Anadoludaki bugün bildiğimiz birkaç uygarlığın 
en ilginç olanlarının adını saymakla yetinelim şimdilik. 
Bunlar orijinal uygarlıklardır. İnsanlık üstündeki etkile­
ri çok büyük olmuştur. Urartular, Mitanni ler, Hurriler , 
Asurlular, Sümerleri de bunlara ekleyebi liriz. Asurun, 
Sümerin gövdesi Mezopotam yadaysa, başı Anadoludadır. 
Hititler de içinde, bunlar aşağı yukarı bir kökten filiz ver­
miş, ayrı ayrı gelişmiş, renk renk çiçek açmış dallardır. 
Ne kadar kendine has olursa olsun bir Hitit heykelinin 
temelinde Sümeri buluyoruz. Mısırdan bile etkiler, koku­
lar var. Hititlerin o şaheser Kumarbi destanı Gılgamıştan 
kopmuş, Anadolu gömleğini giymiş yepyeni bir efsanedir. 
Mezopotamya tanrılarını Anadoluya çağırmış, oradan da 
Greke göndermiştir. Grek mucizesinin kökeninde daha 
önce belki de daha sağlam mucizeler yatıyor. Hitit mucize­
si, Sümer, Babil, Urartu mucizesi... Gılgamıştan Kumarb iye, 
İlyadaya Odys seiaya. Kumarbinin Theogo niayla yakınlıkla­
rı üstünde daha 1945'lerde durulmuştu. Bütün Ortadoğu 
destanları, bugün bildiğimiz kadarıyla İlyada dan Tevrata 
kadar büyük bir destanın kollarıdır. Destanların gelişme­
si, çağ çağ, ülke ülke koşullara uyularak yaratılmış olma­
larından dır. Bütün yeraltındaki şehirler açıldığı, yüzbin­
lerce tablet okunduğu, elimize onlarca Gılgamış, Kumarbi 
geçtiğinde göreceğiz ki, büyük bir Akdeniz destan dün­
yası yaratılmış çağlar boyunca. Ülkeler, çağlar, uygarlık­
lar biribirini etkileyerek, besleyerek büyük bir destanı 
kol kol, dal dal geliştirmişlerdir. Kumarb iyle Hesiodosun 
Theogo niasının benzerliği hiç de yabana atılacak bir uygar­
lık alışverişi değildir . Yunan ne kadar mermerse, Hitit de o 
kadar, daha da çok granit kayadır. Eski Yunan ne kadar at, 
gemiyse, Hitit de o kadar aslan, geyiktir. Geyik dedim de, 
86