hayatta  olanların  şu anda  nerede  ne yapmakta  olduklarını  konuşur-
ken de, ölüyü  yadetmekten  hızla  uzaklaşıp  yaşayanların  dedikodu-
suna  geçiveriyorlardı.  Sonra  çaylar  bitiyor,  krik-kraklardan  geriye 
bir avuç  anason  kalıyor;  içlerinden  biri,  bunca  cefa  çekmiş  olan  rah-
metlinin  şimdi  toprağın  altında  bile  huzur  bulamadığını  hatırlatıyor; 
bulunulan  mekânın  kasveti,  rehavet  bulutunu  kışkışlıyordu.  Maddi-
yatın  gökyüzüne  ağması  da diyebiliriz  buna.  Ne de olsa,  en dünye-
vi meseleler  bile  kayıtsız  değildir  gökkubbenin  cezbesine.  Böyle-
likle,  ailelerin  bazı  yaşlı  ve orta  yaşlı  kadınları,  dualardan  beddu-
alara,  beddualardan  dedikoduya  doğru  adım  adım  geldikleri  yolu, 
gerisin  geri  katederek  başa  dönüyorlardı. 
Başa  döner  dönmez,  çocuklarını  arıyordu  gözleri.  Mezar  taşla-
rının  arasına  pervasızca  dağılmış,  tüm  mezarlığı  şimdiye  değin  de-
falarca  hoplaya  zıplaya  dolaşmış  çocuklar  tek tek aranıp  bulunuyor 
ve son bir niyaz  için  mezarın  başına  getiriliyorlardı.  Bu arada,  bü-
tün gün  bürokrasinin  sağır  kulaklarına  meramını  anlatmaya  çalış-
maktan  usanmış,  günün  sonunda  topu  topu  birkaç  evrak  kâğıdı  ile 
yeni mezarlığın  haritasını  edinebilmiş  ama  ölülerinin  bu haritanın 
neresine  gömüleceğini  bir türlü  öğrenememiş  olan  erkekler  de dön-
müş oluyorlardı.  Erkekler,  annelerinin,  kız kardeşlerinin,  karıları-
nın, kaynanalarının,  ablalarının,  halalarının,  yengelerinin,  teyzele-
rinin,  baldızlarının  ve kızlarının  aksi  sorularını  ve karakuşi  yorum-
larını  soğukkanlılıkla  karşılıyor;  sanki  her şey  kontrolleri  altında, 
bilgileri  dahilinde  gelişmekteymişçesine  malumat  sıralıyorlardı. 
Kilimler  toplanıp,  mezar  taşına  veda  edilirken,  kadınlardan  bazıla-
rı erkeklerin  verdiği  bilgilerin  içindeki  çelişkilerin  farkına  varıp,  ye-
ni yeni  sorular  ya da aynı  sorulan  ısrarla  tekrar  tekrar  soruyordu. 
Bu da erkeklerin,  bütün  gün  bürokrasinin  dişlilerince  bir o tarafa, 
bir bu tarafa  çekile  çekile  yay  teli kıvamında  gerilmiş  bulunan  si-
nirlerini  hepten  kopartıyor;  onlar  kanlanna,  kanlan  onlara  bağırır-
ken, tam  bir hay  huy  içinde  ve hiçbir  şeyi  halledememiş  vaziyette 
ayrılıyordu  aileler  mezarlıktan.  Sonra  hava  karanyor,  iki kanatlı  de-
mir parmaklıklı  devasa  kapı  kapanıyor  ve mezar  hırsızlarıyla,  so-
kak köpeklerinin  sessiz  saatleri  başlıyordu. 
Ortodoks  Ermeni  mezarlığına  gelince,  aynı  günlerde  orada  da 
benzer  bir ziyaretçi  bolluğu  vardı.  Tek bir farkla:  bunlann  büyük  ço-
22