larını  gezmek  daha  kolaydı.  Bunların  çoğu,  hayli  bakımsızdı.  Sanı-
lanın  aksine,  fani  olan  Müslümanların  yaşamı  değil,  mezarlıklarıy-
dı sanki.  Bilhassa  yakın  dönemlere  ait olanları,  her  an ayaklanıp 
başka  bir yere  göçecekmiş  izlenimi  veriyordu.  Buralarda  gezerken 
çeşit  çeşit,  cins  cins  insanla  karşılaşmıştı  şimdiye  kadar.  Kaba  saba 
bekçiler,  para  karşılığı  mezarlann  başında  Kuran  okuyan  hocalar, 
ellerinde  ibriklerle  ziyaretçilerin  peşine  takılıp,  mezarlanna  su dö-
kerek  para  koparmaya  çalışan  pasaklı  çocuklar,  piknik  yapmaya  ge-
lir gibi  dolu  dolu  sepetlerle  çoluk  çocuk  gelenler,  bir başlanna  sa-
atlerce  tevekküle  dalanlar,  geceleri  yakınlarda  demlenen  ayyaşlar, 
kalabalığın  olduğu  her yerde  bitiveren  yankesiciler,  cinciler  ve on-
ları takip  eden  genç,  yaşlı,  kentli,  köylü  kadınlar...  Zamanla  bir ayı-
rım yapmayı  öğrenmişti.  Müslüman  mezarlıklarının  daimi  ziyaret-
çileri  iki gruba  ayrılıyordu:  iz bırakmaya  gelenler  ve iz sürmeye  ge-
lenler.  İz bırakmaya  gidenler,  yakınlarının  mezarlarını  belli  aralık-
larla ziyaret  edip,  dualannı,  ibrik  dolusu  sularını,  çiçeklerini  ve göz-
yaşlarını  bırakarak  buradan  ayrılanlardı.  Bunlar,  diğerlerine  göre 
daha  zararsız,  kendi  halinde  insanlardı.  İz sürmeye  gelenler  ise pek 
tekin  olmuyordu.  Çalınacak  eşya,  yolunacak  kaz,  yapılacak  büyü, 
toplanacak  alamet  için,  yani  mezarlıklardan  bir şeyler  alabilmek 
için buralara  geliyor,  almadan  da gitmiyorlardı.  Mezarlıklardan  bir 
meslek,  para,  itibar  ya da geçmiş  edinenler  bu gruba  dahildi.  Tüm 
cinciler,  meczuplar,  hırsızlar...  ve birde  Kanadalı  jinekologlar. 
Türk  anneannesinin  mezarını  arayan  Kanadalı  jinekolog  ve 
onun  ne Türkler,  ne de Türkiye  hakkında  ilaç  için  olsun  bir gıdım 
bilgiye  sahip  görünen  güleryüzlü  eşiyle,  Müslüman  mezarlıkların-
dan birinde  tanışmıştı.  Genç  çift genişçe  mezarlıkta,  onlardan  daha 
hevesli  mezarlık  bekçisiyle  beraber  saatlerce  fır döndükten  sonra 
şanslarını  yakınlardaki  bir başka  mezarlıkta  denemek  üzere  oradan 
ayrılırken,  Sidar  dayanamayıp  niçin  böyle  bir işe kalkıştıklarını  sor-
muştu.  "Doğacak  çocuklanma  verecek  bir soyağacım  olsun  diye," 
demişti  genç  adam  gözleri  parlayarak.  Kansı  da soyağacı  denilen 
şeyi ellerinde  tutuyormuşçasma,  parmaklannı  göğsünün  üzerinde 
yumuşacık  kavuşturup,  dal dal yukarıya  uzatarak  gülümsemişti. 
Uzun  yıllar  boyunca  evlerinde,  salondaki  camlı  dolapta  duran  ve 
yurt dışına  kaçarken  yanlarına  aldıklan  birkaç  parça  eşyadan  biri 
206