348 Yaşar Kemal -Dağın Öte Yüzü 
sınız. Ve bundan dolayı da bir daha borcunuzu ödememezlik etmezsiniz. O yıl, 
bahara kadar, Adil Efendi kağnılarla, atlarla, eşeklerle kasabaya köylerden mal 
taşıdı. Köylerde de bir mal varmış ki, bir çokmuş ki, taşıdı taşıdı da bitiremedi. 
O yıl köylü bu sebepten aç kaldı. Ağaç purçlan yedik. Göğ göğ ekinleri, daha 
başak olmadan yedik. O yıl köyde çok çocuk ölümü oldu. Deli Mustan, açlıktan 
üç çocuğunun ölümüne dayanarnadı da, Adil Efenciiyi öldürmeye gitti. Amanın 
Mustan, ne yapıyorsu n, dedik, eline ayağına düştük. Sen onu öldürürsen, köy­
lüye kim borç verir, kim giyecek satar? Hepimiz anadan doğma çıplak kalırız 
Adil Efendi olmayınca. Ve de Deli Mustan Adil Efendiyi öldürmedi. Allah da 
ona üç çocuk daha verdi, çocuklarının yerine. 
"Şimdi size söylüyorum ki, duydum ki Adil Efendi, arkasında yirmi candar­
ınaylan gene geliyormuş. Gene köyde ne var, ne yok alacakmış. Zaten bu yıl o 
kadar verim olmadı. Her şeyimizi alırsa çok kötülük olacak köyde. Ve de gelip 
hepsini alacak. Ve de açlıktan çok ölüm olacak köyde. Bunun için size damşıyo­
rum. Adil Efenciiyi köye getirmemenin mümkünü yok. Gelecek çaresiz, ve çare­
siz gelecek. Ve soyup soğana çevirecek. Ve de çocuklar, kocalar açlıktan ölecek­
ler. Ve de hepimiz açlıktan kırılacağ ız. Ve utançlarm büyüğü yüzümüzde kala­
cak. Buna karşılık ne yapmalıyız? Sizi çağırdım ki bana bir akıl veresiniz. Söyle­
yin bakalım ." 
En arkadan bir yaşlı atıldı. 
"Köyü bırakıp gidelim. Adil gelince köyü boş bulsun. Çukurovadan daha 
dönmemişler desin," dedi. 
Muhtann boynunun damarları şişti: 
"Olamaz bu iş. Bu kışta kıyamette köyü bırakıp nereye gideriz? Adil Efendi de 
köye geldiğimizi, Çukurovadan döndüğümüzü bilmez mi ki? O zaman gelirse, 
bakarsa ki köy boş, o zaman köye bir ateş vurup yakmaz mı ki? Bu sözde iş yok." 
Birkaç ses birden: 
"Köyü bırakıp gitmekten başka çaremiz yok," dedi. 
"Ben de sizden car umdum. Ve de bizim köylü akıllıdır sandım. Ve de bir akıl 
verirler dedim. Mademki bir akıl veremediniz, şimdi beni bir iyice kulaklannızı 
açıp, bir iyice dinleyin. Ve de dediklerimi yapın. Yapmazsamz, hiç mesuliyeti üs­
tüme alamam. Balıarda açlığımzı ve de çocuklar ınızın ölümünü, hastalan nızm 
ölümünü üstüme alamam. Bana bir diyeceğiniz olamaz. Bu aklı bana sabah er­
kenden kapıma gelen Meryemce Ana verdi." 
Herkes Meryemceye baktı. Meryemce uyuklar gibi, değneğinin üstüne yaslan­
mıştı. Kendi adını duyar duymaz başını kaldırdı, sonra değneğini öfkeyle iki üç 
kere yere vurdu. 
"Ve de Meryemce Ana bu köyde en akıllı, en yiğit, en sağlam bir anadır. Dedi 
ki bana, güzel oğlum, Muhtar oğlum dedi, Allah seni bu köylünün başına bir er-