sizin gibi çok yaş yaşamış bir zata hatırlatma mecburi­
yetinde kaldığım içir eza duyduğumu ilâve ederim.
Selâm tabiidir.
Mustafa inan, birçok bilim adamı (özellikle matematikçi­
lerin çoğu) gibi özel yaşantısında muhafazakârdı; ülkesinin 
geleneklerine bağlıydı: Ölülerin hayır ile anılmasını istiyor­
du, tabiatta -kendi deyimiyle- bir ‘Sanii Azami Kâinat’ (Evre­
nin Büyük Yaratıcısı) olduğuna inanıyordu:
"Hadiseleri hep birbirine bağlamak, bir sebep-netice dizi­
si tesis etmek, yani illiyet zinciri kurmak gayretinden, kimse 
kurtulamaz.
"İlliyet zinciri adım verdiğimiz bu düşünce tarzı bizi mec­
buren bir başlangıç ve bir son üzerinde düşünmeye zorlar... 
hadiselerde yalnız bir illiyet sıralanışı yoktur, bir de bunlar 
arasında ahenk ve istikamete yönelmiş bir program ve bir 
maksat sezilebilir. Aşikârdır ki bu programlı ve maksatlı gi­
dişin 'kevni fesad' (Olduran ve öldüren) bir saniini (yaratıcı­
sını) ve bir nazımını (düzenleyicisini) tasavvur etmek isteriz, 
zira bu da hayatta diğer misalleriyle bol bol alıştığımız bir 
düşünce tarzıdır.
"Pozitif ilim anlayışına göre sanii azami kâinata böyle bir 
yoldan yaklaşmak kabildir, fakat bu yüksek varlığa muhak­
kak bu tarzda erişmek de şart değildir.
"Şu muhakkaktır ki erişmenin muayyen bir yolu yoktur, 
eskilerin dediklerine göre o yüksek 'mefkûre’ye erişmenin yo­
lu dünyada mevcut insanların sayısı kadar olmak icabeder, 
herkes kendi kudreti ve ihatası nisbetinde kavrar veya ya­
kınında hisseder, bazıları ilim yolunu seçtikleri halde, bazı­
ları da aşk yolunu tercih ederler; hatta büyük şairimiz Fu­
zulî, bu yollar arasında bir tercih yapmak cesaretini bile 
göstermiştir;
183