[भरद्वाज]एते ते धातवः पञ्च बरह्मा यान असृजत पुराआव ृता यैर इमे लॊका महाभूताभिसंज्ञितैःयद आसृजत सहस्रा णि भूतानां स महामतिःपञ्चानाम एव भूतत्वं कथं समुपपद ्यते[भृगु]अमितानां महाशब्दॊ यान्ति भूतानि संभवमततस  तेषां महाभूतशब्दॊ ऽयम उपपद्यतेचेष्टा वयूः खम आकास म ऊष्माग्निः सलिलं दरवःपृथिवी चात्र संघातः शरीरं प ाञ्च भौतिकमइत्य एतैः पञ्चभिर भूतैर युक्तं सथावरजङ् गममशरॊत्रं घराणं रसः सपर्शॊ दृष्टिश चेन्द्रियसंज्ञ िताः[भ]पञ्चभिर यदि भूतैस तु युक्ताः सथावरजङ्गमाःसथ ावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवःअनूस्मनाम अचेष ्टानां घनानां चैव तत्त्वतःवृक्षाणां नॊपलभ्यन्ते शर ीरे पञ्च धातवःन शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिन ःन च सपर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्च भौतिकाःअद्रवत्व ाद अनग्नित्वाद अभौमत्वाद अवायुतःआकाशस्याप्रमेयत्वा द वृक्षाणां नास्ति भौतिकम[भ]घनानाम अपि वृक्षाणाम आ काशॊ ऽसति न संशयःतेषां पुष्प फले वयक्तिर नित्यं सम ुपलभ्यतेऊष्मतॊ गलान पर्णानां तवक फलं पुष्पम एव चमल ायते चैव शीतेन सपर्शस तेनात्र विद्यतेवाय्वग्न्यशनि  निष्पेषैः फलपुष्पं विशीर्यतेशरॊत्रेण गृह्यते शब्द स तस्माच छृण्वन्ति पादपाःवल्ली वेष्टयते वृक्षं सर् वतश चैव गच्छतिन हय अदृष्टेश च मार्गॊ ऽसति तस्मात प श्यन्ति पादपाःपुण्यापुण्यैस तथा गन्धैर धूपैश च विव िधैर अपिअरॊगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज जिघ्रन्ति पा दपाःपादैः सलिलपानं च वयाधीनाम अपि दर्शनमवयाधिप्रति क्रियत्वाच च विद्यते रसनं दरुमेवक्त्रेणॊत्पल नालेन  यथॊर्ध्वं जलम आददेततथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पा दपाःगरहणात सुखदुःखस्य छिन्नस्य च विरॊहणातजीवं पश्य ामि वृक्षाणाम अचैतन्यं न विद्यतेतेन तज जलम आदत्तं  जरयत्य अग्निमारुतौआहारपरिनामाच च सनेहॊ वृद्धिश च ज ायतेजङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवःपरत्येकशः  परभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टतेतवक च मांसं तथास्थ ीनि मज्जा सनायु च पञ्चममइत्य एतद इह संख्यातं शरीरे  पृथिवी मयमतेजॊ ऽगनिश च तथा करॊधश चक्षुर ऊष्मा तथै व चअग्निर जरयते चापि पञ्चाग्नेयाः शरीरिणःशरॊत्रं घ राणम अथास्यं च हृदयं कॊष्ठम एव चआकाशात परानिनाम एत े शरीरे पञ्च धातवःशलेष्मा पित्तम अथ सवेदॊ वसा शॊनि तम एव चइत्य आपः पञ्चधा देहे भवन्ति परानिनां सदापरा नात परानीयते परानी वयानाद वयायच्छते तथागच्छत्य अपा नॊ ऽवाक्चैव समानॊ हृद्य अवस्थिथउदानाद उच्छ्वसिति च  परतिभेदाच च भासतेइत्य एते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह  देहिनमभूमेर गन्धगुणान वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवानज यॊतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां सपर्शं वेत्ति च वायुनातस ्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान गुणानइष्टश चान िष्ट गन्धश च मधुरः कतुर एव चनिर्हारी संहतः सनिग्धॊ  रूक्षॊ विशद एव चएवं नवविधॊ जञेयः पार्थिवॊ गन्धविस ्तरःशब्दः सपर्शश च रूपं च रसश चापां गुणाः समृताःरस ज्ञानं तु वक्ष्यामि तन मे निगदतः शृणुरसॊ बहुविधः प रॊक्तः सूरिभिः परथितात्मभिःमधुरॊ लवनस तिक्तः कसायॊ  ऽमलः कतुस तथाएष षड्विध विस्तारॊ रसॊ वारि मयः समृत ःशब्दः सपर्शश च रूपं च तरिगुणं जयॊतिर उच्यतेजयॊतिः  पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा समृतमहरस्वॊ दीर्घस तथा  सथूलश चतुरस्रॊ ऽनु वृत्तवानशुक्लः कृष्णस तथा रक्त ॊ नीलः पीतॊ ऽरुणस तथाएवं दवादश विस्तारॊ जयॊती रूपग ुण समृतःशब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ दविगुणॊ वायुर उच्य तेवायव्यस तु गुणः सपर्शः सपर्शश च बहुधा समृतःकथिनश  चिक्कनः शलक्ष्णः पिच्छलॊ मृदु दारुणःउष्णः शीतः सु खॊ दुःखः सनिग्धॊ विशद एव चएवं दवादश विस्तारॊ वायव् यॊ गुण उच्यतेतत्रैकगुणम आकाशं शब्द इत्य एव तत समृत मतस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकमषड्ज ऋष भगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस तथाधैवतश चापि विज्ञेयस तथा  चापि निषादकःएष सप्त विधः परॊक्तॊ गुण आकाशलक्षणःतर ैस्वर्येण तु सर्वत्र सथितॊ ऽपि पतहादिषुआकाशजं शब्द म आहुर एभिर वायुगुणैः सहअव्याहतैश चेतयते न वेत्ति  विषमागतैःआप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस तैस तु धातुभ िःआपॊ ऽगनिर मारुतश चैव नित्यं जाग्रति देहिषु
mahabharata-ramayana_mbs12177dev.txt