diği zamanlarda yakalıyordu. Bir sabah öğrencilerine ders
verdiği sırada, birden kafasının boşaldığını hissetti. Öğren-cilerine belli etmedi ama, dersin sonunu getirmek için ola-ğanüstü çaba harcadı ve dayanılmaz ıstıraplar çekti. Doğrueve koştu ve yatağa yattı. Durmadan söyleniyordu: “Ne ya-pıyorum? Neredeyim ben?” Günlerce yataktan çıkmadı. Birtek şey düşünebiliyordu: Stadthamburger. Yemek yiyemi-yordu, uyuyamıyordu. Doktorlar, Hegel’de önemli bir has-talık bulamadılar. Bünyesi kuvvetliydi ama üniversiteye gi-decek gücü bulamıyordu kendinde. Akşama kadar yatıyor,gece de sokaklarda tek başına dolaşıyordu.
Başına gelenlerin hep felsefeyle uğraşmak yüzünden ol-
duğu kuşkusuna kapıldı bir gün. Yatakta Kant’ı okumayaçalışıyordu. Birden, boğazına bir şey tıkandığını hissetti vekitabı elinden bıraktı. Bir süre sonra kendine geldi. Evet,bütün bu rahatsızlıklar, okumak ve düşünmekten ileri geli-yordu. O günden sonra evde kitap görmeye dayanamaz ol-muştu. Kitaplarını bir sandığa doldurarak tavan arasına çı-kardı. Üniversiteye giderek, emekliye ayrılmak istediğinisöyledi.
Doğduğu kasabadan ayrı yaşamak da ona acı veriyordu.
Ne kadar yanlış bir yola sapmıştı. Neden hayatını değiştiripbaşaramayacağı kadar ağır bir işe girmişti? Neden Heine-mann’a kanmıştı? “Kasap Hegel,” diye söyleniyordu evde,odaları hızla dolaşarak. “Kasap Hegel, nasıl oldu da felsefe-ye özendin? Küçük kaderini değiştirmeye kalktın? Allahınverdiği aklı, neden onun tayin ettiği yolda kullanmadın?”Aşırı dindar olmuştu. Kilise kilise dolaşarak durmadan duaediyor ve Allah’tan özür diliyordu. Heinemann’ı, onu baş-tan çıkarmak için gönderilmiş bir şeytana benzetiyordu.“Seninle aynı cehennemde yanacağız Heinemann!” diye ba-ğırıyordu odasında. Kimseyle görüşmüyordu. Profesörlüğegeçebilmek için yazdığı iki kitabının dünyada yaptığı en
181