Bilge'yle bilgisiz. Parça parça olan bir benlik; toparlanamıyor. Yorgun ve 
yılgın ruh. Pencereyi açıyor son bir kez. Ölümün kucağına atlıyor. 
Her iki başkişi de birer küçük kentsoylu aydın. Oğuz hala evrensel in­
sanı anlatmak savında mı? Çeşitli kişilerin ortak paydası olan tip belirli 
bir zaman-mekan tamlamasının ürOnü; Balllı değil her şeyden önce. lsa, 
Bali uygarlığının özünü simgelerken Türkiye'de son iki yüzyıllık yaşamı­
mızın simgesi oluyor. Değişik bir açıdan bakalım. Atay'ın romanına. Üs­
tü kapalı bir karşı koyuş vardır Cumhuriyet'in üst-yapı devrimciliğine, 
göstermelik Balllılığa. Tepkisi, birtakım şovenistlerinki gibi Batı'ya değil, 
öykünmecileredir. Başkişileri Batı usuyle Doğu duyarlığını birleştirmeyi 
deneyerek çözüm ararlar , başar amazlar. Tari hin allığı kördüğüm boğar 
onlan. Türk aydını Batıyı özümleyememiştir, çünkü tanımamıştır. Kendi 
geçmişine de yabancıdır büyük ölçüde. Köklü bir köksüzlüğü vardır. 
Tam anlamıyla ortada kalmıştır. Selim'in, Hikmet'in durumu da bu değil 
midir? Hem kendilerini hem de çevrelerini kurtarmak isterler; bir Alfred 
de Vigny tavnyla yani tam coşumcular gibi ortaya çıkarlar. Bunu yapar­
ken bile Batının 19. yüzyıl adamına öykünürler. Ne etseler yetersizdirler, 
en başta kendilerini aşmayı beceremezler. 
Oğuz Atay, açık ki, kişinin kendi kendisiyle savaşmasını ve yenmesini 
öneriyor her şeyden önce. Yenilgi süreci içsel bir serüven olarak anlatıl­
mış, toplumsal durum ve konum ise bir veri olarak alınmış. Dışsal-içsel 
çatışmasında dışsaldan çok içsel etmenlere ağırlık veriliyor bireyin içinde 
bulunduğu koşullara karşı tavn irdeleniyor. Olumsuz dışsal belirlenimle­
re karşı salt kendinden kalkarak savaşıyor, başkişi, ilkin kendini dönüş­
türmeyi amaçlıyor. Bundandır Oğuz Atay'ın bireyin yazarı oluşu. Top­
lumsal devinimlere pek bel bağlamıyor o. insanın değiştirilmesini, dün­
yanın, yani yalnızca özdeksel koşullann değiştirilmesinden daha önemli 
bir sorun olarak görOyor gibi. Bu noktada: Kendi içinde yapayalnızdır 
insan. Hele Türkiyeli aydın. Bu aydın belirsizliğin, bilgisizliğin içine doğ­
muşsa, tek kaynakça olarak Bali kültürO o da bilınemkaçıncı elden su­
nulmuşsa, insan konusunda kalkıştığı kahramanlık Isa müsveddesi ol­
maktan öteye gidebilir mi? "Dragomanlar Cumhuriyeti"nde her aydın 
biraz "Mütercim Arir'tir. 
476