Yatağında dönüyor, "Bir küçük adımcık!" diye mırıldanıyordu. 
Oysa bu küçük adımcığın basamağına çıkabilmesi için neler 
geçirmişti. Valiliği sırasında ölüm tehditleri, küfür ve iltiralarla 
dolu mektuplar alırdı. Şapka ve Kıyafet Kanunu'nu uygulamak 
bahanesiyle kentteki bütün küçük dükkân sahiplerinin, din 
adamlarının canına okumuştu. O yılın Cumhuriyet Bayramı'nda 
şimşekleri üzerine çekmesine aldırış etmeden gericilerin ce­
zalandırılacağını bağıra bağıra ilân etmişti. İşte bu gençlikti. 
Mülkiye'deyken Namık Kemal'den, Fikret'ten öğrendiklerinin 
hakkını veriyordu. Sonra akılcılığa ve kararlılığa dayanan 
Meclis'teki mücadelesi vardı. Bu mücadele sırasında, elbette ki, 
safların önünde yer bulamamıştı, ama taa arkada olduğu da 
söylenemezdi, çünkü her şeyden önce inkılâpçı milletvekillerinin 
en devamlısıydı. Meclis'e her oturumda gelir, dikkatle dinler, 
koridorlarda gezinir, bir yerde bir küçük tartışma görmeyegörsün, 
hemen atılır, düşüncelerini söyler, ama hiçbir zaman ilgiyi 
çekmez, hiçbir zaman bir gürültü koparamaz, her zamanki sakin 
haliyle bir gölge gibi dolanırdı. Bu kadar ortalıkta görünmesinin 
nedeni görevine bağlılığı kadar hiç şüphesiz, milletvekilliğinden 
başka işi olmamasıydı. Bakanlık yapan, ya da partide görevleri 
olanların dışındaki milletvekillerinin çoğunun bir ikinci işi vardı. 
Kimi gazeteciydi, kimi avukattı, kimi de toprak ağasıydı. Zaten 
bunlar bu işlerinde gösterdikleri başarıdan dolayı milletvekili 
tayin edilmişlerdi. Başarılı valiliği ve inkılâpçılığından dolayı 
milletvekili tayin edilen Muhtar Bey'in ise Meclis dışında başka 
bir işi olamazdı. Çünkü insan hem milletvekili, hem gazeteci 
olabilirdi, ama hem milletvekili hem vali olmaya kurallar izin 
vermiyordu. Birden Muhtar Bey: "Ama hem milletvekili, hem 
inkılâpçı olmaya kurallar izin veriyor ve ben öyleyim!" diye 
düşündü ve heyecanla yatağından kalkıp odasının içinde yü­
rümeye başladı. 
Yürürken gene aynı şeyi mırıldanıyordu: "Bir küçük adımcık, 
bir küçük adımcık atsa İsmet Paşa!" Bir küçük adımcığı ile 
hayatını taçlandıracak olan İsmet Paşa için neler yaptığını ak­
lından geçirmeye başladı... Başbakanlığı sırasında onu bütün 
varlığıyla desteklemişti. Başbakanlıktan ayrılınca onun Meclis'teki 
sesi ve kulağı olmuştu. Kulislerde hep İsmet Paşa'yı anar, her 
.399