258 
 “Totaliter -Bürokratik Diktatörlükler” (Canatan, 1999: 52 -53) ve “Geleneksel Dini Monarşiler” 
(Hourani, 2000: 466) ortaya çıkmış ve halen de varlıklarını sürdürmektedirler.  
Özetlemek gerekirse Ortadoğu ülkelerinin istikrarsızlığı ve Ortadoğu'da çatışma ortamı 
doğuran iç nedenler bölgenin kültürel yapısından kaynaklanan din, mezhep, etnisite, aşiret 
yapısından kaynaklanan homojen olmayan etnik ve dini yapı, ordunun rolü, otoriter/ totaliter 
yönetimler ve dini monarşilerin  varlığı, petrol ve doğalgazın varlığına rağmen çarpık ekonomik 
düzenin yarattığı aşırı zengin yönetici ve fakir halkın bir arada olduğu dengesiz gelir dağılımı, 
dünyada karşılığı olmayan ideolojiler, baskıcı Muhaberat Devleti ve Rantiyeci Devlet 
modelinin varlığı olarak  sayılabilir.  
2.3. Dışsal  (Jeopolitik) nedenler  
2.3.1. Petrol ve doğalgaz kaynaklarının varlığı  
Jeopolitik konum ile ilgili bölümde belirtildiği gibi egemen güçlerin sahip olmak veya 
kontrol altında tutmak istedikleri Ortadoğu'nun günümüzde asıl önemi bölgedeki petrol ve 
doğalgaz  kaynaklarının varlığından gelmektedir. British Petroleum 2017 yılı istatistik raporuna 
göre dünyada kanıtlanmış petrol rezervleri 1,706 milyar varil olup Ortadoğu bu rezervlerinin 
%47.7 sine sahiptir. Kuzey Afrika da %7,5 pay almaktadır. 1996'da toplam re zerv 1,140 milyar 
varil iken Ortadoğu'nun Payı %58.7; 2006 yılında toplam rezerv 1,208 milyar varil ve 
Ortadoğu'nun payı ise %54 idi. Görüldüğü üzere Ortadoğu'nun payı giderek azalmaktadır. 
Doğalgaz rezervleri bakımından kanıtlanmış rezerv 2016 yılında 196 ,6 trilyon metreküp olup 
Ortadoğu'nun Payı %42,5 tur. 1996 yılında toplam rezerv 122,5 trilyon metreküp Ortadoğu'nun 
Payı %30,4 ;2006 yılında toplam rezerv 158 trilyon metreküp ve Ortadoğu'nun Payı ise %45,8 
idi (BP, 2017 Report) Görüldüğü üzere hem petrol  hem de doğalgaz rezervlerin de artış vardır. 
Sebebi yeni keşfedilen kaynaklardır. Dolayısıyla petrol ve doğalgaz kaynaklarının kısa sürede 
tükeneceği ifadesi tam bir doğruluk taşımamaktadır. Ancak yine de petrol rezervlerini için 35 
ile 100 yıl doğalgaz r ezervleri için ise 50 ile 150 yıl arası ömür biçilmektedir. Teknik açıdan 
işletilebilir petrol rezervlerinin 100 milyar ton, maliyetli rezervlerin ise 300 milyar ton kadar 
olduğu ifade edilmektedir. (Tuğrul, 2016, Bölüm 5) Ortadoğu'yu enerji bakımdan öneml i kılan 
enerji kaynaklarının zenginliği yanı sıra enerjinin kolay çıkarılabilir ve kaliteli olmasıdır. Bu 
nedenle petrolün ilk varlığının tespit edildiği 1863 yılından beri piyasaya hâkim olan büyük 
şirketler Standart Oil -New Jersey/California/New York -Exxon Mobil, Gulf Oil -Chevron, 
Royal Dutch Shell ve Anglo -Persian Oil Company -British Petroleum adlı üreticiler yedi kız 
kardeş olarak bilinmektedir. Financial Times’a göre bunlara 7 yeni erkek kardeş katılmıştır. 
Bunlarda China National Petroleum Corporat ion/ Çin, Gazprom /Rusya, National İran Oil 
Company/ İran, Petrobras /Brezilya, PDVSA/ Venezuela, Petronas/ Malezya ve Saudi Aramco/ 
Suudi Arabistan’dır. Ortadoğu'da istikrar ya da istikrarsızlık bu petrol şirketlerinin faaliyetlerini 
sürdürmeleri, çıkarla rını korumaları için kaynakların paylaşması aralarındaki anlaşmalarla 
sağlanır. Denge bozulunca devletler araya girer. Gerekirse yeni kaynaklar ele geçirilir. 
Ortadoğu'da bu petrol ve doğalgaz varlığı nedeniyle uluslararası ilişkiler teorileri Ortadoğu'yu 
“bölgesel düzenin olmadığı bölge”, “bölgesel gücün olmadığı bölge”, (Miller, 2010: 134 -164) 
olarak tahayyül eder. Bu nedenle Ortadoğu'da güvenlik yaygınlaştırılmış caydırıcılık, teminat 
yani anlaşmalarla sağlanan güvenlik ve nükleer silahların yayılmasının  önlenmesi sureti ile 
sağlanır. Revizyonist çıkışlara muhalefet edilir ve gerekirse cezalandırılır.  
2.3.2. Dış güçlerin varlığı  
Şu andaki durumu itibariyle Ortadoğu'da politikalarını şekillendiren dış güçler olarak 
Amerika Birleşik Devletleri, Rusya Feder asyonu, İngiltere, Avrupa Birliği ülkeleri ve Çin 
sayılabilir.  Bu güçlerin bölgedeki varlık ve amaçlarını kısaca şöyle özetlemek mümkündür.