"İyi öyleyse," dedi Kay ıp Güvercin Yavrusu. "Bana kay ıp gü-
vercin yavrusunun hikâyesini anlatabilirsin. Ama seni uyar ıyo-
rum, ac ıklı bir şey duyarsam, uçar giderim."  
Ohannes İstanbuliyan nar a ğacının buna ne kar şılık vereceği-
ni h ızlıca tasarlad ı ama tam kâ ğıda dökmeye ba şlam ıştı ki bir yer-
lerde bir vazo h ızla yere dü şüp tuzla buz oldu. Gürültünün aras ın-
da bir burun çekme sesi duyuldu. Kar ısının h ıçkırığını an ında ta-
nıdı. Ancak o zaman yaz ının mağaras ından tümüyle ç ıkabildi ve 
ölü bal ık gibi yüzeye vurdu.  
Merdivene do ğru koşarken daha bu sabah berber dükkân ında, iti-
barl ı bir avukat ve Osmanl ı Parlamentosunun üyesi olan Kirkor 
Hagopyan'la aras ında geçen müziç tart ışmay ı hat ırlad ı. 
"Devir kötü, çok kötü. Daha da beterine haz ırlan," diye m ınl-
danm ıştı Kirkor Efendi, berberde kar şılaştıklar ında. "Önce Ermeni 
erkeklerini askere ald ılar; 'madem e şitlik vard ır, madem ki he-
pimiz Osmanl ıyız,' dediler, 'Müslümanlarla gayrimüslimler bera-
ber siper kazs ın, beraber sava şsın!' Ard ından düşman d ışımızda 
değil içimizdeymi ş gibi, düşman bizmi şiz gibi bütün Ermeni as-
kerlerin ellerinden silahlar ını ald ılar. Sonra da ba şlad ılar Ermeni 
erkeklerini amele taburlar ına toplamaya. Şimdi de dostum kara 
kara söylentiler dola şıyor... kimileri daha beterinin yakla şmakta 
olduğunu söylüyor."  
Gidişata dair samimi bir endi şe duymas ına rağmen bu haber-
ler Ohannes İstanbuliyan' ı kişisel olarak sarsmam ıştı. Kendisi as-
kere al ınamayacak kadar ya şlıydı, oğullan da henüz çok ufak. Ai-
lede askere al ınma yaşındaki tek erkek kar ısının kardeşi Le-
von'du. Ama o da seçme i şlemi s ıras ında "muinsiz" ni şanı almas ı 
sayesinde Balkan Sava şı'na kat ılmaktan kurtulmu ştu. Ailelerinin 
bak ımını tek başına üstlenen erkekler askerlikten muaf tutulmu ş- 
 tu. Gerçi bu kural şimdilerde de ğişiyor olabilirdi. Son günlerde 
hiçbir şeyden emin olmak mümkün de ğildi. Birinci Dünya Sava-
şı'nın başında sadece yirmili ya şlarında olanlar ı alacaklar ını ilan 
etmişlerdi ama sava ş hızını ald ıktan sonra otuz, hatta k ırklar ında 
olanlar ı da askere ça ğırmam ışlar m ıydı? 
Savaşmak Ohannes İstanbuliyan'a göre de ğildi. Ağır bedensel 
işler de. Ona kalsa ne tüfek al ırdı eline ne süngü. Şiire meftundu. 
Kelimelere. Ermeni alfabesinin her harfini dilinde ve teninde ayr ı 
ayr ı duyumsar, tadard ı tek tek. Uzun tefekkürlerden sonra Ermeni 
milletinin, öyle kimi komitac ıların iddia ettikleri gibi silahlara 
değil, esas kitaplara ihtiyac ı olduğuna kanaat getirmi şti. Tan-
zimattan sonra yeni okullar kurulabildi ği halde acilen aç ık fikirli, 
iyi eğitimli öğretmenlere ve daha çok say ıda kitaba, kayna ğa ih-
tiyaç vard ı. 1908 devriminden sonra arzulanan ilerleme kaydedi-
lememişti. Ermeniler, gayrimüslimlere kar şı daha adilane davra-
nırlar umuduyla Jön Türkleri desteklemi şti. Ne de olsa Jön Türk-
ler bildirilerinde e şitlik ve özgürlük vaat ediyordu:  
Osmanl ı tâbiiyeti, din ve mezhebe ba ğlı değildir. Osmanl ı tâ-
biiyeti "k anunen mua yyen olan ahvale göre" kazan ılır ve kaybe-
dilir. Osmanl ı tâbiiyetinde bulunan herkes dini veya mezhebi ne 
olursa olsun "Osmanl ı"dır. Osmanl ılar ın kaffesi hürriyet-i şahsi-
yelerine malik ve aherin hukuk-u hürriyetine tecavüz etmemekle 
mükelleftir.  
Ne yaz ık ki lafta kalm ıştı vaatlerin nicesi. Sözlerine sadakat-
le bağlanmam ış, Türkçülük u ğruna Osmanl ıcılık idealini terk et-
mekte beis görmemi şlerdi. Bir tek onlar de ğildi elbet Osmanl ıcı-
lığa itibar etmeyen. Da şnak Sütun içinde ve yöresinde çok say ıda 
Ermeni genci de ayn ı raddede şiar edinmi şti milliyetçili ği. Gün 
geçmiyordu ki ate şli kavgalar patlak vermesin. Her iki taraftan da 
kimileri berikinin kan ına susam ış olmal ıydı ki, isyanc ılar da, is-
yanlar ı bast ıranlar da gözünü k ırpmadan kan döküyordu. Ohan-
nes İstanbuliyan bu. tabloyu son derece kayg ı verici bulmak bir-