121 
nün nedeni çiftli�nin yanması değildir, düşmanının alçakça 
davranmasıdır. 
Çünkü düşmanının da onurlu olması gerekmektedir. 
Yaşar Kemal, bu büyük romanda, insanın onurunun dost­
ları kadar düşmanlarını da doğru seçmesine bağlı olduğunu 
gösterir. 
Almanların bir sözünü hatırlayalım: "Çok düşman, çok şe­
ref demektir." 
Belki de en güçlü bağ düşmanlık bağı. 
Bütün ünlü düşmanlık hikayelerinde, iki düşman bir çift 
oluşturur ve hep bir arada anılırlar. 
Artık Mozart ismini, Salieri isminden sonsuza kadar kim­
se ayıram az.