13 
 Kant’ın ‘Aydınlanma Nedir’2 adlı yazısında vurguladığı gibi, korku ve yılgınlık, 
Aydınlanmayı engelleyen iki etmendir.  Bu nedenle, kendini aydınlatmak isteyen insan, bu 
engelleri aşmak zorundadır.   
Öte yandan, Bloc h’ un yukarıda anılan yapıtındaki açımlamasıyla, umudun çalışması, 
kendini "etken bir şekilde oluşmakta olanın içine atan"  insanlar gerektirir; çünkü bizzat umut 
ve umudun çalışması etkenlik ve oluşmaya aittir. Umut, "olup bitmiş olanın içine atılmış 
edilg en bir köpek yaşamına katlanmaz."  Umut, "yaşam korkusuna, korkunun kötülüklerine ve 
görülebilir kökenine"  karşı çalışır; dünyaya yardım eden şeyleri arar ve gösterir; dünyaya 
yardım eden şeylerse, "bulunabilir." İnsan tarihi boyunca hep "daha iyi olanı, daha iyi bir 
yaşamı"  arar ve bunların düşünü görür.  
Bu belirlemeler, Aydınlanmanın birincil koşulu olan aklını kullanma cesaret gösterme 
ve bunun için etkenleşme ilkesini imlemektedir. Düşünme ve aklını kullanma cesareti gösterme 
eylemleri, etkenleşmeyi g erektirir.  
Bloch’ un deyişiyle, bütün insanların yaşamı "gündüz düşleri" ile örülüdür. Bu gündüz 
düşlerinden bazıları "güç tüketen bir kaçıştır"  ve bu tür düşler, insanı, "kendisini aldatanlar için 
yem"  durumuna getirir; ancak önemli bir bölümü, "heyecanl andırır; kötüyle yetinmeyi önler"  
ve bu heyecanlandırıcı gündüz düşlerinin özünde "umut", "umut etmek" vardır ve bu öz, bir 
başka deyişle, “umut etmek öğretilebilir."  Umut içeren bu öz, aldatılamaz, kötüye kullanılamaz 
ve "karartılamadan etkenleşebilir."   
Öte yandan, hiçbir insan gündüz düşleri görmeksizin yaşayamaz; ancak önemli olan 
bunları hep daha ileri düzeye taşımak ve "tanımaktır." Tanımak veya bilmek, düşleri 
"aldatılamaz ve yararlı ve amaca uygun"  tutma olanağı verir. Düşler dolgunlaşmak, bir başka  
deyişle, içeriklenmek isterler ve böylece "ussal bakışı, kavrayışı zenginleştirirler" ; ışıtırlar, 
aydınlatırlar (Bloch 1985, s. 1).  
Düşler, ‘bu daha iyi olabilir’ diyen kavrayışı canlandırır  
Düşler, "bakan ve şeyleri olduğu gibi sineye çeken"  kavrayışı değil, "katılan, şeylerin 
daha iyi olabileceğini"  gören kavrayışı canlandırırlar. Düşlerin "gerçekten" dolgunlaşması, 
"daha aydınlık, daha bilinen, şeylerin akışıyla kazandırılan" etken kavrayışı geliştirir. Bir başka 
deyişle, "olgunlaşan buğday ın" hasat edilmesini, eve taşınmasını sağlayan kavrayışı devinime 
sokar.   
Bloch’ un kavramlaştırmasıyla, "düşünmek, sınırları aşmak demektir."  Fakat bu 
düşünme ve sınırları aşma, var olanı olduğu gibi tanımak ve tanımlamak biçimindedir. Var olan, 
düşünmen in, dolayısıyla da “devinimin kaynağıdır; çıkış noktasıdır."   Dönüşümün ipuçları, var 
olanda olgunlaşır. Bu nedenle, "gerçek anlamda sınırları aşma",  insanın boş coşkuyla kendini 
önündeki "hava boşluğuna" atması demek değildir. Düşünmek ve sınırları aşmak,  "devingen 
var olanın"  içerdiği ve aktardığı "yeni olanı" kavramak demektir. Bu yeni olanın "açığa 
çıkarılması için", yeniye yönelik istencin, onu istemesi gerekir. "Gerçek sınırları aşma, tarihe 
içkin olan ve diyalektik olarak yürüyen eğilimi"  bilme ve et kenleştirmedir (Bloch 1985, s. 2).            
Bir şeyler  için uğraşan insan öncelikle "geleceğe dönük" yaşar; geçmiş sonradan gelir. 
"Hakiki şimdi" ise henüz ortada yoktur. Gelecek ile ilgili öğe, insanın güttüğü erek uyarınca, 
"korkulanı veya umulanı",  özellikle de "umut edilen şeyi" içerir. Umudun "işlevi ve içeriği 
aralıksız yaşantılanır" ; bunlar "yükselen toplumların" dönemlerinde aralıksız olarak "onaylanır 
ve yaygınlaştırılır."  Yalnızca "çökmekte olan" toplumlarda, "bugün Batı'da olduğu gibi", 
                                                           
2 Immanuel Kant (1983): “Beantwortung der Frage: Was ist die Aufklaerung - Aydınlanma Nedir? Sorusunun 
Yanıtı”; içinde: Werke in zehn Baenden; hrsg. (yayımlayan) Wilhelm Weischedel; WBG, Darmstadt