getirmeye çalışmış. Köylüler de, taşları ellerinden gider
korkusuyla durumu yeni hükümete bildirmemişler.
Arkeologlar, hemen çevre köyleri araştırmaya koşmuşlar
ve kısa bir süre sonra da yazıtların hemen hepsini toplama-yı başarmışlar. Fakat, yazıları okumak kolay olmamış. Bili-nen Gök-Türk yazılarına benzemiyormuş bunlar. Sanki ya-zanlar bunların anlamının bilinmesini istemiyormuş. So-nunda, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’ne göre, Sov-yet; Demokratik Alman Cumhuriyeti’ne göre de Alman bil-ginleri şifreye benzeyen yazıları çözmüşler.
Yazıtın adı: BİLİG-TENÜZ; Bilgi Denizi anlamına geli-
yor. Yazıyı okudukça bunun, bugünkü ansiklopedilerebenzer bir şey olduğunu görmüşler. Taşların toplamı -kay-bolanlar dışında- bugünkü kitap sayfasıyla on iki bin sayfaediyor ve bu hacmiyle dünya ansiklopedileri arasında ye-dinci sırayı alıyor. Bundan iki bin on dört yıl önceki bilgi-leri kapsadığı düşünülürse, birinci sırayı alıyor demektirbenzerleri arasında (eğer bir benzeri bulunursa). Bilig-Te-nüz hakkında okuduğum birçok makaleden ve eserin İngi-lizce’ye tercümesi üzerinde bizzat yaptığım incelemelerdenbahsetmek istiyorum. (Bu eserin bir an önce Türkçe’yeçevrilmesinin yararlı olacağı kanısındayım.) İngilizce ter-cümenin -The Ocean of Wisdom, translated from Gok-T urkish by Alexander William Barnett, Oxford UniversityPress- önsözünde belirtilen bir noktaya değinmeden geçe-meyeceğim.
Yüzyıllardan beri sürüp gelen ve “Neden Batılılaşmıyo-
ruz?” “Neden Her Şeyi Kendimize Benzetiyoruz?” “NedenYüzyıllardır Denenmiş Uygulamaları Yapımıza Uyduramı-yoruz?” gibi makale ve kitapların sorularına kesin bir karşı-lıktır Bilig-Tenüz. Yazıtı incelemeye başlayanlar, hemen bu-nun gibi birçok sorunun karşılığını, Bilig-Tenüz’ün deyi-miyle tümaçtarsız (yani tümüyle açık seçik ve tartışmaya
146