ceyi daha ağır bir mecraya dercetmiş oldu. Yahuda'nın muka­
beleyi bilmisili müdhiş oldu ve lsa'yı mukadder akibetine 
sür'atle yaklaştırdı ." Hidayet, ilk defa konuştu: "Arada anla­
yabildiğim sözlere göre, Arif Beyefendi, yanlış adam seçtiği 
için lsa'yı suçluyor. Bu hükmü ben ağır buluyorum ." Dum­
rul, "Belki sen de, biraz önce anlatılan adam gibi, bu hükme 
dayanamayıp kaçıyor sun," dedi. Hidayet, "lsa kaçmadı ," dedi 
ciddiyetle. Onu tutuklamaya gelenleri soğukkanlılıkla karşı­
ladı." "Başka çaresi yoktu," diye sabırsızlıkla karşılık verdi 
Dumrul. "Ne yapsa boştu. Bence akıllılık etti: Durumundan 
en büyük yaran sağladı. Yalnızlığının üstüne bir de korkaklık 
mı eklenseydi? Belki korkuyordu; fakat hiç olmazsa, yalnız 
olduğu için, onu kimse göremeyeceği için, karşısına ilk çıka­
na başvurup içini dökmeden kendini alıkoyabildiği için, bel­
ki de korkaklığını itiraf etmeyi çok istediği halde bunu ken­
dine yakıştıramadığı için, kafasında böyle bir resmi güzel 
bulmadığı için, olduğu yerde kaldı ve bekledi. Bu kanşık dü­
zende yaşamayı bilemedi ği için ölmeyi bilmek istedi. Yapabi­
leceği tek kahramanlık buydu." "Hayır!" diye bağırdı Hik­
met. Herkes ona baktı. "Mütercim Arif de Yahuda gibi, lsa'yı 
o kadar haklı buluyor ki, biraz önce bazılarınızın deli dediği 
adamın kaçışına benzer bir davranışın ağırlığı altında ezildiği 
için lsa'yı suçlamaya çalışıyor. Onu son derece haklı bulsaydı 
da durum değişmezdi. lsa hakkında çok övücü ve çok yerici 
sözler etmenin bir farkı yoktu. Onu değerlendirmek, aslında 
ona ihanetti. Bütün mesele, onun yanında olabilmek, onunla 
birlikte nazariyesini savunabilmekti. Değerlend irmek! Ne ka­
dar boş bir söz. Değerlendirmek, kaçmaktır; değerlendirmek, 
yalnız bırakmaktır; yaşantısının ağırlığına dayanamayan biri­
ni, yaşarken öldürmektir." Nazmi, "Oradan buraya nasıl gel­
dik, anlamadım ," dedi. Hikmet bağırarak, "Her yerden her 
yere gidilir," dedi. Behçet, "Ben tartışmalarda hiç heyecanlan­
mam," diyerek Nursel Hanıma gülümsedi. "Yoksa bir yere va-
442