Refik, "İnsanları kırbaçlayarak yapılan hiçbir şey haklı çı­
karılamaz," diye düşünüyor, ama gene ilke olarak ilerlemeye 
yolaçan zora karşı çıkılamayacağını düşünüyordu. 
Muhtar Bey gene: "Ama onlar vazgeçmeye niyetli değil," dedi. 
"Refet sen şeyi anlatsana. Ada'na'da aşiretleri iskân için yapı­
lanlar... Göçebe Türkmenlcr'i taa kaç yıldan beri, yüz yıldan beri 
iskân etmek istiyorlar. Onlar, ama, göçebe kalmak istiyor. So­
nunda zor ile, sopayla, bir yere yerleştirildiler. Ne oldu? Verim 
arttı! Tarım ilerledi! Memleket ilerledi! Orada şimdi bütün 
dünyanın istediği pamuk ekiliyor! Onlara kalsa o eski, geri ve 
sefil hallerini tercih ederler... İşte zorun önemi!" 
Refik: "Ama aydınlık ve ilerleme insanlara eziyet ederek ge­
tirilemez ki!" dedi. 
Muhtar Bey, Refik ile şimdiye kadar yaptığı bütün tartışmalarda 
biriken hıncını almanın keyfiyle: "Ah, oğlum senin bu keli­
meleri nijmj^yjmiijwmiirj^ "Şu aydınlık dediğin 
nedir? İlerlemeyi anladım. İlerlemek önemli. Memleket ilerlesin 
de, varsın etraf şu aydınlık dediğin şeye bulanmasın. Karanlık 
kalsın. Karanlık kalsın, ama memleket ilerlesin, tarım ilerlesin, 
sanayi ilerlesin. Yoksa hiç ilerlenmeyecek, öyle değil mi? Çünkü 
ne yapıldıysa sopayla yapıldı!" Refik'in yüzündeki umutsuzluğu 
görerek: "Belki ben seni yanlış anladım. Belki yanıldım," dedi. 
"Ama burada herkesi serbest bırakan hiçbir şey olmaz!" Sonra 
keyifle Refet Bey'e döndü: "İşte komşu albaya onun için kızı­
yorum. Önemli olan memleketin ilerlemesi... Peki bütün bunları 
niye söylüyorum? Çünkü bakıyorum, herkes Muhtar Amca'nın 
düşüncelerini yabana atıyormuş gibi... Hiç de öyle değil. İnkılâbın 
tek kişilik kadrosu İstanbul'da belki ölüyor, ama bayrağı taşıyacak 
başkaları var!" 
Refet Bey keyifle: "Bayrağı mı, bayrağın sopasını mı Muh-
tarcığım?" dedi ve bir kahkaha attı. Kendisi için en önemli şeyin 
yaptığı şakalar olduğunu göstermek istiyormuş gibi aynı şeyi 
bir daha tekrarlayarak bir kahkaha daha attı. 
Muhtar Bey: "Sen, gül, sen gül daha, ama unutma ki inkılâpçı 
nesil dimdik ayakta," dedi. Meyve tabağıyla içeri giren hizmetçiye 
bakarak: "Evet, dimdik ayaktayız!" diye tekrarladı. Sonra birden 
saatine baktı: "Aaa, hâlâ oturuyorum burada ben!" diye bağırdı. 
386