ğuııluğu,  taşımak  için  değil,  vedalaşmak  için  geliyorlardı  mezarla-
rına.  Taşıma  işlemleri  için  gerekli  izni  almayı  başarsalar  bile,  şeh-
rin diğer  semtlerinde  bulunan  ve eksile  eksile  azalmış,  darala  dara-
la ufalmış  ortodoks  mezarlıklarından  hangi  birinin  hangi  köşesine 
defnedebilirlerdi  ki ölülerini?  Kimi  nüfuzlu  aileler  ve kimi  kilise-
ler, mezar  taşlarından  bazılarını  aktarmayı  başardılar.  Ama  hepsi  o 
kadar.  Geride  kalanlar  arasında  sahipsiz,  kimsesiz  mezarlar  da var-
dı, köklü  ailelerin  kıymetli  büyükleri  de; çocukları  torunları  dünya-
nın dört  bir yanına  dağılmış  olanlar  da vardı,  hâlâ  İstanbul'da  yaşa-
yanlar  da; ömrü  hayatı  boyunca  devletine  körü  körüne  saygılı,  di-
nine sıkı  sıkıya  bağlı  kalanlar  da vardı,  ne devlet,  ne Tanrı  tanıyan-
lar da... 
Böyledir  çünkü.  Azınlık  olmanın  tekinsizliğine  sebep,  çoğunluk 
karşısındaki  niceliksel  azlık  değil,  niteliksel  aynılıktır.  Bir azınlık 
mensubu  olarak  karınca  gibi  çalışıp  didinebilir,  hatta  voliyi  vurup 
hatırı  sayılır  servetler  bile  edinebilir  ama  günün  birinde,  sırf  aynı 
cemaatin  üyeleri  olduğunuz  ve öyle  kalacağınız  için,  ömrünü  aylak-
lıkla geçirmiş  yahut  ebe teknesinden  beri  su yüzü  görmemişlerle  ay-
nı kefeye  konulup,  aynı  muameleye  maruz  kalabilirsiniz.  Azınlığın 
zenginleri  hiçbir  zaman  yeterince  zengin  değildir  bu yüzden;  ne de 
muktedirleri,  kâfi  derece  muktedir.  Bilhassa  1950'lerin  Türkiyesi'n-
de, zengin  bir Müslüman,  fakir  bir Müslümana  baktığında  "benze-
mediği  insan"ı  görürken,  zengin  bir azınlık  mensubu,  fakir  bir azın-
lık mensubuna  baktığında,  "benzemediği  halde,  bir tutulabileceği 
insan"ı  görürdü  karşısında.  Aynı  sefalet,  acıma  hissini  uyandırırken 
birinde,  haksızlığa  uğrama  endişesini  tetikleyebilirdi  ötekinde.  Oy-
sa insan  haksızlığa  uğramaktan  korkmayagörsün,  kolaylıkla  şaşırıp 
asıl hedefini;  birbirine  karıştırabilir  sebeplerle  neticeleri.  Bu yüzden 
işte, çoğunluğun  kaymak  tabakası,  bön  bir merhamet  gösterebilir-
ken en geniş  açıdan  sefillere  ve en soyut  anlamda  sefalete,  azınlık-
ların  kaymak  tabakası  sinik  bir soğuklukla  yaklaşır  kendi  cemaati-
nin maddi  manevi  tüm  düşkünlerine. 
Fakat  işte,  tüm  bu ayırımlar  bir yere  kadar.  İki buçuk  aylık  sü-
renin  sonuna  gelindiğinde,  ortodoks  Ermeni  mezarlığından  çok  az 
sayıda  mezar  taşınabilmişti:  azınlığın  çoğunluğu  kalmıştı  geride. 
Müslüman  mezarlığındansa  çok  daha  fazla  sayıda  mezar  taşmmış-
23