maya yazmaya fazla merak gösterdi ğinde ve ortalaman ın fazla 
üzerine ç ıktığında hem gurur duyuyor hem endi şeleniyorlard ı. 
Kitaplar ın dünyas ı tehlikeliydi, bilhassa da romanlar ın. O 
kurgusal yol insan ı kolayl ıkla hayaller evrenine götürebilirdi, her 
şeyin ak ışkan ve her şeyin mümkün oldu ğu o tekinsiz evrene. în-
san ne oldu ğunu anlamadan öyle bir kap ılıp giderdi ki bu âleme, 
bağı büsbütün kopabilirdi ge rçeklikle. Oysa az ınlıksan, az ınlık 
çocuğu olarak gelmi şsen dünyaya, hiçbir zaman fa^la hayalci, 
fazla naif, fazla romantik olma lüksün yoktu. Ayaklar ın her za-
man s ıkı sıkı basmal ıydı hakikatlerin topra ğına. Çok fazla itimat 
etmemeliydin kimseciklere. Kötümser olmak iyimser olmaktan 
yeğdi; zira dünya haks ızlıklarla dolu bir yerdi. Geçmi şinde trav-
malar olanlar için hayalgücü olsa olsa zehirli bir iksirdi; fark ında 
bile olmadan kan ına girer, bünyeni altüst eder, tam gaz gelece ğe 
ve hayatta kalmaya odaklanman ı engellerdi. Susturulanlar öyle 
rahatl ıkla heba edemezlerdi kelimeleri. Kimlikleri ellerinden al ı-
nanlar öyle kolay kolay terk edemezlerdi kökenlerini. Diyaspora-
da Ermeni olmak kalan sa ğların torunu olmak demekti. Kalan 
sağların çocuklar ından biri olarak, yine de okumak dü şünmek 
yazmak ve hayal kurmak isterseniz, bunu sessiz sedas ız ve içten 
içe yapman ız gerekirdi, asla kendini kapt ırmadan. Böyle bir aile 
miras ına sahipken, farkl ılaşmak değil, "normalle şmek" peşinde 
olmal ıydı. Böyle öğrenmişti Armanu ş, ama öğrendiklerinin tekini 
bile uygulam ıyordu işte. 
Mutfaktan süzülen keskin, baharl ı kokuyla dalg ınlığından 
sıyrıldı. "Halac ım, yemeğe kalacak m ısın?" diye sordu üç hala-
sından en konu şkan olan ına. 
"Az bir şey t ırtıklar ım tatl ım," diye m ırıldand ı Varsenig Hala. 
"Birazdan havaalan ına gitmem laz ım, ikizler bugün dönüyor. Size 
mant ı getirmek için u ğrad ım bir de..." Varsenig Hala gururla 
gülümsedi, "Bil bakal ım ne geldi bugün Erivan'dan? Bast ırma 
geldi! Otur da yiyelim."  
"Halac ım mant ı da yiyemem bast ırma da şimdi," dedi Armanu ş 
kaşlarını çatarak. "Bütün gece sar ımsak kokmak istemiyorum."  
 "Ne varm ış ki bunda? Di şlerini f ırçalar bir de naneli sak ız 
çiğnersen koku moku kalmaz."  
Elinde maydanoz ve limon dilimleriyle süslenmi ş bir tabak 
musakkayla içeri giren Zaruhi Hala'yd ı konuşan. Tabağı masaya 
bırak ıp yeğenini kucaklamak için kollar ını açt ı. Armanuş kollar ını 
açarken, bir yandan da onun burada ne i şi olduğunu merak edi-
yordu. Ama durumu anlamaya ba şlam ıştı art ık. Çakmakç ıyan ai-
lesinin tüm fertlerinin tam da Armanu ş'un bir erkekle randevusu 
olduğu akşam Şuşan Nine'nin evinde tecessüm etmi ş olmas ı pek 
iyi planlanm ış bir "tesadüftü! Herkes ba şka bir bahaneyle ama 
belli ki ayn ı maksatla gelmi şti: Hepsi de şu Matt Hassü ıger'i, bi-
ricik gözbebeklerini d ışarı çıkaracak olan şansl ı genç adam ı gör-
mek, s ınamak ve de ğerlendirmek istiyordu belli ki.  
Armanuş umutsuz bir bak ışla bakt ı akrabalar ına. Ne yapabi-
lirdi? Bunca sevgi ve ilgi kar şısında bağıms ızlığını nas ıl koruya-
bilirdi? Hayata itimat etmemek ve felaketlerden korkmak için 
bunca hakl ı sebebi olan bir sülaleyi nas ıl ikna edebilirdi kendisi 
için endişelenmemeye? Genetik miras ından nas ıl kurtulabilirdi, 
bilhassa bir yan ı bu mirasla gurur duyarken? Sevgi ve şefkatle 
örülü bir ku şatmayd ı yaşadığı, ama kuşatmayd ı işte. O kadar da 
iyi niyetliydiler ki kar şı çıkam ıyordu hiçbirine. Mümkün müydü 
savaşmak iyilikle?  
"İşe yaramaz ki," dedi Armanu ş içini çekerek. "En keskin di ş 
macunlan, en naneli sak ızlar, hatta şu feci keskin a ğız çalkalama 
sulan bile bast ıramaz bast ırman ın kokusunu. Bu dünyada bast ır-
may ı yenecek çapta bir şey icat edilmedi daha. En az ından bir 
hafta geçmesi laz ım. Bir dilim dahi yesen günlerce çemen kokar, 
çemen terlersin. Çi şin bile bast ırma kokar!"  
O arkas ını döner dönmez, Varsenig Hala merakla f ısıldad ı 
Surpun Hala'ya: "Çi şim kokar diye bast ırma yemeyi reddedeni de  
ilk defa duyuyorum."  
Armanuş bunlan duymazdan gelip banyoya yöneldi. Halala-