haritada asla bulamayaca ğı yerlerde kadim dostlar ı vardı. 
Gitmediği yer kalmam ıştı. Yabanc ı bir yere gitmenin tedir- 
ginliği; surats ız, insafs ız gümrük görevlileri; laçkala şmış bü- 
rokrasi çarklar ından vize alman ın imkâns ızlığı; içme sula- 
rındaki parazitler; besin zehirlenmeleri, mide rahats ızlıkları, 
soyulma tehlikesi... k ısacası her turistin kâbusu olan mesele- 
ler Aziz için s ıradan ayr ıntılardı. Ella dünyay ı "güvenli Avru- 
pa ülkeleri" ve "geri kalan tekinsiz bölgeler" diye ay ıradur- 
sun, Aziz için Do ğu, Batı, Kuzey, Güney birdi. 
Ella’nın  hayat ı durgun bir göl ise Aziz'inki ta şkın bir ne- 
hirdi. Ella ad ım atmaya korkarken, o dört nala gidiyordu. El- 
la bir ad ım atmadan önce bin defa dü şünürken, Aziz evvela 
adımını atıyor, sonra dü şünüyordu; tabii e ğer düşünürse. 
Canlı, rengârenk bir ki şiliği vardı; ideallere, tutkulara sahip- 
ti. Pek çok ismi vard ı ve her ismin de uzun bir hikâyesi. 
Ella kendini liberal, aç ık fikirli, demokrat, nazik, medeni, 
"dinsel de ğil kültürel anlamda" Yahudi ve günün birinde et 
yemeyi tümden b ırakmaya kararl ı bir vejeteryan aday ı ola- 
rak tanımlıyordu. Her şeyi ve herkesi iki kategoriye ay ırıyor- 
  
204 
  
205 
  
 
  
du: "Sevdiklerim" ve "Nefret ettiklerim." 
Tam anlam ıyla agnostik oldu ğu söylenemezdi. Ne de olsa 
zaman zaman ailesiyle beraber birkaç dini vecibeyi yerine 
getirdiği olurdu. İşin aslı, Ella dinden de dindarlardan da 
pek hazzetmezdi. T ıpkı tarihte oldu ğu gibi günümüz dünya- 
sında da en korkunç ve en kanl ı kavgalar ın din ad ına yapıl- 
dığını düşünüyordu. Dinlerin insanl ığa ne faydas ı vardı, in- 
san ırkını birbirine k ırdırmaktan ba şka? Hangi dinden olur- 
sa olsun ba ğnazlığa tahammülü yoktu. Gene de (her ne ka- 
dar bunu Aziz'e itiraf etmemi şse de), İslam'daki köktendinci- 
liğinin, Hıristiyan ve Yahudi köktendincili ğinden daha tehli- 
keli oldu ğuna inan ıyordu. Tüm Semavi dinler birbirine ben- 
ziyordu ama İslamiyet daha kat ı, daha kapal ı bir din de ğil 
miydi? Hele kad ınlar için. Aç ıkçası Ella Rubinstein, Müslü- 
man kadınlara uzaktan uza ğa acıyor, hepsini ayn ı kefeye ko- 
yuyor ve onlardan biri olarak do ğmadığı için kendini şanslı 
sayıyordu. 
Aziz ise din ve inanç meselelerini ciddiye alan, maneviya- 
tı kuvvetli biriydi. Güncel politikadan alabildi ğine uzak du- 
ruyordu. Hayatta nefret etti ği hiçbir şey yoktu. "Nefret*' keli- 
mesini silmi şti kişisel sözlü ğünden. Vejeteryan filan olmad ı- 
ğı gibi et yemeye dü şkündü. Söyledi ğine göre, iyi pi şmiş ke- 
babı hayatta reddedemezdi. 
Aziz İskoçyalıydı. 1970'lerin ortalar ında katı bir ateist 
iken Müslüman olmu ştu. "Kerim Abdülcabbar'dan sonra, Yu- 
suf İslam'dan önce" diyordu şaka yollu. O günden bugüne her 
ülkeden, her din ve kültürden mistiklerle hemhal olup ek- 
mek payla şmıştı. Kendini bildi bileli pasifistti, şiddete kar- 
şıydı. Şu dünyada ya şanan çat ışma ve sava şların bir "din so- 
runu" de ğil, "dil sorunu" oldu ğuna inan ıyordu. İnsanlar sü- 
rekli birbirlerini yanl ış anlıyor, birbirleri hakk ında yanl ış 
hükümlere var ıyordu. 'Yanl ış çevirilerle" ya şıyorduk. Böyle 
bir dünyada herhangi bir konuda ısrarcı olmanın ne anlam ı 
  
vardı? En güçlü kanaatlerimiz dahi basit bir yanl ış anlama-