cami avlusunu gittikçe kızdırıyordu. Tüccarların arkasında 
çelenkler vardı. Muhittin'i demin burada gördüğünü düşündü, 
çelenkler üzerindeki yazıları okudu: "Fuat Güvenç ve Ailesi... 
Tesisat-ı Elektrikiye... İş Bankası Sirkeci Şubesi... Bazaar de Levanı 
Anonim Şirketi... Anavi Ailesi." Sonra Muhittin geldi, Refik'e 
sarıldı, ne kadar ciddi, ne kadar üzüntülü olduğu anlaşılmıyordu. 
Birlikte dönüp gene çelenklere bakmaya başladılar. Birbirlerinden 
rahatsız oluyormuş gibiydiler. Galiba Muhittin söyleyecek bir 
şey arıyor, ama bulamıyordu. Sonunda çelenk yollamanın bizde 
de artık alışkanlık olduğunu söyledi. Bundan ne hoşnuttu, ne 
şikâyetçiydi, öyle söyleyivermişti. Refik de iki yıl önce bu 
alışkanlıkla birlikte Nişantaşı'nda bir çiçekçi dükkânının açıl­
dığını söyledi. Arkalarındaki kalabalığın uğultusunu, fısır fısır 
konuşan, bir rezalet, ya da savaş çıkmış gibi endişelenen, sonra 
bakışlarıyla, tavırlarıyla ve elbiseleriyle kelimelerinden daha çok 
şey söyleyen kalabalığın uğultusunu dinleyerek sustular. Refik 
böyle yapmasının daha yerinde olduğunu düşünerek, Muhittin'in 
yanından ayrıldı, caminin ağzına yürüdü. Gene, bazı paşaların, 
sefirlerin arasına girdi: Annesinin akrabalarıydı. Nigân Hanım 
oğlunu küçükken bu insanların oturduğu konaklara götürürdü, 
onlar da Refik'i severler, okşarlar, gülümserlerdi, ama hiçbir 
zaman o "iade ziyaret"lere gelmezlerdi. Şimdi de Refik'e gü-
lümsüyorlar, ya da sevgiyle bakıyorlardı. Refik, "Çocukken beni 
çok sevimli bulurlardı!" diye düşündü. "Acaba şimdi nasıl 
buluyorlar?" Kızkardeşlerinin koluna giren annesini seyrederek 
bir süre hareketsiz durdu. Avlunun girişinde ağaçların oradaki 
işçiler de hareketsiz duruyorlardı. Dönüp camiye biraz daha 
sokuldu. Sonra sütunların üstüne, mermer alınlığa iliştirilmiş 
olan bir tuğrayı gördü. Abdülmecit'in tuğrasıydı. Bir hareket 
oldu. 
Osman kardeşine yaklaştı ve sordu: "Namaza gelmiyor mu­
sun?" 
"Namaz?" diye düşündü Refik. Başını salladı. Ayakkabılarını 
nasıl çıkaracağını düşündü. Eskiden camiye her gelişinde bunu 
düşünürdü. Eskiden hizmetçilerle, bir de bayramlarda babasıyla 
gelirdi buraya. Ayakkabılarını bir şey düşünmeden acele acele 
çıkardı. İçerisi serin ve loştu, küf ve halı kokusu vardı. "Aptes 
212