ilgilenmeye  kalkıp  da ayakbağı  olanların  sayısı,  yetkililerin  tahmin-
lerinin  epeyce  üzerine  çıktı.  Bunların  içinde,  ölülerinin  rahat  bıra-
kılmasını  isteyen  ya da kendilerine  gösterilen  adreslerdeki  tüm  me-
zarlıkların  zaten  hıncahınç  dolu  olduğunu  keşfeden  kimileri,  kararı 
iptal ettirmenin  yollarını  arayadursun;  her ne yapılması  gerekiyor-
sa bir an önce  olsun  bitsin  isteyen  çoğunluk,  söylene  söylene  baş-
ladı taşıma  işlemlerinde  kendilerine  düşeni  üstlenmeye.  Takip  eden 
günler  boyunca  Müslüman  mezarlığı,  günün  farklı  farklı  saatlerin-
de her biri başka  başka  tellerden  çalan  envai  çeşit  misafir  ağırladı. 
Gün ağarırken,  etrafı  dikkatle  kolaçan  eden  ve geceden  deşilmiş 
mezarları  kapatıp,  saçılmış  kemikleri  toplayarak  gececillerin  izleri-
ni gündüzcülerden  saklayan  emektar  mezarlık  bekçileri;  öğlene 
doğru,  bekçileri  denetlemeye  gelen  yetkililer;  öğleden  sonra  da, 
ölülerinin  başkalarınınkilerle  karışmasından  endişe  duyan  ve mezar 
taşlarıyla  konuşup  ikide  bir onlara  dert  yanan  aileler,  kalabalık  gü-
ruhlar  halinde  damlıyorlardı. 
Ailelerin  bazı  yaşlı  ve orta  yaşlı  kadınları,  ziyaretçilerin  gelme-
leri resmen  yasaklanıncaya  kadar,  neredeyse  Allah'ın  her günü  ora-
daydılar.  Ayakta  durmaktan  yorulduklarında,  yakınlarının  mezarla-
rının  etrafına  kilim  serip,  yan  yana  diziliyorlardı  oracıkta.  Yere  otu-
rur oturmaz  bazen  ayrı  ayrı,  bazen  hep  birlikte  ağlayıp  dualar  oku-
yor; beraberlerinde  getirdikleri  küçük  çocukları  sıkı  sıkı  kucakları-
na bastırıp,  onları  da sessiz  ve saygılı  olmaya  zoriuyorlardı.  Derken 
vakit  ilerliyor,  hava  ağırlaşıyor,  çocukların  kimi  uykuya,  kimi  de ka-
çıp oyuna  dalıyor;  bir rehavet  bulutu  nazlı  nazlı  süzülüp,  yerdeki 
kadınların  üzerlerine  çöküveriyordu.  Maneviyatın  yeryüzüne  inme-
si de diyebiliriz  buna.  Ne de olsa,  en uhrevi  hâleler  bile  kayıtsız  de-
ğildir  yerçekimine.  Böylelikle,  kimbilir  ne vakit  alınmış,  çoktan  pa-
ralanmış,  kahverengiden  başka  renge  bürünmemiş  çantalarından  çı-
kardıkları  anasonlu  krik-kraklar  ile termoslarındaki  çayları  birbirle-
rine ikram  ederek,  elden  ele dolaştırdıkları  limon  kolonyalarını  ter-
lemiş  yüzlerine  ve bacaklarını  sıkan  kalın  lastikli  naylon  çorapların 
dizkapaklannda  bıraktığı  çiğ kırmızı  halkalara  sürerek,  akşamı  edi-
yorlardı.  Bu arada,  eski  defterlerin  silme  dolmuş,  kenarlarına  notlar 
düşülmüş  sayfalarını  birer  birer  açıp,  rahmetliye  günyüzü  gösterme-
yenlerin  isimlerini  teker  teker  zikretmeye  başlıyor;  bu isimlerden 
21