Onlarla hiçbir şey olmayacağını senin de anladığını biliyorum. 
Onlarla hiçbir şey olmaz!.." 
"İşte burada ayrılıyoruz!" dedi Refik. Şimdiye kadar her şeyde 
anlaşmışlar da şimdi bir anlaşmazlık noktası çıkmışmış gibi 
heyecanlandı. "Ben birşeyler yapılacağına inanıyorum, sen ise 
hiçbir şeye." 
Ömer aceleyle: "Ben kendi yapacağım şeylere inanıyorum!" 
dedi. Sonra uzun bir sessizlik oldu. 
Refik: "Hayır, işte bunu anlayamıyorum!" dedi çok sonra. "Sen 
yapılanı görmüyorsun. Şimdi herkes eskisinden daha özgür. Şu 
karanlık eskiden olduğundan daha az koyu. Bunu aklına yerleştir. 
Birşeyler yapılıyor, yapıldı, yapılacak!" Söyleyecek daha çok şeyi 
varmış da, şimdi bir türlü aklına gelmiyormuş gibi sinirli sinirli 
kıpırdanıyordu. 
"Daha özgür ha!" dedi Ömer. Alaycı olduğunu göstermek 
istiyor, ama boğazından duygulu, boğuk bir ses çıkıyordu. "Daha 
özgür ha?.. En özgürleri de bunlar!" Eliyle karanlığın bir köşesini 
işaret etti. Yarım saattir yürüdüklerine göre işçi barakaları orada 
olmalıydı. "En özgürleri... Gelip bize işe girmek için yalvarıyorlar. 
İki yıl önce altı liralık yol parasını veremiyorlar, angaryaya 
götürüyorlardı. Belki özgür dediklerin şu senin eğlenceli, değişik 
ziyafet masasında gördüklerindir? Ha, ne dersin? Masada herkes 
Keıinı Bey'e bakıyordu. Belki onlardır..." 
Birden sustu. Uzakta köpekler havlıyor, ırmağın sesi işitili­
yordu. Yakında bir yerde tuhaf kokulu bir ağaç, ya da çiçekler 
olmalıydı. Burnuna tatlı, yumuşak bir koku geliyordu. Refik 
de bir şey söylemiyordu, 
Ömer bağırdı: "Burada herkes köle. Burada herkes ikiyüzlü, 
yüzeysel, yalancı, kötü. Kötü, kötü, iyi hiçbir şey yok. İyi de­
nebilecek şeyler, acınacak zavallı şeyler, masadakiler... Hepsi 
kişiliksiz, taklitçi, zavallı... Geçen yıl Dersim'de neler yapıldığını 
da biliyorsun... O parti müfettişini de işittin. Ama bana ne 
bunlardan. Bunlardan sözetmek istemiyorum ben. Sen Rousseau 
filan diyorsun. Ne ilgisi var onların burayla?.. Rousseau Tür­
kiye'de yaşasaydı bir falakadan geçirir adam ederlerdi." 
—Refik yeniden yürümeye başladı. "Her şey o kadar kötü değil!" 
dedi. İç çekti. "Belki söylediklerinde gerçek payı var. Ama dünyayı 
332