धुळेमण्डलम्
{{Infobox settlement
| name                    = धुळेमण्डलम्
| native_name             =Dhule District
| other_name              =  धुळे जिल्हा 
| settlement_type         = मण्डलम्
| image_skyline           =Dhule in Maharashtra (India).svg
| image_alt               =  
| image_caption           = महाराष्ट्रराज्ये धुळेमण्डलम्'' 
| established_title       = 
| subdivision_type        = देशः
| subdivision_name        = 
| subdivision_type1       = जिल्हा 
| subdivision_name1       = धुळेमण्डलम्
| subdivision_type2       = उपमण्डलानि
| subdivision_name2     = १ धुळे उपविभाग: - धुळे, साक्री  २ शिरपुर उपविभाग: - शिरपूर, सिन्दखेडा  
| subdivision_type3       = विस्तारः
| subdivision_name3       =८,०६३च.कि.मी.
| subdivision_type4       = जनसङ्ख्या(२०११)
| subdivision_name4       =२०,४८,७८१ 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| leader_title            = मण्डलसङ्गाहकः (District Collector)
| leader_name             = 
| timezone1               = भारतीयमानसमयः(IST)
| utc_offset1             = +५:३०
| website                 = http://dhule.nic.in
| footnotes               = 
}}धुळेमण्डलं''' (, ) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं धुळे इत्येतन्नगरम् । महाराष्ट्रराज्यस्य उत्तरदिशि मण्डलमिदं विद्यते । महाराष्ट्रराज्यस्य 'खान्देश'विभागे स्थितेषु मण्डलेषु अन्यतमम् इदं मण्डलम् ।

भौगोलिकम्

धुळेमण्डलस्य विस्तारः ८,०६३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य वायव्यदिशि नन्दुरबारमण्डलं, दक्षिणदिशि नाशिकमण्डलं, पूर्वदिशि जळगावमण्डलम्, उत्तरदिशि मध्यप्रदेशराज्यम् अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् तापी, पाञ्झरा, अरुणावती, कान, आरु इत्येताः प्रमुखनद्यः प्रवहन्ति । मण्डलेऽस्मिन् सामान्यतः उष्ण-शुष्कवातावरणं भवति । मण्डलेऽस्मिन् ५९२ मिल्लिमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।

जनसङ्ख्या

धुळेमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) २०,४८,७८१ अस्ति । अत्र १०,५५,६६९ पुरुषाः ९,९२,११२ महिलाः च सन्ति ।  अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २१० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २१० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९।९६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४१ अस्ति । अत्र साक्षरता ७४.६१% अस्ति ।

ऐतिहासिकं किञ्चित् 

जोर्वे, नेवासे, दायमाबाद्, बहाळ, प्रकाश इत्येतेषु स्थानेषु जातेभ्यः उत्खननेभ्यः ज्ञायते यत् अस्मिन् परिसरे 'ताम्र-पाषाण'कालतः मानवाः निवासं कुर्वन्तः सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् सातवाहन-शुङ्ग-आभीर-वाकाटक-राष्ट्र्कूट-यादव-मराठाराजानाम् आधिपत्यमासीत् । १८५७ तमे वर्षे जाते 'स्वातन्त्र्यसङ्रामे' अत्रस्थाः जनाः भागम् ऊढवन्तः ।

कृषिः उद्यमश्च 

यवनालः(ज्वारी), 'बाजरी', तण्डुलः, गोधूमः, किणः(corn), 'तूर', चणकः, द्विदलसस्यानि, कलायः, तिलः, तैलबीजानि, कार्पासः, मरीचिका इत्येतानि मण्डलस्य अस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि । कृषिसम्बद्धकार्याणि एव जनानां प्रमुखोपजीविकां कल्पयन्ति । तथापि पशुपालनव्यवसायः, दुग्धव्यवसायः, खाद्यतैलनिर्मितिव्यवसायः, वस्त्रोद्यमाः, कर्गजोद्यमः प्रचलन्ति अत्र । कृषिः अस्य मण्डलस्य अर्थव्यवस्थायाः प्रमुखाङ्गम् अस्ति ।

उपमण्डलानि

अस्मिन् मण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति । तानि विभागद्वये विभक्तानि -  

 धुळे उपविभागः - धुळे, साक्री
  
 शिरपुर उपविभागः - शिरपूर, सिन्दखेडा

लोकजीवनम् 

'खानदेश' इति महाराष्ट्रविभागस्य विशिष्टा संस्कृतिः अत्र वर्तते । 'मावची', 'पावरे', 'भिल्ल', 'धनका', 'कातकरी' इत्यादयः आदिवासिजनाः वनेषु पर्वतप्रदेशेषु च निवसन्ति । वृषभाणां व्यवसायिकाः 'वञ्झारी', अजपालकाः 'ठेलारी', मृगयवः 'पारधी' इत्यादयः विमुक्तजनजातिजनाः अपि मण्डलेऽस्मिन् निवसन्ति । 'भाकरी', मरीचिकायाः उपसेचनं, द्विदलसस्यानां सूपाः, मांसाहारः इत्येतान् आदिवासिजनाः भुञ्जन्ते । एतेषां विशिष्टा वेशभूषा वर्तते । आदिवासिपुरुषाः आजानु-वेष्टिं धरन्ति, महिलाः निचोलं, कञ्चुकं च धरन्ति । आदिवासिजनाः कृषिकार्यं कुर्वन्ति, तेन सह अरण्यात् कषायं, फलानि, मधु, चुल्लिका-इन्धनम् इत्येतान् एकत्रीकुर्वन्ति । मण्डलेऽस्मिन् 'अहिराणी' इति मराठीभाषाप्रकारं जनाः व्यवहारे उपयुञ्जन्ति । गोकुळाष्ट्मी, 'पोळा', गणेशोत्सवः, 'दसरा', दीपावलिः, मकर-सङ्क्रान्तिः, होलिकोत्सवः, गुढीपाडवा, रामनवमी इत्येताः ग्रामेषु निवसतां जनानां प्रमुखोत्सवाः सन्ति ।

वीक्षणीयस्थलानि 

 अहिल्यापुर, शिरपुर  
 सोनगीर इत्यत्र दुर्गः 
 साक्री इत्यत्र 'हेमाडपन्थी' देवालयाः, गह्वराः च 
 बडगाव इत्यत्र देवालयः
 थाळनेर इत्यत्र भूमिदुर्गः
 एकवीरादेवी मन्दिरम्
 गुरुशिष्य-स्मारकम्
 मुदावाद इत्यत्र कपिलेश्वरमन्दिरम् 
 स्वामिनारायणमन्दिरम्
 पिम्पळनेर इत्यत्र ताम्रपत्रम्
 शिरुड इत्यत्र कालिकामन्दिरम्
 श्री-समर्थ-वाग्देवता-मन्दिरम्

बाह्यसम्पर्कतन्तु: 

 प्रशासकीयसङ्केतस्थलम्
 http://dhule.gov.in/pdf_file/DHULEINDIC%20(marathi.pdf
 मराठी-विश्वकोशः

महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि