“Hatırladım be,” d edi, “n 'olacak?”
“Henüz  çilen  bitmedi,  oğlum,”  dedi  İnönü,  “Hem sen buna  çile mi diyor sun?  Dua  et ki 
savaş g örmedin s en.”
“Bu savaş  değil de nedir?  Adamlar  ellerin e silah ı alıp birbirler ini patır patır vuruyorsa, 
nedir  bu ha? Sava ş ille de cephed e mi yaşan ır? Sizler in becerik sizliğind en kaynaklanmı ş bir 
savaş, i şte bu.”
“Böyl e konuşma,”  dedi  heykel, sesi de aynı yüzü  gibi soğuk tu, “Bizler  şeriatın yerine çağd aş 
hukuku,  aşiret düzenin in yerine devl et gücünü  yerleştirme ye çalışmışt ık. Ya siz ne yapmak tas­
ınız? Ayn ını d eğil mi? “
“O zaman  bu zamandır  aynı şeyle uğraş ıyors ak, deme k yanlış bir çözüm  peşind eyiz,” dedi 
Vali.
“Ben  ölüyüm,  zamanın  dışında yım oğlum,  sadece  seyircis iyim  olayların,  doğru  çözüm ü 
sizin kuşak bulsun,  bulabilirs e. Biz, doğru bildiğimiz i yaptık zamanında.  Bizim doğrularımız 
yetmi ş yıl içinde elbett e değişti. Devlet  adamlığ ı, çağla  birlik te değişebilme k, zamanın  şartlar­
ına uyabilmek tir. Hızla  akan  zamana  göre değişme sini  becer emezsen  hiçbir çözüm 
üretemezs in. Ama  biz Türkl er değişimi sevm eyiz.  Treni kaçırana  kadar  bekleriz  değişmek  için.
”
Vali de biliyordu  bunu.  Daha  birkaç  gün önce,  bazı  bürokratlar  ve emekli bir generalle,  çok 
samimi  geçen bir uzun  sohbet  gecesinde,  Doğunun  şiddet  sorunlarına  çözüm  ararl arken, Vali, 
“Teslim  olan bir PKK  liderine sormuştum,  Halk, yerel meclisler aracılı ğıyla yöne time  katılsa, 
sisteme  ortak olsa, bu yeniden  yapılanma  dağdaki  eşkıyayı nasıl etkiler? ' diye. PKK  lideri,  işte 
o zaman, zeminimiz kayar, hapı yutar ız diye yanıtlamışt ı beni,” demişt i. Yüzüne bakmışt ı sofr­
adakilerin.  Çıt çıkmamışt ı kimseden.  Emekli  general  lafı değiştirmişt i hemen.  Bu ülkede bür­
okratlar, si yasiler, as kerler, e snaf, ağalar, şe yhler, şıhlar, rant iyeler, zeng inler ve de y oksullar... 
kimse  ama  hiç kims e değişiklikten  yana değildi. Değişiklik isteyenler in sesi, vurgulu  sazlardan 
kurulu  bir orkestranın  ortas ında  tek başına çalan  ince  bir keman  sesi kadar  cılızd ı. Elbett e bil­
iyordu  o, Türkl erin  değişim sevmedi ğini,  yine de sırf karşı koymak  için,  “Bu söyled iğiniz, 
1925't e yaptıkların ızla çelişiyor,”  dedi  heykele. “Hayır, çelişmiyor,”  diye yanı tladı  heykel, “hat­
alı olabilirim  ama  tutarsız  değilim. Yirmilerin  otuzlar ın faşisti diye bilinen  ben yetmiş lerde 
kendi başımı y edirtmedim mi d emokrasi uğruna? 
Ned en?
Zaman  içind e değişmem  gerektiğini kavrayabild iğim için!  Evet, en sıkı tedbirleri  alan,  ist­
iklal  mahk emeleri ni kurduran,  basına yasaklar  getiren de bendim.  Ama  ellerimizl e 
kurdu ğum uz Cumhuriye ti muha faza  edecek sek, mecburduk  buna.  Doğrudur,  vahim hatalar­
ımız oldu...  Şimd i itiraf ediyorum  işte... dengeleri  bozd uk...  iyice bozduk...  çünkü  çok acelec i 
davranmı ştık. Yüreğ imizdek i uygarla şma  ateşi öylesine  harlı yanıyordu  ki, hatal arımızı  görm­
üyordu k. Henüz  ortaçağ  devr ini yaşamakta  olan  doğunun  ilkel şartlarına,  batı doktrinl erini 
ödün  vermeden  uygulamaya  kalktık. Doğu  yöresi ile ülkenin diğer bölg eleri  arasınd aki deng­
esizliği ortadan  kaldırmadan,  yeni düzeni  haşince zorladı k. Kürt  aşiretlerini modern  yaşamı n 
âdetlerine  uymaya,  şeyhleri n nüfuzunu  yıkmaya  çalıştık. Merkezi idare,  modern  kanunlar, 
modern  bir verg i sistemi...  memle ketin o parçası  henüz  modern  yaşama  geçmey e hazır değildi 
oysa. Göremed ik bunu.  Kemi kleşmiş  bir ortaçağ  sistemini  zorla  ve süratle  değiştirebil eceğ im­
izi sandık. Hata etmi şiz!”
“Paşa, ölesiye yor gunum.... ”
“Ben  de çok yorulurdu m senin yaşınday ken.  Gecel erim  gündüzlerime  karışırd ı. Hele Şeyh 
Sait Îsyanı’nda  tam bir hafta  yastık yüzü görmemiş ti başım. Sait'in isyanı  bize  Kurtuluş  Sava ş­
ı'ndan  da pahal ıya mal olmuştu,  biliyor musun?  Bu, Kurtuluş  Savaşı  gibi dış düşmana  karşı 
verilen  bir savaş  da değildi üstelik, iki ayrı dünya görüşünün  çatışmas ıydı.  Ya laik ve çağda ş