sızlığa, karamsarlığa, umutsuzluğa, bencilliğe ve bi­
reyciliğe iterken, öte yandan da gene kendiliğinden, 
aynı kişiyi yaşamını sürdürebilmesi için örgütlenmeye 
ve ortak girişimlerde bulunmaya zorunlu kılıyor. Hatta 
giderek, sınıfsal çelişkileri kuvvetlendirip ve belirgin­
leştirip bilinçlenmeyi hıziandırıyor. Yeni yeni toplum­
sal dinamiklerin doğmasına yol açıyor. 
Kısacası, 19. yüzyıl kentlerinin verilerine bakarak­
tan, günümüzün bu büyük kentlerini kavrayabilmemiz 
olanaksız. 19. yüzyıl kentleri, olsa olsa henüz daha 
kentleşmenin nice! büyüme aşaması. Bugünün kentsel 
sorunsalları daha doğmamış. Nitekim, Engels'in 1872 
de yazdığı <<Konut Sorunu» adlı yapıtın da, kentleşme­
nin her hangi bir sorunsalından söz açmayıp, sadece 
konut sıkıntısını ve kiralık konut problemini ele alması 
da, bizce böylesi bir gerçekliği Engels'in kavrayama­
mış olması varsayılamıyacağına göre, 19. yüzyıl kent­
lerinin henüz daha bugünkü anlamda bir kentleşme ol­
madığının tanıtıctır. 
Büyük kentleşme olayının, çağımızdaki hızlı endüst­
rileşmeyle diyalektik bir bütünlük içinde olduğu, elbet­
te kuşkusuz. Ekim Devrimiyle «sanayi toplumu olma 
ayrıcalığının» gelişmiş kapitalist devletlerin elinden 
alınması da, bilgimizin olaganüstü bir gelişme göster­
mesine neden olmuş ve bizce bu oluşumu hızlandırmış­
tır. Ne var ki, endüstrileşmeyle diyalektik bir bütünlük 
içinde olduğu kesin bu büyük kentler, ilk bakışta ina­
nılmayacak bir biçimde bugün sanayi tesislerirıi bün­
yelerinin dışına itiyor. Yani, başlangıçta sanayileşme 
kentleşmeyi, kentleşme de sanayileşmeyi hızlandırır ve 
özendirirken, bugün büyük kentleşme dediğimiz aşama­
da, kentler, sanayii yapılarından zorla atıyorlar. Çün­
kü, bu birliktelik kirlenme ve atmosferin değişimi gibi 
18