Muhtar Bey: "Peki, sen yasak ve zor ile her şeyin çözüleceğine 
inanıyor musun?" diye Refik'e sordu. 
Refik: "Zorun, devletin uyguladığı şiddetin, bizim tarihimizde 
ilerlemelere yolaçtığını herkes bilir," dedi. 
"Yani o zaman sen devletin zor kullanarak işleri ilerletmesinden 
yanaşın ha?" dedi. 
Refet Bey: "Canım, zaten hep yapılan şey bu değil mi?" dedi. 
"Dur dur, delikanlı cevap versin!" dedi Muhtar Bey. "Zor 
kullanmaktan yana olduğunu söylesin hele!" 
Refik zor kullanmaktan yana olduğunu söyleyemedi. Ama 
buna bütünüyle karşı olduğunu da söyleyemeyeceğini anladı. 
Bunun üzerine, böyle durumlarda bir seçim yapamayan bütün 
insanların yaptığı şeyi tekrarlamak zorunda olduğunu hissederek 
ve bu duruma nasıl düştüğünü orada düşünerek, bizim tarihi­
mizde zor kullanmanın oynadığı rol üzerine bildiklerini an­
latmaya başladı. Bir yandan II. Mahmut'un reformlarını anlatıyor, 
bir yandan da neden böyle sıkıştığını araştırıyordu. 
Muhtar Bey birden: "Gördün mü? Zor kullanmaya, devletin 
gücünden yararlanmaya karşı çıkamıyorsun! Ama yol parasını, 
Dersim harekâtını da kötülemiştin!" dedi. Sonra neşeyle ekledi: 
"Nasıl karşı çıkarsın ki... Zor olmadan senin tasarılarını kim 
uygulayacak? Tasarıları köylüler mi okuyacak... Hah hah... Zor 
olmadan hiçbir şey olmaz! Bize eli sopalı biri lâzım! Nazlı, kızım, 
yoğurdu versene!" 
Refik, "Ama bu doğru değil," diye düşünüyordu. "Sopa ile, kırbaç 
ile aydınlık nasıl gelir? Bu yanlış! Ama benim tasarılarımın uy­
gulanması için söyledikleri yanlış mı? Ona bir cevap vereyim!" 
"Evet, ama bu konuda ölçülü olmak gerekir," dedi Refik. 
Muhtar Bey neşesini gizlemek için başka şeylerle meşgul 
olmaya çalışarak: "Yoğurt da çok güzelmiş," dedi. "İşte görü­
yorsun. Sen Dersim'de yapılanların yanlış olduğunu söylemiştin. 
Ama onların üzerine sopayla yürünmeseydi inkılâp tehlikeye 
girerdi. Ya bizimle, devletle ve inkılâpla birlikte olur, eline sopayı 
alırsın, istediğin reformları ve ilerlemeleri gerçekleştirirsin, ya 
da tek başına kalırsın belki de boş yere hapse girersin! Mesela 
tekkelerin kapatılması... İnsanları bu saçma inançlardan kurtarmak 
lâzım. Ama onlar vazgeçmeye niyetli değil! Ne yapmalı?" 
385