VİRAN OL AYI VE ŞEYH S AİT
(13 ŞUB AT 1925)
Nakşibend i tarika tının büyük lerind en sayılan Şeyh Sait, Elazı ğlıyd ı. Hayvancıl ıkla geçin en 
varlıklı bir kişiydi. Sayısız koyunları na yetecek meral arı kend i köyünd e bulamadığ ı için Erzur­
um'a  taşınmış  ve ticaret  nedeni yle birçok  kere Halep'e gidip gelmişti. Yöreyi iyi tanır ve kend­
isi de tanınırd ı. Şeyh Sait, Cumhuriy etin ilan edild iği yıl, İstanbul’da  kurulan  gizli Kürt Bağ­
ımsızlık Cemi yeti'ne de üye olmuş,  kendini  tems ilen oğlunu  yollamışt ı toplant ılarına.  Cemi­
yetin arkas ında  İngilizler  vardı,  İngilizler, Kürt  Emirli ği'nin kurulmasın ı destekliyor,  Kürtler e 
gerekli silah, cephan e ve paray ı temin  ediyorlard ı. Kürtlerin  bağımsızlı k planlan  ince ayrıntıl­
arla hazırlanmıştı. 1926  yılında  yapılması  planlanan  ayaklanmayla,  Diyarbakır  ele geçirilip 
merkez ilan  edilece k, Musul  hududuna  temas  sağlandı ktan  sonra  ise, İngilizl erin  fiili ve 
parasal  yardımı  resmen  başlayacak tı. İngiliz destekli Kürtler bununla  da yerinmiyorlardı. 
Doğuda ki ayakl anmanın  bir benzeri de  İstanbul'da hazırlanacak, İstanbul'daki Kürtler,  saltan­
atçılarla  birli kte, din adına  ayakl anacaklar  ve Halifeyi  geri getirme  vaadiy le isyan ı Bursa, 
Kon ya ve İzmir’e  de yayacaklard ı. Doğuda ki isyanl a uğraşma kta olan  hükümet  iki ateş aras­
ında kalacakt ı. Cumhuriye t böyl ece ortadan  kalkark en, Vahd ettin İngilizler  tarafından  geri 
getirilec ekti.
Bu eylem,  gerçe kleştirilmesi  pek zor gibi durmuyordu  aslında.  İslam gelenekleri ne bağl ı 
tutucu  insanlar,  eski töreleri  yok etme ye ve modern  bir devle t kurmaya  çalışan  devrimcilere 
hiç ısınamamışl ardı.  Bir anda Cumhuri yet ilan edilmi ş, hilafet  kaldırılmış, medr eseler kapat­
ılmış,  kadınlara  haklar  verilmiş,  seri kanunlar  yerine  meden i kanunlar  kabul  edilmiş,  yeni 
vergi usull eri getirilmi ş ve özelli kle memle ketin geri kalmış bölg elerind eki halk şaşkına dönm­
üştü. Yeni vergi sistemi ise, o  gün e kad ar köylerind e aşar usulü  vergi toplamakla görevl i şeyhl­
erin menfaatler ine büyük  bir darbe  indirmiş  oluyordu.  Kısacası,  doğuda  bir isyan başlatmak 
için zemin uygundu.
İstanbul’da  ise, hilafet  yanlılarınd an destek bulacakt ı isyancılar.  Ne de olsa  altı yüz yıllık 
saray  şehriyd i İstanbul.  Şeyh Sait, 13 Şubat  günü,  avane siyle birlik te Piran'da  kardeş inin 
evinde  geceleme kteydi. Yanında ki adamlardan  ikisi, altı ay öncek i Nasturi  baskın ının firarileri 
oldu kları için,  jandarmalarca  aranmak tayd ılar.  Öğle namazından  önce  halka, memlek ette 
medr eselerin,  vakıfların  kapa ndığ ını, birtak ım dinsiz  yazarl arın  gaze telerde  Peygamberimize 
küfür  ettiklerini, fuhuşun  arttığını, bu gidişatın değişme si gerektiğini vaaz  etmi şti Şeyh. Sesi 
titreyer ek, gözleri nden  zaman  zaman  ateş fışkırtara k, zaman  zaman  yaşlar  akıtara k sürdürm­
üştü konuşmasın ı. Kendini dinleyenlerin üzerind e kalıcı tesir bıraktığının farkındaydı. Niced ir 
sürdürme kte olduğu  propaganda  görevini  başar ıyla yapıyor,  zamanı  geldiğind e başla yacak 
olan  ayaklanmaya  kadar,  halkı şeriat yoluna  kilitlemey e çalış ıyordu.  Bu nedenl e akşamın  geç 
saatlerinde,  ihbar  üzerin e yanı ndaki  firaril eri almaya  gelen jandarmaların,  sabahk i vaazı ned­
eniyle kendis i için geldikl erini  zann etti. Evdeki ler jandarmaya  kapıyı açmadılar.  Bu direnme, 
az sonra  bir çatışmaya  dönüştü  ve 1926'da  başlaması  planlanan ayaklanma,  vaktinden evvel 
başlamı ş oldu.
Kürt ler o y birliğ iyle Şeyh Sait'i genel k umandan ve baş kan i lan e ttiler.
Şeriat kanunları nı geri getirmek  için Allah tarafından  gönd erildi ğini ileri süre n Şeyh'in 
dalgalandırd ığı yeşil sancak,  kısa süred e yörenin  yoksul ve cahil  insanları nı peşinden  sürükl­
emeyi başard ı. İsyan çığ gibi yayılıyordu.  Piran,  Muş, Hın ıs, Varto, Çapakçur...  Kürtler çevred­
eki aşiretlerden d e yardımcı kuvvet ler alarak, çok sa yıda maki neli tüfe k ve silah larla donanmış