257 
 2.2.3. Ekonomik Yapı  
Ortadoğu'da Osmanlı yönetiminde özel toprak mülkiyetinin olmayışı daha sonra Batı 
yönetiminde ortaya çıkan büyük toprak sahibi ve tüccar sınıfına rağmen günümüzde de 
bölgenin küresel ekonomiye ha mmadde ihraç eden çevre konumunda olması, kaynakların 
millileştirilmesi gibi nedenler burjuva sınıfının güçsüz kalmasına neden olmuştur. (Çomak ve 
Sancaktar, 2014.19 -20) Ortadoğu ülkelerinin birçoğunda yeterli bir ekonomik sınıfsal ayrım 
olmadığı ve burjuv azide gelişmediği için Ordu devletin modernleşmesinde bir araç olarak 
kullanılmıştır. Bu sayede kazandığı güç ile toplumdan bağımsız hareket etmiş ve politikada 
etkili olmuş, ya Mısır örneğinde olduğu gibi ekonomide bir lokomotif oluşturmuş, ya Mısır, 
Türk iye, Irak, Ürdün, Suriye gibi ülkelerde askeri darbeler gerçekleştirmiş ya da Suudi 
Arabistan ve Körfez ülkelerinde olduğu gibi yönetimin baskı aracı olmuştur.  
2.2.4. Farklı Devlet Modelleri  
Ortadoğu'da görülen bir başka kültürel ve siyasi oluşum Westfalya düzeninden farklı 
devlet modellerinin gelişmesidir. Bunlar Muhaberat Devleti denilen Mısır, Irak, Suriye gibi 
ülkelerde görülen devlet modeli ile daha çok Suudi Arabistan'ın başı çektiği Kör fez Birliği 
ülkeleri ile Libya'da örneği görülen Rantiye Devleti modelidir. Muhaberat Devleti kurduğu 
güçlü istihbarat sistemi ile halkını devamlı gözetleyen, takip eden ve gerektiğinde saf dışı 
bırakan baskıcı bir modeldir ve iktidarın değişmesine izin ve rmez. Rantiyeci Devlet ise petrol 
gelirlerinden elde ettikleri rantın halka dağıtılması (Beblavi, 1990: 89) suretiyle varlığını 
sürdüren devlettir. Özellikle de Petrol zengini olan Körfez ülkelerinde para ya doğrudan çıkarlar 
ya da sosyal refah sistemi ara cılığıyla “vatandaş” olarak tanımlananlara dağıtılır. (Durgun, 
2012: 190) Böylece idare meşruiyetini vatandaşına tescil ettirmekte ve siyasal katılıma ihtiyaç 
duymamaktadır. Siyasal katılım olmayınca de demokrasiden söz edilememektedir.  
2.2.5. Sivil Toplu m 
Ortadoğu'da örgütlü yaşam eski bir olgudur. Özellikle dini gerekçelerle oluşan oldukça 
eski ve derin bir İnsani Yardım geleneği vardır. Havra, Kilise ve Cami geleneğiyle yardım ve 
bir arada olma sivil toplum örgütlerinin ilk örnekleri olarak sayılabilir.  Dernek ve Vakıf 
oluşumları bu kapsamdadır. Ayrıca lonca gibi meslek odaları da faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. 
Ancak Ortadoğu'da esas dikkat çeken örgütler özellikle sömürge ve işgal dönemlerinde İslami 
değerleri savunmak ve kurtuluş amacıyla kurulan Müsl üman Kardeşler, İslami Cihad, Filistin 
Kurtuluş Örgütü, Hizbullah, Hamas gibi örgütlerdir. Yine de batılı anlamda demokratik hak ve 
özgürlükleri esas alan ve devletten özerk bir alanın varlığını gerektiren sivil toplum örgütleri 
gerek dış mali yardımlarla gerekse bazı uluslararası sivil toplum kuruluşları etkisiyle varlık 
göstermektedirler. Ancak bölgedeki yönetimlerin gözetimleri altında bulunmaları, muhalefete 
dönüşme çekinceleri ve itaatsiz sivil toplum kuruluşlarının yasa dışına itilmeleri ihtimali 
nede niyle katılımcı sayısı az olmaktadır (Çomak ve Sancaktar, 2014: 50 -51). 
2.2.6. Farklı İdeolojiler  
Ortadoğu'da mevcut milli ve dini karakterli ideolojiler dünyada mevcut siyasal 
ideolojilerden farklı ve dinin siyaset ile bütünleşmiş hali olan milli nitelikt eki Baasçılık, 
Nasırcılık gibi ideolojiler ve az da olsa liberal meşrutiyet ve laik milliyetçilik ideolojileridir. Bu 
ideolojilerin dünyada karşılığı olmadığı gibi küresel sistemi reddeden ideolojilerdir. Bu nedenle 
uluslaşma sürecinde toplumun tutunum ide olojisi olarak Arap milliyetçiliği ve laik ideolojiler 
Arap toplumlarında küçük bir seçkin grubun savunduğu bir düşünce olmanın ötesinde kitlelere 
mal olmamış, ortak bir kimlik sağlayamamıştır (Tibi, 1998: 296). Bu ideolojilerin başarılı 
olamaması bölgedek i toplumların ve liderlerin kurtuluşu İslami hareket ve ideolojilere 
dönmelerine yol açmıştır.  Bu durum ise bölgeyi petrol ve doğalgaz nedeniyle bölgeye hâkim 
olmak isteyen güçlerin hedefi haline getirmiştir. Bu ideolojilerin yansıması olarak bölgede