95 
nın ağırlaşmasıyla başlayacak olan mut lak ölüm sürecinde, 
çev resini saran arkadaşianna "ölümden sonra hayat"ın varol­
duğunu kanıtlamaya çalışması, müthiş bir denemedir. Ölüme 
karşı hayatın savwm lduğu bir deneme . 
tki öğretmen 
İspan yol düşünür Ortega y Gasset de denemelerini gazete­
lerde yayırolardı ve bunu "Düşünc elerini pazar yerine çıkar­
mak" olarak nitelendirirdi. 
Geriye doğru baktıkça, denem e kitapla rı okumuş olma­
mm, kafaının ve düşünce biçimimin şekillenmesinde çok 
önemli bir rol oynadığını görüyorum. 
Bu noktada bir öğretmenin adını anınam şart: Yalnız be­
ni değil, dünyadaki milyonlarca kişiyi eğiten büyük bir ögı-et­
men bu. Adı Michel de Montaigne. 500 yıldır öğretiyer ve hiç 
eskimi yor. Her yıl tekrar okuduğum denemeleri, 500 yıl önce 
Fransa taşrasında yaşayan insa nlarla günümüzün insanlan 
arasında, temel davranışlar açısından hiçbir fark olmadığını 
göstermesi bakımından hayret verici. 
Önce kendi içine bakarak insanlığı tanımaya çalışma yön­
temini benimsemiş olan Mont aigne o kadar derin gözlemler 
yapmış ki, modası hiç geçmiyor , hiç eskimi yor. O dönemden 
bu yana kaç kral, kaç rejim, kaç devlet değişti ama onun göz­
lemleri ve düşünceleri tazeliğinden bir şey yitirmiyor. 
Üstelik etkisi sadece bununla da sınırlı değil. Her dene­
mes inde Tacitus'tan, Cicero' dan, Vergilius 'tan, Lukianos 'tan 
yaptığı alıntılarla bizi daha da eskilere, yani insanlık nehri­
nin binlerce yıllık birikimine ba{ı'lıyor. 
Zamanı aşan böyle bir ustalık karşısında şapka çıkarmak 
yetmez elbette. Önünde saygıyla eğilrnek gerekir. 
Monta igne'den sonra deneme türünün en büyük yaz arı 
Francis Bacon.