şayan düzinelerce Ermeni ileri geleni tutuklan ıp emniyete götü-
rülmüş. Hepsi de törene gider gibi iki dirhem bir çekirdek giyin-
mişler. Bembeyaz yakalar, zarif tak ım elbiseler. Hepsi de okumu ş 
yazm ış adamlar. Aç ıklama yap ılmadan emniyette tutulmu şlar bir 
müddet, sonra da ya Aya ş'a yahut Çank ırı'ya sürülmü şler. İlk 
gruptakiler ikinciye nazaran daha feci ko şullarda kalm ışlar. Ayaş 
ta sağ kalan olmam ış. Çank ırı'ya götürülenler de peyderpey öldü-
rülmüşler. Dedem bu gruptaym ış. Türk askerlerinin gözetimi al-
tında trenle İstanbul'dan Çank ırı'ya götürülmü şler. Yolun son 
dört-beş kilometresini istasyondan şehre kadar yürümek zorunda 
kalm ışlar. O zamana kadar iyi muamele görmü şler. Ama istasyon-
dan yürümeye ba şlad ıklar ında şiddete maruz kalm ışlar. Sopalar-
la, balta saplanyla dövülmü şler. Efsanevi müzisyen Komitas gör-
dükleri kar şısında akl ını yitirmiş. Çank ırı'ya geldiklerinde tek bir 
şartla sal ıverilmişler: şehirden ç ıkmalar ı yasakm ış. Orada oda ki-
ralay ıp yerli halk ın aras ında oturmaya ba şlam ışlar. Her gün iki-üç 
kişi askerler taraf ından şehir d ışına yürümeye götüriilüyormu ş, 
sonra askerler yaln ız dönüyorlarm ış. Günün birinde askerler de-
demi de yürümeye götürmü şler." 
Hâlâ gülümseyen Banu Teyze bütün bunlar ı kimin tercüme 
edeceğini anlamak için bir soluna bir sa ğına, önce karde şine sonra 
yeğenine bakt ı ama iki çevirmenin yüzünde de sadece şaşkınlık 
vard ı. 
"Neyse, uzun hikâye. Bütün bu ayr ıntılarla zaman ınızı alma-
yay ım. Babas ı öldüğünde Şuşan Ninem üç ya şındaym ış. Dört 
kardeşmişler, en küçükleri ve tek k ız oymuş. Aile babas ız kalm ış, 
ninemin annesi dul. Çocuklarla birlikte İstanbul'da ya şamak zor 
geldiğinden babas ının Sivas'taki evine s ığınm ış. Ama onlar Si-
vas'a gider gitmez tehcir ba şlam ış. Bütün ailenin mal ını mülkünü 
bırak ıp binlerce ki şiyle birlikte bilinmeyen bir yere do ğru gitme-
leri emredilmi ş." 
Armanuş dinleyicileri dikkatle süzdükten sonra bütün hikâ-
yeyi bitirmeye karar verdi.  
"Yürümüşler, yürümü şler. Ninemin annesi yolda ölmü ş, çok  geçmeden ya şlılar da ölmeye ba şlam ış. Bakacak akrabalar ı olma-
yan küçük çocuklar o karma şada birbirlerini kaybetmi şler. Ama 
aylarca ayr ı kald ıktan sonra erkek çocuklar mucizevi bir biçimde 
Lübnan'da Katolik misyonerlerin yard ımıyla bir araya gelmi ş. 
Hayatta olan tek kay ıp kardeşleri Şuşan Ninem'mi ş. Kimse ba şı-
na ne geldi ğini bilmiyormu ş. Kimse İstanbul'a götürülüp bir ye-
timhaneye kondu ğunu duymam ış." 
Asya gözünün ucuyla, annesinin dik dik ona bakt ığını görebi-
liyordu. Belki de Zeliha Teyze asi k ızının tüm bu anlat ılanlar ın ne 
kadar ını Kazanc ı kad ınlar ına tercüme edece ğini merak ediyordu.  
"Şuşan Ninemin a ğabeyinin, onun izini bulmas ı seneler sür-
müş. Nihayet Yervant Day ı onu bulup Amerika'ya akrabalar ının 
yan ına götürmü ş..." diye usulca ekledi Armanu ş. 
Anlat ılanlar ı çeviriyle geriden takip eden Banu Teyze ba şını 
yana eğip, asla manikür yapt ırmad ığı kemikli parmaklar ıyla keh-
ribar tespihini çekmeye ba şlad ı, bir yandan da m ırıldan ıyordu: 
"Hasbünallahü venimel vekil, hasbünallahü venimel vekil..."  
"Ama anlam ıyorum," diye şüphelerini ilk dile getiren Feride 
Teyze oldu. "Onlara ne olmu ş? Yürüdükleri için mi ölmü şler?"  
Soru soruldu ğunda Armanu ş bir an duralad ı. Masan ın öteki 
ucunda oturan Cicianne'yi süzdü; ince yüzünde onca y ılın k ırışık-
ları, öyle sarih bir sevecenlikle ona bak ıyordu ki Armanu ş'un ak-
lına iki ihtimal geldi: ya hikâyeyi hiç dinlememi şti ya da öyle dik-
katle dinlemi şti ki adeta ya şam ıştı. Her halükârda, burada, onla-
rın yan ında değildi. 
"Susuz, aç peri şan yürümek zorunda kalm ışlar. Aralar ında 
hamile kad ınlar varm ış, yaşlılar, kundakta bebekler... Durup so-
luklanmalar ına bile izin verilmemi ş. Kilometrelerce yürümü şler. 
Ta Der Zor çöllerine kadar. Yolda hastalananlar olmu ş; intihar 
edenler olmu ş..." Armanu ş'un sesi alçalm ıştı: "Baz ıları açl ıktan 
ölmüş. Baz ıları da öldürülmü ş." 
Bu sefer Asya tek kelime atlamadan her şeyi tercüme etti.