सुगृहपक्षि


सुगृहपक्षि 
सुगृहपक्षि प्लासिडे कुटुम्बस्य पक्षी अस्ति । बुनकरपक्षी इति उपनामना अपि ज्ञायते । अयं पक्षी प्लोसियसजातेः अस्ति । एते पक्षिणः तृणभूमिषु, कृषिक्षेत्रेषु, स्क्रबेषु, गौणवृद्धिषु च समूहेषु दृश्यन्ते, पत्रेभ्यः बुनेषु बेलनीडेषु प्रसिद्धाः सन्ति एते नीडसमूहाः प्रायः कण्टकवृक्षेषु तालवृक्षेषु वा दृश्यन्ते, प्रायः जलसमीपे वा यत्र शिकारीः सुलभतया न प्राप्नुवन्ति तत्र नीडाः निर्मिताः भवन्ति ते स्थानीय-ऋतुगत-गति-प्रवणाः भवन्ति ये स्व-परिधि-मध्ये व्यापकाः सामान्याः च सन्ति, मुख्यतया वर्षायाः, अन्न-उपलब्धतायाः च प्रतिक्रियारूपेण

गुणाः 
ते चटका प्रमाणाः (१५ से.मी.) भवन्ति, तेषां अप्रजननपक्षिषु पुरुषः स्त्री च स्त्रीशृगालसदृशः भवति । तेषां स्थूलः शङ्कुरूपः चोंचम्, ह्रस्वः चतुष्कोणपुच्छः च भवति । अप्रजननशीलाः पुरुषाः मादाः च समानाः सन्ति : उपरि भूरेण रेखायुक्ताः, अधः साधारणाः श्वेताः, नेत्रगोलकाः दीर्घाः, बिलकाष्ठवर्णाः । प्रजननशीलानाम् पुरुषपक्षिणां मुकुटं उज्ज्वलं पीतं,कृष्णवर्णीयं काफीवर्णीयं चोंचम्, पीतवर्णीयं कृष्णवर्णीयं ऊर्ध्वभागं च भवति ।

आवासः 
सुगृहपक्षिणः कृषिमैदानीषु निवसन्ति । प्रायः समूहेषु । एतेषां पक्षिणां व्याप्तिः भारते, पाकिस्ताने, श्रीलङ्कादेशे, बर्मादेशे च अस्ति | एतेषु प्रवासप्रक्रिया अपि अन्तर्भवति । प्रायः बृहत्समूहाः केवलं धानादिधान्यक्षेत्राणां समीपे एव भवन्ति ये कटिताः सन्ति । कदाचित् पक्वं स्तनं दूषयति । मे मासतः सेप्टेम्बरमासपर्यन्तं नीडस्य ऋतुः भवति, यः मानसूनऋतुः, धानस्य वा दवस्य वा फलानां कटनेन सह सङ्गच्छते । सुगृह पक्षिणः नीडनिर्माणे महतीं बुद्धिं निपुणतां च दर्शयन्ति । प्रायः नदी, सरोवरजले, नतवृक्षशाखासु, प्लवमानशाखान्तेषु वा जलवृद्धवनस्पतिमध्ये वा नीडं निर्मान्ति नीडनिर्माणार्थं शुष्कतृणानां उपयोगः भवति ।

प्रजननम् नीडनिर्माणम् च 
तेषां चञ्चुपदानां उपयोगेन नीडं निर्माय पक्षं च फडफडयितुंद्रष्टुं महान्। नीडाः कलशसदृशाः भवन्ति। अस्य त्रिभागः, लम्बमानः भागः, विस्तृतः गोलभागः यत्र अण्डानि स्थापयन्ति, दीर्घः ऋजुः प्रवेशभागः च भवति। प्रवेशः अधोमुखः अस्ति । प्रजननक्षेत्रस्य तलभागः कच्चा मृत्तिकाभिः आवृतः भवति । पुरुषस्य नीडनिर्माणस्य दायित्वं भवति, स्त्री अण्डपोषण दायित्वं भवति । प्रायः एकः पुरुषपक्षी अनेकस्त्रीपक्षिभिः सह सम्बद्धः भवति ।

बुनकरपक्षिणः स्त्रीणां आकर्षणस्य विशेषसामर्थ्यं भवति । पुरुषः स्त्रियाः कृते स्वजातेः विशिष्टं अर्धनिर्मितं नीडं दर्शयति । यदि सम्मतं भवति तर्हि पुरुषः नीडस्य शोधनं कृत्वा प्रजननं करिष्यति । यदि न तर्हि पुरुषः नीडं त्यक्त्वा अन्यं नीडं कृत्वा स्त्रियाः दर्शयति, प्रक्रिया च निरन्तरं भवति । एवं बुनकरपक्षिनीडस्थलेषु बहवः अर्धनिर्मिताः नीडाः दृश्यन्ते । पुरुषः सङ्गतिं प्राप्य एव नीडं समाप्तं करोति । स्त्री पक्षी प्रायः द्वौ चत्वारि च श्वेतम् अण्डानि ददति, प्रायः १४ तः १७ दिवसान् यावत् तान् सेवति । पुरुषाः कदाचित् पिण्डिकानां भोजने सहायतां कर्तुं शक्नुवन्ति । प्रायः १७ दिवसेभ्यः अनन्तरं पिण्डिकाः नीडात् निर्गच्छन्ति । स्त्रीणां सह संभोगं कृत्वा पुरुषः अन्येषु आंशिकरूपेण निर्मितनीडेषु अन्यस्त्रीणां सम्मुखीकरणं करोति । अन्तरविशिष्टं संतानपरजीवीत्वं ज्ञायते अर्थात् स्त्रीषू परनीडेषु अण्डानि स्थापयन्ति । एतेषां पक्षिणां एषः अद्वितीयः व्यवहारः भारतीयपक्षिपुरुषः सलीम अली इत्यनेन विश्वे प्रवर्तितः | सलीम अली इत्यस्य प्रमुखेषु वैज्ञानिकयोगदानेषु एतत् अन्यतमम् अस्ति ।

आहारः 
ते प्रायः शाकाहारिणः भवन्ति, कदाचित् कीटान् खादन्ति च | प्रजननकाले पुरुषः "ची ची" इति उद्घोषयन् स्त्रियं दीर्घकालं यावत् अनुधावति ।

संस्कृतिषु 

 भारते एकः व्यापकः लोकप्रत्ययः अस्ति यत् सुगृहपक्षि प्रभाकीटान् पङ्केन नीडभित्तिषु लसयति येन रात्रौ नीडस्य अन्तः प्रकाशः भवति ।
 पूर्वकाले भारते पथिकर्तृभिः मनोरञ्जनाय बया-बुनकरः प्रशिक्षितः आसीत् । ते स्वप्रशिक्षकाणां आज्ञानुसारं वस्तूनि उद्धर्तुं शक्नुवन्ति स्म । ते क्रीडातोपं, तारमणिप्रहारं, मुद्रादिकं ग्रहणं कर्तुं प्रशिक्षिताः आसन् ।

पक्षिणः

बाह्यसम्पर्कतन्तवः