İsviçre'deki  mezarlıkları,  delilerin  gemilerine  benzetirdi:  tek farkla, 
bu gemiler  demirlemişti,  bir yere  gitmiyordu.  Ama  bir o kadar  yalı-
tılmışlardı  şehir  hayatından.  İnsan  istediği  zaman  mezarlıkları  ziya-
rete gidebiliyor  ama  mezarlar  asla  gemilerinden  çıkıp,  şehre  karış-
mıyorlardı.  Oysa  İstanbul,  ya gemilerini  mezarlarına  tahsis  etmeyi 
unutmuş,  ya da mezarlar  gemilerinden  kaçıp,  başlarında  kavukları, 
kollarında  mermer  taşlarıyla  şehrin  sokaklarına  dağılmışlardı.  Her 
yerdeydiler.  Rüzgârla  saçılan  çiçek  tohumları  gibi,  şehrin  dört  bir 
yanına  dağılmışlardı.  Haftanın  belli  günleri  pazar  kurulan  meydan-
larda,  alışveriş  merkezlerinin  ortasında,  işlek  köşe  başlarında,  sapa 
sokaklarda,  çocuklann  top oynadığı  arsalarda,  denize  nazır  yamaç-
larda,  çıkması  bela  yokuşlarda,  tekke  avlularında,  duvar  kenarların-
da, merdiven  diplerinde,  olur  olmadık  yerlerde  pat diye  insanın  kar-
şısına  çıkıveriyorlardı  bir türbe,  mezarlık  ya da apartmanlar  arasına 
sıkışmış  beş-on  kabir  suretinde.  İnsanlar,  ellerinde  alışveriş  torbala-
rı, pazar  fileleri,  okul  çantaları,  evrak  dosyaları,  bebek  arabaları...  ile 
koştura  koştura,  aheste  revan,  bağıra  çağıra,  düşe  kalka  geçiyorlardı 
yanlarından.  Ölülerle  canlılar  birlikte  ikamet  ediyordu  bu şehirde. 
Böylece,  on üç yıl aradan  sonra  İstanbul'daki  ilk senesini  dur-
madan  mezar  ve mezarlık  gezerek  geçirdi.  Sırf  bu niyetle  saatlerce 
muhtelif  semtlerde  dolaştığı  olduğu  gibi,  başka  bir iş için  koşuştu-
rurken  beklenmedik  biçimde  karşısına  çıkan  bir mezarlığa  daldığı 
ya da bir kabirin  yanıbaşında  soluklandığı  da oluyordu.  Hemen  he-
men hepsinin  etrafı  yüksek  duvarlarla  çevrili  ve kapıları  belli  gün-
ler dışında  kapalı  olduğundan,  gayrimüslim  mezarlıklarını  gezmek, 
Müslümanlarınkini  gezmekten  daha  zordu.  Bir gün,  bir Rum  kilise-
sinin  bahçesinde  bir mezar  taşındaki  saçılmış  nar taneleri  kabartma-
sının  ne anlama  geldiğini  ve altında  ne yazdığını  sormaya  kalktığın-
da, kilisenin  babayani  bekçisi  umutsuzca  kafasını  salladı  iki yana. 
Tek kelime  Rumca  okuyamıyordu.  Zaten  Rum  değil,  Gregoryen  Er-
meniydi;  senelerdir  hafta  içi bu kilisede  görev  yapıp,  ayin  günlerin-
de kendi  kilisesine  gidiyordu.  O günden  sonra  Sidar,  Rum  mezar-
lıklarında  gördüğü  herkesi  Rum,  keza  Yahudilerinkinde  gördüğü 
herkesi  Yahudi  ya da Süryanilerinkinde  gördüklerini  hepten  Sürya-
ni.... sanmaktan  vazgeçti. 
Duvarları  alçak,  kapıları  daima  açık  olan  Müslüman  mezarlık-
205