ÖNCELERİ  bu bölgede,  biri  küçük,  dikdörtgenimsi  ve bakımlı,  di-
ğeri büyük,  yarı  dairemsi  ve bakımsız,  her ikisi  de hem  hıncahınç 
kalabalık,  hem  de alabildiğine  ıssız;  sarmaşıklı  çitler,  gölgeli  yokuş-
larla çevrilmiş,  aynı  harap  duvara  sırtlarını  yaslamış  ve elbirliğiyle 
alabildiğine  geniş  bir araziye  yayılmış  iki kadim  mezarlık  vardı. 
Büyük  olan  Müslümanlara,  küçük  olan  ortodoks  Ermenilere  aitti. 
Mezarlıkları  birbirlerinden  ayıran  yaklaşık  bir buçuk  metre  yüksek-
liğindeki  duvarın  üzerine,  bir taraftan  ötekine  zıplamak  mümkün  ol-
masın  diye,  paslı  çiviler,  cam  parçalan  ve getirebilecekleri  uğursuz-
luktan  çekinmeden  kırık  aynalar  yerleştirilmişti  dikine.  Mezarlıkla-
rın iki kanatlı,  demir  parmaklıklı,  devasa  giriş  kapılan  ortak  duvar-
larına  yüz  seksen  derece  ters  düşecek  biçimde  yapıldığından  ve 
böylelikle  biri kuzeye,  biri de güneye  baktığından,  ziyaretçiler  ara-
sında  olur  da bir taraftan  diğerine  geçmeye  niyet  eden  biri çıkarsa, 
bulunduğu  mezarlıktan  çıkıp,  dışarıdan  duvar  boyunca  yürüye  yü-
rüye her iki mezarlığın  toplam  boyunu,  duruma  göre  ya yokuş  aşa-
ğı ya da yokuş  yukan  katederek  öteki  kapıya  varabilirdi  ancak.  Ne 
var ki, mezarlıklardan  birinde  yakını  defnedilmiş  bir ziyaretçinin, 
gelmişken  bir de öteki  mezarlığı  ziyaret  etmek  istediği  görülmedi-
ğinden,  kimsenin  böyle  bir zahmete  katlanmasına  gerek  kalmazdı. 
Buna  rağmen,  ister  gündüz  olsun,  ister  gece,  canlan  diledikçe,  bir 
mezarlıktan  ötekine  hoplaya  zıplaya  geçenler  de vardı:  rüzgâr  ve 
hırsızlar,  kertenkeleler  ve kediler,  aradaki  duvarın  üstünden,  için-
den, altından  geçmenin  türlü  türlü  yollarına  vakıftı. 
Çok sürmedi.  Ardı  arkası  kesilmeyen  göçlerle  birlikte  şehir,  bir 
beton  ordusunun  neferleri  gibi  yan  yana  dizilip,  uygunadım  ilerle-
yen ve uzaktan  bakıldığında  hepsi  de birbirine  benzeyen  yapılarla 
dolup  taştıkça,  mezarlıklar  da, dört  tarafı  keşmekeş  deryasıyla  çev-
rili iki asude  adacık  gibi  kalakaldı  ortada.  Bir yandan  mütemadiyen 
yeni apartmanlar,  sıra  evler  yapılıyor;  bir yandan  da, binaların  ko-
19