men çıkıyor, onu kesiyorsun, yerine ondan daha büyük bir or­
man... Birden Deli Durdunun üstüne, çoluk çocuk, yüzlerce, 
kartallar gibi iniyorlar, sonra o anda kalkıyorlar. Deli Durdu or­
tada yok. Yalnız bir ayağı, çizmeli bir bacağı tozların içinde ka­
nıyor. Çukurovada çok insan, dağlarda çok insan, dünyada çok 
insan, az ağa var. Niye öyleyse ağaların başma kartallar gibi ço- 
kuşmuyorlar? Çokuşunca ne olacak, diye soruyordu Memed. 
Bin başlı evran, bir ulu bulut... Bir kılıç bin başlı evranı kesiyor, 
durmadan kesiyor, kılıç eskiyor, yoruluyor, evranm başı kesil­
dikçe daha çoğalıyor.
Karmakarışık... Anavarza kalesinde Kral Torosun sarayı... 
Bir zamanlar bütün Çukurovaya...
Önünde, burnunun dibinde bir karartı. Memed birden kor­
kuyla irkildi. Bir tilki toprağı koklaya koklaya kendisine doğru 
geliyordu. Memed kıpırdayınca uzun kuyruğunu savurup dön­
dü, kaçtı. Memedin yüreği küt küt atıyordu.
Bir süre dinlendikten sonra ayağa kalktı, bütün bedeni sız­
lıyordu. Bir adım daha atacak gücü kalmamış, çökmüştü. Kel 
Hamzanm işleri. Durmuş Ali Emminin ölümü, Hürü Ananın 
hali, Değirmenoluğun durumu, çakırdikeni, tarlalar, zulüm, aç 
kalmış köylüler, bin başlı evran...
Koyaktan aşağı yürüdü. Koyak gecede derinleştikçe derin­
leşiyor, karardıkça kararıyordu. Sağ baştaki orman uğulduyor, 
ay ışığında kara bir sağnak gibi gökten yere iniyordu. Bütün 
koyak gümbürdüyor, uğulduyor, bir açılıp bir kapamyordu. 
Ağaçlar, sular, kayalar... Kavuşup kavuşup, açılıyorlar. Orman 
üstüne üstüne geliyor, yağıyor, uğulduyor... Memedin başı dö­
nüyor. Orman, koyak, sular, kuşlar, çiçekler, çalılar, sıcakta ya­
nan mor ipiltili Anavarza kalesi, Alidağı, ışıklar, yangm, boyu­
na kendi yörelerinde dönen atlar... Atlar, koyaktan aşağı gürül­
tülerle atlar iniyorlar, akıyorlar. Memedin başmda karmakarış 
bir dünya dönüyor, kulakları uğulduyor, kulaklarında kurşun 
sesleri... Memed, korkunç bir selde yuvarlanıyor. Koyağm dibi­
ne dibine birisi onu, ayaklarından tutmuş çekiyor. Burnuna bir 
çiçeğin acı kokusu geldi. Sonra ortalik daha acı, barut koktu. 
Sonra da barut kokusu ter kokusuna kanştı.
Ay battı, karanlık daha da uğuldadı, Memedi sardı. Kurt-
203