BLOG - Monthly Archives: Mehefin 2015
Dirgel Ffyrdd Natur : Robert Hooke a gwyddoniaeth gynnar
Arddangosfeydd / Casgliadau / Digido / Newyddion a Digwyddiadau - Postiwyd 29-06-2015
Y llun enwog o’r chwannen yn Micrographia
Cyhoeddwyd cyfrol Robert Hooke, Micrographia gan y Gymdeithas Frenhinol yn 1665, ac yn ei ddydd roedd yn un o’r llyfrau â’r gwerthiant gorau ym Mhrydain. Bydd yr arddangosfa hon yn dangos arwyddocâd y llyfr 350 o flynyddoedd ar ôl ei gyhoeddi, a defnyddio eitemau eraill o gasgliadau’r Llyfrgell i ehangu ar rai o’r themâu pwysicaf sydd ynddo.
Roedd Robert Hooke (1635-1703) yn un o ffigurau blaenllaw y Chwyldro Gwyddonol ar ddiwedd yr 17eg ganrif, ac ynghyd â gwyddonwyr eraill fel Robert Boyle ac Isaac Newton, ef oedd un o sylfaenwyr y Gymdeithas Frenhinol. Cyflawnodd y gymdeithas hon ddau beth chwyldroadol:
Mabwysiadu’r dull gwyddonol: sef casglu tystiolaeth am y byd trwy arbrofi ac arsylwi, yn hytrach na dibynnu ar ragdybiaethau.
Poblogeiddio gwyddoniaeth: trwy gyhoeddi llyfrau yn Saesneg (yn hytrach na Lladin) ar gyfer darllenwyr lleyg. Mae dealltwriaeth cyhoeddus o wyddoniaeth yn bwnc pwysig heddiw.
Microsgop cyfansawdd
Roedd Hooke yn gweithio yn y Gymdeithas Frenhinol fel pennaeth arbrofion ac roedd ei ddiddordebau gwyddonol yn eang. Ei gyfraniad enwocaf oedd Deddf Hooke, sef prawf fod estyniad spring (neu weiren) gan rym gymwysol, yn gymesur i’r grym hwnnw. Ond fe wnaeth lawer o ddarganfyddiadau eraill, er enghraifft, defnyddiodd ficrosgop cyfansawdd yn ei arbrofion i ddangos darluniau manwl o greaduriaid a phlanhigion. Mae Micrographia yn cynnwys nifer o ddarluniau trawiadol plât-copr, er enghraifft y chwannen sydd yn agor i bedwar gwaith maint tudalen o’r llyfr. Delwedd enwog arall yw ei astudiaeth o gorc o dan ficrosgop, a thrwy hyn ef oedd y cyntaf, er yn ddi-arwybod i ddechrau, i ddarganfod strwythr celloedd planhigion.
Anogwyd Hooke gan luniau o ffosiliau o dan ficrosgop i dybio ei bod yn hanu nid o gerrig, ond o greaduriaid oedd yn byw yn ddwfn o dan y Ddaear ganrifoedd ynghynt. Roedd hyn yn ddamcaniaeth newydd ar y pryd, gan na wyddai pobl fod y Ddaear mor hen ag yr oedd hi, a bod gwahanol greaduriaid wedi byw arni ar wahanol gyfnodau. Dyma dystiolaeth arall o weledigaeth bellgyrhaeddol Hooke.
Y Lleuad, sêr a’r planedau yn Micrographia
Er fod y gyfrol yn fwyaf adnabyddus am ei darganfyddiadau drwy ddefnyddio microsgop, mae Micrographia hefyd yn disgrifio planedau pell ac yn trafod hanfod tonnau golau.
Bydd eitemau gan nifer o wyddonwyr eraill yn yr arddangosfa, gan gynnwys Cymry fel Edward Llwyd, Thomas Pennant, Robert Recorde, William Jones a Lewis Morris. Hefyd ceir gweithiau gan wyddonwyr o enwogrwydd rhyngwladol fel Euclid, Descartes, Galileo, Isaac Newton a Robert Boyle. Caiff microsgop a telesgop o gyfnod Robert Hooke eu cynnwys gyda’r bwriad o roi profiad gweledol o’r math o offer a ddefnyddiwyd gan Hooke a Newton wrth wneud eu darganfyddiadau.
Yn ogystal â hyn ceir rhaglen o ddarlithiau i gyd-fynd â’r arddangosfa. Gwelir y manylion isod:
8 Gorffennaf : Dr. Gareth Griffith (Prifysgol Aberystwyth) : Robert Hooke a Micrographia – Cymraeg.
2 Medi : Dr. Paul Evans : Thomas Pennant: the leading British zoologist after Ray and before Darwin – Saesneg.
11 Medi : Yr Arglwydd Rees o Lwydlo, Seryddwr Brenhinol : Life and the cosmos: four centuries of expanding horizons – Saesneg.
7 Hydref : Yr Athro Emeritws Gareth Ffowc Roberts a Dr. Rowland Wynne : Copenhagen a Chymru – Cymraeg.
4 Tachwedd : Dr. Matthew Francis (Prifysgol Aberystwyth) : ‘How Much Small There Is’: Robert Hooke’s Micrographia for the modern reader – Saesneg.
2 Rhagfyr : Yr Athro Deri Tomos (Prifysgol Bangor) : Agor drws bywyd. Beth yn union ddarganfu Robert Hooke wrth ganfod y gell? – Cymraeg.
6 Ionawr : Sarah Hutton, Athro Gwadd Anrhydeddus (Prifysgol Efrog) : Stranger than fiction: Robert Hooke, Margaret Cavendish and satire on seventeenth-century science – Saesneg.
Bydd yr arddangosfa ymlaen yn oriel Hengwrt y Llyfrgell Genedlaethol o Gorffennaf 7fed – Ionawr 9fed.
Anthem i’r Wladfa?
Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau - Postiwyd 18-06-2015
Darganfyddwyd y cân ar diwedd hen pamffled o 1875
Mae eleni’n nodi 150 mlynedd ers i’r Gymru hwylio i Batagonia yn Ne America i chwilio am fywyd gwell. I ddathlu sefydliad Y Wladfa mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi curadu arddangosfa o’r enw ‘Gwladfa’ sy’n cynnwys archifau, llawysgrifau, ffotograffau a gweithiau celf o gasgliadau’r Llyfrgell. Mae’r arddangosfa hefyd yn cynnwys Beibl Cymraeg a gludwyd i Batagonia ar fwrdd y Mimosa ym 1865. Fel Wicipediwr Preswyl yn y Llyfrgell rwyf wedi bod yn gweithio ar ddigwyddiad ‘Golygathon’ i wella cynnwys Wicipedia sy’n ymwneud â’r Wladfa, a hefyd , ar y cyd â Chasgliad y Werin Cymru, i wahodd y cyhoedd i rannu hen ddogfennau a lluniau yn ymwneud â’r Wladfa.
Wrth i mi gasglu deunydd ymchwil yn barod ar gyfer y digwyddiad, deuthum ar draws hen bamffled o’r enw ‘Adroddiad y Parch. D. S. Davies am Sefyllfa y Wladfa Gymreig’ ble mae’r awdur yn adrodd ar gyflwr amaethyddiaeth, y bywyd gwyllt, anifeiliaid, crefydd, a phob agwedd o fywyd yn y Wladfa. Mae’r pamffled, dyddiedig 1875 yn ddarn clir o bropaganda gyda’r nod o annog rhagor o bobl i ymfudo. Ar ddiwedd yr adroddiad, dan y teitl “Gwlad Newydd y Cymry” mae yna gân, a briodolir i ?r o’r enw Lewis Evans, bardd, telynor, ac un o’r ymsefydlwyrCymreig cyntaf i ymfudo i Batagonia. Yr wyf yn adnabod y gân ar unwaith. Wedi ei seilio ar gân boblogaidd Evan James sef “Hen Wlad Fy Nhadau”, mae fersiwn Y Wladfa yn dechrau ‘Y Mae Patagonia yn anwyl I mi’ ac yn cloi gyda ‘O! bydded I’r Wladfa barhau’. Mae’r darn yn disgrifio harddwch yr afon Camwy a’r ‘Andes wen fawr’.
Mae’r darn yn cael ei gyflwyno yn yr adroddiad fel cân ar gyfer cenedl Gymreig newydd – anthem “Genedlaethol”. Ac mae hyn yn 1875, 30 mlynedd cyn i’r cyfansoddiad gwreiddiol gael ei chanu cyn gêm bêl-droed neu rygbi rhyngwladol. Erbyn 1875 roedd “Hen Wlad Fy Nhadau” yn gân boblogaidd yn eisteddfodau a digwyddiadau cymdeithasol eraill, ond mae’r darganfyddiad yma yn awgrymu fod rhai yn barod yn gweld y gân fel anthem “genedlaethol”. Hyd yn hyn ni allaf ddod o hyd i gyfeiriad arall i’r anthem ac mae’n ymddangos ei fod wedi ei golli mewn hanes ers dros 100 mlynedd, hyd nes ei ailddarganfod yn ddiweddar. Yn Amlwg ni fu i’r darn gwladgarol erioed lwyddo ym Mhatagonia, ble mae’r gymuned Gymraeg dal yn canu “Hen Wlad Fy Nhadau”.
Mae’r darganfyddiad yn rhoi i ni gipolwg diddorol i mewn i fywydau’r ymsefydlwyr cynnar arloesol. Mae’r gân yn portreadu pobl yn dathlu sylfaen cenedl wirioneddol Gymreig, yn rhydd o’r ormes hanesyddol o’u traddodiad, iaith a diwylliant.
Tagiau: @LLGCymru, Barddoniaeth, Cymru, Y Wladfa
Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau - Postiwyd 15-06-2015
Yn 1534, cyhoeddodd dyneiddiwr Eidalaidd o’r enw Polydore Vergil gyfrol ag iddi’r teitl Anglica Historia (‘Hanes Lloegr’), oedd yn cynnwys ymgais – lwyddiannus fel mae’n digwydd – i fwrw amheuaeth ar eirwiredd y fytholeg Gymreig. Amheuai fodolaeth hanesyddol arwyr y Cymry, gan gynnwys y Brenin Arthur. Un a safodd a derbyn yr her i amddiffyn y traddodiad brodorol oedd Syr Siôn Prys, twrnai a gweinyddwr fu’n diddymu mynachlogydd yn Lloegr ar ran Thomas Cromwell a’r Brenin Harri VIII, ac a oedd yn gryn ysgolhaig. Fe luniodd ei amddiffyniad gofalus mewn modd tra fforensig.
Bydd y gyfrol hon o 390 tudalen yn cael ei lansio, yn dilyn darlith gan yr Athro Davies, yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth ddydd Sadwrn, 20 Mehefin.
Chlwb Stripio, Tredegar Newydd, 1966
Heb Gategori - Postiwyd 11-06-2015
Dyma wragedd Tredegar Newydd yn ateb y cwestiwn gwbwl rhesymol – a fyddech yn hapus i’ch gwr neu gariad ymweld a chlwb stripio ar Ddydd Sul
‘Brwydrau Alecsander Fawr’ – Delweddau wedi eu rhyddhau
Digido / Digitisation / Newyddion a Digwyddiadau - Postiwyd 10-06-2015
Ar 10 Mehefin 323CC roedd Alecsander Fawr yn gorwedd ar ei wely angau yn 32 oed. Yn fuan syrthiodd ei ymerodraeth enfawr i helbul. Mae ei etifeddiaeth yn bellgyrhaeddol, ond efallai mai un o’i lwyddiannau mwyaf oedd sefydlu dinas Alexandria yn yr Aifft.
Yn sgil hau hadau’r diwylliant Groegaidd neu Helenistaidd yn y ddinas ac ar draws ei deyrnas, sefydlwyd Llyfrgell Frenhinol Alexandria. Roedd gan y Llyfrgell ystafelloedd darllen, neuaddau darlithio, adrannau caffael a chatalogio ac roedd yn rhan o sefydliad ehangach y ‘Musaeum Alexandria’.
Dros ddwy fil o flynyddoedd yn ôl dangosodd yr Alexandriaid y ffordd i lyfrgelloedd cenedlaethol modern. Mae stori’r tân yn y llyfrgell, a wnaeth ladrata’r byd hynafol o’i drysorau llenyddol, yn enwog.
Ddwy flynedd yn ôl roedd Llyfrgell Genedlaethol Cymru ei hunan ar dân, gan ddod yn agos iawn at greu ‘Trasiedi Roegaidd’ hollol Gymreig.
I ddathlu bywyd Alecsander, mae’r Llyfrgell Genedlaethol wedi rhyddhau tri deg un o ddelweddau digidol o addurniadau o’r 15fed ganrif. Mae’r delweddau yn dod o ‘Brwydrau Alecsander Fawr’, un o’n llawysgrifau goleuedig pwysicaf. Rhyddhawyd y delweddau i’r parth cyhoeddus drwy Gomin Wikimedia lle gellir cael mynediad rhwydd iddynt, eu lawr lwytho, a’u defnyddio mewn erthyglau Wikipedia.
Tagiau: @LLGCymru, @Wici_LLGC, Alecsander Fawr, Canoloesol, Digido, Llawysgrif, Wicipedia
Darlledu’n fyw o’r Drwm
Newyddion a Digwyddiadau - Postiwyd 04-06-2015
Mae’r Llyfrgell wedi torri tir newydd heddiw trwy ddarlledu’n fyw ar y We gan ddefnyddio’r ap Periscope.
Hywel Lloyd yn cael ei darlledu yn fyw
Defnyddiwyd dyfais symudol i ddarlledu cyflwyniad Hywel Lloyd ar gasgliad W. E. Gladstone y Llyfrgell gan alluogi eraill i’w mwynhau ar draws y byd.
Er mai dyma’r tro cyntaf i ni ddefnyddio’r math hwn o dechnoleg, daeth 58 o bobl i weld a chlywed beth oedd gan Hywel i’w ddweud.
Mae’r Llyfrgell yn meddwl yn gyson am ffyrdd gwahanol i ehangu mynediad yn ddigidol a hyrwyddo’i chasgliadau a gwasanaethau, a gall hwn fod yn gyfrwng pwerus yn hyn o beth.
A wnaethoch chi fwynhau’r darllediad? Sut allwn ni wella ein defnydd o’r cyfrwng hwn? A oes gennych unrhyw syniadau sut y gall y Llyfrgell ddefnyddio’r dechnoleg hon? Rydym yn croesawu unrhyw sylwadau.
Os ydych wedi neu’n bwriadu lawrlwytho’r ap Periscope, mae’r cyflwyniad ar gael i’w wylio eto tan amser cinio yfory. Gallwch hefyd ddilyn y Llyfrgell Genedlaethol ar Periscope a/neu Twitter i gael gwybod am ddarllediadau byw tebyg yn y dyfodol agos.
Pamffledi Gladstone: Nodiadau Prif Weinidog
Heb ei gategoreiddio - Postiwyd 01-06-2015
Mae casgliad Gladstone y Llyfrgell yn cynnwys tua 10,000 o bamffledi. Rydym yn y broses o sganio’r pamffledi rhwymedig a gobeithiwn bydd rhain ar gael i’w harchwilio drwy wefan y Llyfrgell yn fuan. Casgliad o bamffledi a anfonwyd at Gladstone pan oedd yn Aelod Seneddol a Phrif Weinidog yw’r rhain. Gellir gweld wrth y nodiadau a wnaeth Gladstone ar nifer o’r pamffledi ei fod yn darllen cyfran helaeth o’r rhai a anfonwyd ato. Roedd y rhain yn cyfeirio at nifer o bynciau llosg y dydd, a synnais gymaint ohonynt sy’n bynciau sy’n denu sylw heddiw. Er fod ein amgylchiadau a’n safon byw wedi newid yn aruthrol ers diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg mae llawer o’r materion yn berthnasol heddi ac mae’n ddiddorol faint o sylw unigol y rhoddodd Gladstone iddynt.
Mae’r pamffledi rhwymedig wedi eu rhwymo yn ôl testun sy’n gwneud eu hymchwilio’n haws. Dyma adnodd gwerthfawr iawn i unrhyw un sydd am ddysgu am fywyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r pynciau oedd yn denu sylw bryd hynny. Cafodd llawer o’r pamffledi eu hanfon yn bersonol at Gladstone gan yr awduron eu hunain fel ymgais i ddenu sylw arweinwyr y wlad at yr achosion arbennig hyn.
Ceir peth gwybodaeth am ddyfodiad y casgliad i’r Llyfrgell yn llyfr David Jenkins, A Refuge in Peace and War, tudalen 233. Yma mae’n egluro i Henry Neville Gladstone fynd at ei ffrind, John Ballinger, am gasgliad pamffledi ei dad oedd yn sôn am sefyllfa gymdeithasol, gwleidyddol a chrefyddol y cyfnod, a hoffai ei gynnig yn y lle cyntaf i’r Amgueddfa Brydeinig. Roedd y casgliad yn cynnwys 5000 o eitemau. Dewisodd yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol tua hanner yr un a rhwymwyd cyfran y Llyfrgell Genedlaethol yn ôl testun.
Roedd Henry Neville Gladstone (1852-1935), a roddodd y casgliad i’r Llyfrgell, yn fab i W.E. Gladstone. Ef oedd seithfed plentyn a thrydydd mab Gladstone, a chafodd yrfa lwyddiannus fel g?r busnes yn India. Prynodd Gastell a Stad Penarlag wedi i’w nai (hynny yw ?yr Glastone) gael ei ladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf, ac yn 1932 dyfarnwyd arno y teitl Arglwydd Gladstone o Benarlâg. Gwasanaethodd fel Arglwydd Rhaglaw Sir Fflint a Llywydd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor (fel yr oedd bryd hynny). Priododd ferch Yr Arglwydd Rendel, sef y g?r a roddodd y tir lle’r adeiladwyd y Llyfrgell. Yr Henry Gladstone hwn oedd Trysorydd y Llyfrgell Genedlaethol o 1927 i 1935, ac ef a gyflwynodd archifau ei deulu i’r Llyfrgell ddechrau’r 1930au. Aeth John Ballinger i fyw i Benarlâg wedi ei ymddeoliad yn 1930, ac am mynwent Penarlâg mae Ballinger wedi ei gladdu.
Byddaf yn rhoi cyflwyniad am y casgliad yma yn y Drwm ar ddydd Mercher y 3ydd o Fehefin.
Rwy’n ddiolchgar i Dr Rhidian Griffiths am y gwybodaeth am Henry Neville Gladstone.