içmeyeceksem ne diye çok yaşayayım?" diye mırıldandı. "Sigara 
içmeyeceksem... Bari onun paketinden bir tane kendime ayır-
saydım. Şimdi güzel güzel içerdim." Alışkanlıkla eski resimlerin 
durduğu kutuyu açtı. Resimleri teker teker çıkarıp yaymaya 
başladı. Resimlerle ilgili hatıralarını yazacak, sonra gene bu 
yazdıklarını birisinin okumasından utanarak yırtacaktı. Berlin 
yolculuğu sırasında çekilmiş bir fotoğrafa bakarak düşüncelerini 
toparlamaya çalıştı. "Burada refikam, hayır hanımım Nigân ile 
birlikteyiz. Berlin gezisi benim için çok öğretici olmuştur. Al­
manya'da Krupp'un dev fabrikalarından birini gezdim. Bizde 
de fabrikaların kurulması şarttır. Evet işte böyle... Bu fotoğrafa 
bakarken başka ne düşünüyorum? Fotoğraf güzel şeydir, ya­
rarlanınız... Bir köşesine tarih atınız... Ah, ben böyle mi ola­
caktım! Ben böyle zavallı saçmalıklarla uğraşmayı iş mi saya­
caktım! Birden öyle kederlendi ki, ayağa kalktı. "Ben ne oldum, 
ben ne oldum?" diye mırıldandı. "Hayır, yazıhaneye gitmek 
istiyorum. Yazıhaneye gideceğim, bütün işleri ben yöneteceğim. 
Osman bir şeyden anlamıyor, aptal. Refik'in aklı başka yerde! 
Şirketi kim idare edecek?" Pencereye yanaşmış, dışarıya, Ni­
şantaşı'na bakıyordu. "Herkes yaşıyor, koşuyor, ben burada. Bari 
yürüyüşe çıkayım." Birden ağbisini hatırlayarak korktu. O ölüm 
yatağında çıldırmış, şarkılar, marşlar söylemeye başlamıştı. Tuhaf 
sözler söylüyordu. Marseyez söylüyordu. "İşte onun republique'i 
kuruldu. Marseyez'ini de işittim, ama onun beklediği gibi ih­
tilâlcilerden değil, İttihat ve Terakki'den tabii hiç değil; işgalci 
Fransız ordusundan işittim!" İşgal altındaki İstanbul'u hatırladı. 
"Ne günlerdi o günler! Şekeri getirmiştim. Geminin Çanak­
kale'den geçtiği haberi gelince peşimden koşmaya başladılar. 
Ama vagon ticaretine Allaha şükür bulaşmadım. Orada Fuat 
kazandı, ismail Hakkı Paşa ile dostluğun, İttihat Terakki'nin 
faydasını gördü!" O güzel, hareketli, ticaret ve başarıyla dolu 
günleri hatırlayınca neşelendi. Odanın içinde aşağı yukan yürüdü. 
"İşte budur hayat! Başarmak, güzel bir iş yapmak, kazanmak... 
Ya şimdi? Şurada şu kâğıt parçalarıyla uğraşıyorum! Ağbime 
döndüm! Hayır. Marseyez'i işitmek istemiyorum! Evet, ben her 
zaman gerçekçi oldum. Gerçekçi olabilmek, her zaman gerçekçi 
olabilmek çok zordur, ama ben bunu yaptım! Kolumu acaba 
20.3