n, kendisiydi. Nereye gitse bulacaklar, öldüreceklerdi. Öldürü­
len Abdi Ağa değil, kendileriydi. Abdi Ağanın kişiliğinde öldü­
rülen ağalardı. Bundan dolayı hiçbir zaman kendisini bağışla- 
mayacaklardı.
Şu Ali Safa Bey bu köylüye bu kadar zulmetmişti de bir ta­
nesi çıkıp da ağzma bir kurşun neden sıkmamıştı? Herkes yıl­
gındı. Çukurovanın köylüsünün çoğu bugünlerde, yan yarıya 
zulümden göç etmişti. Ovada bir yer bulmak için dolanıp du­
ruyorlardı. Vayvay köyü de yarı yanya boşalmıştı. Ali Safadan 
o kadar gözleri yılmış ki, bir sabah gözünü açıp bakmışsın ki 
köyde kimse kalmamış, göç edip gitmişler. Yügın köylünün gö­
zü kaçmakta. Koca Osman yılgın köylüyü nasıl tutacak, bir tür­
lü bilemiyor, çırpınıp duruyor. Koca Osman bir Akmezar köyü, 
Akmezar köyünde bir İdris Ağa anlatıyor ki, İdris Ağanm hali­
ne yürekler dayanmaz. İdris Ağayı pençesine alıp kıvrandıran 
Bey, Mustafa Kemal Paşanm yakm arkadaşı Arif Saim Bey. Oto­
mobili de varmış. Çukurovanın tozlu yollarında hep otomobille 
geziyormuş Arif Saim Bey. Memed hiç otomobil görmemişti. 
Görmeye can atıyordu. Koca Çukurda bir tek kişinin altında 
otomobil varmış, o da Arif Saim Beyin. Köylüler, ağalar Arif Sa­
im Beyden çok korkuyorlar. Ondan Ali Safanın da ödü patlı­
yormuş.
Memed karanlık huğun içinde köşeye oturmuş, tüfeği ku­
cağında, kırık dökük bunları düşünüyordu. Kapalı tahta pence­
renin yangından içeriye uzun bir ışık yolu iniyor, huğun toprak 
tabamnda bitiyordu. Işık yolunun içinde binlerce parlak toz 
parçacıklan kaynaşıyordu. Memed birkaç kez sağ elini ışık yo­
luna tuttu. Işık içindeki eli büyüdü, güçlendi. Bir tuhaf bir duy­
gu içindeydi Memed. Köylülerin yılgınlığı, umutsuzluğu yavaş 
yavaş onu da içine alıyordu. O da köylüler gibi karanlık duva­
rına gelip başım vurmak üzereydi.
Ferhat Hocayı görmüştü kapı aralığından iki kez. Hiç Ho­
caya benzemiyordu. Kıvırcık abanoz sakalı, iri yalım karası gibi 
gözleri, kıvırcık saçlan, kartal burnuyla güvenilir bir adama 
benziyordu. Koca Osmarun dediğine göre bir Ramazan günü 
yorgun, sırtında torbası, torbasının içinde kitapları, çamaşırları, 
Anavarza yönünden gelip köye girmiş, hemen o akşam boş bir
103