demesini bekliyordu. Uzun bir süre geçtikten sonra Paşa bir­
den durdu, başını kaldırdı, kor gibi yanan gözlerle İsmail Ağa­
ya baktı:
"Bu kalabalığa hiçbir şey yapamayız, onları dağıtamayız, 
değil mi İsmail Ağa?" diye sordu.
İsmail Ağa:
"Hiçbir şey yapamayız. Askerlerimiz, kışla çoktan kalabalı­
ğın içinde kaldı. Parmaklarını bile kıpırdatamazlar. Sarayda 
yüz elli, iki yüz asker ancak var. Bu kalabalıkla ordular başa çı­
kamaz."
Paşa içini çekti:
"Çıkamaz," dedi. "Haydi sen git, bak bakalım kalabalığa 
daha geliyorlar mı?"
O gün akşama doğru kalabalık çoğaldı, büyüdü, kasaba­
yı taştı, kasabanın alt yanındaki koyağı, koyağın güneyinde­
ki düzlüğü doldurdu, Ahmedi Haninin türbesinin ötesindeki 
yamaca sıvandılar. Kalabalık hiç kesilmemiş, dağdan ve ova­
dan boyuna durmadan, eksilmeden geliyorlardı. Sonra akşa­
ma doğru çadırlar kuruldu, çadırların önüne ateşler yakıldı, 
yağ kokuları, kurumuş ot, kurumuş çiçek kokularına karıştı. 
Ama bu koskoca kalabalık cansız gibiydi, cansız ve kıpırtı­
sız. Sessiz, bir ışık gibi hiç belirtisiz, oraya buraya dalgalanı­
yordu.
Karanlık kavuşurken Mahmut Han İsmail Ağaya sordu:
"Daha geliyorlar mı?"
"Yeri göğü insan almış. Gökteki yıldızdan çoklar. Yer gö­
türmez bir kalabalık..."
"Hiç konuşmuyorlar mı?"
"Çıt çıkarmıyorlar."
"Hiçbir yere, Ağrıdağına da bakmıyorlar, öyle mi?"
"Bakmıyorlar, öyle içlerine kapanmışlar. Koskoca bir kala­
balık uyuyor gibi. Üstlerine ölüm toprağı serpilmiş, öyle cansız. 
Hiçbirisinin yüzünde küçük bir kıpırtı yok..."
Gece karanlıktı, gökyüzü bulutsuzdu. Yıldızlar Ağrının ya­
maçlarına, doruğuna çivilenmiş gibiydiler. Yıldızlar gökyüzü­
nü almış şıkırdım gibiydiler, üst üste. Kasabanın üstünü bir ölü 
sessizliği örtmüştü. İnsanlar, soluk bile almıyorlardı.
104