•  Agra, Taj Mahal, sanat ve sefalet
- Çok dil, çok din, Kıta Memleket
"Hindistan gezisinde Arya-Dharma-Hindu ile ilgili çok 
belge toplamış. Bu din, herhalde evrensel özellikleri yüzün­
den ilgisini çekmiş Mustafa’nın. Bu dini, ‘Bütün dünyadaki 
dini düşüncelerin en iyilerinin seçilip toplanması' olarak gö­
rüyor, Bu konuda yazdığı makalede toleransa büyük ölçüde 
yer veren Arya - Dharma görüşünü benimser gibi. Tabiatta 
tolerans var, bilimde tolerans var. Bak ne diyor Mustafa:
"Mesleğimizin esaslı umdelerinden biri olan ‘tolerans’ 
üzerinde bütün cepheleriyle geniş bir araştırmaya girmek is­
temiyorum... Manevi âlem için önemli olan bu dünya görüşü­
nün canlı olmayan âlem için de benzer şekilde düşünülebile­
ceğini göstermek ve bu suretle de toleransın evrensel bir an­
layış tarzı olduğu sonucuna varmak istiyoruz." Mustafa 
İnan, Tolerans ve Tabiat’ adlı incelemesinde bunlan yazıyor­
du. Bundan sonra, 19. yüzyıla kadar pozitif bilimlerde olay­
ların ‘belirli’ ve içesin’ kanunlara bağlı olduğunu düşünen in­
sanların ‘belirlilik ve süreklilik" ilkelerine bağlandıklarını 
yazıyor Mustafa İnan:
"Son zamanlarda ilimdeki terakki bizi bu klasik görüş 
tarzında bir revizyon yapmaya zorlamıştır." Son araştırma­
lar ve çalışmalar tabiat kanunlardaki belirli ve kesin olma 
niteliğinden kuşkuya düşürmüştü bizleri. Her şeyi bilmek 
mümkün değildi, ölçü tekniği ne kadar ileri olursa olsun, 
her büyüklüğü istenilen duyarlıkta ölçmek mümkün değil­
dir. "Sonuçlarda ister istemez bir 'tolerans’ tanımak bir ta ­
biat kanunudur." Mikrokozmos fiziğini inceleyen Mustafa 
înan, haddimizi bilmemiz gerektiğini düşünüyordu: "1921 
senelerinde Alman fizikçi Heisenberg’in koyduğu prensibe 
(Belirsizlik Prensibi) göre meselâ bir elektronun hızını ne ka­
dar kesin tayin etmek istersek, yerinin belirtilmesi de o ka­
dar çok yaklaşık olur; kısa bir deyimle, elektronun hem hızı,
¡$4