de önceden sezmiş miydi? Bilhassa benim fikriyatıma yaptığı 
tesiri tahmin edebilir miydi? diye merak etti Hüsamettin Bey. 
Haydi canım, dedi ondan sonra: Benim gibileri nereden tanı­
yacak? Bazı münekki tlere göre Mütercim Arif, şarlatanın bi­
riydi: Herkese malüm olan hakikatleri bir esrar perdesi altın­
da, muğlak cümlelerle ifade eder ve okuyucu, eğer bu mesele­
lerde malümat ve tecrübe sahibi değilse, derin bir mütefekkir 
karşısında bulunduğu zehabına kapılırdı. Mesela eşya ve in­
san arasındaki mistik münasebet hakkındaki tefsirleri alelade 
fikirlerdi : Elbette insan, uzakta bulunan bir tanıdığının sahip 
olduğu eşyaya bakarak bazı şeyler hatırlardı. Bütün nazariye 
aslında gülünçtü. Eşya ile düşünce arasındaki sözleri de, ha­
vada kalan bir cümleden ibaretti. Hüsamettin Bey , bütün bun­
lan bilmesine rağmen Mütercim Arif'ten vazgeçmezdi. Sanki 
Arif, bu itirazları biliyordu; fakat, söylemek istediği, bütün 
itirazlardan daha mühimdi onun için. Mütercim Arif'in bir 
dostu, hatıralarında şöyle bir konuşmalarını naklediyordu: 
Kendisine, Garbın ve Şarkın bu muazzam fikriyatı yanın­
da, bir müptedinin hayallerine sahip olduğu söylenmişti -bir 
münekkit Mütercim Asım'ı böyle kıymetlendirmişti. Bu hu­
susta ne düşündüğü sorulunca Mütercim Arif gülümsemiş ve 
"Belki onlarınki de hayaldir, belki bir gün dünyaya öyle bir 
tefsir hakim olur ki benim fikir kırıntılanm da onlannkinden 
mühim zannedilir," demişti. Muhatabının hayretle bakması 
üzerine bir kahkaha atmış ve, "Tabii bir gün benim eserimin 
de beş para etmediği anlaşılır ama, ben hiç olmazsa kendimi 
biliyorum ve bir gün için de olsa ileride beni mühim adde­
denler çıkabilir demek istedim," diye bağlamıştı. 
Hüsamettin Beyin aklına, Mütercim Arif'in kendisi hakkın­
da yazdığı muhayyel bir tercümei halinden şu satırlar takıldı: 
Zamanında ancak yakın muhitinde takdir edilen ve efkarı 
umumiyenin fazla tanımadığı bir muharrirdi. Bu yakınlarının 
ifadesine göre, eserlerinin ileride anlaşılaca ğını ve öldükten 
292