yarabbim şu göğün allında!'" Bir fırtına gibi gelip geçen ko­
nuşmayı hatırladı: İlk önce bir şey anlayamamış, aptal aptal 
gülümsemişti. Oysa daha önce anlayabilirdi. Birden, "Anlamıştım 
zaten!" diye düşündü. Bu Ziya'yı görünce, tarım bakanım gö­
rünce, yok, yok. Kerim Bey'i görünce anlamıştım! Herr Rudolph'u 
hatırladı. "Şeytan girmiş bir kere içime! Ben de bu memlekette 
yabancıyım!" Ama bu sefer bu toplum dışı suçlu bilinçten keyif 
alıyor, sigara gibi hafif içine çekerek damarlarında onu dolaş­
tırıyordu. "Demek hiçbir şey benim iyiniyetime, istemime ve 
seçmeme bağlı değil. Dışarda kalmaya mahkûmdum. Çünkü 
ruhuma akim ve aydınlığın ışığı bir kere düşmüştü! Her şey şu 
devlet, inkılâp, cumhuriyet dedikleri şeyle çevrili. Bana yol yok!" 
Hölderlin'in sözlerini hatırladı. Birden: "Ee, peki, aydınlık nasıl 
gelecek?" diye mırıldandı. Devletin zorundan keyifle bahseden 
Muhtar Bey'in neşesini hatırlayarak öfkelendi: "Nasıl gelecek 
aydınlık? Ben buna inanmıştım. Aydınlık mı karanlık mı? Ka­
ranlıksa hep mahkûmum ben demektir. Karanlıksa boyun 
eğiyorum ve özgürlükten vazgeçiyorum demektir? Ama neden, 
kimin için, hangi özgürlük? Muhtar Bey'in dediğine bakılırsa, 
özgürlükten, ya da aydınlıktan vazgeçmek bizi ilerletecek... Öyle 
mi? Peki özgürlüğü kim istiyor? Devlet istemiyor! Tüccarlar 
buna fazla meraklı değiller. Toprak ağaları nefret ediyor! Köylüler 
duymamış. Başka kim var? İşçiler?.. Bir de ben! Hah, hah... 
Özgürlüğü ben istiyorum!" Odanın içinde aşağı yukarı yürüyor, 
duvarlardaki devlet büyüklerinin resimlerine bakıyordu. O 
resimlerdeki sert, ama şefkatli insanlar şaşıyor gibiydiler: 
"Delikanlı sen kim oluyorsun?" diyorlardı ona. "Biz her şeyi 
düzenleriz. İyi neyse, hangisiyse, senin için uygun olan her şey 
neyse biz onu yaparız ! Senin gibi bir ölümlüye düşmez böyle 
şeyler! Karanlıkmış, aydmlıkmış, özgürlükmüş, nereden çı­
kartıyorsun bunları? Bir kul olduğunu hatırla ve boyun eğ!" 
Gülümseyerek düşündü! Boyun eğmenin de keyfi vardı. İnsan 
boyun eğer, suçu tarihe ve çevresindeki varlığa bırakır, yaşar... 
Arada bir rahatsız olursa da bunu gururla açıklar: "Bütün gü­
nahları biliyorum, bütün günahları benimsiyorum!.." Neşelenerek 
ekledi: "Bir kul olduğumu biliyorum!" Sonra ama öfkeyle gene 
Hölderlin'i hatırladı. Birden: "Hayır, yanlış!" diye söylendi ve 
412