225 
 Şimdilik yıllık imtihanları anlatan belli bir haberde sıraladığım ayrı ayrı unsurlardan biri 
ya da birkaçın ın seçilip vurgulanması sebeplerinin kolayca tahmin edilememesine rağmen 
olsun Istanbul’da olsun taşralarda yayınlanan gazeteler yerliler, yerli makamlar ve ileri gelenler, 
askeriye ve ilmiye mensuplarının eğitim geliştirilmesindeki rolüne açıkça ışık tuta rak toplumsal 
seferberlik düşüncesini telkin edip çabukça bir ilerleme için ümidi sağlamlaştırmaktadır.  
4. GAZETE SÖYLEMLERİ  
Osmanlı gazeteleri eğitimin geliştirilmesinin önemini sadece değil, aracılığıyla devletin 
çabuk ilerlemesi ümidini de telkin etmektedi r. Eğitim reformlarıyla ilgili ve 5 Şubat 1839 tarihli 
Takvim -i Vekayi’nin sayısında yayınlanan makalede eğitimin saadet ve servet kaynağı olduğu 
belirtilmiştir. Din bilgileri ölümden sonraki hayata yöneliktir, başka bilimler ise insanoğlunun 
bu dünyadaki rahatça geçinmesini ve iyi tutumunu sağlamaktadır. Bilgisizlik içinde yaşayan 
bireyler geçinimlerinde zorluklar çekip himayesinde yaşadıkları devletini ve vatan sevgisini 
ihmal etmektedir. Bu nedenlerle Sultan inanç, Müslüman topluluğu ve devletin 
kuvvetle ndirilmesine yönelik tedbirler alarak bilgilerin genişletilmesi ve yayılmasıyla 
zanaatçıların çalışmalarını kolaylaştırıp tarımcılık ve ticaretin canlandırılmasını 
amaçlamaktadır. İnsanlar ise dine ve günlük hayata gerekli bilgilere sahip ve okur yazar oma lı. 
Tanzimat dönemindebu görüşlerin yanısıra bazı yeni söylemler türetilerektüm bunlar 
İstanbul’da ya da taşralarda basılan gazetelerde yer alıp reform sloganları haline gelmektedir. 
Bazen eğitimin geliştirilmesinin ümit edilen bayındırlığa, halkın rahatlığına ve bilgisizliğinin 
yok edilmesine araç olduğuvurgulanmaktadır. Bilgilerden yoksun insanların kötülüklere yatkın 
oldukları belirtilmektedir. Sosyal bir yaratık olan insan yiyecek, içecek ve giyecekler gibi temel 
geriksinimlerini karşılamak için beraber oturageldiği tarımcılar ve zanaatçıların ürünlerini 
tüketmektedir. Vatan sevgisinin yanısıra aile muhabbeti ve şefkati, devletin buyruklarının 
itaatla yerine getirilmesi gibi unsurları içinde alan sosyal tutum bilgisizlikten dolayı ihmal 
edilmeyip aksatılmamalıdır. Ayrıca insanlar başka mahluklardan farklı olarak ayrıt etme ve 
anlama kabiliyetine sahiptir. Bu özellik gereksinimlerinin dile getirilmesini sadece değil, yanlış 
haberlerin fark edilmesini, aşayışı bozan hatalardan kaçınmalarını sağlamakt ır. 
Bazen, gazeteler eğitim -öğretimin kolaylaştırılması girişiminin Tanzimat afiresinde 
faaliyette olan Osmanlı eğitim sisteminde baş gösteren sorunların sonucu olduğunu ileri 
sürmektedir. Örneğin, öğrencilerin 5 yıl içinde okuyacakları dersler 10 yıl için de büyük 
zorluklarla öğrenmektedir.  
Takvim -i Vekayi gazetesiyüzyıllar boyunca Osmanlı topraklarında bunca medrese ve 
mektep kuran ve çeşitli bilim dallarda eserler kaleme alankalabalık bir sayıda bilim insanlarını 
yetiştiren İmparatorluğun önemli bir bilim  ve bilgi merkezi olduğunu hatırlatıp bir zamandan 
beri bazı olumsuz gelişmelerin etkisiyle birçok bilim alanında geniş bilgilere sahip olan 
şahısların son derece sınırlı bir sayıda oldukları fikrini paylaşmaktadır.Bu nedenle Sultan 
bilimler ve eğitimi, me ktepler ve medreseleri öncelikle destekleyip öğrenciler ve öğretmenlerin 
çalışmalarını kolaylaştırmalarını buyurdu (TV, 5.2.1839 ; TV, 316, 9 Ocak 1847 ). Daha sonra 
Sultan ve Bab -i Ali genel bilgilerin ve din esaslarının öğrencilere okutulmasıyla rüşdiye 
okullarını görevlendirerek bu okullara ümitle bel bağladı (TV, 303, 21 Temmuz 1846 ). Haziran 
1862’den sonra rüşdiyelerde eğitim gören kızlara ise itaat ve kanaat alıştırılarak namuslu olma 
tutumu benimsetilmekteydi (TV 649).  
Birçok haberde söz konusu olan resmi görüşler yer verilmemiştir. Sultan’ın ya da Bab -
i Ali’nin kararlarının belli bir gerekliliğe ya da amaca bağlanmayıp ıspatlanmamıştır. Böylece 
ilerleme düşüncesi ve ümidi haberlerin yüksek sayısı aracılığıyla yaratılmaktadır. Herhalde, 
çoğu zaman bu yaklaşım teknik nedenlere ve başka haberlerin öncelikli önemine bağlıdır.