64 Yaşar Kemal -Dağın Öte Yüzü 
külmüş ya ... Bir de kaval çalar bu ağızlan. Kocamış beygir, tay olmuş da çocuklara 
karışmış. Bunu iyi duy, fıkara atım." 
Köylü gittikçe hızlanıyordu. Yoldan çıkan tozlar bulutçasına göğe yayılıyordu. 
Tenekeler, gürültüler, boz topraklı koyağı dolduruyor, uzaktaki karşı kayalıkları 
buluyor, yankılanıyordu. 
Şimdi göç, çaluğu çocuğu , atı eşeğiyle arınana doğru kaçıyordu. Yükler dev­
riliyor, yükler doğrultuluyor Olmazsa devrilen yükler sırtlanıyordu. Muhtar 
kara eşeğini tırısa kaldırmış, göçün önünde ilerliyor, arada bir dönüyor, "Orma­
na marş! Ormana marş!" diye bağırıyordu. "Marş ileri! İleri, marşşş!" ilkin toplu 
bir halde yürüyen göç, gittikçe uzuyordu. Uzuyor, yayılıyordu yol boyunca. Gö­
çün bir ucu ormana yaklaşmış, öteki ucu da buralarda kalmıştı. 
Delicesine bir yağmur yeli geldi. Soğuk, buz gibi. Tozu dumana kattı. Yolun 
üstünü, bir ipe dizilmiş boncuk gibi sıralanmış göçün üstünü örttü. Ortalığı bir 
karanlık kapladı, gece karanlığı gibi. Bir iki sıcak damla düştü toprağa, pat pat. 
Meryemceyle Koca Halilin bindiği Küheylan ta gerilerde, göçün uzağında 
kalmıştı. Meryemce boyuna atı üzengiliyor, Küheylan aldırmıyordu. Azıcık, beş 
altı adımlık bir tırısa kalkıyor, sonra yavaşlıyordu. At yavaşlayınca, Meryemce 
de artık "atım sana diyorum" demiyor, kızgınlıktan taşıp köpürerek, doğrudan 
doğruya Koca Halile söv babam söv ediyordu. 
Gök gürültüleri arttı. Uzakta, ta göğün derinliğinde gökler gürlüyor du. Gök­
yüzü kütür kütür ediyor, yankılanıyordu. Kayalıkların üstü ışıyordu. Şimşekler 
oradan oraya akıyordu . 
At bir iki kere daha diz çöktü, sonra gene kalktı. Zamanında çok güçlü bir at 
olduğu belliydi. Meryemce boyuna üzengiliyor, Koca Halil elindeki sopayla boyu­
na atın sağrısına dürtüyordu. 
Meryemce, toz duman içinde, göçün sonunun ilerde kararan ormana girdiği­
ni gördü. Atını iyice mahmuzladı. 
"Hıh, hıh! Senin de küheylanlığın batsın. İşte yazıda yabancia kaldık, yağ­
murda." 
Arkasına döndü, ağlamsı, bozulmuş, yumuşak bir sesle: 
"Kurban olduğum Halil Ağam, millet ormana girdi bile. Çadırlarını kurdu­
lar bile. Biz kaldık yağmurun altında. Bir de yağmur geliyor ki. Vay, vay vay! 
Vay amanın! Netsek neylesek dersin7" 
Koca Halil de: 
"Üzengile b acı. Üzengile. Yağınurda kalırsak ölürüz. Bir de geliyor ki ... " diye 
onu kışkırtıyordu. 
Elindeki sapasını var gücüyle Küheylanın karnma indirdi. 
"Vur bacı!" 
Kadın atın karnını delercesine, gerildi, ayaklarının topuğunu atın karnma 
indirdi. Bir daha, bir daha, bir daha indirdi. Koca Halil de durmadan dişini sık-