घुश्मा


स्थाननिर्देशः
पूर्वं कर्णाटकस्य चक्राधिपत्ये  किञ्चन यादवराज्यम् आसीत् ।  तस्य राजधानी देवगिरिः आसीत् ।  बहुवर्षाणि यावत्  एतद् नगरं सम्पद्भरितम् आसीत् ।  किन्तु 
मल्लिक् काफूर् इत्यस्य कुतन्त्रेण यादवानां राज्यस्य निर्नामः भवति ।  देवगिरेः नाशः भवति ।  एतस्य नगरस्य समीपे धूमशकटस्थानकम् अस्ति ।  इतः २० किलोमीटर् दूरे प्रख्यातानाम् एल्लोरागुहाणां समीपे वेरुळग्रामस्य समीपे घुश्मेश्वरः (घुश्मेश्वरज्योतिर्लिङ्गम्) अस्ति ।  एतद् ज्योतिर्लिङ्गं भारतस्य १२ ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् इति प्रसिद्धम् अस्ति ।   
एतस्य क्षेत्रस्य महिमानं द्योतयितुं काचित् घटना जाता ।  एतादृश्यः घटनाः अनेकाः स्युः ।  कालगर्भे ताः विलीनाः सन्ति ।  किन्तु द्वापरयुगस्य आरम्भे घटिता काचित् घटना अद्यापि ज्वलन्ती जीवति ।

जीवनस्य कथा

देवगिरिपर्वतस्य समीपे कश्चन सद्ब्राह्मणः नित्यनैमित्तिकेषु, दैनन्दिनकार्येषु मग्नः आसीत् । तस्य नाम सुधर्मः इति । तस्य पत्न्याः नाम सुदेहा इति आसीत् ।  एतौ बहु अन्योन्येन सुखेन जीवनं यापयन्तौ आस्ताम् । एतयोः जीवने न्यूनता नाम तयोः अपत्यं नासीत् ।

तदर्थम् अन्यं विवाहं करोतु इति पत्नी सुदेहा पत्युः अनुरोधं कुर्वती आसीत् "अस्माकं वंशस्य अभिवृद्ध्यर्थं भवता द्वितीयः विवाहः करणीयः”  इति ।	
"तादृशी त्वरा किमर्थम् ?  भवत्याः  आयुः समाप्तं  वा ?  अपत्यं न भवेत्  वा ?” इति पृष्टवान् ।
तदा सुदेहा "यदि दातुं शक्यं  तर्हि भगवान् एतावता अपत्यदानम् अकरिष्यत्  एव । किन्तु तस्य अनुग्रहः मयि नास्ति ।  अतः अहं माता न अभवम् ।  मम अनुजा घुश्मा अत्यन्ता सुशीला, धर्मपरायणा च अस्ति ।  तस्याः कारणतः  भवतः किमपि कष्टं न भवति ।  आवाम् अग्रजे अनुजे च परस्परम् अनुसरन्त्यौ एकत्र सुखेन भवावः ।  आवां मिलित्वा कथं भवावः इति विषये भवान् निश्चिन्तः भवतु…..” इति उक्तवती । मम अनुजया सह विवाहं करोतु इति सुदेहा पुनः पुनः अनुरोधं कृतवती ।  तस्याः अनुरोधकारणेन सुधर्मः तस्याः वचनम् अङ्गीकृतवान् ।

शिवभक्ता घुश्मा
सुधर्मः घुश्मां परिणीतवान् ।  घुश्मा आबाल्यात्  शिवभक्ता आसीत् ।  परमात्मनि शङ्करे तस्याः अपारश्रद्धाभक्तिः आसीत् ।  प्रतिदिनं सा मृत्तिकया एकाधिकशतं शिवलिङ्गानि कृत्वा  तेभ्यः विधिपूर्वकं पूजां कृत्वा अनन्तरं समीपे सरोवरे तानि विसर्जयति स्म ।  
विवाहानन्तरमपि पतिगृहे एषा स्वस्य उपासनायाः क्रमम् अनुवर्तितवती आसीत् ।  पतिः अपि धर्मिष्टः इत्यनेन तस्याः दैवभक्त्याः, उपासनायाः  च सः प्रोत्साहनं करोति स्म ।  
अग्रजा- अनुजयोः मध्ये तु अपारं प्रेम आसीत् ।  द्वेऽपि बहु प्रेम्णा व्यवहरतः स्म ।  
सुधर्मं भगवान् अनुगृहीतवान् ।  परिणामेन घुश्मा गर्भवती जाता ।    कालान्तरे कञ्चित् सुन्दरं पुत्रं प्रसूतवती ।  
पुत्रस्य जन्मनः अनन्तरम् अग्रजानुजयोः मध्ये असमाधानस्य खातः निर्मितः अभवत् ।  सुदेहायाः किं जातम् इति न ज्ञायते ।  प्रकृतिसहजं स्यात् सपत्नीमात्सर्यम् ।  स्वस्य अपत्यं नास्ति । तया अपत्यं प्राप्तं किल इति तस्याः अन्तरङ्गे द्वेषः स्यात् ।  अनुजायां तस्याः द्वेषभावः अधिकः जातः ।
पुत्रः जातः इत्यनेन सहजतया सुधर्मः अपि घुश्मायाम् अधिकां प्रीतिं प्रदर्शयति स्म । सः स्वस्य अवधानं पूर्णं घुश्मायां स्थापितवान् इत्यनेन सुदेहायाः कोपः अधिकः जातः ।
दिनानि अतीतानि ।  बालः ज्येष्ठः जातः । यौवनं प्राप्तवान् ।  कयाचित्  सुयोग्यया ब्राह्मणकन्यया सह सुधर्मः तस्य विवाहं कारितवान् । आश्रमं प्रति स्नुषाम् आनीतवान् ।  
"अस्मिन् गृहे मदीयं किम् अवशिष्टम् अस्ति ?  एतद् गृहं घुश्मायाः, तस्याः पुत्रस्य, तस्याः स्नुषायाः च अभवत्”  एवं रीत्या सुदेहा लौकिकासमानतायाः विषये चिन्तयन्ती आसीत् ।  एवं दुर्भावनया तस्याः असूया अधिका अभवत् ।  
कदाचित् स्नुषा गृहकार्ये मग्ना आसीत् ।  पुत्रः एकान्ते शयनकक्षायां निद्रां कुर्वन् आसीत् ।  तदा सुदेहा तत्र आगतवती ।  तस्यां द्वेषस्य अग्निः प्रज्ज्वालितः आसीत्  । आत्मानं नियन्त्रयितुं सा न शक्तवती ।  
पुत्रस्य उपरि आक्रमणं कृत्वा कण्ठं गृहीत्वा श्वासावरोधकपूर्वं तं मारयित्वा मृतशरीरं स्वीकृत्य समीपस्थे सरोवरे क्षिप्त्वा आगतवती ।  
किञ्चित् कालानन्तरं स्नुषा यदा शय्यागारं प्रविष्टवती तदा तत्र पतिः नासीत् ।  तत्रत्यानि रक्तमयानि वस्त्राणि दृष्ट्वा सा विलापं कुर्वती आसीत् ।  
घुश्मा तु एतं विषयमेव न जानाति स्म ।  सा आनन्देन स्वस्य पूजाप्रार्थनादिषु लीना आसीत् ।  
यथापूर्वं पूजितानि लिङ्गानि विस्रष्टुं यदा घुश्मा सरोवरं गतवती तदा तस्याः पुत्रः आर्द्रवस्त्रेण सरोवरात् बहिः आगत्य मातुः प्रणामं करोति ।  
"मातः ! अहं मारितः आसम् ।  किन्तु भवत्याः पूजाफलेन, भगवता अनुग्रहेण च पुनः जीवन्  एवम् आगतवान् अस्मि” इति उक्तवान् ।
तस्य कष्टानि परिहृतानि जातानि इव कल्मशरहितः भूत्वा विशेषतेजसा सः प्रकाशते स्म । विमाता तं कथं मारितवती, कथं सरोवरे क्षिप्तवती इति सर्वं विवृतवान् ।

घुश्मायाः औदार्यम्
एतद् सर्वं श्रुत्वा घुश्मा पुत्रस्य समाधाननं कारयन्ती प्रेम्णा वदति  "पुत्र ! सुदेहा भवतः माता  अस्ति ।  तस्याः क्षमां करोतु ।  एतां घटनाम् अन्यत्र न वदतु” इति । 
अग्रजायाः एतादृशेन स्वभावकारणेन घुश्मा बहुदुःखिता जाता ।  पुत्रवधस्य पापात् तस्याः मोचनं  स्वस्य कर्तव्यम् इति चिन्तितवती ।  
ताम् उत्तमां कर्तुं तस्यै ईश्वरानुग्रहं दापयितुं च घुश्मा तपः आरब्धवती । अनेकदिनानि यावत्  कठिनतपः आचरितवती ।  एतेन सुदेहा अपि प्रभाविता अभवत् ।  सुधर्मः अपि पत्न्याः तपसि साहाय्यं करोति स्म ।  
घुश्मायाः हृदये एका एव प्रार्थना – “ हे प्रभो ! भवान् मम अग्रजां क्ष्यामतु । यदि भवान् मयि प्रसन्नः अस्ति तर्हि मम सहोदरीं पापमुक्तां करोतु ।  तस्यै चित्तशुद्धिं ददातु ।  ताम् अनुगृह्णातु” इति ।  
भक्तपराधीनः श्रीशङ्करः भक्तायाः इतोऽप्यधिकां परीक्षां  कर्तुं न इष्टवान् ।  अविलम्बेन एव तस्याः पुरतः अहिधरः(शिवः) चन्द्रमौळी सन्  त्रिशूलं गृहीत्वा प्रत्यक्षः अभवत् ।  
सा पुरतः उपस्थितस्य परमात्मनः  पूर्णमनसा स्तुतिं कृतवती ।  "अग्रजायाः क्षमां करोतु” इति प्रार्थितवती घुश्मा ।  
"भवती भवत्याः अग्रजायाः क्षमां कर्तुं शक्नुयात् । अहं क्षमां न करोमि” इति वदति शङ्करः ।  
भगवान् शङ्करः अपराधं न सहते ।  किन्तु घुश्मा पुनः भगवतः अङ्गीकारः यथा भवेत्  तथा प्रार्थितवती ।  तदा सन्तुष्टः शङ्करः "भवत्याः भक्त्या अहं सन्तुष्टः अस्मि ।  भवत्याः इच्छानुसारं वरं पृच्छतु” इति वदति ।  तदा घुश्मा "भगवन् ! भवता सर्वदा अत्रैव स्थातव्यम् ।  सर्वे अत्रैव भवन्तं पूजयन्तु ।  भक्ताः भवतः पूजया निष्पापिनः भूत्वा भवतः पुण्यधाम प्राप्नुवन्तु” इति वरं याचितवती ।  "तथास्तु !” इत्युक्त्वा शङ्करः अदृश्यः भूत्वा अर्चावतारे ज्योतिर्लिङ्गस्य रूपेण तत्रैव स्थितवान् ।  
सुदेहायै परमात्मना  सद्बुद्धिः प्रदत्ता आसीत् । सा अनुजायाः क्षमां प्रार्थितवती ।  
अनन्तरम् अग्रजा अनुजा द्वेऽपि परमात्मनः पूजायां मग्ने जाते ।  पत्युः सेवां कुर्वत्यौ, गोब्राह्मणानां, दीनदलितानां सेवायां निरते अभवताम् ।  
""

पौराणिकधार्मिकमहिलाः
चित्रं योजनीयम्‎
बाह्यानुबन्धः योजनीयः
सारमञ्जूषा योजनीया‎
न प्राप्तः भाषानुबन्धः
सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः