(kaba) sömürü yöntemi olan mutlak artı değer somu­
rüsü'nü terketmek ve dolaylı (görünmez) sömürü yön­
temi olan görece (nispi) artı değer sömürüsü'nü yeğ­
lemek zorunda kalmıştır. Bu yeni sömürü, imge (ha­
yal) ticaretine dayanmakta ve emekçi kitlelerdeki tü­
keticilik niteliği de zorla geliştirilmektedir. 
Ancak, bugün büyük kentlerdeki göçmen işçi sa­
yısının çaresiz bir biçimde hızla artırılması, göçmen 
işçilerdeki mutlak artı değer sömürüsünün hala büyük 
oranda bulunuşu ve göçmen işçilerin yabancı toplum­
sal dinamikler taşıyı�ılığı gibi özellikler yüzünden, göre­
ce artı değer sömürüsüyle sağlanmış olan bu dingin 
denge kendiliğinden bozulmaktadır. Yani, göçmen iş­
çilerin en kaba biçimde sömürülmeleri, dolaylı olarak 
gelişmiş kapitalist ülke işçisini de etkilemektedir. Ve 
bu göçmen işçilerin, hem çoğunun yasal sakıncalı du­
rumda olmaları, hem de genellikle hepsinin hala feo­
dal (düşük) kültür düzeyinde bulunuşları, sanayi top­
lumu işçisine göre ayarlanmış görece artı değer sömü­
rüsü yöntemlerinin onlar üzerinde de uygulanmasına 
olanak vermemektedir. Kısacası, göçmen işçilerin ge­
reken düzeyde tüketici bireyler haline getirilememesi, 
bizce büyük kentleşmenin yarattığı, kapitalizm için ye­
ni bir dar boğazdır. Nitekim bu sakıncalı durum, bü­
tün uğraşiara karşın, gelişmiş ülkelerden az gelişmiş 
ülkelere doğru, kapitalizmin istenci dışında yeni türde 
bir sermaye (döviz) akımına neden olmaktadır . 
Kapitalist ülkelerdekinin yüzde yüz benzeri olma­
sa da, bugün, ayn önem ve sayıda başka sorunsaliara 
sahip bir büyük kentleşmeler olayının sosyalist ülkeler­
de de yaşandığını, doğrusu yadsıyamayız. Belki, sos­
yalizmin özgülü olan planlama disiplinleriyle bu büyük 
kentleşmenin nicel büyümesi, kapitalist ülkelerdekiy­
le oranlanamıyacak ölçüde frenlenebilmiştir. Ama, bu 
22