68 Yaşar Kemal -Dağın öte Yüzü 
Yeniden, zorla ayağa kalktı. Yaygın yaygın, durarak ormana doğru yürüdü. 
Uzaktan, ormandan bir horoz sesi geldi. Bir eşek anırdı. Biri ta uzaklara bağırı­
yordu. Bağırıyor, kesmiyordu. 
"Vay ocağın bata, vay!" dedi kendi kendine. "Vay ocağın bata. Kan kusturdu 
avrat bana. Azıcık beygirine bindik diye. Gök Hacının kızından da hayır çıkar 
mı? Buysun da ölsün koca domuz. Dünyaya direk mi çakacak? Aliye yük olmak­
tan kurtulur." 
Ormanın kıyısına yaklaştığında gün batıyordu. Yerdeki yağmur gölcüklerinin 
üstü allaşmıştı azıcık. Ormanın içinden gürültü, gülüşmeler, küfürler geliyordu . 
Bir kadının nen çalan sesi de geldi kulağına. İçine ılık ılık bir şeyler damladı. 
Bir sevinç, bir uyanma. Kendine geldi. Orman ıslak ıslak koktu. Belki otuz yıldır 
Çukurovaya inerdi. Otuz kırk yıldır da bu kokuları, buraya gelince burnu alırdı. 
Her yerin bir kokusu vardı. Gece olsun, kapkaranlık, göz gözü görmez bir gece 
olsun, Koca Halili bir yerlerden geçirsinler, orasının neresi olduğunu söyleyive­
rirdi. Burası Çiğilcepın arı, burası Kırksuyun birinci geçidi, burası Akkalenin al­
tındaki yol, burası Savrunun üstü, burası Dikiriinin altı, derdi. Gözlerini kapatır­
lar, ayaklarıyla yordamlayarak bilernesin diye eşeğe bindirirler, dalaşık yollardan 
köyü ev ev gezdirirler, Koca Halil burnuyla bulur, burası Gökoğlanın evi, burası 
Muhtarın ambarı, burası Öksüz Duranın samanlığı derdi. 
Otuz kırk yıldır bu yolu koku koku bitirdi. Ormanı koklarken: 
"Vay ocağınız bata vay," dedi, "yakmışlar da kül etmişler bu güzelim ormanı. 
Yarıdan çoğunu yakmışlar. Vay ocağınız bata, ne istersiniz Allahın dağındaki 
ormandan? Ne istersiniz de batırırsınız? Sizden su istemez, ekmek istemez. Üs­
telik de tatlı tatlı kokar. Kurdun kuşun, garip yolcunun da sıtarası. Bizim ga­
vurcuklar da birer ateş yakmışlar. Bir de kızınırlar ki ... " 
Her bir yanı buza kesmiş, uyuşmuştu . Ayaklarını sürükleyerek , sürünerek 
yürüyordu . Birden aklına gene Meryemce Karı geldi. "Koca herif avradı dağın 
yüzünde kodu da, ölümüne sebep oldu derler. Münafık derler. Vay ocağınız bata 
vay. Ben nişleyim ki şimdi?" 
Bağırmaya başladı.: 
"Can kurtaran yok mu? Adam ölüyor, can kurtaran ... Din İslaaaam' ... " 
Kendini yere attı. Tavşan öldüye vurdu. Gençliğinin alışkanlığıydı. Bir hır-
sızlıkta yakalandı mıydı, baktı ki hesapsız dayak yiyecek, ilk sapada kendini 
yere atar cansız kesilirdi. Çok kere böylece paçayı kurtarmıştı. 
Köylüde bir telaş, bir kaynaşma. Sesin geldiği yana bir koşuşma. 
İlkönce Osmanca yetişti, eğildi baktı ki Koca Halilin sesi soluğu kesilmiş. 
"Vay kocacık vay," dedi. Başında öyle durdu kaldı. Sonra da öteki köylüler 
geldiler. Sonra da Muhtar geldi. Köylüler, insan ölü karşısında nasıl sessiz olur­
sa öyleydiler. Sessiz, kederli. 
Muhtar gelir gelmez bir kahkaha attı: