कुमारी पिङ्गला


पिङ्गळायाः बाल्यम्
उत्तरभारतस्य कन्याकुब्जे प्रदेशे पिङ्गळनामकः ब्राह्मणः आसीत् ।  सः विद्वान्, ज्ञानध्यानरतः, स्वाध्यायसम्पन्नः च आसीत् ।  एतस्य पत्नी पिङ्गाक्षी पतिव्रता सुशीला च आसीत् ।  एतयोः दम्पत्योः काचित् सुन्दरी पुत्री आसीत् । तस्याः पिङ्गळा इति नामकरणं कृतम्।
पिङ्गळस्य पुत्र्याः पिङ्गळायाः विषये अतीवप्रीतिः आसीत् ।  दुरदृष्टवशात् पत्नी पिङ्गाक्षी रोगेण मृता जाता ।  एतेन पिङ्गळस्य असहनीयः आघातः अभवत् ।   तस्य नगरस्य जीवनं दुःखकरम् अभवत्  ।  सः पुत्र्या सह अरण्यं गत्वा ऋषिमुनीनां मध्ये वासं कर्तुं निश्चितवान् ।
अरण्यं गत्वा  कुटीरं निर्मीय, कन्दमूलफलानि खादन्, तपः आचरन्  परमात्मनः अर्चनायां कालयापनं कुर्वन् आसीत् ।  एतेन सह पुत्र्या सह प्रीतिः अपि अधिका जाता ।  सर्वदा सा आत्मना सः भवेत् इत्यनेन तस्याः वयः जातः चेदपि विवाहं न कृतवान् ।  एतेन कारणेन एव संन्यासमपि न स्वीकृतवान् आसीत् ।  
कालान्तरे अनारोग्यकारणात्  कदाचित् पिङ्गळः मृत्युवशः अभवत् ।  इदानीं पिङ्गळा अनाथा, अनाश्रिता च जाता ।  पितृशोकेन व्याकुलतया सा विलपन्ती आसीत् ।  आत्महत्यया विना अन्यमार्गं सा न ज्ञातवती ।  परन्तु आत्माघातेन एतां ऋषिकन्याः निवारितवत्यः आसन् ।  मुनयः तस्याः समाधानं  कारयितुं यत्नं कुर्वन्तः आसन् ।

धर्मदेवस्य उपदेशः
किन्तु एतेन तस्याः दुःखं किञ्चिदपि दूरं न गतम् ।  तदा धर्मदेवः करुणया कस्यचित्  ब्राह्मणस्य रूपं धृत्वा तस्याः समीपम् आगत्य सान्त्वनं कारयन् –
"एतस्मात् लोकात् गमनानन्तरं कोऽपि पुनः अत्र न आगच्छति ।  भवत्याः पितुः निमित्तं शोकः व्यर्थः ।  शरीरात् यदा पृथक् भवति तदा शरीरसम्बन्धेन ममकारेणापि जीवः दूरं गच्छति । पिता, पुत्री इत्यादयः ममकाराः न अवशिष्यन्ते ।  एतस्मिन् संसारसागरे सर्वे कालरूपितरङ्गानाम् उपरि तृणाः इव मिलित्वा अनन्तरं पृथग्भूत्वा प्रवाहेन सह गत्वा काले लीनाः भवन्ति । तद् मया कृतम्, एतद् कृतम् इत्यादयः इच्छाः एव जीवस्य तन्नाम मानवरूपस्य जनन-मरणस्य च कारणीभूताः भवन्ति  ।  भवती भवत्याः पूर्वकर्मफलेन एव एतानि कष्टानि अनुभवन्ती अस्ति ।“

पिङ्गळायाः पूर्वजन्मवृत्तान्तम्
"भवती भवत्याः पूर्वजन्मनि वीणा-वेणु वाद्ययोः निपुणा, नृत्य- गीत- कला प्रवीणा, परमसुन्दरी च वेश्या आसीत् ।  भवत्याः इदानीन्तनस्य जन्मनः पिता पूर्वजन्मनि कश्चित् ब्राह्मणकुमारः,सन्  भवत्याः समीपे भवति स्म ।  किन्तु अन्यः कश्चन शूद्रप्रेमी भवतीं बहुइच्छति स्म ।  ब्राह्मणस्य बहुद्वेषं करोति स्म ।  अतः कदाचित् सः शूद्रः भवत्याः प्रीतिं कुर्वतं ब्राह्मणं मारितवान् ।  एतेन तस्य ब्राह्मणकुमारस्य मातापितरौ बहु दुःखितौ जातौ ।  पुत्रस्य मृत्योः कारणं भवती एव इति मत्वा तौ भवत्यै शापं यच्छन्तौ "जन्मान्तरेऽपि भवती मातापितृविहीना भवतु ।  पतिः अपि न लभ्यताम्” इति उक्तवन्तौ ।  एतेन कारणेन अस्मिन् जन्मनि भवत्या तानि शापफलानि सोढव्यानि ।  पूर्वजन्मनः आसक्त्याः कारणतः एव भवत्याः पिता भवतीं समीपे एव स्थापयन् पतिगृहम् प्रेषयितुमपि असमर्थः जातः” इति उक्तवान् ।
एवं  तस्याः पूर्वजन्मनः परिचयं कारयित्वा तस्याः सान्त्वनं कारितवान् ।  
"अहं काचित् नीचवेश्या आसम् । तन्नाम जीवने पतिता आसम् ।  तर्हि कथम् अहम् उत्तमे ब्राह्मणकुले जन्म प्राप्तवती” ? इति पिङ्गळा जिज्ञासाम् आरब्धवती ।  
तदा सः  ब्राह्मणवेषधारी धर्मदेवः "कदाचित् विषयलोलुपः ब्राह्मणः कश्चित् धनलोभेन चौर्यं कर्तुं प्रयत्नं कृतवान् ।  तस्मिन् समये राजभटाः तं गृहीतवन्तः ।  तस्मै शूलारोपणस्य दण्डनं घोषितम् अभविष्यत् ।  एतादृशः अपराधः ब्राह्मणेन क्रियते चेदपि दण्डनं करणीयम्  इति धर्मशास्त्रं वदति इति तत्रत्यः राजा ज्ञातवान् आसीत् ।   अतः सः दण्डनं दातव्यमेव इति चिन्तितवान् आसीत् ।  किन्तु भवती भवत्याः नृत्यगीतादिभिः राजानं  प्रसन्नं  कारयित्वा यथेष्टं धनं दत्त्वा तं ब्राह्मणं मरणदण्डनात् निवारितवती आसीत् ।  अनन्तरं भवती तं भवत्याः गृहं प्रति आनीय, उत्तमरीत्या तस्य सत्कारं कृत्वा तस्य सन्तोषं कारितवती ।  एतेन पुण्येन भवती विप्रकुले जन्म प्राप्तवती …….”  इति स्पष्टीकरणं दत्तवान् ।

शिवभक्ता पिङ्गळा  
तदा पिङ्गला "अहं बहुनीचा, बहुपापिनी च अस्मि ।  अस्मिन् जन्मनि अपि मम आश्रयदातारः न सन्ति ।  स्त्रिया स्वतन्त्रतया जीवनं कर्तुं न शक्यते ।  "न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति” इत्यस्य ऋषिवाक्यमेव अत्र प्रमाणम्  ।  तथा यदि एकाकिनी स्थातुं ऋषिवाक्यस्य विरुद्धं जीवितुं  च शक्नोति चेत्  तस्याः विषये ज्येष्ठानां निर्बन्धाः न सन्ति चेत् सा अधिकस्वेच्छया, नैतिकपतनम् अनुभवति ।  इदानीं मया किं करणीयम् इति भवान् एव वदतु स्वामिन् !  कथं मम मुक्तिः भवेत् इति सूचयतु” इति निर्मलचित्तेन सा पृष्टवती ।  
इदानीं तस्याः शोकः दूरङ्गतः आसीत् ।  समस्यायाः गभीरतां ज्ञातवती आसीत् इत्यनेन, पिङ्गळा स्वस्य कर्तव्यस्य पालनं कर्तुम् इच्छति स्म ।  
तदा सः ब्राह्मणः "महाकालवननामकं गुप्तं पवित्रं च क्षेत्रम् अस्ति ।  एतद् क्षेत्रं मोक्षप्रदम् इति वदन्ति ।  एवं वक्तुं  शास्त्रपुराणस्य आधाराणि अपि सन्ति  ।  एतद् एकयोजनाविस्तीर्णमितं  दिव्यक्षेत्रम् अस्ति ।  एतस्य क्षेत्रस्य पूर्वदिशि बहुप्रभावयुक्तं शिवलिङ्गम् अस्ति ।  भवती तत्र गत्वा तस्य दर्शनं करोतु”   एवम् उक्त्वा धर्मदेवः अन्तर्हितः अभवत् ।  
स्वस्य पितुः अपरकर्माणि शास्त्राधाररीत्या समाप्य, अवशिष्टानि कार्याणि अपि समापितवती ।  
पिङ्गळा ततः प्रस्थाय, महाकालवनं गत्वा ततः अग्रे गत्वा तस्य दिव्यलिङ्गस्य दर्शनं कृतवती ।  अनुक्षणम्  एव तस्याः हृदयं पवित्रम् अभवत् ।  सा स्नानं कृत्वा शुद्धेन, एकाग्रमनसा च भगवतः  शङ्करस्य ध्यानं कृत्वा तपः आरब्धवती ।  
ध्यानं कुर्वती सा आत्मानं विस्मृतवती ।  कठिनं तपः आचरितवती ।  तस्याः जीवने अन्यद् किमपि नावशिष्टम् इत्यनेन तस्याः परलोकस्य ज्ञानम् अधिकं भवति ।  स्वस्य शक्तिं सर्वं सा परमात्मनि विलीनं कृतवती ।
तस्मिन् पवित्रे क्षेत्रे ध्यानमग्ना सा सशरीरा सती तस्मिन् लिङ्गे लीना जाता । 
तदारभ्य ऋषयः, महर्षिणः च सर्वे तम् अद्भुतं लिङ्गमूर्तिँ 'पिङ्गळेश्वर' नाम्ना आह्वयन्ति ।  	अद्यापि एतेन नाम्ना एव तद् क्षेत्रं प्रसिद्धं जातम् अस्ति।
""

पौराणिकधार्मिकमहिलाः
चित्रं योजनीयम्‎
बाह्यानुबन्धः योजनीयः
सारमञ्जूषा योजनीया‎
न प्राप्तः भाषानुबन्धः
सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः