Ka, İstanbul'da cumhuriyetçi laik bir ailede yetiş miş, ilkokuldaki din 
derslerinin dış ında hiçbir Islamî eğ itim almamış tı. Son yıllarda ara ara içinde 
şimdikine benzer hayaller belirince ne telaş a kapılıyor, ne de kıpırtının 
peşinden gitmek için ş airce bir dürtü duyuyordu. En fazla, dünyanın seyredilecek 
güzel bir yer olduğ u düşüncesi iyimserlikle içine doğ uyordu. 
İsınmak ve biraz kestirmek için döndüğ ü otel odasında İ stanbul'dan getirdiğ i 
Kars tarihiyle ilgili kitapları bu mutluluk duygusuyla karış tırdı ve gün boyunca 
dinledikleriyle, çocukluğ unun masallarını hatırlatan bu tarih aklında birbirine 
karıştı. 
Bir zamanlar Kars'ta, Ka'ya uzaktan da olsa kendi çocukluk yıl- 
24 larını hatırlatan konaklarda balolar veren, günler süren davetler düzenleyen 
zengin bir orta sınıf yaş amıştı. Bu insanlar güçlerini Kars'ın bir zamanlar 
Gürcistan, Tebriz, Kafkaslar ve Tiflis yolu üzerinde olmasından, ticaretten, 
şehrin son yüzyılda yıkılan iki büyük imparatorluğ un Osmanlı Devleti'nin ve 
Çarlık Rusyası'nm önemli bir uç noktası olmasından ve dağ lar arasındaki bu yeri 
korusunlar diye imparatorlukların yerleş tirdiği büyük ordulardan alıyorlardı. 
Osmanlı zamanında çeş it çeşit milletin, mesela bin yıl önce diktikleri 
kiliselerin bazıları hâlâ bütün haş metiyle duran Ermenilerin, Moğ ollardan ve 
Iran ordularından kaçan Acemlerin, Bizans ve Pontus devletinden kalma Rumların, Gürcülerin, Kürtlerin, her tür Çerkez kavminin yaş adığı bir yerdi burası. 
1878'de beş  yüz yıllık kalenin Rus ordularına teslim olmasından sonra 
Müslümanların bir kısmı sürülmüş , ama şehrin zenginliğ i ve karmaş ası sürmüş tü. 
Rus döneminde kale yamaçlarındaki Kaleiçi Mahalle-si'ndeki paş a konakları, 
hamamlar ve Osmanlı yapıları gerilerken Kars çayının güneyindeki düzlükte çarın mimarları birbirlerine paralel beş  ana caddeyle onları hiçbir Doğ u şehrinde 
görülmeyecek bir düzenle dimdik kesen sokaklardan oluş an ve hızla zenginleş en 
yeni bir ş ehir yapmış lardı. Çar III. Aleksandr'm gizli sevgilisiyle buluş up ava 
çıkmak için geldiğ i bu şehir Rusların güneye, Akdeniz'e inme ve ticaret 
yollarını ele geçirme tasarılarına uygun olarak büyük mali desteklerle yeniden kurulmuş tu. Yirmi yıl önce Kars'a geldiğ inde Ka'yı büyüleyen; sokakları, iri 
parke taş ları ve Türkiye Cumhuriyeti'nce dikilmiş  iğde ve kestane ağ açlarıyla bu 
hüzünlü ş ehir olmuş tu; milliyetçilik ve kabile savaş larıyla ahş ap yapıları 
tamamen yakılıp yıkılmış  olan Osmanlı ş ehri değ il. 
Bitip tükenmez savaş lar, kıyımlar, toplu katliamlar ve isyanlardan, ş ehrin 
Ermeni, Rus ve hatta bir ara ingiliz ordularının eline geçmesinden, kısa bir dönem Kars'ın bağ ımsız bir devlet olmasından sonra, istasyon Meydanı'na heykeli 
dikilecek olan Kâzım Ka-rabekir yönetimindeki Türk ordusu 1920 Ekim'inde şehre 
girmişti. Kars'ı kırk üç yıl sonra yeniden ele geçiren Türkler ş ehrin çar yapısı 
bu yeni planını benimseyip buraya yerleş mişler, çarların ş ehre getirdiğ i kültürü 
de Gumhuriyet'in Batılılaş macı heyecanına uygun düş tüğü için ilk baş ta 
benimsemiş ler ve Rusların açtığ ı beş 
25 
caddeye, askerden baş ka büyük bilmedikleri için Kars tarihindeki beş  büyük 
paşanın adım vermiş lerdi. 
Halk Partili eski belediye baş kanı Muzaffer Bey'in gururla ve öfkeyle anlattığ ı 
Batılılaş macı yıllardı bunlar. Halkevlerinde balolar verilir, Ka'nm sabah 
üzerinden geçerken yer yer paslanıp çürüdüğ ünü gördüğ ü demir köprünün altında 
buz pateni yarış maları yapılır, Kral Oedipus'un trajedisini oynamak için 
Ankara'dan gelen tiyatrocular -daha Yunanla savaş ın üzerinden yirmi yıl 
geçmemesine rağ men- Kars'ın cumhuriyetçi orta sınıfı tarafından coş kuyla 
alkışlanır, kürk yakalı paltolar giyen eski zenginler güller, yaldızlarla 
süslenmiş  sağlıklı Macar atlarının çektiğ i kızaklarla gezintilere çıkar, futbol 
takımına destek olmak için Millet Bahçesi'nde akasya ağ açlarının altında verilen 
balolarda, piyano, akordeon ve klarnetler eş liğinde en son danslar yapılır, 
yazlan kısa kollu elbiseler giyen Kars kızları ş ehrin içinde bisikletleriyle