
 रैट् लैवलिवुड् एवार्ड् (स्वीडन्, १९९४) (पर्याया नोबेल्-प्रशस्तिः)
 अन्ताराष्ट्रियः विशिष्टवैद्यः (AAPI - १९९५)
 कर्णाटकज्योतिप्रशस्तिः (१९९७)
 बसवश्रीप्रशस्तिः (१९९९)
 पद्मश्री-पुरस्कारः (२०००) - भारतस्य राष्ट्रपतिः
 मानवाधिकारप्रशस्तिः (२००१)
 महावीरप्रशस्तिः (२००१)
 कृष्णदेवरायप्रशस्तिः (२००२)

उक्तयः
 रोगनिवारणाय दारिद्र्यनिर्मूलनम् अपेक्षितम् । इदं साधयितुं मया अवगतः एकः एव मार्गः नाम - मानवाधिकारसम्पादनाय जनसङ्घटनम् । 
 तथाकथितेन सुसंस्कृतसमाजेन गिरिजनैः ज्ञातव्याः अंशाः सन्ति अनेके । 
 भ्रष्टाचारः अनेकेषु स्तरेषु विद्यते - वैद्यकीयशिक्षणे प्रवेशतः आरभ्य - स्थानं क्रेतुं शक्यं, परीक्षकः क्रेतुं शक्यः, परीक्षाव्यवस्था क्रेतुं शक्या, प्रश्नपत्रिकाश्च । विश्वविद्यालयस्य परिष्काराय क्रियमाणैः प्रयत्नैः अद्यत्वे भ्रष्टाचारः यद्यपि न्यूनः जायमानः अस्ति तथापि मौखिक-प्रायोगिकपरीक्षासु च अद्यत्वे अपि जनाः धनदानेन उत्तीर्णतां प्राप्नुवन्तः सन्ति । किमिदम् अस्माभिः अवरुद्धं न ज्ञायते । 
 दारिद्र्यनिवारणाय नोपलभ्यन्ते गुलिकाः ।

टिप्पणी

अपि पश्य
स्वामी विवेकानन्दः
महात्मा गान्धी
रामकृष्ण मिशन्

बाह्यसम्पर्काः
विवेकानन्द गिरिजनकल्याणकेन्द्रस्य जालपुटम् 
करुणा ट्रस्ट् जालपुटम् 

भारतीय-समाजपरिवर्तकाः‎