mızın geçtiği hocaların yazılı imtihanında sorduktan sual, o 
anda Mustafa'nın süzgecinden geçirilirdi. Mustafa eğer, ‘Ko­
laydır canım yapılabilir,’ derse, ses çıkarılmazdı. Mustafa, 
'Vallah yapılır, ama uzun sürer,’ deyince de hemen o suale 
itiraz edilir, suai hafifletilir veya tamamen kaldırılırdı.”  
Mustafa’nın bu konularda yardımı bazı durumlarda daha da 
ileri gidiyordu: Yine böyle halden anlayan hocalardan biri, 
yıl sonu imtihanında soracağı soruların tamamını bir kâğıda 
yazarak sınıf mümessiline verdi." Sorulan hemen Musta­
fa’ya gösterdiler: ’ Mustafa,1 ’ dediler, "bunlann zor olanlarını 
sileceksin, yerine bizim çözebileceğimiz gibi olanlarını tertip 
ederek yazacaksın. Hoca vaziyeti anlamasın ha.”  Mustafa da 
ustalıkla yeni sorular düzenledi. "Sınıf mümessili aynı adet­
te olan sual listesini daktiloya çekip hocaya götürdü. Ama 
şunu da ilâve edeyim; hoca, imtihanda sorulan bilemeyen bir 
talebeye meselenin farkına vardığını söylemişti."
"Mesele ahlâk açısından ele alınırsa acaba tenkit edilebi­
lir mi?" diye sordu orta yaşlı profesör. "Bir öğrenci olarak bu 
konudn tarafsız bir karşılık vereceğimi sanmıyorum,”  diye 
içini çekti genç adam, "Yalnız bana kalırsa sonuç tek taraflı 
olarak biz öğrencileri perişan ediyor. Oğrenemeyen arkadaş- 
lanmın başına gelenleri biliyorum da öğretemeyen hocaların 
akıbeti hakkında pek bilgimiz yok.”  "İşte Mustafa da talebe­
liği sırasında hocalık yaptığı için iki tarafı biraz daha iyi de- 
ğerlendirebiliyordu. Onlarla aynı zamanda arkadaş olduğu 
için, talebenin neyi bilip neyi bilmediğini kolayca anlıyordu, 
gerçeklere sırt çevirmiyordu."
Gerçekten de talebeye sınıfta sürekli olarak sırtını çevi­
rerek ders veren bir hocaları vardı. Belki de bu yüzden tale­
benin gözlerinde, dersinin hiç anlaşılmadığını göremiyordu. 
İri gövdesini tahtaya yapıştırarak sanki karatahtayı ve bil­
diklerini onlardan saklıyordu. Talebe, sağa sola boynunu 
uzatarak hocanın sırlarını görmeye çalışıyordu. ’’Yazdıklan-
«5