166 
 Veya mistik bakımdan, özgürleştirim/sınırsızlaştırma, belirli olanın, sonlu düşünmenin 
aşılmasını sağlar. Zifri karanlıktan ayırt edilemeyen, ışık içinde bir bakıştır bu. Daha önce de 
belirtildiği gibi, karşıtlıkların değersizleştirilerek aşılması. Kavraml ar, ayırıcı ve böylece yıkıcı 
güçlerini yitirdiklerinde, birleştirici güçleri de kaybolur, sonuçta bağlayıcı olmazlar.   
Daha önce değinilmişti. Yinelemek gerekirse: Bilgelik kavramı da bunu göstermeye 
yeterlidir. Sub specie infinitatis  Sonsuzluk kisvesi a ltında görüldüğünde, olmaya veya 
olmamaya çabaladığımız bilgelik, sadece akılsızlık ta görülebilir. Gökdeki/Cenneteki 
bilgelerden de söz edebiliriz. Ancak, farklı düşünenler arasında siyasal bir tartışmada, böyle bir 
konuşmayı kimse dikkate almazdı.  
Bilgel ik, meditasyondan ortaya çıkmıştır ve meditasyon içindir. Yalnızların, 
arkadaşların veya yandaşların meditasyonu. Yaşamla ilgili çıkarlar bittiği zaman uygun bir 
yöntemdir. Olgunluğa erişmiş düşüncelere uyar. Herşeyin yaratıcısını ödüllendiren bu tür 
konuş malar ilahi bir söyleşiye dönüşür. Gerçi bu yolla sorunlar çözülmeyecek, fakat 
unutulabilecektir. Bunun da olumlu etkileri olabilir.  
Ancak, burada bizler bakımından belirleyici ve yardımcı olan şey, anlak savunularının 
akılcı bir ya…ya dilsel ifadesi, bizl eri yeni akılcı birlikler kurmaya taşımaz. Böyle bir uzlaşının, 
birliğin kurulmasının da amaç olamayacığı kabul edilmelidir. Karşıtlıkların daha çok ortaya 
çıktıkları akıl zemininde değerlendirilip, aşılamayacağı kabul edilir. Bu bakış açısı, bir 
vazgeçmey e neden olmamalıdır.  
Çünkü tüm savunulan pozisyonların ilkesel olarak hiçlenmesi bakış açısı, birlik/uzlaşıya 
duyulan özlem için yeni umutlar doğurmaktadır. Bu bakış açısı, karşıt olarak savunulan 
pozisyonların içerdiği kavramların geçerli anlamlarının ye niden sorgulanmasını, 
taşınamayacak olanların atılmasını, gerektiğinde değiştirilmesini, genişletilmesini yada 
daraltılmasını gerektirmektedir. Ancak, anlam dönüşümü, gerekli zamanda gerekli doğru akla 
gelirse eğer, çelişkiyi ortadan kaldırabilir: “Absürd görünen bir içerik, başka bir sözcükle 
katlanılabilir duruma gelebilir ”. 
Çünkü, sözcükler ilkesel olarak nasıl anlaşılacaklarını yoruma açık bırakırlar. 
Tanımlamak bizim işimiz. Kavramlar her zaman açık olmasa da, en azından örtük olarak daha 
önceden hep t anımlanmış olmalıdır, eğer onlar akılla kullanmak isteniyorsa elbette. Fakat 
kimse, kavramlara başka tanımlar getirmeye ve başkalarına da önermeye engel değildir. Burada 
etkili olan şey, toleransın gücü değil, sevginin/aşkın şiddetidir, dağları delen, yani  şeylerin 
kavranmış/kavramsal doğasını değiştirmek anlamında bir ifadedir bu.  
15. yüzyıla ait bir metin deneyimini bu biçimde genelleştirince, elbette bunun insan aklı 
ile ilgili sonuçları olacağı konusunda çok şey söylenmelidir. İnsan aklına uygun olan h akikat 
ya biçimseldir, ki bu durumda aklın işlemleri/eylemleri kavramlarla çalışır, fakat bunların 
yorumları açıktır. Yada akıl, kavramlarını yorumlar, bu durumda bu aklın hakikatleri tarihsel 
koşullara bağlıdır ve haklılık taleplerini gelenek ve otoritede n alır. Bu ayrımın kabul görmesi, 
edimde/uygulamada da görülebilir: Akla biçimsel olarak karşı gelenler, ciddiye alınmazlar. 
Akla maddi olarak karşı gelenler ise, insanların içinde olduğu sorumlu topluluklardan 
dışlanırlar. Böyle eyleyenlerle iletişim kuru lamaz, bu kişiler aptal veya kötü olarak nitelenirler.  
Kusaner de karşıt inanç tümcelerini, onları ortadan kaldırmadan barıştırmayı 
başaramamaktadır: Bunlar ya özsel olmayan ritüller olarak geçerli oluyorlar, ki bu durumda 
olumlu karşıtlıklar içinde varlık larını sürdürebiliyorlar, yada sonsuzluk içinde anlamlarını 
yitiriyorlar.