ki, bu işten bir çıkarları yoktu Mustafa'ların, bu tutum bir 
geçim kaynağı olmamıştı. Milletini sevmek, iyi bir duygu ola­
rak tanımlanıyordu; bu kavramlar henüz gerçek anlamların­
da kullanılıyordu, insanlar, henüz resmi geçitleri filân, ilgiy­
le izliyordu. Vatan ve millet deyimleri henüz sadece bayram 
nutuklarının tekelinde değildi; insanlar yaşantılarında, ken­
di aralarında bu sözleri kullanıyorlardı. Mustafa İnan’ın sı­
nıfı da acıklı yaşantılarının içinde birlik ve beraberlik gibi 
şeylerin varlığını da duyuyordu.1 1  Profesör güldü; "Bana için­
den kuşku duyuyorsun herhalde; her sözümden sonra, ‘aman 
dikkat’ diyorsun. Şimdi bu duygularla alay etmek bir marifet 
sayılıyor, biliyorum. Milletini sevmek de ancak onun için 
durmadan üzülmek anlamına geliyor, Artık millet olmanın 
sevinci değil, millet olmanın üzüntüsü makbul sayılıyor. Ne 
yapalım? Bir zamanlar da böyle sevinçler varmış. Bazı kav­
ramlar kötüye kullanıldı diye, şimdi iyi niyetli kimseler bile 
bu kavramlara dokunmaktan korkuyorlar. Neyse bizim bu 
bakımdan korkumuz olmasın; biz geçmişte bugünü inceliyo­
ruz, bir zamanlar da böyleymiş diyoruz; bir zamanlar böyle 
tarih öncesi duygularla kendini mutlu hissedenler varmış, 
diyoruz. Belki ‘çağdaş uygarlık düzeyi’ne artık ulaştığımız 
için, milli gelirimiz arttığı için, daha iyi şartlarda yaşadığı­
mız için bu bakımdan da ‘ileri bir düzey’e geldik. Ne var ki 
Mustafa'nın sınıfı belki de ‘ziyan olmuş bir nesil' olarak bir­
birine bağlı bir topluluktu. Sınıfta, her biri, henüz tek başına 
kendi başının çaresine bakacak kadar güçlü ve yalnız hisset­
miyordu kendini. Bu çocuklar da bu bakımdan ‘nevi şahsına 
münhasır’dı.
95