"Söyle bana Bistkmî mi daha ileride yoksa Peygamber  
Efendimiz mi?" Bu soruyu elinin tersiyle itmek ya da geçi ş- 
tirmek kolay. Hiddetlenip kar şıdakini susturmak kolay. Zor 
olan ne soruldu ğunu anlamaya çal ışmak ve tabii bir de yan ı- 
tı bulmak. 
İnsan hayat ı daimi bir seyr ü sefer. Be şikten mezara yol- 
culuk hâlinde, seferdeyiz. Önümüzde uzanan yedi ayr ı mer- 
hale, yedi basamak. Bilenler güzergâhtaki her menzile bir 
isim vermi ş. Nefsimiz buralardan bir bir geçmeden, kendini 
ayrı bir varl ık sanmaktan vazgeçmeden yolculu ğunu tamam- 
layıp Hak ile bütünle şemez. İnsan yalandad ır, ziyandad ır, 
zandadır. Yedi basama ğı çıkmadıkça hakikate eremez. 
İlk mertebenin ad ı Nefs-i, Ejnm a ?-e. Yoz. Ham ve Daima 
Başkalarını Suçlayan Nefs merhalesi. Ne yaz ık ki pek çok in- 
san ömrü boyu bu a şamada tak ılıp kain1. Kurtulamaz cende- 
reden. Dünyevi i şlerden gayrisini dü şünmeyen, paraya ikti- 
dara makama tamah eden, şişkin ve semiz bir "Ben" zann ıy- 
la yaşayan insan bu makamdad ır. Buraya demir atm ış kişi- 
leri hemen tan ırsın. Hep ba şkalarını suçlar, ele ştirir, çeki şti- 
rir; nefes al ır gibi do ğallıkla dedikodu ve iftira eder; katiyen 
kendilerinde kusur bulmaz; ba şkalarım yargılar; şüphe, ku ş- 
ku ve kibir ikliminde ya şarlar. Bilirsin onlar ı. Kendinden bi- 
lirsin. Çünkü madem ki insan ız ve madem ki be şer dediğin 
şaşar, Nefs-i Emmare'ye dü şmeyenimiz yoktur. Önemli olan 
o çukurdan çabuk ç ıkabilmek. 
Ol kişi ne zaman ki nefsinin ar ızalarını, takıntılarını, ha- 
  
falarını ayırdeder ve düzeltmeye niyetlenir, i şte o zaman iç- 
sel bir yolculu ğa çıkar. Bundan böyle gözleri d ışarıya değil, 
kendi içine çevrilir. Böyle böyle ad ım adım bir sonraki maka- 
ma varır. Bu makam bir bak ıma öncekinin tam tersidir. Bu- 
rada kişi hep ba şkalarını suçlayaca ğına, sürekli kendinde 
kusur bulur. Olan biten her şeyde kendini didik didik incele- 
yerek ele ştirir. "Âlem güzel, ben çirkin" a şamasıdır bu. İşte 
bu safhada nefs, Nefs-i Levvame olur. Yani Suçlanan..yahut 
Kınanan Nefs. 
Üçüncü mertebede ki şi biraz daha pi şer. Nefs-i Mülhime'ye 
erişir. Bu noktada, insan ın nefsi, İlham Alan oldu ğundan, ki- 
şi dünyada gördü ğü her şeyden ve herkesten esinlenir. Tesli- 
miyet denilen hâlin nas ıl bir özgürlük oldu ğunu kıyısından 
köşesinden hissetmeye ba şlar. Nasibiyse İlim Şehri'ne ad ımı- 
nı atar. Zaman zaman kabz, yani s ıkılma ve daralma yarat- 
sa da, ekseriya bast, yani geni şleme ve ferahlama getirdi ğin- 
den gönle ho şluk verecek kadar güzeldir bu makam. Fakat 
cazibesi ayn ı zamanda en büyük tehlikesidir. Zira bu a şama- 
ya gelenlerden ço ğu buradan ç ıkmak istemez. Zanneder ki 
yolun sonuna gelindi. Oysa yol daha uzun ve çetindir. 
Ahenkli ve renklidir ya buras ı, nice ki şi daha öteye gitme 
iradesini, basiretini veya cesaretini gösteremez. Bu nedenle- 
dir ki üçüncü makam her ne kadar cennet bahçesi kadar la- 
tifse olsa da, yüceleri hedefleyenler için bir tuzakt ır. 
Buradan öteye geçmeyi ba şaran kişi İlim Şehri'ni kat eder 
ve Nefs-i Mutmaine safhas ına ulaşır. Artık nefs eskisi gibi de- 
ğildir, tamam ıyla değişmiştir. Bu sebepten ona Tatmin Olmu ş 
Nefs adı verilir. Ki şi artık çok daha üstün bir şuura sahiptir. 
Gözü doymu ş, gönlü geni şlemiştir. Para pul, ad san, mal 
mülk makam derdinde de ğildir. Ba şkalarıyla iyi geçinir, sa- 
dece seccade üstünde namaz k ılarken de ğil, her zaman hu- 
zurdadır. Daimi namazdad ır. Kalp k ırmaz, kul hakk ı yemek- 
ten gözü gibi sak ınır ve kimsenin kusuruna bakmaz, hatta