54 
lıktır" diyebilmek, Dostoyevski'nin bu özellijp.ni ortaya çıka­
nyor. Ayn ca, derin bir gerçekli� vurguluyor. 
Filozoflar bir yanda "bilinçsiz bir hayatın ölüm anlamı­
na geldiği"ni söylüyor, öte yanda "bilincin keder getirdiği"ni. 
Kimisi ahmak bir adamın mutluluğuna özeniyor, kimisi ise 
böyle bir kişi nin hayatını hayattan saymıyor. 
Dostoyevski'nin yargısı ise daha zengin bir vurgu içermekte . 
19. yüzyıhn Rus aydınl annın en büyük takıntısı Taruı kav­
ramıylaydı. So(tuk ikiimin bu ateşli insanlan, Ortodokslu� 
tek kurtuluş yolu olarak görenlerden Tann'nın varlı�nı sor­
gulayanlara kadar, bin bir çeşit düşünceyle sarsılıyordu. Ni­
hilizm ise aydınlar arasındaki en yaygın akımdı. Romanlarda 
oldu(tu gibi, gerçek hayatta da birçok aydın bu me seleyi kendi 
canını ortaya koyarak çözmeye çalışıy or, intihan deniyo rdu. 
Tann'nın gerçekten var olmasını özleyen ve bunu kesinleş­
tirerek huzursuzluk tan kurtulmak isteyen insaniann gerek­
çesi şuydu: 
"Yann sabah kendimi asaca�m. Eğer Tann varsa ve beni m 
kaderim onun elindeyse bana engel olur. Ama eğer ölmeyi ba­
şanrsam, demek ki Tann yoktur ve irade benim elimdedir. " 
Bu düşünce, bu sorgulama b içimi elbette yoksul, geçimi ­
ni sağla makla uğraşan mujik (köylü) yı�nlannın aklına bi­
le gelmez. Köylü, karnı doyup çubuğunu tüttürdü � zaman 
mutlu olur ve sağlam bir inançla yatağa girip mışıl mışıl 
uyur. 
Huzursuzluk sadece, evreni ve kendini sorgulay an "bilinç"e 
bağlıdır. Bu yüzden bilinç hastal ıktır, bilinçsizlik ise sağlık. 
Rus edebiyatı bu temayla doludur; insanlar sürekli kıvra­
nır, huzursuzluğa kapılır , bir düşünce ve ruh cehenneminde 
yaşar. 
Bugünkü maddeci dünyamıza benze miyor, değil mi! 
Evet, benzemiyor ama bu düşünce ortamı geçerliliğini yi­
tirdikt en, böyle tipler dünya yüzünden silindikten sonra bile,