165 
 Niokolaus‘un, din bakımından özsel, akıl bakımından dolaysız anlaşılabilir olarak 
düşündüklerine, bizler bugün belirli bir tarihsel uzaklıktan bakıyor, daha çok Hıristiyanlık 
inancının dogmaları olarak değerlendiriy oruz: En nihayetinde, salt vahiyle açıklanabilecek 
görüşler olarak. Daha genel bir ifadeyle: Tanrı, insanlar veya dünya ile ilgili olumlu tümceler. 
Bu tür tümcelerin mutlaka geçerli olmaları istendiğinde, söz konusu olumlu tümceleri tarihsel 
geçerlilik koş ulları sorgulanmadan, tartışılmadan kabul ediyor, yani dogmatik tümceler olarak 
anlamlarını inkar ettikleri sürece, onaylıyoruz. Ancak, akla dayanan bir din barışının temel 
ilkelerinin bu şekliyle gerçekten kabul görmesini sağlamak için Nikolaus tüm halkla rdan oluşan 
bilgelerin göksel konsili gibi ütopik bir kurguya sığınmak zorundadır.  
Düşüncelerini uyumlu bir şekilde ortaya koyması, bazı çağcıl okurlarda Hıristiyanlığın 
temel mesajının dinbilimlerinin dışına çıkarılması ve dogmatiksizleştirilmesi olarak,  
dolayısıyla da burayı güvensiz bir zemin olarak görebilirler. Bugün bu olumlu tümcelerde hala 
olansa, tersine dogmatik ve dinbilimleri tarafından oldukça belirlenmiş olduğu için, dinsel bir 
tartışmanın temeli olması bakımından sağlam bir tartışma zemini d eğildir.  
Bilgelerin üzerinde uzlaştıkları temel ilkeler, tek bir dinin öğretileri böylece tarihsel 
koşullara bağlı hakikatler olarak görülmektedir. Dönemin Hıristiyanları için geçerli gibi 
görülmekle birlikte, tam da onlara yeterli gelmemiştir söz konusu temel ilkeler. Müslümanlar 
içinse, bu temel ilkeler ne o zaman ne de günümüzde onaylanacak nitelikte değildir. Daha genel 
bir ifadeyle: Olumlu dile getirilen tümceler koşulsuz hakikat olarak geçerli olacaksa, tarihsel 
koşulları sadece sorgulanmadan ve tart ışılmadan gerçeklik olarak kabul edildiği sürece inkar 
edilemezdir.  
Şu açıktır ki, bu yöntemle, bu yolla, ciddi, yani sonucu önceden belirlenmemiş dini bir 
sohbet yürütülemez, bunun zaten istenmediği de açık. Bu yolla kültürler karşılaşmıyor. Bu 
metinde ok uduklarımız daha çok kültürlerin çatışması (clash of civilizations)  ile ilgili bir 
düşünmedir. Sadece bir tarafın kendine varolma hakkı tanıdığı, elbette sadece bir tarafın bakış 
açısının ortaya konduğu bir düşünmedir bu. Ancak, aynı zamanda saygımızı da h akeden bir 
düşünmedir, çünkü tartışmada ölçülülük ve farklı düşünenlere karşı toleranslı olunması 
gerektiğini öneren bir düşünme. Avrupa ortaçağında bundan daha fazla bir din sohbeti 
yapılmamıştır.  
5. SONUÇLAR/ÇIKARIMLAR  
Nikolaus von Kues’ün, en azından görünüşte dinin temelleri ile ilgili akılcı bir 
gerekçelendirme yoluna niçin başvurmadığının sorulması gerekir. Bu konuda gerçek bir 
uzlaşıya varılamayacığını bilmesine rağmen, neden bu yolu seçmemiştir. Çünkü, dinsel 
tartışmalarda başkalarının kabul edeme yeceği pozisyonların savunulması gerekli ve hatta 
zorunludur. Burada verilecek tek bir yanıt vardır: Diplomatlık deneyimine sahip bu öğreti 
sahibi, en genel anlamda başkalarıyla yürütelecek bir sohbette/tartışmada evet veya hayır 
biçiminde de olsa bir tara f belirlenmesi gerektiğini bilmektedir.  
Geçerli ve etkili olması beklenen her konuşma edimi bir karşı geliştir/itirazdır/çelişkidir. 
Öbür yandan, böylesine bir konuşma/sohbet/tartışmada kavramların suçlanması ve mistik yol 
uygun yöntemler değildir. Çünkü t artışmalı konular üzerine yapılan sohbetler, katılanlar 
bakımından yüksek değerdedir ve hiçkimse savaşım vermeden, savundukları konulardan 
vazgeçmez. Diğer yöntemde ise karşıtlıklar, savunulan pizosyonların değersizleştirilmesi 
yoluyla, aşılmaktadır.  
Başk a bir ifadeyle “Kavramların Özgürleştirimiyle ” (quando infinitas additur termino“: 
Cpl. Theol. 4), özelin özbeğinisi haklılaşmıyor. Talep edilen şey “Kavramların Ortadan 
Kaldırılması ” (“tollitur terminatio ... in uno intermino et ineffabili principio ”: ebd .), 
sözcüklerden vazgeçilmesidir.