George Sand hakkındaki malumarımdan sıfırı aldım. 
Artık sussam ya ... Hayır. Böyle zeki bir kadının kocalığına 
layık olduğumu ispatlamak için benim de edebiyara dair ko­
nularda mutlaka birkaç şey bilmem lazımdı. Flaubert ismini 
çok işitiyordum. Bu zat sakallı mıdır? Bıyıklı mıdır? Hayat­
ta mıdır, değil midir? Ne resmini gördüm, ne biyografisini 
okudum, ne de eserlerinden iki satır ... Yalnız kesin bildiğim 
şey, çok meşhur bir edebiyatçı olmasıydı. Şimdi bu konu 
üzerine bazı bilgiler gümletecekti m. Bir yazar nasıl meşhur 
olur? Şüphesiz çok eser yazmakla ... Bu sağlam nokta üzerin­
de artık George Sand'ı erkek sanmak gibi bir faka basmak 
tehlikesi görmüyordum. Böylece bütün hayretimi gözlerimin 
açılmasında toplayan bir takdirle: 
-Hanımcığım, bu Flaubert ne üretken bir beyin! Bu 
adam o kadar çok eseri nasıl yazdı? Millet kütüphanesine 
dağ gibi roman yığdı. Hayret, hayret ... 
Bu defa karım kahkaba koparmadı. Cehaletimin koyulu­
ğuna kederlenir gibi simasma çöken bir hüzünle: 
-Flaubert'in eserlerindeki fevkaladelik nicelik değil ni­
telik bakımındandır . 
Sabiha, Madame Bovary'den başladı. Yazarın yediyi se­
kizi geçmeyen eserlerini birer birer saydıktan sonra: 
-Yaygın olarak yanlış bir kanı vardır. Büyük yazarların 
dehalarının kıymetini eserlerinin çokluğuyla tartarlar. Edebi 
şan ve şerefi eserlerin sonsuz çokluğunda ararlar. Fransa'da 
Victor Hugo, Balzac, Aleksandre Dumas, Zola gibi çok ya­
zan büyük yazarlar gelmiştir. Fakat bunlar birbiri ardınca 
şaheserler doğurmamışlard ır. Hugo'nun eserleri içinde kıy­
ınetsizleri de vardır. Beşeri Komedyal külliyatının cılızları da 
çoktur. Çok veren ağacın bütün meyveleri besili ve besleyici 
olmaz. Bu yazarlar zamanlarını şöhretleriyle doldurmuşlar ­
dı. Bugün hemen hemen okunmuyorlar . Fakat Romeo Ju­
liet, Tartuffe, Faust gibi abıhayatla yazılmış ölümsüz eserler 
İnsanlık Komedyası: Balzac'ın doksan altı kitaptan oluşan külliyatına ver­
diği genel ad. 
23