Birlikte sigara içtiler. Hiçbir şey konuşmadılar. Refik pence­
reden dışarı, insanı çağıran dağlara ve gökyüzüne baktı. 
Dışarı çıkınca karda parıldayan güneş gözünü aldı. Hiç gör­
mediği, keskin, ama sakin bir ışık vardı. Başını fazla yukarıya 
kaldıramıyor, ışığa, gözünü ve bilincini dolduran tuhaf parlaklığa 
alışmaya çalışıyordu. Hava soğuktu, ama içe işleyen acımasız 
bir soğuk değildi bu: İnsanı dinçleştiren, hareketli ve kararlı 
olması gerektiğini hatırlatan bir şeydi. Birlikte tünele doğru 
yürümeye başladılar. Refik ayağının altında gıcırdayan kardan 
başka bir şey duymuyordu. Tepeye hafif bir eğimle çıkıyorlardı. 
Refik gözlerini ışığa alıştıra alıştıra başını gökyüzüne doğru 
kaldırdı. Orada, her şeyin çevresinde, tertemiz, geniş, pırıl pırıl 
gökyüzü, mavi, durgun, derin gökyüzü vardı. "Belki de bunun 
için geldim!" diye düşündü. "Sanki aklımda dağınık, birbiriyle 
ilgisiz, paramparça duran bir şeyi şu ışık, şu gök birleştiriyor 
ve rahatlıyor, huzur duyuyorum. Huzur!.." Önünde yükselen 
tepeciğe, solda, aşağıda kalan barakalara ve uzaktaki ırmağa 
bakıyor, gördükleri hakkında bilgi veren Ömer'i dinliyordu. 
Ömer arada bir gülümseyerek bilgi veriyor, ağzından çıkan buhar 
uzun zaman kaybolmadan burnunun ucunda duruyordu. Aşağıda 
gözüken büyük ve geniş barakalar işçi barakalarıydı. Ömer 
onların günde onikişcr saatten iki vardiya çalıştıklarını, bara­
kaların ve yatakların hep dolu olduğunu anlattı. Refik içinde 
gene birşeyler yapma isteğinin uyandığını hissederek uzaktaki 
ırmağın kıvrılışını, tünele doğru gittikçe dikleşen kayaları, kayalar 
arasına sıkışmış karla kaplı düzlükleri seyretti. 
Tünelin ırmak tarafındaki ağzından içeri girdiler. Yoğun bir 
insan ve âlet uğultusu vardı. Tünelin içi nemliydi, küf ve ıslak 
toprak kokuyordu. Girişten içeri doğru duvarlar örülmeye 
başlanmıştı. Ömer kendisine çekinerek bakan işçilere gözünün 
ucuyla bakıyor, birisine, bir taş ustasına, ya da kalıpçı marangoza 
dudağının kenarı ve başının küçük bir hareketiyle selâm veriyor, 
sonra coşkuyla Refik'e anlatıyordu: Şu çalışan duvar ustaları 
Karadeniz'liydi. Bunlar, kazı işinde çalışan işçiler Ispir'liydi. içi 
toprak ve kaya dolu bir dekovil dışarı çıkıyordu. Tünelin 
uzunluğu altıyüz metreydi. İki uçtan ikiyüzer metre kazılmıştı. 
Öteki uçta kayaya rastlanmış, aksilik çıkmıştı. Duvarlarda karpit 
268