264 
 Umman, Katar, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri'nde siyasi parti 
faaliyetl erine izin verilmediği,  
• Cezayir, Mısır, Ürdün, Libya, Tunus, Yemen dışında herkese oy hakkı verilmediği,  
• Basın özgürlüğünün hiçbir ülkede olmadığı,  
• Suudi Arabistan ve Sudan'da dini özgürlüğün bulunmadığı, diğer ülkelerin tümünde 
sınırlı dini özgürlüklerin bulunduğu,  
• Hiçbir Arap ülkesinde tam bir insan hakları varlığının gözlemlenmediği yer 
almaktadır (Çomak ve Sancaktar, 2014: 57).  
Ayrıca ilk defa Seymour Lipset tarafından öne sürülen az gelişmiş ülkelerde 
demokrasinin ortaya çıkmayacağı, ekonomik kalkınman ın belirli bir düzeye ulaşmasının 
demokrasi için olmazsa olmaz şart olduğu iddiasını rağmen 1950 -1990 yılları arasında 
Przeworski ve ekibi tarafından yapılan araştırmada ekonomik kalkınmanın demokrasiyi ortaya 
çıkarmadığı ortaya konmaktadır (Çomak ve Sanca ktar, 2014: 115). Suudi Arabistan ve diğer 
Körfez ülkelerindeki yüksek gelir seviyesinin demokrasi ile bağlantılandırılamayacağı 
anlaşılmaktadır. Demokrasi için komşu ülkelerden etkilenme üzerine yapılan bir araştırmada 
da Ortadoğu'da bir ülkenin demokrasi  seviyesindeki bir değişikliğin komşusunun 
demokratikleşmesini etkilemeyeceği bu bölgede komşularından daha güçlü olan ülkelerde 
demokrasinin gelişme ihtimalinden daha fazla olduğu, ekonomisi büyük oranda petrol ve 
doğalgaz gibi doğal kaynaklara dayanan ül kelerde demokrasi seviyesini artma ihtimalinin daha 
düşük olduğu ortaya konmuştur (Çomak ve Sancaktar, 2014: 119 -126).  
Özetlemek gerekirse, Ortadoğu ülkelerinde kültürel yapı nedeniyle demokrasi 
kültürünün yerleşmesinin Arap Baharı ve Büyük Ortadoğu süreci ndeki yönlendirme ve 
etkilemelere rağmen kolay olmayacağı söylenebilir. Ancak ‘’medya devrimi’’ de denilen bu 
sürecin Ortadoğu'da bazı şeyleri değiştirdiği ve değiştirmekte olduğu da bir gerçektir. Halk 
tabanından gelen demokrasi talebi kısıtlansa ve bastı rılsa bile yöneticilerin zorlanmaya devam 
edeceği anlaşılmaktadır. Bunun ilk örneklerini Katar'daki El Cezire kanalı yayınları ve Suudi 
Arabistan'ın başlattığı kadınlara bazı hakların verilmesi yönündeki çalışmaların teşkil ettiği 
görülmektedir. Bu kapsamd a toplumsal taleplerin dikkate alınması ve özellikle ülke liderlerinin 
istemesi halinde tepeden bazı demokrasi eğilimlerine izin verilmesi ile bölgede kadın ve insan 
hakları lehine yavaş da olsa gelişmeler kaydedilebilir.   
4. SONUÇ  
Ortadoğu bölgesi ulusla rarası ilişkiler literatüründe “çatışma üreten bölge”, “bölgesel 
düzenin olmadığı bölge”, “bölgesel gücün olmadığı bölge” olarak tahayyül ve 
isimlendirilmektedir. Ortadoğu'nun bu niteliği jeopolitik, jeokültürel ve jeoekonomik 
değerlerinden kaynaklanan tar ihsel, iç ve dış faktörlerin etkisi ile oluşmuştur. Üç semavi dinin 
doğduğu ve buradan yayıldığı bu topraklar tarihi Sami ırkı çekişmesi, Arap - Yahudi 
anlaşmazlığı, aşiret yapısı, etnik dini ve mezhepsel çeşitlilik, 20. yüzyıl başında petrol ve 
doğalgazın varlığı ile dış güçlerin mücadele alanına dönüşmüştür.  
İsrail'in 1948'de bölge ülkelerinin muhalefetine rağmen bölgede devlet olarak kurulması 
ile oluşan Filistin sorunu ile bölge sürekli bir istikrarsızlık ve çatışma ortamında bulunmuştur. 
1948, 1956, 196 7, 1973, 1982 Arap -İsrail savaşları, 1980 -1988 İran - Irak savaşı, 1991 Körfez 
Savaşı ve 2003 Irak savaşı ile bölgede devletler, uluslar ve uluslararası koalisyon savaşları 
görülmüştür. Arap Baharı sürecinde başlayan Suriye iç savaşı ile dördüncü nesil sava ş 
kapsamında sürdürülen vekalet savaşları ve hibrid savaş yöntemleri, terörizm ve çeşitli 
asimetrik savaş yöntemleri ile bölgede çatışma ve savaş sürmektedir. Bugün bölgede süren 
çatışma ve savaş ortamının temel sebepleri petrol ve doğal gazdan oluşan ener ji paylaşımı ve 
Enerji nakil hatlarının güvenliği ile bölgede beş ayrı ülkede yaşayan Kürt etnisitesine devlet 
yaratma arzusudur. Petrol ve doğalgaz paylaşımlarının dünyanın sayılı dev petrol şirketleri ile