ormanın derinliklerini dinledi. Uğultulardan, çahrhlardan, o 
kuşun sesinden başka sesler de anyordu. Gene çok uzaklardan 
belli belirsiz bir çan sesi geldi kulağına. Çan üç kere öter gibi 
oldu, sonra da sustu. Adam kulağı yerde, çan seslerini bir daha 
duyabilmek için bekledi bekledi, ama bir daha o sesleri duya­
madı. Bu çan sesleri bir devenin, bir kahnn, bir sığınn çan ses­
leri mi, yoksa bir tekenin, bir keçinin çanının sesi miydi, sesler 
o kadar uzaktan geliyordu ki ayırt edemedi. Sesler biraz yakın 
olsaydı bunu ayırt etmek çok kolay olurdu. Çan sesi bir duyu­
lur gibi olmuş sonra da hemen sönmüştü. Doğrulup yukansın­
daki çınann geniş, yaygın daUanna bakh. Ağacın yaprakların­
da en küçük bir kıpırtı yoktu. Ve en kalın, en uzun daldan aşa­
ğıya bir kırmızı kannca katan yol yaplıklan gövdeye iniyor, 
oradan da çam pürlerinin öbek öbek yığıldığı bir başka ağacın 
altına doğru akıyorlardı. Küçücük, yumru, kırmızı sırtlannda 
son ışıklar ipiliyordu. Sırtını yeniden gövdeye dayayan adaını 
birden bir uyku bastırdı. Kısılmış gözlerinin önündeki yorgun 
at sağ art ayağını karnma çekmiş, tüyleri de domur domur ol­
muş, donu yağızdan karaya dönmüştü. Başını da uysal, yorgun 
yere sarkıtınış, uzun yelesi toprağa değecek kadar aşağılara dö­
külmüştü. Adamın gözlerinin önünden Kel Hamzanın uzayıp 
safran sansı kesilmiş, gerilmiş, bir ölüm çığlığına dönmüş yüzü 
durmadan geçiyor, kocaman, ardına kadar açılmış ağzı, pörtle­
miş gözleriyle yalvanyordu. Uçan kuştan, dosttan düşmandan, 
yerdeki kanncadan car umuyordu. Adam yan uykuda, yan 
düşte, bir insan canının ne kadar tatlı, vazgeçilmez olabileceği­
ni, kimi insanlann, belki de büyük bir insan çoğunluğunun 
canlannı vermemek için ne kadar alçalabileceklerini ilk olarak 
düşünüyordu. İnsan canı bu kadar alçalmaya değer miydi? Ne 
pahasına olursa olsun insan yaşaınını sürdürmeli miydi? Sıt­
malar, hastalıklar, zulümler, buyruklar, açlıklar, yoksulluklar 
insan soyunun yaşama direncini kıramamış, insanoğlu kıyım­
lardan, aşağılamalardan, sakatlıklardan, kırımlardan sonra bile 
yaşaınını sürdürmüştü. Bu korkunç güç, bu sonsuz direnç, bu 
yaşamak için katlanılan en aşağılık durumlar neydi, ne içindi? 
Kel Hamza, alının önüne düşmüş köyü, bütün bedeniyle kor­
kuya kesmiş dolanırken, arada bir durup ona öyle bir, öyle kö-
15