Çünkü damarlarında dolaşan kanları kuvvetini, hayatını 
oradan almıştır. Her biri bir şekilde onun ebedi minnettarı 
ve duacısıdır. O sayede ne tulumbacılar efendi, bey, paşa, 
nazır, mebus oldular. Ne hiçler adam sırasına geçtiler. Ne 
kanlı katiller cezadan muaf kılınarak el üstünde tutuldular. 
Masumları ezmek, haydutları yükseltmek, kabahatsizleri 
cezalandırmak, kabahatlileri mükafatlandırmak toplumun 
baş düsturuydu . Hasan Sabbah'ın haşhaşı gibi onun ma­
neviyetinde insanların niteliklerini değiştiren bir iksir vardı . 
Kötülük saçan bir büyücü gibi gözleri, vicdanları, basiret­
leri bağlardı . En insancıl, namuslu, doğru adamları ahlak 
uçurumlarına sürüklerdi ve nasıl ki sürükledi . İttihatçıların 
hepsi insanlıktan nasibini almamış, vicdansız kimseler değil­
dir. Buna şüphe yok . Fakat nasıl oldu da bu fazilet ve irfan 
sahibi insanlar hiç itiraz etmeden ve sorgulamadan dört beş 
katilin peşine takılarak izlerinden gitmek gibi büyük bir gü­
nahı işlediler? Bu kanlı yolun varacağı neticeyi göremediler? 
Duvar duvara bitişik bu iki komşudan başka hemen bü­
tün mahalle kıtlığın insafsız, devasız, çaresiz elemiyle yanı­
yor, kavruluyordu . Bu iki refah içindeki kibar aile reisinin 
isimlerini süsleyen hacılık, hafızlık unvanları bir müddet bi­
rer paratoner gibi kendilerini dedikodudan, hakaretten, kem 
gözlerden korudu. Biri Ravza-yı Nebi'yel yüz sürmüş mü­
barek bir hacı, diğeri Kitabullah'ı zihnine nakşetmiş muhte­
rem bir hafız. Bunlardan hak ve insanlığa aykırı ne kötülük 
beklenebilir? Evet, efendiler , bir müddet kutsanması gereken 
bu iki unvanın temin ettiği hürmetle yaşadılar, kötü dillerin 
kendilerine kadar uzanabilmesinden korundular. Lakin git­
gide mahallede açlık arttı. Herkes zar zor kendi yağıyla kav­
rulabilirken şimdi kimsenin ne yağı kaldı, ne suyu, ne seli ... 
Çatırtı başladı. Tenceresini, sahanını, halısını, mangalını sa­
tanlar sattı. Şimdi sıra iç çamaşırlarına, dona, gömleğe kadar 
geldi . Yoksullukla bunalan bazı aileler hasta evlatlarını, ana­
larını, babalarını, kardeşlerini açlığın, ölümün aman vermez 
Hz. Muhammed'in kabri. 
6