Problemê xırabiye
Problemê xırabiye felsefey dini de yew perso. 

Ornagê werênayışê ateisti:

Homa (Ella, Heq) u xırabiye  
Tarifê Homayo ke heme çi zaneno, zorê xo şıno heme çi, wayirê rındiya bêpeyniyo; u xırabiya ke ma riyê hardi de
vênenime, problemê do henêno ke, filozofanê Yunanê khani ra heta roca ewroêne
amo werê·naene. Mentıq ra imisê jübini nêbiyaena rındiya Homay u xırabiya riyê
hardi şikina nia bıvaciyo; 

Homao ke dini vanê, eke raşti ki
esto; yanê, jü ilaho ke heme çi zaneno, zorê xo şono heme çi, wayirê meremet u
rındiya bêpeyniyo; eke esto, o hal de gunê kainat de qe yew xırabiye mebo.
Zonenime ke kainat de xırabiye tey ğılena, zafa, gorê ney: ya Homa çino, ya ki
Homao ke esto, o ero tarifanê dinu nino, 
o derece de rınd niyo.

Helbet ke fikırê teisti çêşitêna
cüabi dê cı. Tainu tek be tek bıgêrime dest.

1- İradeo serbest  
Homay, isoni heni afernê ke
wayirê iradê serbesti. Jü neticê daena iradê serbesti ki uyo ke, gereke mordem
qebul bıkero, isonê ke wayirê iradê serbestiê, beno ke bêedalet u xırabıni
bıbê. Eke iradê mao serbest mebiyêne, jü robot ra ferqê ma nêmendêne.

No mıdefa, xırabiya ke riyê isonu
ra bena, teyna cüabê ae dano. Jü dinawa ke tey nêweşiyê ya ki afato tebi çino,
eke ma tey weşiye bıramıtêne, u raşti ki decê ke dina de, sebebê xuyo tek ison
bıbiyêne, o wezêt de ma şikiyêne vacime: iradeo
serbesto ke cı ra zofêr muhimo, xırabiye parçê eya, cia nêbena. Feqet dina ma,
dina henêna ke, decê sebebanê tebiyu ki tey estê. Afatanê tabiyu de beno ke
satê de be hazaru kes mıreno. Beno ke nêweşiyê pêskari be milyonu keşi surê do
kılm de kisenê. Beno ke isoni biyais ra ebe qusıru, ebe nêweşiyu yenê dina.
İradeo serbest nainu pêrünu ra durımê do bêelaqao. İsoni pêro ebe iradanê xuyê
serbestu qerar bıdê ke rındi bê, oncia ki dina de dec beno.

Fikırê teisti ra gore cenet de qe
xırabiye çina. Roê ke cenet de, jü robotê? İsoni serba waxtê dê kılmi, iradeo
serbesto ke xusısêtê do zof qimetıno, wayirê cı benê da, merdene ra tepia eke
şiyay cenet, ey kenê vindi?

2- Guna  
İsonê ke kewt guna, riyê inu ra
dina mıkemeliya xo kerde vindi, u nêweşiye, afatê tebiy, çiyê nianêni yenê
meydan.

Na mıdefa, mıdefawa ke vaciyay bi
ke 7.4 bes nêbi? (hardlerzê İzmiti, 1999), uyo.
Qırbani sucdar vetena. Hem afatê tebiyê ke dina de, inu gunê isonu ferz bıkime
ki, no durım, phıtıkê (sawi, domanê hurdi) ke qe nêkewtê guna, durımê inu, ya
ki durımê heywanu iza nêkeno. Phıtıki u heywani ki kunê guna? Eke vacê, lewê huşki de tern ki vêseno,
no ki supe ano edaletê Homay.

3- Axırete  
Edaletê heme xırabi u decê dınya,
axırete de yeno meydan.

Edaletê decan ke bêro meydan zi, ê
deci anciyay, u no nêşkino ey iza bıkero. Şıma ra ke pers bıkerê “şıma ke bızanê, o desınde yeno pê guretene,
ceza xo anceno; şıma izne danê ke jüyê domanê şıma bıkişo?”, şıma senê cüab
danê cı? Şıma vanê “heya, eke
edalet hurendia xo vêneno, domanê mı şiyo, problem niyo”, ya ki vanê “edalet nê, domanê mı vindi
nêkerdene mı elaqedar kena!” ? Mı waştêne ke domanê (qeçekê) mı weş bımano. No ki,
no kritero ke verde ma formule kerd, ero cı yeno; oyo ke şeno xırabiye verde ra
bızono u lınge berzo ver. Uyo
ke, waxto ke xırabiye bena, qedina, o ra tepia edaleti ano meydan, polês u
sıstemê huquqio; Homao mıkemelo ke heme çi zaneno, zorê xo şono heme çi, o nê.

4- Malumat u idrakê mao ke sinorê xo esto  
Malumat u idrakê mao ke şindorê
xo esto, riyê inu ra beno ke ma nêşkinime bıvênime ke, çiyê ke ma ewro
vênenime, u xırabın idrak (khav) kenime, i çiyê henênê ke, esıl ser fêlê dê daêna
gırşi rê xızmete kenê, rındiyê da daêna gırse rê rae kenê ya.

Ornagê do nianên bıdime: şıma di
ke jü mormek domanê dê qıci rê işkence keno. Şıma desınde qenat anê ke o mormek
xırabıno. Peki, şıma musay ke no mormek zof zonaoğ u baqılo, düri vêneno,
domanê hirê serreo ke istıqbal de beno Hitler, ey be iskence ra yawas kışeno.
Ancia zi şıma vanê ke mormek
xırabıno? Ya zi şıma vanê ke o
rındiye keno?

Ez vaci, hona ki şıma o fıkır de
benê ke mormek xırabıno. Sebebê ney ki sıklê eyo ke o pê cı xırabiye rê beno
engel, uyo. Domanê dê hirê serrey rê iskence kerdene rê nezeren, ebe seu usılê
rındi u isoniye esto ke, verêniya Adolfi cêno ke Hitler mebo. Homa ke esto,
decê ke ebe se milyonu serrio isoni u cındê bini oncenê, riyê inu ra, keso
zonaoğ u baqılo ke, Adolfo ke domano, cı rê iskence keno, zê eyo. Daxılê gucê
xo de raê binê ke xırabiye rê benê engel, i estê, oncia ki o inu nêçineno we,
nêkeno.

No arguman ayne zeman de, ilaho
ke ‘rındiya xo bêpeyniya’, limit ano gucê ey. O mesaj dano ke, Homay ke dec
nêda ontene, nêşkino rındiya daa gırse biaro meydan. Yanê, jü ilaho ke serba
rındiyê da daa gırse jü parçe xırabiye rê izne dano, eke bêpeyniye rındo, no
durım de wayirê gucê bêpeyniye niyo.

5- Na dınya, yew caê imtanio  
Beno ke no raşto. Beno ke jü tur
testê sedaqati ra vêrenime ra. Peki, jü nêweşiya ke biyais ra ama, jü phıtıko
ke riyê a nêweşiye ra merdo, ma qalê sedaqatê ey çıtu şikinime bıkime? Sedaqatê
ni phıtıki sınevnaene çıqay be mentıqa? Şıma şenê vacê “itha, çiyo ke yeno sınevnaene,
sedaqatê ma u piyo.” Feqet na qesa oncia ki nêşkina, phıtıko ke heyatê xo
keno vindi, merdena ey iza kero. 

No arguman oncia şindor ano gucê
Homay, çıke vano ke Sıklê ke
dec nêdino ontene, hini sedaqat yeno test kerdene, Homa inu nêzoneno.

6- Decê ke dina de, heyatê axıret'ê bêpeyni ra gore deve de keka  
Şıma rê ke garanti bıkerê ke şıma
temamê heyatê xo zerrê sıhet u zerreweşiye de viarnenê ra; yewo ke şıma cı ra
hes kenê, ya ki domanê xo rê, ya ki domanê dê bini rê şıma şenê yew saete
iskence bıkerê? Sure u sıxletiya deci itha muhim niyo. Teyna estbiyayışşê deci
bile, yew ilaho ke êyê ke afernay,
inan ra hes keno, be estbiyaisê ey ra jübini nêcênê. 

Yew argumanê verba ney ki ornagê
hekimê dıdanio: Şıma ke domanê xo berd doxtori, şıma izne danê ke tenê dec
bonco. Çıke no tedawi her çıqa ke dec dano, şıma hayrê cı benê ke wadeo derg de
neticê xo rındêrê.

Argumano qarşiyê do rındo, feqet
jü problem esto: İsonu hona tedawiyê dıdoni'o bêdec dos nêkerdo. Eke oyo ke dec dano u uyo
ke dec nêdano, nia biçım dı alternatifi bıdiyêne şıma, tedawiyê dındanio ke
dec dano, şıma hona ki domanê fistêne cı? No arguman ki, serba ke vano “Homay ke dec nêda, nêşkino
tedawiyê dıdoni bıkero”, be tarifê ilahi ra jübini nêcênê.

7- Dec ma keno kamıl  
No arguman ki vano ke, “xerca dec u xırabiye ra Homa
nêşkino jü sıkıl sero bıfikıriyo ke isonu kamıl bıkero.” Zöbina, jü phıtıko ke riyê jü nêweşiya
biyaişi ra dı-hirê heftey weş mendo, ebe dec merdo, ma şikinime qalê senê
kamıl·biyaena ey bıkime ke?

8- Dec u xırabiye mebiyêne, ma rındiye khav nêkerdêne, teqdir nêkerdêne  
Serba khav·kerdena surrê dê düji,
gereke surrê do çewt bıvêniyo. Ê heme çi, zıdê xo esto.

No arguman ki vano ke, “Homay ke xırabiye nêgurenê, bêcar
nêkeno ke ebe isonu rındiye bıdo teqdir kerdene. Helbet ki eke zorê Homay şıno (şono)
heme çi, isonê ke ey afernay, inu gereke rındiye bê xırabiye teqdir bıkerdêne.
Eke sureo çewt nêdi, oncia ki gereke sureo düz khav bıkerdêne.

9- Homay no kainat aferno, u tey çı ke esto, o wayirê eyo  
Serbesto ke, ey ke çı waşt, bıkero; u no
ey hetê exlaqi nêkeno 'xırabın'; çıke jü qeydê exlaqio ke ey gırê dano, çino.

No arguman dı çengu ra problemıno.

Ê verêni; dinan Homa 'rınd' tarif kerdo,
uyo. Mesajo ke isonu rê rusniyo, Homao ke tey 'rınd' tarif biyo, gereke gorê
izanê isonu bıbo. Ayne sıkıl de vacino ke Homa adılo, u qebul beno ke gorê
izanê isonu ilahê do adılo. Pitis beno ke ceza bıdo sucdaru, mıkafat bıdo
rından.

Bbe xulasa, yew sebeb çıniyo ke ma rındiya Homay ğelet bızanime. Yew ilaho ke, êyê ke ey afernay, inan rê qandê (semedê, seba) ke qet
yew qeyde ra gırêdae niyo, keyf ra dec dano, ê zi be mefhumê maê rındi ra imisê yewbini nêbenê.

Problemo bin zi oyo ke; mıdefa a heqe dana
cı ke, Homa, çiyê ke afernay, inan rê çı ke waşt, şeno bıkero.

Ewladê insani wayirê a heqo ke, çiyo ke ey
aferno, ey miyan ra wedaro. Hama insani, çiyo ke cındeo (giyane, canli) u wayirê
iradiyo, o bıafernêne; ison wayirê a heqe biyêne ke gorê qofıka xo ey bıkiso?
Ebe qesa bine, heqa kiştena jü cındi ‘afernaoğê ey’ biyaiso? Qas be heqa xuya
kiştene bıbiyêne, zerrê ey mecal dêne cı?

İ cındey bıafernê ki, sero wayirê her tur
heqa xo bıbê ki, empati kerdena xo isonu zofetenu rê bena engele ke i cındey rê
iskence mekerê. Eke Homa zoneno ke i çıtu his kenê, oncia ki ebe zonaene deci
rê izne dano, ma çıtu şikinime qalê rındina Homay bıkime?

Neticeo ke, ma ke enê mıdefan pêroyinan de u cüabanê
inan de sêr kerd, tepeya vênenime niya biçımo:

1. Homa esto, hama mıkemel rınd niyo, qe ke nê, yew parçe xırabıno. Ya ki
belkia qe nêviarneno ra xo. No ki, Homao ke dini tarif kenê, ero cı nino.

2. Homa esto, rındê rındano, hama zorê xo nêşono her xırabiye ke mecal cı medo.
Ya ki serba ke zorê xo nêşono cı, qe qarıs nêbeno. Oncia, Homao ke dini tarif
kenê, ero cı nino.

3. Homa çino.
Helbet ke mıdefê bini ki mewcudê, hama
genel ra, madeyê ke xulasa mıdefanê, zê ni corênanê. Xırabiya ke dina de, serba
argumanê Homayê teisti meselê da gırsa.

Din
Felsefe