186 
Daha sonraki yüzyıllarda Anadolu' da, bugünün deyimiyle 
"protest" diyebilece!Pmiz muhalif şiirler yaygınlaşmaya ba ş­
ladı. Pir Sultan Abdal gibi ideolo jik önd erler, siyasi şiirlerin­
den dolayı idam edildi. 
Halk şiiri, "Şalvarı şaltağ Osmanlı 1 Eyeri kaltağ Osmanlı 
1 Eken de yok, hiçende yok 1 Yiyen de orta� Osmanlı" gibi güç­
lü eleştiriler dile getirebiliyordu; Dadaloğlu "Ferman Padişa­
hın dağlar bizimdir" diyebiliyordu ama divan edebiyatında , 
beklenebileceği gibi buna izin verilmiyordu. Siharn-t Kaza 
adlı eseri yüzünden i dam edilen şair N efi, bu konudaki katı­
lı�ın utanç verici bir örne�dir. 
Ancak Fransız Devrimi'nin ateşiediği özgürlük ruhunun 
dalga dalga yayılan etkileri, 19. yüzyılda Osmanlı'yı da etkisi 
altına almakta gecikmedi. Düzeni, mevki sahibi kişileri, h at­
ta padişahı eleştİren "heccav"Iar, sivri dilleriyle, halk arasın­
da yaygınlaşan hicivlere imza attılar. 
Bu arada şiir, özellikle Il. Abdülhamid döneminin en etki­
li siyasal mücadele araçlarından biri oldu. Namık Kemal'in 
hürriyet şiirleri, Tevfik Fikret'in ''Sis" gibi rejimi yerden ye­
re vuran eserleri, büyük bir fırtına yaratarak gençliği hemen 
ka vrayıverdi. 
O dönemlerde bırakın "hürriyet" kelimesini, "vatan" kav­
ramı bile insanlara yabancı ydı. Falih Rıfkı Atay çöküş yıllan­
nı anlatan kitabına başlarken "Biz çocukken kendimize Türk 
demezdik" diye yazar. Çünkü hangi kökenden, hangi dinden 
gelirse gelsin herkes "Osmanlı" olarak padişahın kulu, "va­
tan" ise padişahın mülküyd ü. 
Bu kavram o kadar bilinmiyordu ki, 31 Mart vakasında 
''Yaşasın vatan!" diye bağıran mektepli subayları döven bir 
grup alaylı, "Niye Yaşasın Vartan diyerek bir Ermeni'yi övü­
yorsunuz. 'Yaşasın Padişah efendimiz!' diye ba�rsamza !" di­
yebiliyordu. Çünkü daha önce "vatan" kelimesini duyma­
mışlardı.