हरिद्रा
हरिद्रासस्यम्

संस्कृतं नाम	 - हरिद्रा, काञ्चनी, पीता, निशाख्या, क्रिमिघ्ना, हलदी योषित्प्रिया, इट्टविलासिनी			
वैज्ञानिकं नाम	 -Curcume Longa, Linn			
कन्नडनामानि	- अरशिन /अर्शिना		
आङ्ग्लनाम -  Turmeric/n
हिन्दीनामानि	 - हल्दी, हर्द
तमिळुनामानि -मञ्जल् / हलद, हलदर 
तेलगुनामानि	- पसपु/ फा,जरद चोव 
मराठीनामानि	 - हळद  

इयं हरिद्रा भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । हरिद्रा सस्यजन्यः आहारपदार्थः ।  एषा हरिद्रा भारते पाकशालातः स्नानगृहपर्यन्तम् अपि स्थानं प्राप्तवती अस्ति । हरिद्रायाम् अत्यधिकप्रमाणेन रोगनिरोधकशक्तिः अस्ति इति उच्यते । देवस्य पूजार्थम् अपि हरिद्रा आवश्यकी एव । अस्याः हरिद्रायाः पीतिका, पिङ्गा, रजनी, रञ्जनी, निशा, गौरी, वर्णवती, पीता, हरिता, वरवर्णिनी, हलदिका, भद्रलता, वर्णविलासिनी, विषघ्नी, जयन्ती, दीर्घरङ्गा, रङ्गिणी इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति । एषा हरिद्रा यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि  उपयुज्यते ।

हरिद्रा एका वर्णकारिका , अस्य लेपनेन देहः सुन्दरं वर्णं प्राप्नोति । पिटकानां व्रणानां च अस्य लेपनं शीघ्रगुणकारी । हरिद्रामिश्रितजलेन नेत्रस्य क्षालनेन रक्तनेत्रदोषः निवारितः भवति । इयं रुचिवर्धिका । अजीर्णं, झांण्डीस्, जलोदरः दूषितरक्तरोगाः कण्डूया, शीतपित्तं, रक्तहीनता इत्यादीनां इयं उत्तमः औषधिः । प्रमेहरोगनिवारणे अस्य रसस्य चूर्णस्य वा सेवनं फलकारी ।

आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः हरिद्रायाः स्वभावः

इयं हरिद्रा रसे तिक्ता, गुणे रूक्षा, वीर्ये च उष्णा ।
 
“हरिद्रा स्वरसे तिक्तारूक्षोष्णा विषकुष्ठनुत् ।
कण्डूमेनव्रणान् हन्ति देहवर्णविधायिनी ॥
विशोधिनी क्रिमिहरा पीननारुचिनाशिनी ॥“ (धन्वन्तरिकोषः)

उपयोगाः

धूमसेवनम्
हरिद्रायाः धूमस्य आध्राणनेन हिक्कः, अस्तमा, पीनसः च नियन्त्रितः भवति । धूमसेवनेन मूर्छितः जाग्रतः भवति । वृश्चिकादंशनेन जाता तीव्रा वेदना अपि अनेन शाम्यति ।

प्रसवोत्तरोपयोगिता
प्रसवोत्तरं नियमितरूपेण हरिद्रासेवनेन गर्भाशयः शोधितः भवति । मातुः क्षीरं दूषितं चेत् शुद्धतां प्राप्नोति । अनेकेषां उपशमने विकाराणां हरिद्रा उत्तमः औषधिः । दीर्घकालीनस्य ज्वरस्य उपशमने अपि एषा उपयुक्ता स्त्रीणां समान्यबलहीनतां, निश्शक्ततां, दौर्बल्यं च निवार्य उत्साहदाने अद्वितीया एषा हरिद्रा ।

अर्बुदरोगनिवारिका
हरिद्रा सेवनेन मुखसम्बन्धी अर्बुधः निवारयितुं शक्यः इति हैदराबादनगरस्य National Institute of Nutrition संस्थायाः विज्ञानिनः घोषितवन्तः सन्ति । जीवकोशेषु जायमानं वैपरीत्यं डि.एन्. ए. कृते जातस्य आधातंस्य, रोगाणां च उपशमनं हरिद्रासेवनेन भवति इति शोधनेन ते ज्ञातवन्तः सन्ति ।

दन्तवेदनादिमुखरोगनिवारकी
दन्तरोगाणां निवारणे अपि हरिद्रा उपयुक्ता । हरिद्राचूर्णेन सह तैले निक्षिप्तेन वस्रखण्डेन वर्तिकां कृत्वा अग्निना ज्वालयेयुः । तस्य धूमः दन्तवेदनास्थले गृह्यते चेत् चूयः जलं च निर्गच्छति , वेदना न्यूनं भवति । शिघ्रं रोगः अपगच्छति ।

ताम्बूलसेवनसमये सुधाधिक्येन जातस्य व्रणस्य निवारणार्थं हरिद्रालेपस्य लेपनं शीघ्रशमनकारि ।

सेवनक्रमः
हरिद्रायाः रसः १०-२० मि.ली, प्रमाणे, चूर्णं १-३ ग्रां, परिमित परिमाणे च सेवनीयम् ।

हरिद्रायां विद्यमानाः प्रमुखाः अंशाः 
१)	पीतरञ्जकद्रव्यम् (Curcumin) 5.8%
२)	विटमिन् ‘ए’ प्रोटिच् 		   ६.३%
३)	तैलांशः			   ५.१%
४)	खनिजद्रव्यम्			   ३.५%
५)	कार्बोहैड्रेट्			   ६९.४%

हरिद्रा प्रभेदः 
१)	हरिद्रा – यथा पूर्वम् उक्ता
२)	आम्राग्रन्थिहरिद्रा - एषा हरिद्रातः सम्पूर्णतया भिन्ना विद्यते । एतस्य आम्रफलस्य गन्धः भवति । भोजने उपसेचनं खिचडि, अवलेहः इत्यादीनां निर्माणे अस्याः प्रयोगः क्रियते एवा चर्मरोगाणां कासस्य श्वाससम्बन्धिरोगस्य, जीर्णाङ्गरोगाणां उपशमिका ।
३)	कर्पूरहरिद्रा
४)	वनहरिद्रा
शास्त्रीयम् औषधम्
हरिद्राखण्डम्

संक्षिप्तचिकित्सासूची

१. इयं हरिद्रा शरीरं शोधयति, विषबाधां, कुष्ठरोगं च निवारयति ।
२. हरिद्रा मधुमेहं निवारयति, कण्डूयनं च शमयति ।
३. हरिद्रा क्रिमिहरा अपि । 
४. हरिद्रा शरीरस्य गौरवर्णं वर्धयति ।
५. हरिद्रा मूत्रविकारं शमयति ।
६. हरिद्रा त्वक्दोषं, रक्तविकारं, शोथं, पाण्डुरोगं, प्रमेहं च दूरीकरोति ।
७. हरिद्रा उत्तमा व्रणहरा अपि ।
८. हरिद्रा रक्तस्रावं स्थगयति ।
९. हरिद्रां गुडं च क्षीरे योजयित्वा क्वथयित्वा पानेन पीनसः, कासः, कफः, कण्ठवेदना च अपगच्छति ।
१०. हरिद्राम् अङ्गारस्य उपरि संस्थाप्य धूमसेवनेन अपि पीनसः न्यूनः भवति ।
११. हरिद्रां घृतं च योजयित्वा भर्जयित्वा मधुना सह खादनेन कासः अपगच्छति ।
१२. सर्वरीतीनां प्रमेहे अपि हरिद्राम् आमलकेन सह सेवन्ते चेत् रोगस्य नियन्त्रणं भवति ।
१३. हरिद्रां गोमूत्रेण सह सेवन्ते चेत् कण्डूयनं, पिटकाः, शीतपित्तं च अपगच्छति ।
१४. कर्णस्रावसमये अपि हरिद्रा उपयुज्यते ।
१६. अरुचिं, कामलां, निबन्धं, जलोदररोगं, क्रिमिबाधां च हरिद्रा निवारयति ।
१७. हरिद्रायाः तैलेन मुखपाकः करणीयः इति योगरत्नाकरे उक्तम् अस्ति ।
१८. कफजन्यायाः पिपासायाः निमित्तं हरिद्रा हितकरी इति वाग्भटः उक्तवान् अस्ति ।
१९. अस्रावस्य पैल्-रोगे हरिद्रां ’कळ्ळी’ (किञ्चित् कण्टकसहितं सस्यम्) क्षीरेण सह लेपनीया इति चरकः उक्तवान् अस्ति ।
२०. हरिद्रायाः उल्लेखः भावप्रकाशे अपि कृतः अस्ति ।
२१. कामलारोगे हरिद्रादि घृतस्य उपयोगम् उक्तवान् अस्ति चरकः ।
२२. श्वासकासे अपि हरिद्रादि वर्तेः उपयोगम् उक्तवान् अस्ति चरकः ।

टिप्पणी

चित्रवीथिका

गन्धद्रव्याणि
गृहौषधम्
बाह्यानुबन्धः योजनीयः