सुलोचना
सुलोचना रावणस्य पुत्रस्य इन्द्रजितः पत्नी । परमपतिव्रता इति प्रसिद्धा । 
		
तपनस्तप्यतेऽत्यन्तं दहनोऽपि हि दह्यते ।
		कल्पन्ते सर्वतेजांसि दृष्ट्वा पतिव्रतं महः ॥	
	
पतिव्रतायाः तेजसः सूर्यः अपि शोकं प्राप्नोति ।  अग्निः प्रज्वलति ।  यत्र किञ्चित् तेजः भवति पातिव्रत्यस्य तेजसः प्रभावेण तत्र अधिक तेजसः उत्पत्तिः भवति ।

इन्द्रजितः पराक्रमः
इन्द्रजित् मन्दोदरीरावणयोः पुत्रः ।  जन्मनः समनन्तरं एषः मेघवत् शब्दं कृतवान् इत्यनेन एतस्य ‘मेघनादः’ इति नामकरणं कृतवन्तः ।  रावणस्य शत्रुम् इन्द्रं जितवान् इत्यनेन ‘इन्द्रजित्’ इति प्रसिद्धः जातः ।
श्रीरामः यदा लङ्कायाः उपरि आक्रमणं कृतवान् आसीत् तदानीन्तनयुद्धेषु मेघनादः स्वस्य शक्तेः, सामर्थ्यस्य च प्रदर्शनं कृतवान् आसीत् ।  सीतान्वेषणार्थं यदा हनुमान् लङ्कां गतवान् आसीत् तदा मेघनादः ब्रह्मास्त्रेन तं बद्ध्वा रावणस्य पुरतः तं स्थगितवान् आसीत् ।  अनन्तरं जाते युद्धे एषः अङ्गदं जित्वा, नागपाशेन रामलक्ष्मणौ मूर्छितौ कृतवान् आसीत् ।  कुम्भकर्णस्य पतनानन्तरं वानरसैन्यं नाशयित्वा, पुनरेकवारं रामलक्ष्मणौ मूर्छितौ कृतवान् । एषः ‘निकुम्भिळा’ यागं  कृत्वा मायासीतां कल्पयित्वा, स्वस्य रथे उपवेश्य, रणभूमिं प्रति आनीय, तां मायासीतां मारयित्वा सुग्रीवादिजनानां मनोक्लेशं जनितवान् ।
एतादृशस्य वीरस्य पत्नी एव सुलोचना ।  एषा पतिपारायणा, व्रतनिष्ठा, धर्मव्रता च आसीत् ।  एतस्याः पुण्यप्रभावेन  इन्द्रजित् सर्वमान्यः आसीत् ।
किन्तु तस्य पराक्रमाधिक्यात्  यदा वानरसैन्यस्य अतीवपीडा भवति तदा लक्ष्मणः कथञ्चित् तस्य नाशस्य प्रतिज्ञां कृत्वा, युद्धभूमिं प्रति प्रस्थितवान् ।  तदा श्रीरामः एवं वदति-“हे लक्ष्मण !  युद्धभूमिं गत्वा भवान् भवतः पराक्रमेण, वीरत्वेन, रणकौशलेन च रावणस्य पुत्रं मेघनादं मारयिष्यति ।  एतद् निश्चितम् । अत्र संशयः नास्ति ।  किन्तु अवश्यं भवता कश्चित् विचारः ज्ञातव्यः अस्ति ।  मेघनादः एकपत्नीव्रतस्थः अस्ति ।  तस्य पत्नी परमपतिव्रता ।  एतादृश्याः साध्वीपत्न्याः पत्युः मस्तकं यदि युद्धभूमौ पतिष्यति तर्हि अस्माकं सैन्यस्य निर्नामः भविष्यति ।  एवं भवति चेत् अस्माकं विजयाकाङ्क्षायाः त्यागः भवेत् ।  अतः समरभूमौ तस्य शिरः यथा न पतेत् तथा जागरूकता आवश्यकी” इति । 
निकुम्भिळायागं कुर्वतः इन्द्रजितः मायाजालं ज्ञातवान्  विभीषणः रामाय रहस्येन एतं विचारं वदति ।  तदनुसारं  लक्ष्मणः वानरसैन्येन सह गत्वा इन्द्रजितं मारयति ।  द्वादशवर्षाणि यावत् यः ब्रह्मचर्यस्य पालनं यः कृतवान् भवति तेन एव स्वस्य मरणं भवेत् इति इन्द्रजित् ब्रह्मद्वारा वरं प्राप्तवान् आसीत् ।  अतः एव लक्ष्मणः तं मारयितुं शक्तवान् ।  
किन्तु रामस्य सूचनां स्मृत्वा लक्ष्मणः इन्द्रजितः शरीरः भूमौ यथा न पतेत् तथा जागरूकः आसीत् ।  हनुमान् तत् शिरः आनीय अवधेशानन्दनस्य पार्श्वे स्थापयति ।

परमपतिव्रता सुलोचना
  
मेघनादस्य वामबाहुः, युद्धभूमितः आकाशमार्गेण उड्डयनं कृत्वा, पत्न्याः सुलोचनायाः पार्श्वे पतति । बाहुं दृष्ट्वा सुलोचना आश्चर्यचकिता जाता ।  अत्यन्ततदुःखेन सा रुदितवती ।  किन्तु तं बाहुं न स्पृष्टवती ।  यतः सः बाहुः यदि परपुरुषस्य भवेत् तर्हि …. ? एवं तर्हि परपुरुषस्य स्पर्षस्य शापः भवति किल ?
अतः सत्यासत्यं निश्चेतुं सा तं बाहुं वदति  “भवान् यदि मम हृदयेश्वरस्य बाहुः एव अस्ति तर्हि मम पातिव्रत्यस्य शक्त्या युद्धभूमौ घटितं सम्पूर्णं वृत्तान्तं    लिखित्वा सूचयतु……” इति ।
तस्य बाहोः हस्ते काञ्चित् लेखनीं दत्तवन्तः । तदा सा लेखनी एवं लिखति –	“प्राणप्रिये ! भवत्याः भ्रमं त्यजतु भवती ।  एषः बाहुः मम एव । इत्युक्ते भवत्याः पतिदेवस्य एव ।  युद्धभूमौ श्रीरामसहोदरेण, अपूर्वधन्विना  लक्ष्मणेन सह अहं   घोरं युद्धं कृतवान् ।  लक्ष्मणः बहुभ्यः वर्षेभ्यः पत्नीं, भोजनं, निद्रां च त्यक्तवान् अस्ति ।  सः दयया, क्षमया, संयमेन, सत्येन, समस्तदैवीगुणेन सम्पन्नः  तेजस्वी, निःस्पृहः च अस्ति । तेन सः अहं पराक्रमेण युद्धं कृतवान् तथापि अहं मम प्रयत्ने सफलः न जातः ।  अन्ते तस्य बाणै हतः अहं मारितः ।  मम शिरः श्रीरामस्य समीपे अस्ति” इति ।
पत्युः बाहुना लिखितं पठीत्वा सुलोचना अतीव व्याकुलतया दुःखिता जाता ।  स्नुषायाः हृदयविद्रावकं प्रलापं श्रुत्वा लङ्काधिपः रावणः आगत्य तस्याः सान्त्वनं कारयति ”पुत्रि ! रोदनं न करोतु ।  यदा सूर्योदयः भवति, तदा सहस्रवानरमस्तकान् मम बाणैः कर्तयित्वा युद्धभूमौ पातयामि ।  रक्तस्य नदीम् एव प्रवाहयामि” इति ।
किन्तु अनुक्षणं सुलोचना चीत्कारपूर्वकं वदति-“हे पितः ! एतेन मम कीदृशः भविष्यति ? सहस्रं न, कोटिशिरांसि एतस्यां भूमौ पतन्ति चेदपि मम पत्युः शिरः न प्रत्यागच्छति ।  मम पत्युः प्राणाः पुनः न आगच्छन्ति ।  भवान् व्यर्थप्रलापं कुर्वन् अस्ति ….” इति ।
एवम् उक्त्वा सा राजगृहात् प्रस्थाय शिबिकाम् आरुह्य  नगरात् बहिः विद्यमानं श्रीरामस्य शिबिरं प्रति आगतवती ।
सुलोचनायाः आगमनस्य वार्तां श्रुत्वा अनुक्षणं श्रीरामः उत्थाय तस्याः समीपम् आगत्य एवम् उक्तवान् ”देवि ! भवत्याः पतिः विश्वस्य अत्युत्तमः योधः, पराक्रमी च आसीत् ।  तस्मिन् अनेके सद्गुणाः आसन् ।  किन्तु विधेः लिखितं मार्जयितुं न शक्तवान् । भवतीम् एतादृश्यां स्थितौ पश्यन् अस्ति इति मम दुःखं भवति ।  भवत्याः इच्छां निवेदयतु !” इति ।
सुलोचना श्रीरामस्य स्तुतिं करोति ।	तद् श्रुत्वा श्रीरामः “मां लज्जितं न करोतु देवि !” “पतिव्रतायाः महिमा अपारा ।  तस्याः शक्तेः  समाना शक्तिः कापि न भवति ।  ब्रह्म- विष्णु- महेश्वर- सुराणां समुदायः  मिलित्वा तिष्ठति चेदपि तस्याः शक्तेः समानं न भवन्ति ।  सुलोचने ! भवती सतीमणिः, परमपतिव्रता च अस्ति ।  पतौ भवत्याः अपूर्वभक्तिम्, अनुरक्तिं च दर्शयन्ती अस्ति ।  अतः समग्रः विश्वः एव भवतीं दृष्ट्वा भयम् अनुभवति ।  अहं कथं भवत्याः सेवां करोमि वदतु !” इति ।
श्रीरामः सुलोचनायाः दीप्तिमयमुखं तदेकदृष्ट्या पश्यति ।
तदा सा “हे राघव ! अहं  मम पतिं विना अन्यद् किमपि नेच्छामि इत्येतं विषयम् इदानीमेव भवान् उक्तवान् अस्ति । तत् सत्यमेव ।  पत्या सह सहगमनं कर्तुं  निश्चितवती अस्मि ।  मम पत्युः मस्तकं प्राप्तुम् आगतवती अस्मि । कृपया तस्य मस्तकं ददातु” इति प्रार्थितवती ।
अनुक्षणं राघवः मेघनादस्य शिरः आनाय्य सुलोचनायै दत्तवान् ।  पत्युः शिरः दृष्ट्वा तस्याः हृदयं द्रवितम् अभवत् ।  नेत्राभ्याम् अश्रूणि प्रवहन्ति ।  रुदती एव सा समीपे स्थितं लक्ष्मणं वदति “ हे सुमित्रानन्दन !  भवान् मेघनादस्य संहारं कृतवान् इति विस्मृत्य अपि अभिमानं न प्रदर्शयतु । तं धराशायिनं कर्तुम् अस्मिन् जगति कोऽपि न शक्नोति ।  किन्तु एतद् युद्धं पतिव्रताद्वयोः मध्ये प्रवृत्तम्  अस्ति ।  भवतः पत्नी अपि पतिव्रता एव ।  अहमपि मम पत्युः चरणे अनुरक्ता, तस्य अनन्योपासका अस्मि । किन्तु मम पतिदेवः पतिव्रतास्त्रियाः अपहरणं कृतवतः पितुः आश्रये आसीत् ।  पितुः निमित्तं युद्धभूमिं गतवान् आसीत् ।  सतीसीतायाः पतिव्रताधर्मेण सह ऊर्मिळायाः पतिव्रताधर्मस्य संयोगेन मम शक्तेः अतिक्रमणम् अभवत् ।  एतेन मम प्राणप्रियः इहलोकं त्यक्तवान् अस्ति “ इति ।

सुलोचनायाः पातिव्रत्यपरीक्षा
वानरगणः एतद् दृश्यं दृष्ट्वा मूकविस्मितः अभवत् ।  पत्युः शिरः श्रीरामस्य हस्ते अस्ति इति विषयम् एषा कथं ज्ञातवती इति वानराणां कुतूहलम् आसीत् । अन्तर्यामी श्रीरामः वानराणाम् एताम् उत्सुकतां, तान् सन्देहान् अनुमानान् निवारयन् वदति –“पतिव्रतायाः किमपि अशक्यं नास्ति !” इति । 
एतेन वानराणां तृप्तिः न अभवत् । एतस्य सूक्ष्मतां सुलोचना ज्ञातवती ।
सा स्पष्टवचनेन वदति  “मम पतिदेवस्य बाहुः युद्धभूमितः उड्डयन् मम समीपम् आगत्य तत्रत्य विचारान् सर्वान् लिखित्वा मह्यम् अदर्शयत् इत्यनेन अहं सर्वं ज्ञातवती” इति ।
एतद् श्रुत्वा सुग्रीवः काकुध्वनिना वदति  “प्राणरहितः बाहुः कथं लिखति ?  मृत्युवशः एतत् शिरः यदि हसति तर्हि अहम् एतद् वचनम् अङ्गीकरोमि । अन्यथा मृतहस्तेन लिखति इति असत्यं भवति…..” इति ।
श्रीरामः एतद् न अङ्गीकरोति ।  सः वदति  “व्यर्थचर्चाः न कुर्वन्तु ।  पतिव्रतायाः महिमां भवन्तः न जानन्ति ।  कर्तितं शिरः अपि हसति” इति ।
श्रीरामस्य मुखारविन्दं दृष्ट्वा, तस्य भावं ज्ञात्वा सुलोचना, नेत्रे निमील्य ध्यानं कृत्वा वदति  “मनसि, कार्याचरणे च यदि अहं मम पतिः एव दैवः इति विश्वासेन तस्य प्रीतिं कुर्वती आसम् इति सत्यम् अस्ति तर्हि एतत् निर्जीवं, छिन्नं मस्तकं हसतु…..” इति ।
सुलोचनायाः वचनस्य समापनाभ्यन्तरे एव निर्जीवं मस्तकम् उच्चैः हसति ।
एतद्  दृष्ट्वा सुग्रीवादिवानराः विस्मिताः अभवन् ।  तेषां संशयः दूरङ्गतः ।  ते तस्याः पतिव्रतायाः महिमायाः प्रभावं ज्ञातवन्तः ।
ततः प्रस्थातुं सज्जा सुलोचना श्रीरामचन्द्रं प्रार्थयति  “ हे भगवन् !  अद्य मम पत्युः अन्त्यसंस्कारस्य दिनम् अस्ति ।  तस्य चिरसहचारिणी अहं तस्य मेलनार्थं गच्छन्ती अस्मि ।  अतः भवान् अद्य युद्धम् अकृत्वा, युद्धस्तम्भनस्य घोषणां करोतु “ इति  ।
श्रीरामः सुलोचनायाः प्रार्थनाम् अनुक्षणम् अङ्गीकृतवान् ।

सहगमनम्
पतिप्रेमनिरता सुलोचना पत्युः मस्तकं स्वीकृत्य लङ्कायाः समुद्र्तटं प्रति गतवती ।  प्रजाः तत्र चन्दनकाष्ठैः चितां सज्जीकृतवत्यः आसन् ।
भयानकज्वालाभिः युक्तौ अग्नौ उपविश्य सुलोचनां पत्युः लोकं प्राप्तवती ।

""

पौराणिकधार्मिकमहिलाः
रामायणस्य पात्राणि
चित्रं योजनीयम्‎
बाह्यानुबन्धः योजनीयः
सारमञ्जूषा योजनीया‎