81 
 dönemde okullaşma var. Okullaşma oranı yükselmeye baş lıyor. Askeri okullar mühendis 
mektepleri ve ardından gelen diğer kurumlar. Şimdi Abdülhamit üzerine çok tartışma kuruluyor 
onlara fazla girmeyelim ama Abdülhamit’in önemli bir özelliği de okullaşmaya verdiği  önemdir 
yani burada inkâr etmemek lazım o anlam da önemli hakikaten okullaşmayla beraber farklı 
bireylerde farklı umutlarla gelişme yapılabiliyor. Çünkü durağan bir toplum olmaktan çıkıyor 
artık. Bir protetip aynı şeyi düşünen insanların dışında yayılan bir toplumsal taban ve eğitim 
gören insanlar çıkın ca bu sefer çok farklı bir umut yeşeren alanlar doğuyor. İşte bu dönemlerde 
ilkönce resmi de olsa bir resmi gazete çıkıyor. Ondan önce tabi yabancıların çıkarttığı ….  Bey 
var. Genellikle o dönemler hep o umudu beraberinde getiriyor. Tabi bu gelişmeye başl ayınca 
bildiğimiz yeni Osmanlılar yani Jön Türklerin öncesi onlar da aslında o ilkenin etrafında 
şekillenen aygıtlar. Ve giderek yayınlaşmaya başlanan bu kültürle beraber hakikaten bu ilke bir 
yerde kendini gösteriyor yani toplumsal tabana yayılıyor. Ama k orkuyla da beraber geliyor. 
Tamam, toplumlaşma sağlıyor. Abdülhamit son tarihte istibdat yönetimini kurumlaştıran ve 
gerçekten o anlamda da baskı rejimini uygulayan bir kişiliğe sahip. Yani bu korkuyla, umudun 
beraber yürüdüğü bir dönem aslında, Tanzimat s onrası. Ama burada bana göre umut ağır 
basıyor. Çünkü aydınlar yetişiyor, okullaşma oranı artıyor, yayınlar artıyor ve en önemlisi 
1856’lardan sonra gerçi 3 defa kapanıp açılmasına rağmen Darülfünun kuruluyor. Darülfünun 
da tabi o umut ilkesinin önemli bir  adımı onun ayrıntısına çok fazla girmeyelim. Cumhuriyet’e 
gelinceye kadar böyle bir yapı da gelişiyor. Benim çok daha önce yaptığım bazı araştırmalar 
yayıldı. Mesela belli bir dönem özellikle 1908’den sonra çok fazla yayın kendini gösterdi. 
Gazete ve derg i olarak hemen her alanda. Mesela o dönemlerde feminist dergiler yayınlanıyor. 
1908’den sonra ve çok önemli isimler var bu işin öncülüğünü yapanlar şimdi bunların ayrıntısı 
tabi çok vaktimizi alır ama ona rağmen gene de basılan kitap sayısına baktığınız za man, başlık 
sayısı 3000’i geçmiyor. Bu rakam aslında cumhuriyetle beraber de çok fazla artış 
göstermeyecektir. Cumhuriyet ise çöken bir imparatorluğun sonrasında bütün kurumlarıyla inşa 
edilmesi gereken yeni bir devlet ve toplum yapısıyla karşı karşıya kal ıyor. Toplam 12 -13 
milyon olan Osmanlı nüfusunun içinde sadece bir milyonu okuma yazma biliyor ama o okuma 
yazma da ne ölçüde okuma yazma o da tartışılır. Bunlar içinde iyi eğitim görmüş insanların 
sayısı da yüz bin iki yüz bin civarı. Demek ki, bir geçiş dönem yaşandı. 1. Dünya Savaşı Milli 
Mücadele Cumhuriyet ve korkunun bulunduğu yeri yavaş yavaş umut almaya başlayınca ilk 
adımlar biraz kendini gösteriyor.  
Bu önemli adımlardan biri bana göre harf inkılabı dediğimiz harf devrimi. Harf devrimi 
aslında zor lama bir umut yaratmasına rağmen başarılı bir adım oluyor. Yani o zorlamanın 
nereden geldiği hala tartışılıyor. Hala yok efendim olmasaydı şöyle olurdu, toplum bilincinde 
okuma yazma bilmez insanlar haline geldi vs. denilerek. İyi ama okuma yazma bilen ins anların 
sayısı da zaten çok fazla değil eğer toplum çok gelişmiş çok fazla ileri bir kültür düzeyine sahip 
olsaydı tamam o zaman bir gecede harfleri değiştirmek anlamsızdı. Böyle bir şey de yoktu. 
Ama harf inkılabı bence önemli bir umut verdi cumhuriyet dö neminde. Ve cesurca bir umut 
denemesi oldu bu. Bu yüzden de yayın dünyası çok farklı yerlere gitti. O dönemde işte 
hepimizin bildiği gazeteci tipleri ortaya çıkmaya başladı. Bunlar aslında mesleki olarak bazı 
şeyleri yaparken kendi işlerini de götürme duru munda kaldılar. Bir yandan ticaret, bir yandan 
sermayeyle iç içe geçtiler. Ama gazetecilik etiği o dönemlerde çok iyi gelişti bence mesela 
hepimizin bildiği Ahmet Emin Yalman vardır. Ahmet Emin Yalman gazeteciliğe soyunmadan 
önce bir aile şirketinde önemli  hisseleri olan bir insandır. Hala daha cumhuriyet dönemi 60’lara